जयद्रथ-वध पर्व — द्रोण के पराक्रम का प्रदर्शन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 122
संस्कृत
1संजय उवाच दुःशासनरथं दृष्टवा समीपे पर्यवस्थितम्। भारद्वाजस्ततो वाक्यं दुःशासनमथाब्रवीत्॥
2कचित् क्षेनं तु नृपतेः कचिजीवति सैन्धवः॥
3राजपुत्रो भवानत्र राजभ्राता महारथः। किमर्थ द्रवते युद्धे यौवराज्यमवाप्य हि॥
4दासी जितासि द्यूते त्वं यथाकामचरी भव। वाससां वाहिका राज्ञो भ्रातुर्येष्ठस्य मे भव॥
5न सन्ति पतयः सर्वे तेऽद्य षण्ढतिलैः समा। दुःशासनैवं कस्मात् त्वं पूर्वमुक्त्वा पलायसे॥
6स्वयं वैरं महत् कृत्वा पञ्चालैः पाण्डवैः सह। एकं सात्यकिमासाद्य कथं भीतोऽसि संयुगे॥
7न जानीषे पुरा पं तु गृह्णन्नक्षान् दुरोदरे। शरा ह्येते भविष्यन्ति दारुणाशीविषोपमाः॥
8अप्रियाणां हि वचसां पाण्डवस्य विशेषतः। द्रौपद्याश्च परिक्लेशस्त्वन्मूलो ह्यमवत् पुरा॥
9क्व ते मानश्च दर्पश्च व ते वीर्ये क्व गर्जितम्। आशीविषसमान् पार्थान् कोपयित्वा व यास्यसि॥
10शोच्येयं भारती सेना राज्यं चैव सुयोधनः। यस्य त्व कर्कशो भ्राता पलायनपरायणः॥
11ननु नाम त्वया वीर दीर्यमाणा भयार्दिता। स्वबाहुबलमास्थाय रक्षितव्य ह्यनीकिनी॥
12स त्वमद्य रणं हित्वा भीतो हर्षयसे परान्। विद्रुते त्वयि सैन्यस्य नायके शत्रुसूदन॥
13कोऽन्यः स्थास्यति संग्रामे भीतो भीते व्यपाश्रये। एकेन सात्वतेनाद्य युध्यमानस्य तेन वै॥
14पलायने तव मतिः संग्रामाद्धि प्रवर्तते। यदा गाण्डीवधन्वानं भीमसेनं च कौरव॥ यमौ वा युधि द्रष्टासि तदा त्वं कि करिष्यसि। युधि फाल्गुनबाणानां सूर्याग्निसमवर्चसाम्॥ न तुल्याः सात्यकिशराः येषां भीतः पलायसे।
15त्वरितो वीर गच्छ त्वं गान्धार्युदरमाविश॥ पृथिव्यां धावमानस्य नान्यत् पश्यामि जीवनम्। यदि तावत् कृता बुद्धिः पलायणपरायणा॥
16पृथिवी धर्मराजाय शमेनैव प्रदीयताम्। यावत् फाल्गुननाराचा निर्मुक्तोरगसंनिभाः॥
17नाविशन्ति शरीरं ते तावत् संशाम्य पाण्डवैः। यावन्न क्रुद्धयते राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥
18कृष्णश्च समरश्लाघी तावत् संशाम्य पाण्डवैः। यावद् भीमो महाबाहुर्विगाह्य महतीं चमूम्॥ पाण्डवैः।
19सोदरांस्ते न गृह्णाति तावत् संशाम्य पाण्डवैः। पूर्वमुक्तश्च ते भ्राता भीष्मेणासौ सुयोधनः॥
20अजेयाः पाण्डवाः संख्ये सौम्य सशाम्य तैः सह। न च तत् कृतवान् मन्दस्त्व भ्राता सुयोधनः॥
21स युद्धे धृतिमास्थाय यत्तो युध्यस्य तवापि शोणितं भीमः पास्यतीति मया श्रुतम्॥ तच्चप्यवितथं तस्य तत् तथैव भविष्यति। किं भीमस्य न जानासि विक्रमं त्वं सुबालिश॥ यत्त्वया वैरमारब्धं संयुगे प्रपलायिना। गच्छ तूर्णं रथेनैव यत्र तिष्ठति सात्यकिः॥
22त्वया हीनं बल ह्येतद् विद्रविष्यति भारत। आत्मार्थ योधय रणे सा सात्यकिं सत्यविक्रमम्॥
23एवमुक्तस्तव सुतो नाब्रवीत् किंचिदप्यसौ। श्रुतं चाश्रुतवत् कृत्वा प्रायाद् येन स सात्यकिः॥
24सैन्येन महता युक्तो म्लेच्छानामनिवर्तिनाम्। आसाद्य च रणे यत्तो युयुधानमयोधयत्॥
25द्रोणोऽपि रथिनां श्रेष्ठः पञ्चालान् पाण्डवांस्तथा। अभ्यद्रवत संक्रुद्धो जवमास्थाय मध्यमम्॥
26प्रविश्य च रणे द्रोणः पाण्डवानां वरूथिनीम्। द्रावयामास योधान् वै शतशोऽथ सहस्रशः॥
27ततो द्रोणो महाराज नाम विश्राव्य संयुगे। पाण्डुपाञ्चालमत्स्यानां प्रचक्रे कदनं महत्॥
28तं जयन्तमनीकानि भारद्वाजं ततस्ततः। पाञ्चालपुत्रो द्युतिमान् वीरकेतुः समभ्ययात्॥
29स द्रोणं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः। ध्वजमेकेन विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः॥
30तत्राद्भुतं महाराज दृष्टवानस्मि संयुगे। यद् द्रोणो रभसं युद्धे पाञ्चाल्यं नाभ्यवर्तत॥
31संनिरुद्धं रणे द्रोणं पञ्चाला वीक्ष्य मारिष। आवत्रुः सर्वतो राजन् धर्मपुत्रजयैषिणः॥
32ते शरैरग्निसंकाशैस्तोमरैश्च महाधनैः। शस्त्रैश्च विविधै राजन् द्रोणमेकमवाकिरन्॥
33निहत्य तान् बाणगणैोणो राजन् समन्ततः। महाजलधरान् व्योम्नि मातरिश्वेव चावभौ॥
34ततः शरं महाघोरं सूर्यपावकसंनिभम्। संदधे परवीरघ्नो वीरकेतो रथं प्रति॥
35स भित्त्वा तु शरो राजन् पाञ्चालकुलनन्दनम्। अभ्यगाद् धरणीं तूर्णं लोहितार्दो ज्वलन्निव॥
36ततोऽपतद् रथात् तूर्णं पाञ्चालकुलनन्दनः। पर्वताग्रादिव महांश्चम्पको वायुपीडितः॥
37तस्मिन् हते महेष्वासे राजपुत्रे महाबले। पञ्चालास्त्वरिता द्रोणं समन्तात् पर्यवारयन्॥
38चित्रकेतुः सुधन्वा च चित्रवर्मा च भारत। तथा चित्ररथश्चैव भ्रातृव्यसनकशिंताः॥
39अभ्यद्रवन्त सहिता भारद्वाजं युयुत्सवः। मुञ्चन्तः शरवर्षाणि तपान्ते जलदा इव॥
40स वध्यमानो बहुधा राजपुत्रैर्महारथैः। क्रोधमाहारयत् तेषामभावाय द्विजर्षभः॥
41ततः शरमयं जालं द्रोणस्तेषामवासृजत्। ते हन्यमाना द्रोणस्य शरैराकर्णचोदितैः॥
42कर्तव्यं नाभ्यजानान् वै कुमारा राजसत्तम। तान् विमूढान् रणे द्रोणः प्रहसन्निव भारत॥
43व्यश्वसूतरथांश्चक्रे कुमारान् कुपितो रणे। अथापरैः सुनिशितैर्भल्लैस्तेषां महायशाः॥
44पुष्पाणीव विचिन्वन् हि सोत्तमाङ्गान्यपातयत्। ते रथेभ्यो हताः पेतुः क्षितौ राजन् सुवर्चसः॥
45देवासुरे पुरा युद्धे यथा दैतेयदानवाः। तान् निहत्य रणे राजन् भारद्वाजः प्रतापवान्॥
46कार्मुकं भ्रामयामास हेमपृष्ठं दुरासदम्। पञ्चालान् निहतान् दृष्ट्वा देवकल्पान् महारथान्॥
47धृष्टद्युम्नो भृशोद्विग्नो नेत्राभ्यां पातयञ्जलम्। अभ्यवर्तते संग्रामे क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति॥
48ततो हाहेति सहसा नादः समभवन्नृप। पाञ्चाल्येन रणे दृष्ट्वा द्रोणमावारितं शरैः॥
49बहुधा पार्षतेन महात्मना। न विव्यथे ततो द्रोण: स्मयन्नेवान्वयुध्यत॥
50ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः क्रोधमूर्छितः। आजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या नतपर्वणाम्॥
51स गाढविद्धो बलिना भारद्वाजो महायशाः। निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह॥
52स च्छाद्यमानो
53तं वै तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः पराक्रमी। चापमुत्सृज्य शीघ्रं तु असिं जग्राह वीर्यवान्॥
54अवप्लुत्य रथाचापि त्वरितः स महारथः। आरुरोह रथं तूर्णं भारद्वाजस्य मारिष॥
55हर्तुमिच्छशिरः कायात् क्रोधसंरक्तलोचनः। प्रत्याश्वस्तस्ततो द्रोणो धनुर्गृह्य महारवम्॥
56आसन्नमागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं जिघांसया। शरैर्वैतस्तिकै राजन् विव्याधासन्नवेधिभिः॥ योधयामास समरे धृष्टद्युम्नं महारथम्। ते हि वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनः॥
57द्रोणस्य विहिता राजन् यैधृष्टद्युम्नमाक्षिणोत्। स वध्यमानो बहुभिः सायकैस्तैर्महाबलः॥
58अवप्लुत्य रथात् तूर्णं भग्नवेगः पराक्रमी। आरुह्य स्वरथं वीरः प्रगृह्य च महद् धनुः॥
59विव्याध समरे द्रोणं धृष्टद्युम्नो महारथः। द्रोणश्चापि महाराज शरैर्विव्याध पार्षतम्॥
60तदतद्भुतमभूद् युद्धं द्रोणपाञ्चालयोस्तदः। त्रैलोक्यकाक्षिणोरासीच्छक्रप्रह्लादयोरिव॥
61मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च। चरन्तौ युद्धमार्गशो ततक्षतुरथेषुभिः॥
62मोहयन्तौ मनांस्याजौ योधानां द्रोणपार्षतौ। सृजन्तौ शरवर्षाणि वर्षास्विव बलाहकौ॥
63छादयन्तौ महात्मनौ शरैर्योम दिशो महीम्। तदद्भुतं तयोर्युद्धं भूतसङ्घा ह्यपूजयन्॥
64क्षत्रियाश्च महाराज ये चान्ये तव सैनिकाः। अवश्यं समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नेन सङ्गतः॥ वशमेष्यति नो राजन् पञ्चाला इति चुक्रुशः। द्रोणस्तु त्वरितो युद्धे धृष्टद्युम्नस्य सारथेः॥ शिरः प्रच्यावयामास फलं पक्वं तरोरिव। ततस्तु प्रदुता वाहा राजंस्तस्य महात्मनः॥
65तेषु प्रद्रवमाणेषु पञ्चालान् सृञ्जयांस्तथा। अयोधयद् रणे द्रोणस्तत्र तत्र पराक्रमी॥
66विजित्य पाण्डुपञ्चालान् भारद्वाजः प्रतापवान्। स्वं व्यूह पुनरास्थाय स्थितोऽभवदरिंदमः। न चैनं पाण्डवा युद्धे जेतुमुत्सेहिरे प्रभो॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Beholding then the chariot of Dussana stationed near him, the son of Bharadvaja addressing him said these wordsदुःशासन रथाः सर्वे कस्माच्चैते प्रविद्रुताः।
2"O Dussana, why are all these car-warriors, flying away? Is everything right with the king? Does the king of the Sindhus still live?
3You are the son of a king, the brother of a king and a mighty car-warrior; why then do you fly away? Constitute yourself the Princeregent (by making your brother the king)?
4"You are our slave; you have been won by us as a stake in the game of dice; become you a courtezan; and engaged yourself as a bearer of attires to the king, my elder brother.
5Your husbands do not live; they are like sesamum seeds without the kernel.” 0 Dushasana, it was you who spoke those words to Draupadi. Why then do you now fly away.
6Having yourself provoked inveterate enmity with the Panchalas and the Pandavas, why do you now fly, out of fear, obtaining Satyaki alone in battle for your opponent?
7In days gone by, at the game of dice having taken up the dice, you did not divine that they would be changed into dreadful darts resembling snakes of virulent poison.
8It were you who formerly abused the Pandavas in filthy language; you were the cause of all the wocs of Draupadi.
9Where your pride, your haughtiness and brag? Having provoked the Parthas who are like so may snakes of virulent poison, where do you intend to fly?
10Both this army of the Bharatas and king Suyodhana are to be pitied, in asmuch as the latter own you who are now flying away as his brave brother.
11Indeed, O hero, this army, shattered and afflicted with fear as it is, ought to be protected by you, by your own strength of arms.
12But you now, leaving the fight, are affording delight unto your foes. O slayer of foes, when you, the leader of the host are flying away. are 110W
13Who, seized with panic as he is, will care to remain, in the field of battle? Encountering that single-handed warriors of the Satvata race.
14Your heart is inclined to fly away from battle. What then, O Kaurava, will you do when you will see the wielder of the Gandiva in battle or Bhimasena of the twins, Nakula and Sahadeva. The arrows of Satyaki, afraid of which you are seeking to fly away, are scarcely equal to those of Arjuna, that resemble the sun or the fire in effulgence? If your heart is intent on flying away.
15O brave warrior! Go immediately and reenter in the ovary of Gandhari, your mother. Because, there is o other place on this earth capable to defend you if you depart from the battle-field.
16Then let the sovereignty of the earth be given to king Yudhishthira the virtuous shafts of Phalguna looking like snakes divested of their slough.
17Penetrate into your body, let peace of Pritha slaying your hundred brothers snatch the earth away by force, conclude peace with the Pandavas. Before king Yudhishthira is excited with wrath.
18And Krishna also, that giver of joy, conclude peace with the Pandavas. Before the mighty-armed Bhima, piercing through this vast array of yours.
19Seizes (and slays) your brothers, conclude peace with the Pandavas. Formerly Bhishma told your brother Suyodhana.
20“The Pandavas are incapable of being vanquished in battle. O Gentle one, make peace with them.” Your perverted brother Suyodhana however did not listen to him.
21Therefore firmly resolved to fight, battle on heedfully with the Pandavas. I heard that Bhima will drink too your blood. Forsooth, it is true. O fool, do you not aware of the prowess of Bhima. You took the enmity with him, and now escape from the battle field? Proceed quickly on you car, where Satyaki is?
22Deprived of your help, this host will fly away. For your own sake, fight with Satyaki of indomitable prowess."
23Thus spoken to by Drona, your son spoke nothing in reply. Feigning as if he has not heard the words of Drona, Dushasana advanced to the spot where Satyaki was.
24Supported by a mighty division of unretreating Mlechchas, Dushasana fell upon Satyaki and fought on vigorously.
25Drona also, that best of car-warriors, inflamed with rage, proceeded against the Panchalas and the Pandavas in medium speed.
26Then Drona, engaging himself in battle, began to crush the Pandava army slaying heroes by hundreds and thousands.
27Thereafter, O mighty monarch, proclaiming his name in battle, he began to spread havoc among the ranks of the Pandavas, Panchalas and the Matsyas.
28Thereat the effulgent Viraketu, the Panchala prince, encountered Drona the of Bharadvaja who had been vanquishing his troops.
29Piercing Drona with five shafts of depressed knots, he cut down his standard with one and wounded his charioteer with seven shafts.
30Then O mighty monarch, we beheld a wonderful sight in that battle, in as much Drona striving hard could not approach the Panchala prince.
31O sire, then beholding Drona held in check, the Panchalas surrounded him O king, on all son sides, desirous as they were of securing victory to the very virtuous king Yudhishthira.
32They then began to pour upon Drona darts resembling fire, thick showers of Tomaras and numerous other weapons, O king.
33Then baffling those thick showers of arrows by means of his own, like the wind scattering away mighty rain-clouds on the sky, Drona appeared exceedingly beautiful.
34Thereafter that slayer of hostile heroes viz., Drona aimed at the chariot of Viraketu a dreadful shaft, resembling the sun or fire in splendour.
35O king, then that shaft penetrating through the scion of the Panchala dynasty entered the earth, steeped in blood and burning like a flame of fire.
36Thereupon that delighter of the Panchala race, quickly fell down from his chariot like a Champaka falling down from the crest of a mountain, being up-rotted by the force of the wind.
37When that highly puissant and fierce bowmen, that prince of the Panchalas, had been slain, the Panchalas, in all haste, surrounded Drona on all sides.
38Chitraketu, Sudhanvan, Chitravarman and O Bharata, also Chitraratha-all afflicted with son grief at the calamity that had befallen their brother.
39Unitedly and with a desire for fighting, rushed against the of Bharadvaja, discharging their showers of shafts like so many clouds discharging their contents at the expiration of the summer season.
40Thus wounded by those princes, all mighty car-warriors, that foremost of the regenerate wrought himself up with anger, for putting an end to their existence.
41Thereafter Drona hurled at them a net-work of Arrows. Those princes, then pierced with those shafts of Drona shot from the bow string drawn back to the very ear.
42Became embarrassed as to what they should do, O foremost of kings. Then when they were thus confounded, Drona with perfect ease.
43Inflamed as he was with rage, deprived those princes of their chariots, charioteers and steeds. Thereafter that hero of world-wide fame, with his sharp arrows and Vallas.
44Felled their heads, like one culling flowers. O king, those radiant heroes then fell down slain from their respective cars.
45Even as the Daityas and Danavas fell, in the battle between the gods and the Asuras fought in the days of yore. Slaying them in battle, the valorous son of Bharadvaja.
46Began to shake his excellent bow whose staff was golden and which was incapable of being approached. Then beholding those Panchala princes all mighty car-warrior and resembling the Pandavas themselves, slain.
47Dhrishtadyumna was filled with rage and tears trickled down from his eyes. Then burning with rage, he rushed at the car of Drona.
48Thereupon, O king, suddenly cries of Alas and Oh were heard there, for, then Drona was seen covered with the shafts of the Panchala prince Dhrishtadyumna.
49Though covered on all sides by the illustrious son of Prisata, yet Drona flinched not, but fought on smilingly.
50Then, O mighty monarch, the Panchala prince, overwhelmed with rage, pierced Drona on the breast with ninety shafts of depressed knots.
51Pierced deeply by that powerful hero, the illustrious son of Bharadvaja, squatted down on the terrace of his chariot and fainted away in a
52Swoon.
53Then beholding him in that plight, Dhrishtadyumna, of fierce energy and great might, grasped his sword and left aside his bow.
54Then that mighty car-warrior, jumping down from his chariot with quickness, O sire, ascended with agility upon the car of the son of Bharadvaja.
55With his eyes rolling in rage and urged on by a desire for cutting off Drona's head from the trunk. Meanwhile the puissant Drona, recovering from the swoon, took up his bow.
56But beholding Dhristadyumna inflamed with a desire for slaughtering him so near, he began to pierce him with arrows measuring a span only and so fit to be used in close quarter. Those arrows known by the name of Vaitastika and fit to be used in close quarters.
57Where known to Drona only and by means of them, he succeeded in weakening Dhristadyumna's powers. Then the puissant Dhristadyumna wounded with those arrows,
58Swifty came down from Drona's chariot. That hero of fierce energy was then greatly robbed of his strength. Thereafter ascending his car and taking up a mighty bow.
59The mighty car-warrior Dhristadyumna began to pierce Drona in battle; Drona also, O mighty monarch, pierced the son of Prisata with numerous shafts in battle.
60Then a wonderful fight was fought between Drona and the Panchala prince, like what was fought between Shakra and the Prahlada, both longing to enjoy the sovereignty of the three worlds.
61Both versed in various modes of warfare, they careered over the field, displaying various motions with their chariots and mangling one another with their shafts.
62Then confounding the minds of the other warriors. Drona and Prisata's son began to pour their arrowy showers like rain-clouds purring their contents in the rainy seasons.
63Those two high-souled warriors then covered the conclave dome, the earth and the quarters with their shafts. The creatures assembled there, then began to applaud that battle that was fought between them.
64So also, O mighty monarch, the Kshatriyas and other soldiers praised that battle. “Meeting Dhristadyumna in battle Drona will surely succumb to him." The Panchalas exclaimed, O king, speaking thus. Then Drona fighting with great agility cut-off the head of Dhristadyumna's charioteer, like one felling ripe fruits from a tree. Thereupon O king, the steeds of the illustrious Dhristadyumna ran away wildly.
65When those steeds thus ran away bearing Dhristadyumna away, Drona of great might began to crush the Panchalas and Srinjayas (mercilessly).
66Then the highly puissant son of Bharadvaja having vanquished the Pandavas and the Panchalas and having reformed his array of troops, stood at its mouth. O master the Pandavas then ventured not to vanquish him in battle.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब दुःशासन के रथ को अपने निकट खड़ा देखकर भरद्वाजपुत्र ने उसे सम्बोधित करते हुए ये वचन कहे — दुःशासन रथाः सर्वे कस्माच्चैते प्रविद्रुताः।
2“हे दुःशासन, ये सब रथी क्यों भाग रहे हैं? क्या राजा के साथ सब कुशल है? क्या सिन्धुराज अब भी जीवित हैं?
3तुम राजा के पुत्र हो, राजा के भाई हो और महारथी हो; तब तुम क्यों भाग रहे हो? (अपने भाई को राजा बनाकर) स्वयं युवराज बन जाओ!
4‘तुम हमारे दास हो; तुम द्यूत में दाँव के रूप में हमारे द्वारा जीते जा चुके हो; तुम गणिका बन जाओ; और मेरे बड़े भाई राजा की वस्त्र ढोने वाली दासी बनकर सेवा करो।
5तुम्हारे पति जीवित नहीं हैं; वे बिना गिरी के तिल के दानों के समान हैं।’ — हे दुःशासन, ये वचन द्रौपदी से तुम्हीं ने कहे थे। तब अब तुम क्यों भाग रहे हो?
6पांचालों और पाण्डवों से स्वयं गहरा वैर मोल लेकर अब तुम युद्ध में केवल सात्यकि को प्रतिद्वन्द्वी पाकर भय से क्यों भागते हो?
7बीते दिनों में द्यूत के समय पासे उठाते हुए तुमने यह नहीं जाना कि वे तीव्र विष वाले सर्पों के समान भयंकर शूलों में बदल जाएँगे।
8तुम्हीं थे जिसने पहले पाण्डवों को गन्दी भाषा में गाली दी थी; द्रौपदी के समस्त दुःखों के कारण तुम्हीं थे।
9कहाँ गया तुम्हारा गर्व, तुम्हारा अहंकार और तुम्हारी डींग? तीव्र विष वाले सर्पों के समान पार्थों को कुपित करके अब तुम कहाँ भागने का विचार कर रहे हो?
10भरतों की यह सेना भी और राजा सुयोधन भी दया के पात्र हैं, क्योंकि उसका वीर भाई तुम जैसा है, जो अब भाग रहा है।
11हे वीर, वस्तुतः यह सेना, जो छिन्न-भिन्न और भय से पीड़ित है, तुम्हारे द्वारा तुम्हारी अपनी भुजाओं के बल से रक्षित होनी चाहिए थी।
12किन्तु अब तुम युद्ध छोड़कर अपने शत्रुओं को आनन्द दे रहे हो। हे शत्रुहन्ता, जब तुम, जो सेना के नायक हो, भाग रहे हो —
13— तब भय से ग्रस्त कौन रणभूमि में टिके रहने की परवाह करेगा? उन अकेले सात्वतवंशी योद्धा से भिड़कर —
14— तुम्हारा हृदय युद्ध से भागने को झुक गया है। तब, हे कौरव, जब तुम युद्ध में गाण्डीवधारी को अथवा भीमसेन को अथवा नकुल-सहदेव — इन जुड़वाँ भाइयों को देखोगे, तब क्या करोगे? सात्यकि के जिन बाणों से डरकर तुम भागना चाहते हो, वे भला अर्जुन के उन बाणों की समता कैसे कर सकते हैं जो तेज में सूर्य अथवा अग्नि के समान हैं? यदि तुम्हारा मन भागने पर ही टिका है —
15— हे वीर योद्धा! तत्काल जाओ और अपनी माता गान्धारी के गर्भ में पुनः प्रवेश कर जाओ। क्योंकि यदि तुम रणभूमि छोड़कर जाओ, तो इस पृथ्वी पर और कोई स्थान नहीं जो तुम्हारी रक्षा कर सके।
16तब पृथ्वी का राज्य धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को सौंप दो। इससे पहले कि केंचुल छोड़े सर्पों के समान फाल्गुन के बाण —
17— तुम्हारे शरीर में घुस जाएँ, पाण्डवों से सन्धि कर लो। इससे पहले कि पृथापुत्र तुम्हारे सौ भाइयों का वध करके बलपूर्वक पृथ्वी छीन लें, पाण्डवों से सन्धि कर लो। इससे पहले कि राजा युधिष्ठिर क्रोध से भर उठें —
18— और कृष्ण भी, वे आनन्ददाता, पाण्डवों से सन्धि कर लो। इससे पहले कि महाबाहु भीम तुम्हारे इस विशाल व्यूह को भेदकर —
19— तुम्हारे भाइयों को पकड़ (और मार) डालें, पाण्डवों से सन्धि कर लो। पूर्वकाल में भीष्म ने तुम्हारे भाई सुयोधन से कहा था —
20— “पाण्डव युद्ध में परास्त किए जाने योग्य नहीं हैं। हे सौम्य, उनसे सन्धि कर लो।” किन्तु तुम्हारे कुटिल भाई सुयोधन ने उनकी बात नहीं सुनी।
21इसलिए युद्ध का दृढ़ निश्चय करके पाण्डवों से सावधानीपूर्वक लड़ो। मैंने सुना है कि भीम तुम्हारा रक्त पिएगा। निश्चय ही यह सत्य है। हे मूर्ख, क्या तुम भीम के पराक्रम को नहीं जानते? तुमने उससे वैर लिया और अब रणभूमि से भाग रहे हो? शीघ्र अपने रथ पर वहाँ जाओ जहाँ सात्यकि हैं।
22तुम्हारी सहायता से वंचित होकर यह सेना भाग जाएगी। अपने ही हित के लिए अदम्य पराक्रम वाले सात्यकि से युद्ध करो।”
23द्रोण द्वारा ऐसा कहे जाने पर आपके पुत्र ने उत्तर में कुछ भी नहीं कहा। मानो उसने द्रोण के वचन सुने ही न हों, ऐसा दिखाते हुए दुःशासन उस स्थान की ओर बढ़ा जहाँ सात्यकि थे।
24कभी पीछे न हटने वाले म्लेच्छों के विशाल दल से समर्थित होकर दुःशासन सात्यकि पर टूट पड़ा और प्रबल वेग से युद्ध करने लगा।
25उन महारथिश्रेष्ठ द्रोण भी क्रोध से जलते हुए मध्यम गति से पांचालों और पाण्डवों की ओर बढ़े।
26तब युद्ध में जुटकर द्रोण सैकड़ों-हज़ारों वीरों का वध करते हुए पाण्डव सेना को चूर करने लगे।
27तत्पश्चात्, हे महाराज, युद्ध में अपना नाम उद्घोषित करते हुए वे पाण्डवों, पांचालों तथा मत्स्यों की पंक्तियों में विनाश फैलाने लगे।
28तब तेजस्वी पांचालराजकुमार वीरकेतु ने उन भरद्वाजपुत्र द्रोण का सामना किया, जो उनकी सेना को परास्त करते जा रहे थे।
29द्रोण को पाँच नतपर्व बाणों से बींधकर उन्होंने एक बाण से उनकी ध्वजा काट डाली और सात बाणों से उनके सारथि को घायल किया।
30हे महाराज, तब हमने उस युद्ध में एक अद्भुत दृश्य देखा, क्योंकि द्रोण घोर प्रयत्न करके भी उन पांचालराजकुमार के निकट न पहुँच सके।
31हे तात, तब द्रोण को इस प्रकार रुका देखकर, हे राजन्, परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर की विजय के इच्छुक पांचालों ने सब ओर से उन्हें घेर लिया।
32हे राजन्, तब वे द्रोण पर अग्नि के समान शूल, तोमरों की घनी वर्षा तथा असंख्य अन्य शस्त्र बरसाने लगे।
33तब जैसे वायु आकाश में विशाल वर्षामेघों को छिन्न-भिन्न कर देती है, वैसे ही अपने बाणों से बाणों की उन घनी वर्षाओं को व्यर्थ करते हुए द्रोण अत्यन्त सुशोभित दिखाई दिए।
34तत्पश्चात् उन शत्रुवीरहन्ता द्रोण ने वीरकेतु के रथ पर तेज में सूर्य अथवा अग्नि के समान एक भयंकर बाण छोड़ा।
35हे राजन्, तब वह बाण उन पांचालवंशी को भेदकर रक्त में डूबा हुआ और अग्नि की लपट के समान जलता हुआ पृथ्वी में समा गया।
36तब पांचाल वंश के उन आनन्ददाता शीघ्र ही अपने रथ से उसी प्रकार गिर पड़े जैसे वायु के वेग से उखड़ा चम्पक वृक्ष पर्वत के शिखर से गिर पड़ता है।
37जब वे महापराक्रमी उग्र धनुर्धर पांचालराजकुमार मारे गए, तब पांचालों ने पूरी शीघ्रता से सब ओर से द्रोण को घेर लिया।
38चित्रकेतु, सुधन्वा, चित्रवर्मा और, हे भरत, चित्ररथ भी — ये सब अपने भाई पर आ पड़ी उस विपत्ति से शोक में डूबकर —
39— एक साथ मिलकर और युद्ध की इच्छा से भरद्वाजपुत्र पर टूट पड़े, और ग्रीष्म ऋतु की समाप्ति पर जल बरसाते अनेक मेघों के समान अपनी बाण-वर्षा करने लगे।
40इस प्रकार उन राजकुमारों द्वारा, जो सब महारथी थे, घायल होकर वे द्विजश्रेष्ठ उनका अन्त कर देने के लिए क्रोध से भर उठे।
41तत्पश्चात् द्रोण ने उन पर बाणों का जाल फेंका। तब कानों तक खींची गई प्रत्यंचा से छूटे द्रोण के उन बाणों से बिंधकर वे राजकुमार —
42— हे राजश्रेष्ठ, यह न जान सके कि उन्हें क्या करना चाहिए। तब जब वे इस प्रकार मोहित हो गए, तब द्रोण ने पूर्ण सुगमता से —
43— क्रोध से जलते हुए उन राजकुमारों को उनके रथों, सारथियों तथा अश्वों से वंचित कर दिया। तत्पश्चात् उन विश्वविख्यात वीर ने अपने तीक्ष्ण बाणों तथा वल्लों से —
44— उनके सिर उसी प्रकार काट गिराए जैसे कोई फूल चुनता हो। हे राजन्, तब वे तेजस्वी वीर मारे जाकर अपने-अपने रथों से गिर पड़े —
45— ठीक वैसे ही जैसे बीते युगों में हुए देवासुर-संग्राम में दैत्य और दानव गिरे थे। युद्ध में उनका वध करके पराक्रमी भरद्वाजपुत्र —
46— अपने उस उत्तम धनुष को हिलाने लगे जिसका दण्ड स्वर्ण का था और जिसके निकट पहुँचा नहीं जा सकता था। तब उन पांचालराजकुमारों को, जो सब महारथी और स्वयं पाण्डवों के समान थे, मारा गया देखकर —
47— धृष्टद्युम्न क्रोध से भर गए और उनकी आँखों से आँसू बहने लगे। तब क्रोध से जलते हुए वे द्रोण के रथ पर टूट पड़े।
48हे राजन्, तब वहाँ सहसा “हा” और “ओह” की चीत्कारें सुनाई दीं, क्योंकि तब द्रोण पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न के बाणों से ढके हुए दिखाई दिए।
49यशस्वी पृषतपुत्र द्वारा सब ओर से ढके जाने पर भी द्रोण तनिक भी विचलित न हुए, बल्कि मुस्कुराते हुए युद्ध करते रहे।
50तब, हे महाराज, क्रोध से अभिभूत पांचालराजकुमार ने द्रोण की छाती को नब्बे नतपर्व बाणों से बींधा।
51उन बलवान् वीर द्वारा गहरे बिंधकर यशस्वी भरद्वाजपुत्र अपने रथ के आसन पर बैठ गए और मूर्च्छा में —
52— डूब गए।
53तब उन्हें उस दशा में देखकर उग्र तेज और महान् बल वाले धृष्टद्युम्न ने अपना धनुष एक ओर रखकर तलवार उठा ली।
54हे तात, तब वे महारथी शीघ्रता से अपने रथ से कूदकर फुर्ती के साथ भरद्वाजपुत्र के रथ पर चढ़ गए —
55— क्रोध से घूमती आँखों के साथ और द्रोण का सिर उनके धड़ से काट देने की इच्छा से प्रेरित होकर। इसी बीच पराक्रमी द्रोण मूर्च्छा से उबरकर अपना धनुष उठा चुके थे।
56किन्तु धृष्टद्युम्न को अपने वध की इच्छा से इतने निकट आया देखकर उन्होंने उन्हें केवल एक बित्ता लम्बे उन बाणों से बींधना आरम्भ किया, जो हाथोंहाथ के युद्ध में प्रयोग के योग्य होते हैं। वैतस्तिक नाम से प्रसिद्ध और निकट के युद्ध में प्रयोग के योग्य वे बाण —
57— केवल द्रोण को ही ज्ञात थे और उनके द्वारा वे धृष्टद्युम्न की शक्ति क्षीण करने में सफल हुए। तब उन बाणों से घायल होकर पराक्रमी धृष्टद्युम्न —
58— शीघ्र ही द्रोण के रथ से नीचे उतर आए। उग्र तेज वाले वे वीर तब अपने बल से बहुत कुछ वंचित हो चुके थे। तत्पश्चात् अपने रथ पर चढ़कर और एक प्रचण्ड धनुष उठाकर —
59— महारथी धृष्टद्युम्न युद्ध में द्रोण को बींधने लगे; हे महाराज, द्रोण ने भी युद्ध में पृषतपुत्र को असंख्य बाणों से बींधा।
60तब द्रोण और पांचालराजकुमार के बीच वैसा ही अद्भुत युद्ध हुआ जैसा शक्र और प्रह्लाद के बीच हुआ था, जब दोनों तीनों लोकों का राज्य भोगने के इच्छुक थे।
61युद्ध की भाँति-भाँति की पद्धतियों के ज्ञाता वे दोनों अपने रथों से भाँति-भाँति की गतियाँ दिखाते और अपने बाणों से एक-दूसरे को क्षत-विक्षत करते हुए रणभूमि में विचरने लगे।
62तब अन्य योद्धाओं के मन को मोहित करते हुए द्रोण और पृषतपुत्र वर्षा ऋतु में जल बरसाते मेघों के समान अपनी बाण-वर्षा करने लगे।
63तब उन दोनों महात्मा योद्धाओं ने अपने बाणों से आकाश-मण्डल, पृथ्वी तथा दिशाओं को ढक दिया। वहाँ एकत्र प्राणी तब उन दोनों के बीच हुए उस युद्ध की प्रशंसा करने लगे।
64हे महाराज, उसी प्रकार क्षत्रियों तथा अन्य सैनिकों ने भी उस युद्ध की प्रशंसा की। हे राजन्, पांचाल यह कहते हुए उद्घोष करने लगे — “युद्ध में धृष्टद्युम्न से भिड़कर द्रोण निश्चय ही उनके हाथों मारे जाएँगे।” तब महान् फुर्ती से युद्ध करते हुए द्रोण ने धृष्टद्युम्न के सारथि का सिर उसी प्रकार काट डाला जैसे कोई वृक्ष से पके फल तोड़ता है। हे राजन्, तब यशस्वी धृष्टद्युम्न के अश्व उन्मत्त होकर भाग निकले।
65जब वे अश्व इस प्रकार धृष्टद्युम्न को लेकर भाग निकले, तब महाबली द्रोण पांचालों और सृंजयों को (निर्दयता से) चूर करने लगे।
66तब महापराक्रमी भरद्वाजपुत्र पाण्डवों और पांचालों को परास्त करके तथा अपना सेना-व्यूह पुनः सजाकर उसके मुख पर खड़े हो गए। हे स्वामी, तब पाण्डवों ने युद्ध में उन्हें परास्त करने का साहस ही नहीं किया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब दुःशासनको रथ आफ्नो नजिक उभिएको देखेर भरद्वाजपुत्रले उसलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने — दुःशासन रथाः सर्वे कस्माच्चैते प्रविद्रुताः।
2“हे दुःशासन, यी सबै रथी किन भागिरहेका छन्? के राजासँग सब कुशल छ? के सिन्धुराज अझै जीवित छन्?
3तिमी राजाका पुत्र हौ, राजाका भाइ हौ र महारथी हौ; तब तिमी किन भागिरहेका छौ? (आफ्नो भाइलाई राजा बनाएर) स्वयं युवराज बन!
4‘तिमी हाम्रा दास हौ; तिमी जुवामा दाउका रूपमा हामीद्वारा जितिसकिएका छौ; तिमी गणिका बन; र मेरा जेठा भाइ राजाका वस्त्र बोक्ने दासी बनेर सेवा गर।
5तिम्रा पति जीवित छैनन्; तिनीहरू गेडाविनाका तिलका दानाजस्ता छन्।’ — हे दुःशासन, यी वचन द्रौपदीलाई तिमीले नै भनेका थियौ। तब अब तिमी किन भागिरहेका छौ?
6पाञ्चाल र पाण्डवहरूसँग स्वयं गहिरो वैर मोलेर अब तिमी युद्धमा केवल सात्यकिलाई प्रतिद्वन्द्वी पाएर भयले किन भाग्दछौ?
7बितेका दिनमा जुवाका बेला पासा उठाउँदा तिमीले यो जानेनौ कि ती तीव्र विष भएका सर्पजस्ता भयंकर शूलमा बदलिनेछन्।
8तिमी नै थियौ जसले पहिले पाण्डवहरूलाई फोहोर भाषामा गाली गरेको थियो; द्रौपदीका सम्पूर्ण दुःखका कारण तिमी नै थियौ।
9कहाँ गयो तिम्रो गर्व, तिम्रो अहङ्कार र तिम्रो सेखी? तीव्र विष भएका सर्पजस्ता पार्थहरूलाई कुपित पारेर अब तिमी कहाँ भाग्ने विचार गरिरहेका छौ?
10भरतहरूको यो सेना पनि र राजा सुयोधन पनि दयाका पात्र छन्, किनभने उसको वीर भाइ तिमीजस्तो छ, जो अब भागिरहेको छ।
11हे वीर, वस्तुतः यो सेना, जो छिन्नभिन्न र भयले पीडित छ, तिमीद्वारा तिम्रै पाखुराको बलले रक्षित हुनुपर्थ्यो।
12तर अब तिमी युद्ध छाडेर आफ्ना शत्रुहरूलाई आनन्द दिइरहेका छौ। हे शत्रुहन्ता, जब तिमी, जो सेनाका नायक हौ, भागिरहेका छौ —
13— तब भयले ग्रस्त को रणभूमिमा टिकिरहने वास्ता गर्ला? ती एक्ला सात्वतवंशी योद्धासँग भिडेर —
14— तिम्रो हृदय युद्धबाट भाग्नतिर ढल्किएको छ। तब, हे कौरव, जब तिमी युद्धमा गाण्डीवधारीलाई अथवा भीमसेनलाई अथवा नकुल-सहदेव — यी जुम्ल्याहा भाइहरूलाई देख्नेछौ, तब के गर्नेछौ? सात्यकिका जुन बाणसँग डराएर तिमी भाग्न खोज्दैछौ, ती भला अर्जुनका ती बाणको समता कसरी गर्न सक्छन् जो तेजमा सूर्य अथवा अग्निजस्ता छन्? यदि तिम्रो मन भाग्नमै अडेको छ भने —
15— हे वीर योद्धा! तत्काल जाऊ र आफ्नी आमा गान्धारीको गर्भमा पुनः प्रवेश गर। किनभने यदि तिमी रणभूमि छाडेर गयौ भने, यस पृथ्वीमा अरू कुनै स्थान छैन जसले तिम्रो रक्षा गर्न सकोस्।
16तब पृथ्वीको राज्य धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई सुम्पिदेऊ। यसभन्दा अघि कि काँचुली फुकालेका सर्पजस्ता फाल्गुनका बाण —
17— तिम्रो शरीरभित्र पसून्, पाण्डवहरूसँग सन्धि गर। यसभन्दा अघि कि पृथापुत्रले तिम्रा सय भाइको वध गरेर बलपूर्वक पृथ्वी खोसून्, पाण्डवहरूसँग सन्धि गर। यसभन्दा अघि कि राजा युधिष्ठिर क्रोधले भरिऊन् —
18— र कृष्ण पनि, ती आनन्ददाता, पाण्डवहरूसँग सन्धि गर। यसभन्दा अघि कि महाबाहु भीमले तिम्रो यस विशाल व्यूह छेडेर —
19— तिम्रा भाइहरूलाई समातेर (र मारेर) फालून्, पाण्डवहरूसँग सन्धि गर। पूर्वकालमा भीष्मले तिम्रा भाइ सुयोधनलाई भनेका थिए —
20— “पाण्डवहरू युद्धमा परास्त गर्न सकिने छैनन्। हे सौम्य, तिनीहरूसँग सन्धि गर।” तर तिम्रो कुटिल भाइ सुयोधनले उनको कुरा सुनेन।
21त्यसैले युद्धको दृढ निश्चय गरेर पाण्डवहरूसँग सावधानीपूर्वक लड। मैले सुनेको छु कि भीमले तिम्रो रगत पिउनेछ। निश्चय नै यो सत्य हो। हे मूर्ख, के तिमी भीमको पराक्रम जान्दैनौ? तिमीले उससँग वैर लियौ र अब रणभूमिबाट भागिरहेका छौ? चाँडै आफ्नो रथमा त्यहाँ जाऊ जहाँ सात्यकि छन्।
22तिम्रो सहायताबाट वञ्चित भई यो सेना भाग्नेछ। आफ्नै हितका लागि अदम्य पराक्रम भएका सात्यकिसँग युद्ध गर।”
23द्रोणद्वारा यसो भनिएपछि तपाईंका पुत्रले उत्तरमा केही पनि भनेन। मानौँ उसले द्रोणका वचन सुनेकै छैन, यस्तो देखाउँदै दुःशासन त्यस स्थानतिर बढ्यो जहाँ सात्यकि थिए।
24कहिल्यै पछि नहट्ने म्लेच्छहरूको विशाल दलबाट समर्थित भई दुःशासन सात्यकिमाथि जाइलाग्यो र प्रबल वेगले युद्ध गर्न थाल्यो।
25ती महारथिश्रेष्ठ द्रोण पनि क्रोधले जल्दै मध्यम गतिले पाञ्चाल र पाण्डवहरूतिर बढे।
26तब युद्धमा जुटेर द्रोणले सयौँ-हजारौँ वीरहरूको वध गर्दै पाण्डव सेनालाई चूर पार्न थाले।
27त्यसपछि, हे महाराज, युद्धमा आफ्नो नाम उद्घोष गर्दै उनी पाण्डव, पाञ्चाल तथा मत्स्यहरूका पङ्क्तिमा विनाश फैलाउन थाले।
28तब तेजस्वी पाञ्चालराजकुमार वीरकेतुले ती भरद्वाजपुत्र द्रोणको सामना गरे, जो उनको सेनालाई परास्त गर्दै गइरहेका थिए।
29द्रोणलाई पाँच नतपर्व बाणले बिँधेर उनले एउटा बाणले उनको ध्वजा काटिदिए र सात बाणले उनका सारथिलाई घाइते पारे।
30हे महाराज, तब हामीले त्यस युद्धमा एउटा अद्भुत दृश्य देख्यौँ, किनभने द्रोणले घोर प्रयत्न गर्दा पनि ती पाञ्चालराजकुमारको नजिक पुग्न सकेनन्।
31हे तात, तब द्रोणलाई यसरी रोकिएको देखेर, हे राजन्, परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको विजयका इच्छुक पाञ्चालहरूले चारैतिरबाट उनलाई घेरे।
32हे राजन्, तब तिनीहरू द्रोणमाथि अग्निजस्ता शूल, तोमरका घना वर्षा तथा असंख्य अन्य शस्त्र बर्साउन थाले।
33तब जसरी वायुले आकाशमा विशाल वर्षामेघलाई छिन्नभिन्न पारिदिन्छ, त्यसरी नै आफ्ना बाणले बाणका ती घना वर्षालाई व्यर्थ पार्दै द्रोण अत्यन्त सुशोभित देखिए।
34त्यसपछि ती शत्रुवीरहन्ता द्रोणले वीरकेतुको रथमाथि तेजमा सूर्य अथवा अग्निजस्तै एउटा भयंकर बाण छाडे।
35हे राजन्, तब त्यो बाण ती पाञ्चालवंशीलाई छेडेर रगतमा डुबेर र अग्निको ज्वालाजस्तै जल्दै पृथ्वीभित्र समायो।
36तब पाञ्चाल वंशका ती आनन्ददाता चाँडै नै आफ्नो रथबाट त्यसरी नै खसे जसरी वायुको वेगले उखेलिएको चम्पक वृक्ष पर्वतको शिखरबाट खस्दछ।
37जब ती महापराक्रमी उग्र धनुर्धर पाञ्चालराजकुमार मारिए, तब पाञ्चालहरूले पूरा हतारका साथ चारैतिरबाट द्रोणलाई घेरे।
38चित्रकेतु, सुधन्वा, चित्रवर्मा र, हे भरत, चित्ररथ पनि — यी सबै आफ्नो भाइमाथि आइपरेको त्यस विपत्तिले शोकमा डुबेर —
39— एकसाथ मिलेर र युद्धको इच्छाले भरद्वाजपुत्रमाथि जाइलागे, र ग्रीष्म ऋतुको समाप्तिमा जल बर्साउने अनेक मेघजस्तै आफ्नो बाण-वर्षा गर्न थाले।
40यसरी ती राजकुमारहरूद्वारा, जो सबै महारथी थिए, घाइते भई ती द्विजश्रेष्ठ तिनको अन्त्य गर्नका लागि क्रोधले भरिए।
41त्यसपछि द्रोणले तिनीहरूमाथि बाणको जाल फ्याँके। तब कानसम्म तानिएको ताँदोबाट छुटेका द्रोणका ती बाणले बिँधिएर ती राजकुमारहरू —
42— हे राजश्रेष्ठ, के गर्नुपर्ने हो भन्ने जान्न सकेनन्। तब जब तिनीहरू यसरी मोहित भए, तब द्रोणले पूर्ण सजिलैसँग —
43— क्रोधले जल्दै ती राजकुमारहरूलाई तिनका रथ, सारथि तथा अश्वबाट वञ्चित पारिदिए। त्यसपछि ती विश्वविख्यात वीरले आफ्ना तीक्ष्ण बाण तथा वल्लले —
44— तिनका शिर त्यसरी नै काटेर खसालिदिए जसरी कसैले फूल टिप्दछ। हे राजन्, तब ती तेजस्वी वीरहरू मारिएर आफ्ना-आफ्ना रथबाट खसे —
45— ठीक त्यसरी नै जसरी बितेका युगमा भएको देवासुर-सङ्ग्राममा दैत्य र दानवहरू खसेका थिए। युद्धमा तिनको वध गरेर पराक्रमी भरद्वाजपुत्र —
46— आफ्नो त्यो उत्तम धनुष हल्लाउन थाले जसको दण्ड सुनको थियो र जसको नजिक पुग्न सकिँदैनथ्यो। तब ती पाञ्चालराजकुमारहरूलाई, जो सबै महारथी र स्वयं पाण्डवजस्तै थिए, मारिएको देखेर —
47— धृष्टद्युम्न क्रोधले भरिए र उनका आँखाबाट आँसु बग्न थाले। तब क्रोधले जल्दै उनी द्रोणको रथमाथि जाइलागे।
48हे राजन्, तब त्यहाँ अकस्मात् “हाय” र “ओहो” भन्ने चित्कार सुनियो, किनभने तब द्रोण पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्नका बाणले ढाकिएका देखिए।
49यशस्वी पृषतपुत्रद्वारा चारैतिरबाट ढाकिँदा पनि द्रोण तनिक पनि विचलित भएनन्, बरु मुस्कुराउँदै युद्ध गरिरहे।
50तब, हे महाराज, क्रोधले अभिभूत पाञ्चालराजकुमारले द्रोणको छाती नब्बे नतपर्व बाणले बिँधे।
51ती बलवान् वीरद्वारा गहिरो बिँधिएर यशस्वी भरद्वाजपुत्र आफ्नो रथको आसनमा बसे र मूर्च्छामा —
52— डुबे।
53तब उनलाई त्यस दशामा देखेर उग्र तेज र महान् बल भएका धृष्टद्युम्नले आफ्नो धनुष एकातिर राखेर तरबार उठाए।
54हे तात, तब ती महारथी हतारका साथ आफ्नो रथबाट हाम फालेर फुर्तीका साथ भरद्वाजपुत्रको रथमा चढे —
55— क्रोधले घुमिरहेका आँखासहित र द्रोणको शिर उनको धडबाट काटिदिने इच्छाले प्रेरित भई। यसैबीच पराक्रमी द्रोण मूर्च्छाबाट उठेर आफ्नो धनुष उठाइसकेका थिए।
56तर धृष्टद्युम्नलाई आफ्नो वधको इच्छाले यति नजिक आएको देखेर उनले उनलाई केवल एक बित्ता लामा ती बाणले बिँध्न थाले, जो हातहातको युद्धमा प्रयोगयोग्य हुन्छन्। वैतस्तिक नामले प्रसिद्ध र नजिकको युद्धमा प्रयोगयोग्य ती बाण —
57— केवल द्रोणलाई मात्र थाहा थियो र तिनकै द्वारा उनी धृष्टद्युम्नको शक्ति क्षीण पार्न सफल भए। तब ती बाणले घाइते भई पराक्रमी धृष्टद्युम्न —
58— चाँडै नै द्रोणको रथबाट तल ओर्ले। उग्र तेज भएका ती वीर तब आफ्नो बलबाट धेरै हदसम्म वञ्चित भइसकेका थिए। त्यसपछि आफ्नो रथमा चढेर र एउटा प्रचण्ड धनुष उठाएर —
59— महारथी धृष्टद्युम्नले युद्धमा द्रोणलाई बिँध्न थाले; हे महाराज, द्रोणले पनि युद्धमा पृषतपुत्रलाई असंख्य बाणले बिँधे।
60तब द्रोण र पाञ्चालराजकुमारबीच त्यस्तै अद्भुत युद्ध भयो जस्तो शक्र र प्रह्लादबीच भएको थियो, जब दुवै तीनै लोकको राज्य भोग्न इच्छुक थिए।
61युद्धका भाँतिभाँतिका पद्धतिका ज्ञाता ती दुवै आफ्ना रथले भाँतिभाँतिका गति देखाउँदै र आफ्ना बाणले एक-अर्कालाई क्षतविक्षत पार्दै रणभूमिमा विचरण गर्न थाले।
62तब अन्य योद्धाहरूको मन मोहित पार्दै द्रोण र पृषतपुत्र वर्षा ऋतुमा जल बर्साउने मेघजस्तै आफ्नो बाण-वर्षा गर्न थाले।
63तब ती दुवै महात्मा योद्धाले आफ्ना बाणले आकाश-मण्डल, पृथ्वी तथा दिशाहरू ढाकिदिए। त्यहाँ एकत्रित प्राणीहरूले तब ती दुवैबीच भएको त्यस युद्धको प्रशंसा गर्न थाले।
64हे महाराज, त्यसरी नै क्षत्रिय तथा अन्य सैनिकहरूले पनि त्यस युद्धको प्रशंसा गरे। हे राजन्, पाञ्चालहरू यसो भन्दै उद्घोष गर्न थाले — “युद्धमा धृष्टद्युम्नसँग भिडेर द्रोण निश्चय नै उनकै हातबाट मारिनेछन्।” तब महान् फुर्तीका साथ युद्ध गर्दै द्रोणले धृष्टद्युम्नका सारथिको शिर त्यसरी नै काटिदिए जसरी कसैले रूखबाट पाकेका फल टिप्दछ। हे राजन्, तब यशस्वी धृष्टद्युम्नका अश्व उन्मत्त भई भागे।
65जब ती अश्व यसरी धृष्टद्युम्नलाई लिएर भागे, तब महाबली द्रोणले पाञ्चाल र सृञ्जयहरूलाई (निर्दयतापूर्वक) चूर पार्न थाले।
66तब महापराक्रमी भरद्वाजपुत्र पाण्डव र पाञ्चालहरूलाई परास्त गरेर तथा आफ्नो सेना-व्यूह पुनः सजाएर त्यसको मुखमा उभिए। हे स्वामी, तब पाण्डवहरूले युद्धमा उनलाई परास्त गर्ने साहस नै गरेनन्।