सात्यकि का कौरव-सेना में प्रवेश
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 112
संस्कृत
1संजय उवाच धर्मराजस्य तद् वाक्यं निशम्य शिनिपुङ्गवः। स पार्थाद् भयमाशंसन् परित्यागान्महीपतेः॥
2अपवाद ह्यात्मनश्च लोकात् पश्यन् विशेषतः। ते मां भीतमिति ब्रूयुरायान्तं फाल्गुनं प्रति॥
3निश्चित्य बहुधैवं स सात्यकियुद्धदुर्मदः। धर्मराजमिदं वाक्यमब्रवीत् पुरुषर्षभः॥
4कृतां चेन्मन्यसे रक्षां स्वस्ति तेऽस्तु विशाम्पते। अनुयास्यामि बीभत्सुं करिष्ये वचनं तव॥
5न हि मे पाण्डवात् कश्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते। यो मे प्रियतरो राजन् सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
6तस्याहं पदवीं यास्ये संदेशात् तव मानद। त्वत्कृते न च मे किंचिदकर्तव्यं कथंचन॥
7यथा हि मे गुरोर्वाक्यं विशिष्टं द्विपदां वर। तथा तवापि वचनं विशिष्टतरमेव मे॥
8प्रिये हि तव वर्तते भ्रातरौ कृष्णपाण्डवौ। तयोः प्रिये स्थितं चैव विद्धि मां राजपुङ्गव॥
9तवाज्ञां शिरसा गृह्य पाण्डवार्थमहं प्रभो। भित्त्वेदं दुर्भिदं सैन्यं प्रयास्ये परपुङ्गव॥
10द्रोणानीकं विशाम्येष क्रुद्धो झष इवार्णवम्। तत्र यास्यामि यत्रासौ राजन् राजा जयद्रथः॥
11यत्र सेनां समाश्रित्य भीतस्तिष्ठति पाण्डवात् गुप्तो रथवरश्रेष्ठैद्रौणिकर्णकृपादिभिः॥
12इतस्त्रियोजनं मन्ये तमध्वानं विशाम्पते। यत्र तिष्ठति पार्थोऽसौ जयद्रथवधोद्यतः॥
13त्रियोजनगतस्यापि तस्य यास्याम्यहं पदम्। आसैन्धववधान राजन् सुदृढेनान्तरात्मना॥
14अनादिष्टस्तु गुरुणा को नु युध्येत मानवः। आदिष्टस्तु यथा राजन् को न युध्येत मादृशः॥
15अभिजानामि तं देशं यत्र यास्याम्यहं प्रभो। हलशक्तिगदाप्रासचर्मखड्गटितोमरम्॥
16इष्वस्रवरसम्बाधं क्षोभयिष्ये बलार्णवम्। यदेत। कुञ्जरानीकं साहस्रमनुपश्यसि॥
17कुलमाञ्जनकं नाम यत्रैते वीर्यशलिनः। आस्थिता बहुभिर्लेच्छैर्युद्धशौण्डैः प्रहारिभिः॥
18नागा मेघनिभा राजन् क्षरन्त इव तोयदाः। नैते जातु निवर्तेरन् प्रेषिता हस्तिसादिभिः॥
19अन्यत्र हि वधादेषां नास्ति राजन् पराजयः। अथ यान् रथिनो राजन् सहस्रमनुपश्यसि॥
20एते रुक्मरथा नाम राजपुत्रा महारथाः। रथेष्वस्रेषु निपुणा नागेषु च विशाम्पते॥
21धनुर्वेद गताः पारं मुष्टियुद्धे च कोविदाः। गदायुद्धविशेषज्ञा नियुद्धकुशलास्तथा॥
22खड्गप्रहरणे युक्ताः सम्पाते चासिचर्मणोः। शूराश्च कृतविद्याश्च स्पर्धन्ते च परस्परम्॥
23नित्यं हि समरे विजिगीषन्ति मानवान्। कर्णेन विहिता राजन् दुःशासनमनुव्रताः॥
24एतांस्तु वासुदेवोऽपि रथोदारान् प्रशंसति। सततं प्रियकामाश्च कर्णस्यैते वशे स्थिताः॥
25तस्यैव वचनाद् राजन् निवृत्ताः श्वेतवाहनात्। ते न क्लान्ता न च श्रान्ता दृढावरणकार्मुकाः॥
26मदर्थेऽधिष्ठिता नूनं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्। एतान् प्रमथ्य संग्रामे प्रियार्थे तव कौरव॥
27प्रयास्यामि ततः पश्चात् पदवीं सव्यसाचिनः। यांस्त्वेतानपरान् राजन् नागान् सप्त शतानिमान्॥
28प्रेक्षसे वर्मसंछन्नान् किरातैः समधिष्ठितान्। किरातराजो यान् प्रादाद् द्विरदान् सव्यसाचिनः॥ स्वलंकृतांस्तदा प्रेष्यानिच्छञ्जीवितमात्मनः। आसन्नेते पुरा राजस्व कर्मकरा दृढम्॥
29त्वामेवाद्य युयुत्सन्ते पश्य कालस्य पर्ययम्। एषामेते महामात्राः किराता युद्धदुर्मदाः॥ हस्तिशिक्षाविदश्चैव सर्वे चैवाग्नियोनयः। एते विनिर्जिता: संख्ये संग्रामे सव्यसाचिना॥
30मदर्थमद्य संयत्ता दुर्योधवशानुगा: एतान् हत्वा शरे राजन् किरातान् युद्धदुर्मदान्॥
31सैन्धवस्य वधे यत्तमनुयास्यामि पाण्डवम्। ये त्वेते सुमहानागा अञ्जनस्य कुलोद्भवाः॥
32कर्कशाश्च विनीताश्च प्रभिन्नकरटामुखाः। जाम्बूनदमयैः सर्वे वर्मभिः सुविभूषिताः॥
33लब्धलक्ष्या रणे राजन्नैरावणासमा युधि। उत्तरात् पर्वतादेते तीक्ष्णैर्दुस्युभिरास्थिताः॥
34कर्कशैः प्रवरैर्योधैः कार्णायसतनुच्छैः। सन्ति गोयोनयश्चात्र सन्ति वानरयोनयः॥ अनेकयोनयश्चान्ये तथा मानुषयोनयः। अनीकं समवेतानां धूम्रवर्णमुदीर्यते॥ म्लेच्छाना पापकर्तृणा हिमदुर्गनिवासिनाम्। एतद् दुर्योधनो लब्ध्वा समग्रं राज मण्डलम्॥
35कृपं च सौमदत्तिं च द्रोणं च रथिनां वरम्। सिन्धुराजं तथा कर्णमवमन्यत पाण्डवान्॥
36कृतार्थमथ चात्मानं मन्यते कालचोदितः। ते तु सर्वेऽद्य सम्प्राप्ता मम नाराचगोचरम्॥
37न विमोक्ष्यन्ति कौन्तेय यद्यपि स्युर्मनोजवाः। तेन सम्भाविता नित्यं परवीर्योपजीविना॥
38विनाशुमुपयास्यन्ति मच्छरौघनिपीडिताः। ये त्वेते रथिनो राजन् दृश्यन्ते काञ्चनध्वजाः॥
39एते दुर्वारणा नाम काम्बोजा यदि ते श्रुताः। शूराश्च कृतविद्याश्च धनुर्वेद च निष्ठिताः॥
40संहताश्च भृशं ह्येते अन्योन्यस्य हितैषिणः। अक्षौहिण्यश्च संरब्धा धार्तराष्ट्रस्य भारत॥
41यत्ता मदर्थे तिष्ठन्ति कुरुवीराभिरक्षिताः। अप्रमत्ता महाराज मामेव प्रत्युपस्थिताः॥
42तानहं प्रमथिष्यामि तृणानीव हुताशनः। तस्मात् सर्वानुपासंगान् सर्वोपकरणानि च॥ रथे कुर्वन्त ते राजन् यथावद् रथकल्पकाः। अस्मिस्तु किल सम्म ग्राह्यं विविधमायुधम्॥
43यथोपदिष्टमाचार्यैः कार्यः पञ्चगुणो रथः। काम्बोजैर्हि समेष्यामि तीक्ष्णैराशीविषोपमैः॥
44नानाशस्त्रसमावायैर्विविधायुधयोधिभिः। किरातैश्च समेष्यामि विषकल्पैः प्रहारिभिः॥
45लालितैः सततं राज्ञा दुर्योधनहितैषिभिः। शकैश्चापि समेष्यामि शक्रतुल्यपराक्रमैः॥
46अग्निकल्पैर्दुराधर्षः प्रदीप्तैरिव पावकैः। तथान्यैर्विविधैर्योधैः कालकल्पैर्दुरासदैः॥
47समेष्यामि रणे राजन् बहुभिर्युद्धदुर्मदैः। तस्माद् वैवाजिनो विश्रान्ताः शुभलक्षणाः॥
48संजय उवाच उपावृत्ताश्च पीताश्च पुनर्युज्ययन्तु मे रथे। तस्य सर्वानुपासंगान् सर्वोपकरणानि च॥
49रथे चास्थापयद् राजा शस्त्राणि विविधानि च। ततस्तान् सर्वतो युक्तान् सदश्वांश्चतुरो जनाः॥
50रसवत् पाययामासुः पानं मदसमीरणम्। पीतोपवृत्तान् स्नातांश्च जग्धान्नान् समलंकृतान्॥
51विनीतशल्यांस्तुरगांश्चतुरो हेममालिनः। तान् युक्तान् रुक्मवर्णाभान् विनीत्व्शीघ्रगामिनः॥
52संहृष्टमनसोऽव्यग्रान् विधिवत्कल्पितान् रथे। महाध्वजेन सिंहेन हेमकेसरमालिना॥ संवृते केतकैमैर्मणिवद्विमचित्रितैः पाण्डुराभ्रप्रकाशाभिः पताकाभिरलंकृते॥ हेमदण्डोच्छ्रितच्छत्रे बहुशस्त्रपरिच्छदे। योजयामास विधिवद्धेमभाण्डविभूषितान्॥ दारुकस्यानुजो भ्राता सूतस्यस्य प्रियः सस्त्रा। न्यवेदयद् रथं युक्तं वासवस्येव मातलिः॥
53ततः स्नातः शुचिर्भूत्वा कृतकौतुकमङ्गलः। स्नातकानां सहस्त्रस्य स्वर्णनिष्कानथो ददौ॥
54आशीर्वादैः परिष्वक्तः सात्यकिः श्रीमतांवरः। ततः स मधुपर्कार्हः पीत्वा कैलातकं मधु॥ लोहिताक्षो बभौ तत्र मदविह्वललोचनः। आलभ्य वीरकांस्यं च हर्षेण महतान्वितः॥
55द्विगुणीकृततेजा हि प्रज्वलन्निव पावकः। उत्सङ्गे धनुरादाय सशरं रथिनां वरः॥
56कृतस्वस्त्ययनो विप्रैः कवची समलंकृतः। लाजैर्गन्धैस्तथा माल्यैः कन्याभिश्चाभिनन्दितः॥ युधिष्ठिरस्य चरणावभिवाद्य कृताञ्जलिः। तेन मूर्धन्युपाघ्रात आरुरोह महारथम्॥ ततस्ते वाजिनो हृष्टाः सुपुष्टाः वातरंहसः। अजय्या जैत्रमूहुस्तं विकुर्वाणाः स्म सैन्धवाः॥
57तथैव भीमसेनोऽपि धर्मराजेन पूजितः। प्रायात् सात्यकिना सार्धभिवाद्य युधिष्ठिरम्॥
58तौ हृष्टवा प्रविविक्षन्तौ तव सेनामरिंदमौ। संयत्तास्तावकाः सर्वे तस्थुट्टैणपुरोगमाः॥
59संनद्धमनुगच्छन्तं दृष्टवा भीमं स सात्यकिः। अभिनन्द्याब्रवीद् वीरस्तदा हर्षकरं वचः॥ त्वं भीम रक्ष राजानमेतत् कार्यतमं हि ते। अहं भित्त्वा प्रवक्ष्यामि कालपक्वमिदं बलम्॥
60आयत्यां च तदात्वे च श्रेयो राज्ञोऽभिरक्षणम्। जानीषे मम वीर्ये त्वं तव चाहमरिंदम॥
61तस्माद् भीम निवर्तख मम चेदिच्छसि प्रियम्। तथोक्तः सात्यकिं प्राह व्रज त्वं कार्यसिद्धये॥
62अहं राज्ञः करिष्यामि रक्षां पुरुषसत्तम। एवमुक्तः प्रत्युवाच भीमेसनं स माधवः॥
63यन्मे गुणानुरक्तश्च त्वमद्य वशमास्थितः॥
64निमित्तानि च धन्यानि यथा भीम वदन्ति माम्। निहते सैन्धवे पापे पाण्डवेन महात्मना॥
65परिष्वजिष्ये राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। एतावदुक्त्वा भीमं तु विसृज्य च महायशाः॥ सम्प्रेक्षत् तावकं सैन्यं व्याघ्रो मृगगणानिव।
66तं दृष्ट्वा प्रविविक्षन्तं सैन्यं तव जनाधिप॥ भूय एवाभवन्मूढं सुभृशं चाप्यकम्पत। ततः प्रयातः सहसा तव सैन्यं स सात्यकिः॥ दिहक्षुरर्जुनं राजन् धर्मराजस्य शासनात्।
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Hearing those words of the very virtuous king Yudhishthira, that foremost of the Sinis, became afraid of the reproach he would incur at Arjuna's hands, it he would leave the king.
2But seeing certainly of an imputation of cowardice by the people (if he were to disobey the words of Yudhishthira), he thus thought within himself. “Let not men say that I am afraid of proceeding to the rescue of Arjuna.
3Thus thinking over the matter in various ways, that foremost of men, the invincible Satyaki, spoke these words to the very virtuous king Yudhishthira.
4May good betide you, O king. If you think that these arrangements will be sufficient to ensure your safety, O ruler of men, then I shall go towards Vibhatsu and carry out your command.
5There is nothing dearer to my soul in the three worlds, then that son of Pandu (Arjuna). This I tell you in all earnestness.
6O bestower of honor, with your permission, I will follow his track. There is nothing that I shall not do for your sake.
70 best of men, the commands of my preceptor are ever worthy of my attention. But your words are all the more so.
8The brothers Krishna and Arjuna are ever engaged in achieving your good; O best of all kings, know me also to be devoted to your welfare.
9Holding your behest on my head, I will, O lord, proceed piercing this impenetrable army, for rendering help, O best of men, to that son of Pandu.
10Here shall, I plunge into the divisions of Drona, excited as I am with rage. I shall then dart through it like a fish through the ocean, O king, to the spot where king Jayadratha.
11Stays, protected by his troops and trembling in fear of the son of Pandu and depending upon those feremost of car-warriors viz., Drona's son, Karna, Kripa and others.
12This distance, O king, between this place and the spot where Arjuna is exerting himself for the slaughter of Jayadratha, measures full three Yojanas.
13But through Partha is three Yojanas away from this place, yet I shall pursue his track with a firm heart and support him till the slaughter of Jayadratha in accomplished.
14Unless commanded by his preceptors, what man goes to battle with his enemies? When again commanded, O king, like myself, by his preceptors, what man is there that would not fight?
15I know the spot, O king, whither I have to go. Teeming as it does with plough-shares, lances, maces darts, bludgeons.
16Arrows and other weapons, I shall still agitate this ocean-like host. This elephant division, numbering a thousand elephants strong, that you see.
17All belonging to the breed known as Arjuna and all possessed of great prowess and ridden by numerous Mlechchas delighting in battle and skilled in smiting down.
18These elephants shedding the temporal juice like clouds pouring rain, they never turn back when goaded on by those on their backs.
19They cannot be defeated unless they are slaughtered, Oking. Then again you carwarriors thousands strong in number, whom you can see.
20Are of royal extraction and are all recongnised as Maharathas. All of them are of golden chariots. They accomplished in the use of weapons, in fighting upon cars and on the backs of elephants, O king!
21Masters in the art of bowmanship, they are well-skilled in fighting with their fist also. They are skilled in fighting with maces and also in close quarters.
22They are equally active in fighting with the sword and falling upon the foe with sword and buckler. They are courageous, learned and inspired with a desire for outvieing one another. Owners are
23O king, they every day conquer countless warriors. They are under Karna's commanded and devotedly follow Dushasana.
24Even Vasudeva's son praises these men as mighty car-warriors. Always solicitous of doing good to the Kurus, they are obedient to Karna.
25Returning, at Karna's command, from their pursuit of Arjuna of white steeds and so unfatigued and in-exhausted, those brave warriors, accoutered in impenetrable mail and armed with tough bows.
26Are made to wait for me at Duryodhana's command. For your good, O foremost descendant of the Kuru race, crushing these warriors in battle.
27I will follow from behind the track laid open by Savyasachin. Those other elephants, O monarch, full seven hundred in number.
28That you can see, all covered with armours, ridden by Kiratas and adorned with ornaments, were formerly presented by the king of the Kiratas, together with many servants, to Savyasachin; O King these were at first engaged in doing your good.
29Behold the changes brought about by time, in as mush as, they are now ranged to fight against you. The Kiratas indomitable, in battle are their guides. Skillful in guiding elephants and all sprung from fire, they were all unitedly defeated in battle by Savyasachin.
30Obedient to the commands of Duryodhana, they are bow waiting unitedly to receive me, Slaying, O king, these Kiratas indomitable in battle, by means of these shafts.
31I will follow in the track of Pandu's son intent on the slaughter of the Sindhu king. Those other elephants sprung from the race of the Anjanas.
32Of tough hide, well-trained and shedding secretions from their temples and mouth and covered with armours made entirely of gold.
33Those elephants are all very useful in battle and equal to Airavat himself. These have come from the northern hills and are mounted by fierce robbers.
34Possessed of strong limbs, cased in armours and all excellent fighters. There are, amongst them persons born of the cow, of the ape, or of diverse other creatures, including those born of men; that division of the sinful Mlechchas assembled together and come from the strongholds of the Himavat hill, appear to be like volumes of smoke from this distance. Obtaining these and numerous other Kshatriyas.
35As also Kripa and Somadatta's son and that foremost of car-warriors viz., Drona and the ruler of the Sindhus and Karna, as partisans, Duryodhana disregards the Pandavas.
36He also thinks himself to be already crowned with success, being impelled by Fate. But today, all these warriors, coming within the reach of my Narachas.
37Will not escape alive, O son of Kunti, even if they he gifted with the fleetness of the mind. Always held in honour by king Duryodhana ever-depending on the prowess of others.
38They shall today meet with their destruction, being sorely afflicted by my arrowy showers. O king, those other warrior owning golden standards, whom you can see.
39They are known the irresistible Kambojas. They are brave, learned and practised in the use of the bow;
40They are arranged in serried file and are resolved to stand firmly by one another. These Akshauhini of troops belonging to the sons of Dhritarashtra, all inspired with rage. as are
41And expectantly looking for me, awaiting my arrival, being supported by numerous Kuru heroes. They are all coolheaded, O monarch and long to receive me.
42Them shall I consume, like fire consuming a heap of grass. Let, therefore, o king, those who are versed in equipping chariots, equip my chariot with numerous quivers and all other implements of war and let these weapons be placed in proper places. Weapons of diverse kinds will have to be used in the terrible fight that will commence, ere long.
43Let the chariot be stuffed with necessaries, five times more then what the professors of military science direct, in as much as, I shall have to encounter the united Kambojas resembling fierce snakes of virulent poison.
44I shall also have to engage with the Kiratas armed with various implements of war, who resemble virulent poison, who accomplished in striking down.
45Who have been favoured by the king and who in consequence, ever desire to achieve the good of Duryodhana. I shall also encounter the Shakas who resemble Indra himself in prowess.
46Who are fierce as fire and difficult of being repressed like a raging conflagration. I shall have also to meet numerous other warriors, all irresistible and resembling Death himself. are
47I shall have to encounter, O king, countless indomitable warriors. For these reasons, let excellent steeds of the best breed and graced with auspicious marks be harnessed to my chariot, after they had drank their fill and been groomed properly.
48Sanjaya said Then king Yudhishthira directed quivers full of shafts and various other kinds of weapons and all other necessaries, to be placed in the chariot of Satyaki.
49Then people caused the four excellent steed yoked to his car to drink juicy and intoxicating liquors.
50Having caused those four steeds to slake their thirsts and walk and bathe and eat and having decked them with garlands of gold, men plucked the arrows out of their bodies;
51Those animals that had been unharnessed for these operations, that were of golden hue, well-trained, endued with great fleetness, cheerful and extremely docile, were gain properly yoked to his chariot.
52On the top of that chariot was mounted a tall standard bearing the device of a lion of golden manes. The standard was decked with banners of the hue of white clouds and it was graced with golden circles and pearls and corals. An umbrella with a huge golden staff was also placed upon that car that was groaning under the burden of weapons. When those horses decked with golden caparisons had been yoked to the car, the younger brother of Daruka, who was Satyaki's friend and charioteer came and represented to him that the car was ready, even as Matali informs Indra about the equipment of his car.
53Then Satyaki, having taken a bath and having purified himself and having under gone every auspicious ceremony gave away to the Snataka Brahmanas thousand of golden Nikshasas.
54Then blessed with the benedictions the latter pronounced upon him, that foremost handsome looking men. That hero worthy of adoration, having drunk Kailataka honey, appeared exceedingly beautiful with reddened eyes rolling in intoxication. Having touched a brazen mirror and being highly delighted, he became filled the double his ordinary energy and looked like the blazing fire.
55Taking upon his shoulder his bow and arrows that best of car-warriors, covered in mail and adorned with ornaments, made the twice-born perform the rites of propitiation on his behalf. ones
56Handsome damsels then adored him by covering him with a shower of fried paddy, perfumes and garlands of flowers. Thereafter that brave warrior with folded palms worshipped Yudhishthira's feet; whereupon the latter smelt his head. Having undergone all these ceremonies he mounted his chariot. Thereafter those horses, cheerful, plump, of the fleetness of the wind. Invincible in battle and of the Sindhu breed, were on the point of dragging that excellent chariot of Satyaki. Bhimasena also similarly, honoured by the very virtuous king Yudhishthira.
57Set out with Satyaki, after having duly saluted the king (Yudhishthira). Beholding these two scorchers of foes cast their glances on your army.
58All your warriors ranged against them with Drona at their head, stood still and motionless. Then beholding Bhima accoutered in mail follow him from behind.
59The heroic Satyaki saluting him said these delightful words. Then Satyaki with his person filled with delight, spoke these very words addressing Bhima-"O Bhima, do you protect the king, even this is your duty. I will proceed along penetrating through this host whose hour has come;
60At present and in all future periods, it should be your first duty to protect the king. You know my prowess and I all know yours, O Subduer of foe.
61Therefore, O Bhima, turn back, if you, desire to do my good.” Thus spoken to Bhima replied to Satyaki saying “Go you then and be victorious and successful!
62O foremost of men, I will protect the king to the best of my prowess." "Being thus addressed he of Madhu's race, replied to Bhimasena sayingगच्छ गच्छ ध्रुवं पार्थ ध्रुवो हि विजयो मम।
63"Turn back, turn back, O son of Pritha; my victory today is certain in as much as you, won over by my merits, are now intent to carry out my wishes.
64These auspicious omens also indicate my victory. When the sinful ruler of the Sindhus will be slain by the high-souled son of Pandu (Arjuna).
65I shall embrace the illustrious king viz., Yudhishthira.” Having thus spoken to Bhima, the high-famed Satyaki left him. He then cast his eyes on your troops like a tiger looking at herds of deer.
66once more O ruler of men, beholding him look at your army, your soldiers became confounded and they began to tremble. Thereafter Satyaki suddenly assailed your troops, desirous of meeting Arjuna, commanded by the virtuous king Yudhishthira to do so. once more O ruler of men, beholding him look at your army, your soldiers became confounded and they began to tremble. Thereafter Satyaki suddenly assailed your troops, desirous of meeting Arjuna, commanded by the virtuous king Yudhishthira to do so.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के वे वचन सुनकर उन शिनिश्रेष्ठ को इस बात का भय हुआ कि यदि वे राजा को छोड़ देंगे तो अर्जुन के हाथों उन्हें भर्त्सना सहनी पड़ेगी।
2किन्तु (यदि वे युधिष्ठिर के वचनों की अवहेलना करें तो) लोगों द्वारा कायरता का आरोप लगाया जाना निश्चित देखकर उन्होंने मन ही मन इस प्रकार विचार किया — “लोग यह न कहें कि मैं अर्जुन की रक्षा के लिए जाने से डरता हूँ।”
3इस प्रकार अनेक प्रकार से इस विषय पर विचार करके उन नरश्रेष्ठ अजेय सात्यकि ने परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से ये वचन कहे।
4हे राजन्, आपका कल्याण हो। हे नरेश्वर, यदि आप समझते हैं कि ये व्यवस्थाएँ आपकी सुरक्षा के लिए पर्याप्त होंगी, तो मैं विभत्सु की ओर जाकर आपकी आज्ञा का पालन करूँगा।
5तीनों लोकों में मेरे प्राणों को उन पाण्डुपुत्र (अर्जुन) से बढ़कर प्रिय कुछ भी नहीं है। यह मैं आपसे पूर्ण निष्ठा से कहता हूँ।
6हे मानदाता, आपकी अनुमति से मैं उनके पदचिह्नों पर चलूँगा। ऐसा कुछ भी नहीं है जो मैं आपके लिए न करूँ।
7हे नरश्रेष्ठ, मेरे गुरु की आज्ञाएँ सदा मेरे लिए आदरणीय हैं। किन्तु आपके वचन उनसे भी अधिक आदरणीय हैं।
8कृष्ण और अर्जुन — ये दोनों भाई सदा आपके कल्याण में लगे रहते हैं; हे राजाओं में श्रेष्ठ, मुझे भी अपने कल्याण के प्रति समर्पित ही जानिए।
9हे स्वामी, आपकी आज्ञा शिरोधार्य करके, हे नरश्रेष्ठ, मैं उन पाण्डुपुत्र की सहायता के लिए इस अभेद्य सेना को भेदता हुआ आगे बढ़ूँगा।
10यहाँ मैं क्रोध से उत्तेजित होकर द्रोण के दलों में कूद पड़ूँगा। हे राजन्, फिर मैं उसमें से उसी प्रकार निकल जाऊँगा जैसे मछली समुद्र में से, उस स्थान की ओर जहाँ राजा जयद्रथ —
11— अपनी सेना से रक्षित, पाण्डुपुत्र के भय से काँपते हुए और द्रोणपुत्र, कर्ण, कृप आदि श्रेष्ठ महारथियों का भरोसा करते हुए ठहरे हैं।
12हे राजन्, इस स्थान और उस स्थान के बीच की दूरी, जहाँ अर्जुन जयद्रथ के वध के लिए प्रयत्नशील हैं, पूरे तीन योजन है।
13यद्यपि पार्थ यहाँ से तीन योजन दूर हैं, तथापि मैं दृढ़ हृदय से उनके पदचिह्नों का अनुसरण करूँगा और जब तक जयद्रथ का वध पूर्ण न हो जाए, तब तक उनका साथ दूँगा।
14अपने गुरुजनों की आज्ञा के बिना कौन मनुष्य शत्रुओं से युद्ध करने जाता है? और हे राजन्, मेरे समान जब गुरुजनों की आज्ञा मिल जाए, तब ऐसा कौन है जो युद्ध न करे?
15हे राजन्, मैं वह स्थान जानता हूँ जहाँ मुझे जाना है। वह हलमुखी अस्त्रों, भालों, गदाओं, शूलों, मुद्गरों —
16— बाणों तथा अन्य शस्त्रों से भरा हुआ है, तो भी मैं इस समुद्र-सदृश सेना को विक्षुब्ध करूँगा। यह हाथियों का दल, जो आप देख रहे हैं और जिसमें एक हज़ार बलिष्ठ हाथी हैं —
17— ये सब अर्जुन नामक जाति के हैं और सब महान् पराक्रम से युक्त हैं तथा युद्ध में रमने वाले और प्रहार करने में कुशल असंख्य म्लेच्छों द्वारा चढ़े हुए हैं।
18ये हाथी मेघों के जल बरसाने के समान मद बहाते हैं और अपनी पीठ पर बैठे लोगों द्वारा अंकुश लगाए जाने पर कभी पीछे नहीं मुड़ते।
19हे राजन्, जब तक इनका वध न किया जाए, तब तक ये परास्त नहीं किए जा सकते। फिर वे सहस्रों रथी, जिन्हें आप देख सकते हैं —
20— राजकुल में उत्पन्न हैं और सब महारथियों के रूप में मान्य हैं। उन सबके रथ स्वर्ण के हैं। हे राजन्, वे शस्त्र-प्रयोग में तथा रथों पर और हाथियों की पीठ पर लड़ने में निपुण हैं!
21धनुर्विद्या में प्रवीण वे मुष्टियुद्ध में भी भली-भाँति कुशल हैं। वे गदायुद्ध में तथा हाथोंहाथ के युद्ध में भी निपुण हैं।
22वे तलवार से लड़ने में तथा तलवार और ढाल लेकर शत्रु पर टूट पड़ने में समान रूप से तत्पर हैं। वे साहसी, विद्वान् और एक-दूसरे से आगे निकल जाने की इच्छा से प्रेरित हैं।
23हे राजन्, वे प्रतिदिन असंख्य योद्धाओं को जीतते हैं। वे कर्ण के अधीन हैं और दुःशासन का भक्तिपूर्वक अनुसरण करते हैं।
24स्वयं वासुदेवपुत्र (कृष्ण) भी इन पुरुषों की महारथियों के रूप में प्रशंसा करते हैं। सदा कुरुओं का हित चाहने वाले वे कर्ण के आज्ञाकारी हैं।
25श्वेत अश्वों वाले अर्जुन का पीछा करते हुए कर्ण की आज्ञा से लौटकर, बिना थके और बिना क्षीण हुए, वे वीर योद्धा अभेद्य कवच धारण किए और दृढ़ धनुषों से सुसज्जित —
26— दुर्योधन की आज्ञा से मेरी प्रतीक्षा में खड़े किए गए हैं। हे कुरुवंशश्रेष्ठ, आपके कल्याण के लिए युद्ध में इन योद्धाओं को चूर करके —
27— मैं सव्यसाची द्वारा खोले गए मार्ग के पीछे-पीछे चलूँगा। हे महाराज, वे दूसरे हाथी, जो पूरे सात सौ की संख्या में हैं —
28— जिन्हें आप देख सकते हैं, सब कवचों से ढके, किरातों द्वारा चढ़े हुए और आभूषणों से सजे हुए — वे पूर्वकाल में किरातराज द्वारा अनेक सेवकों सहित सव्यसाची को भेंट किए गए थे; हे राजन्, ये पहले आपके ही हित में लगे हुए थे।
29काल द्वारा लाए गए परिवर्तन देखिए — कि अब वे ही आपके विरुद्ध युद्ध करने के लिए खड़े किए गए हैं। युद्ध में अदम्य किरात इनके संचालक हैं। हाथियों को चलाने में कुशल और सब अग्नि से उत्पन्न वे सब एक साथ सव्यसाची द्वारा युद्ध में परास्त किए गए थे।
30दुर्योधन की आज्ञा के अधीन वे अब मुझे स्वागत करने के लिए एकत्र होकर प्रतीक्षा कर रहे हैं। हे राजन्, युद्ध में अदम्य इन किरातों का इन बाणों से वध करके —
31— मैं सिन्धुराज के वध पर उद्यत पाण्डुपुत्र के मार्ग पर चलूँगा। वे दूसरे हाथी, जो अंजन कुल से उत्पन्न हैं —
32— कठोर चर्म वाले, भली-भाँति प्रशिक्षित, कनपटियों और मुख से मद बहाते हुए और पूर्णतया स्वर्ण के बने कवचों से ढके हुए हैं —
33— वे हाथी सब युद्ध में अत्यन्त उपयोगी और स्वयं ऐरावत के समान हैं। ये उत्तर के पर्वतों से आए हैं और इन पर उग्र दस्यु सवार हैं —
34— जो दृढ़ अंगों वाले, कवच धारण किए और सब उत्तम योद्धा हैं। उनमें कुछ ऐसे भी हैं जो गाय से, वानर से अथवा भाँति-भाँति के अन्य प्राणियों से उत्पन्न कहे जाते हैं, तथा वे भी जो मनुष्यों से उत्पन्न हैं; हिमवान् पर्वत के दुर्गों से आकर एकत्र हुआ पापी म्लेच्छों का वह दल इस दूरी से धुएँ के पुंज के समान दिखाई देता है। इन तथा असंख्य अन्य क्षत्रियों को पाकर —
35— तथा कृप, सोमदत्तपुत्र, महारथिश्रेष्ठ द्रोण, सिन्धुराज और कर्ण को अपने पक्ष में पाकर दुर्योधन पाण्डवों की अवहेलना करता है।
36वह विधि से प्रेरित होकर स्वयं को अभी से विजयी भी मानता है। किन्तु आज ये सब योद्धा मेरे नाराचों की पहुँच में आकर —
37— जीवित नहीं बचेंगे, हे कुन्तीपुत्र, चाहे वे मन के समान वेग से ही सम्पन्न क्यों न हों। सदा दूसरों के पराक्रम पर निर्भर रहने वाले राजा दुर्योधन द्वारा सदा सम्मानित —
38— वे आज मेरी बाण-वर्षा से अत्यन्त पीड़ित होकर अपने विनाश को प्राप्त होंगे। हे राजन्, वे दूसरे योद्धा, जो स्वर्ण की ध्वजाओं वाले हैं और जिन्हें आप देख सकते हैं —
39— वे अपराजेय काम्बोज कहलाते हैं। वे वीर, विद्वान् और धनुष के प्रयोग में अभ्यस्त हैं;
40— वे सघन पंक्तियों में सजे हुए हैं और एक-दूसरे के साथ दृढ़ता से डटे रहने का निश्चय किए हुए हैं। धृतराष्ट्र के पुत्रों की ये अक्षौहिणी सेनाएँ सब क्रोध से भरी हुई हैं —
41— और अनेक कुरुवीरों से समर्थित होकर मेरे आगमन की प्रतीक्षा में मेरी बाट जोह रही हैं। हे महाराज, वे सब शान्तचित्त हैं और मेरा स्वागत करने को उत्सुक हैं।
42उन्हें मैं उसी प्रकार भस्म करूँगा, जैसे अग्नि घास के ढेर को। इसलिए, हे राजन्, जो रथ सजाने में निपुण हैं, वे मेरे रथ को असंख्य तूणीरों तथा युद्ध के अन्य समस्त उपकरणों से सज्जित करें और ये शस्त्र यथास्थान रखे जाएँ। जो भयंकर युद्ध शीघ्र ही आरम्भ होने वाला है, उसमें भाँति-भाँति के शस्त्रों का प्रयोग करना पड़ेगा।
43रथ को आवश्यक सामग्री से उससे पाँच गुना अधिक भरा जाए जितना धनुर्वेद के आचार्य निर्देश देते हैं, क्योंकि मुझे तीव्र विष वाले उग्र सर्पों के समान संगठित काम्बोजों का सामना करना पड़ेगा।
44मुझे उन किरातों से भी भिड़ना पड़ेगा जो युद्ध के भाँति-भाँति के उपकरणों से सज्जित हैं, जो तीव्र विष के समान हैं और जो प्रहार करने में निपुण हैं —
45— जिन पर राजा की कृपा है और जो इस कारण सदा दुर्योधन का हित करना चाहते हैं। मुझे उन शकों से भी भिड़ना पड़ेगा जो पराक्रम में स्वयं इन्द्र के समान हैं —
46— जो अग्नि के समान उग्र हैं और भड़कते दावानल के समान दुर्दमनीय हैं। मुझे और भी अनेक योद्धाओं से भिड़ना पड़ेगा, जो सब अजेय और स्वयं मृत्यु के समान हैं।
47हे राजन्, मुझे असंख्य अदम्य योद्धाओं का सामना करना पड़ेगा। इन्हीं कारणों से उत्तम कुल के और शुभ लक्षणों से युक्त श्रेष्ठ अश्व, भरपेट जल पिलाकर और भली-भाँति साज-सँवारकर, मेरे रथ में जोते जाएँ।
48सञ्जय ने कहा — तब राजा युधिष्ठिर ने आज्ञा दी कि बाणों से भरे तूणीर, भाँति-भाँति के अन्य शस्त्र तथा अन्य समस्त आवश्यक सामग्री सात्यकि के रथ में रखी जाए।
49तब लोगों ने उनके रथ में जुते चारों उत्तम अश्वों को रसयुक्त तथा मादक पेय पिलाए।
50उन चारों अश्वों की प्यास बुझाकर, उन्हें घुमाकर, नहलाकर और खिलाकर तथा स्वर्ण की मालाओं से सजाकर लोगों ने उनके शरीरों से बाण निकाले;
51— इन कार्यों के लिए जो पशु रथ से खोले गए थे, जो स्वर्ण के वर्ण वाले, भली-भाँति प्रशिक्षित, महान् वेग से सम्पन्न, प्रसन्न और अत्यन्त विनीत थे, वे पुनः विधिपूर्वक उनके रथ में जोत दिए गए।
52उस रथ के ऊपर स्वर्ण की केसर वाले सिंह के चिह्न से युक्त एक ऊँची ध्वजा लगाई गई। वह ध्वजा श्वेत मेघों के वर्ण की पताकाओं से सजी थी और स्वर्ण के मण्डलों, मोतियों तथा मूँगों से विभूषित थी। शस्त्रों के भार से चरमराते उस रथ पर विशाल स्वर्ण-दण्ड वाला एक छत्र भी लगाया गया। जब स्वर्ण के साज से सजे वे अश्व रथ में जोत दिए गए, तब दारुक का छोटा भाई, जो सात्यकि का मित्र तथा सारथि था, आकर उनसे निवेदन किया कि रथ प्रस्तुत है — जैसे मातलि इन्द्र को उनके रथ के सज्जित होने की सूचना देता है।
53तब सात्यकि ने स्नान करके, स्वयं को शुद्ध करके और समस्त मंगल-कर्म सम्पन्न करके स्नातक ब्राह्मणों को सहस्रों स्वर्ण-निष्क दान में दिए।
54तब उन ब्राह्मणों द्वारा दिए गए आशीर्वादों से अनुगृहीत होकर वे परम सुन्दर नरश्रेष्ठ, वे पूजनीय वीर, कैलातक मधु पीकर मद से घूमती लाल आँखों के साथ अत्यन्त सुशोभित दिखाई दिए। काँस के दर्पण का स्पर्श करके और अत्यन्त प्रसन्न होकर वे अपनी सामान्य शक्ति से दूनी शक्ति से भर गए और प्रज्वलित अग्नि के समान दिखाई देने लगे।
55अपने कंधे पर धनुष-बाण लेकर उन महारथिश्रेष्ठ ने, कवच धारण किए और आभूषणों से विभूषित होकर, द्विजों से अपने निमित्त शान्ति-कर्म करवाए।
56तब सुन्दरी कन्याओं ने लाजा, सुगन्धित द्रव्यों तथा पुष्पमालाओं की वर्षा से उन्हें ढककर उनका पूजन किया। तत्पश्चात् उन वीर योद्धा ने हाथ जोड़कर युधिष्ठिर के चरणों की वन्दना की; तब उन्होंने (युधिष्ठिर ने) उनका मस्तक सूँघा। ये समस्त कर्म सम्पन्न करके वे अपने रथ पर चढ़े। तत्पश्चात् वे अश्व, जो प्रसन्न, हृष्ट-पुष्ट, वायु के समान वेग वाले, युद्ध में अजेय और सिन्धु देश की नस्ल के थे, सात्यकि के उस उत्तम रथ को खींचने को उद्यत हुए। भीमसेन भी उसी प्रकार परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर द्वारा सम्मानित होकर —
57— राजा (युधिष्ठिर) को विधिवत् प्रणाम करके सात्यकि के साथ चल पड़े। शत्रुओं को संतप्त करने वाले उन दोनों को आपकी सेना पर दृष्टि डालते देखकर —
58— द्रोण के नेतृत्व में उनके विरुद्ध खड़े आपके समस्त योद्धा निश्चल और स्तब्ध रह गए। तब कवच धारण किए भीम को अपने पीछे आते देखकर —
59— वीर सात्यकि ने उन्हें प्रणाम करके ये प्रिय वचन कहे। तब हर्ष से भरे हृदय वाले सात्यकि ने भीम को सम्बोधित करके ये ही वचन कहे — “हे भीम, आप राजा की रक्षा कीजिए, यही आपका कर्तव्य है। मैं इस सेना को, जिसका अन्तिम समय आ पहुँचा है, भेदता हुआ आगे बढ़ूँगा;
60— इस समय और भविष्य के समस्त कालों में राजा की रक्षा करना ही आपका प्रथम कर्तव्य होना चाहिए। हे शत्रुदमन, आप मेरा पराक्रम जानते हैं और मैं आपका सब जानता हूँ।
61इसलिए, हे भीम, यदि आप मेरा हित करना चाहते हैं, तो लौट जाइए।” ऐसा कहे जाने पर भीम ने सात्यकि को उत्तर देते हुए कहा — “तो तुम जाओ और विजयी तथा सफल होओ!
62हे नरश्रेष्ठ, मैं अपने पराक्रम भर राजा की रक्षा करूँगा।” इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर मधुवंशी (सात्यकि) ने भीमसेन को उत्तर देते हुए कहा — गच्छ गच्छ ध्रुवं पार्थ ध्रुवो हि विजयो मम।
63“लौट जाइए, लौट जाइए, हे पृथापुत्र; आज मेरी विजय निश्चित है, क्योंकि आप मेरे गुणों से जीते जाकर अब मेरी इच्छा पूरी करने को उद्यत हैं।
64ये शुभ शकुन भी मेरी विजय सूचित करते हैं। जब महात्मा पाण्डुपुत्र (अर्जुन) द्वारा पापी सिन्धुराज मारा जाएगा —
65— तब मैं यशस्वी राजा युधिष्ठिर का आलिंगन करूँगा।” भीम से ऐसा कहकर महायशस्वी सात्यकि ने उन्हें छोड़ दिया। फिर उन्होंने आपकी सेना पर उसी प्रकार दृष्टि डाली जैसे बाघ मृगों के झुण्ड पर डालता है।
66हे नरेश्वर, उन्हें एक बार फिर अपनी सेना की ओर देखते हुए देखकर आपके सैनिक मोहित हो गए और काँपने लगे। तत्पश्चात् परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर की आज्ञा से अर्जुन से मिलने के इच्छुक सात्यकि ने सहसा आपकी सेना पर आक्रमण किया। हे नरेश्वर, उन्हें एक बार फिर अपनी सेना की ओर देखते हुए देखकर आपके सैनिक मोहित हो गए और काँपने लगे। तत्पश्चात् परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर की आज्ञा से अर्जुन से मिलने के इच्छुक सात्यकि ने सहसा आपकी सेना पर आक्रमण किया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरका ती वचन सुनेर ती शिनिश्रेष्ठलाई यो कुराको भय भयो कि यदि उनले राजालाई छाडे भने अर्जुनका हातबाट उनले भर्त्सना सहनुपर्नेछ।
2तर (यदि उनले युधिष्ठिरका वचनको अवहेलना गरे भने) मानिसहरूद्वारा कायरताको आरोप लगाइने निश्चित देखेर उनले मनमनै यसरी विचार गरे — “मानिसहरूले यो नभनून् कि म अर्जुनको रक्षाका लागि जान डराउँछु।”
3यसरी अनेक प्रकारले यस विषयमा विचार गरेर ती नरश्रेष्ठ अजेय सात्यकिले परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई यी वचन भने।
4हे राजन्, तपाईंको कल्याण होस्। हे नरेश्वर, यदि तपाईं ठान्नुहुन्छ कि यी व्यवस्थाहरू तपाईंको सुरक्षाका लागि पर्याप्त हुनेछन्, भने म विभत्सुतिर गएर तपाईंको आज्ञा पालन गर्नेछु।
5तीनै लोकमा मेरा प्राणलाई ती पाण्डुपुत्र (अर्जुन)भन्दा बढी प्रिय केही पनि छैन। यो म तपाईंलाई पूर्ण निष्ठाका साथ भन्दछु।
6हे मानदाता, तपाईंको अनुमतिले म उनका पदचिह्नमा हिँड्नेछु। यस्तो केही पनि छैन जो म तपाईंका लागि नगरूँ।
7हे नरश्रेष्ठ, मेरा गुरुका आज्ञा सधैँ मेरा लागि आदरणीय छन्। तर तपाईंका वचन तीभन्दा पनि बढी आदरणीय छन्।
8कृष्ण र अर्जुन — यी दुवै भाइ सधैँ तपाईंको कल्याणमा लागिरहन्छन्; हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, मलाई पनि आफ्नो कल्याणप्रति समर्पित नै ठान्नुहोस्।
9हे स्वामी, तपाईंको आज्ञा शिरोधार्य गरेर, हे नरश्रेष्ठ, म ती पाण्डुपुत्रको सहायताका लागि यस अभेद्य सेनालाई छेड्दै अघि बढ्नेछु।
10यहाँ म क्रोधले उत्तेजित भई द्रोणका दलहरूमा हाम फाल्नेछु। हे राजन्, अनि म त्यसबाट त्यसरी नै निस्कनेछु जसरी माछा समुद्रबाट, त्यस स्थानतिर जहाँ राजा जयद्रथ —
11— आफ्नो सेनाले रक्षित, पाण्डुपुत्रको भयले काँप्दै र द्रोणपुत्र, कर्ण, कृप आदि श्रेष्ठ महारथीहरूको भरोसा गर्दै बसेका छन्।
12हे राजन्, यस स्थान र त्यस स्थानबीचको दूरी, जहाँ अर्जुन जयद्रथको वधका लागि प्रयत्नशील छन्, पूरा तीन योजन छ।
13यद्यपि पार्थ यहाँबाट तीन योजन टाढा छन्, तथापि म दृढ हृदयले उनका पदचिह्नको अनुसरण गर्नेछु र जबसम्म जयद्रथको वध पूरा हुँदैन, तबसम्म उनको साथ दिनेछु।
14आफ्ना गुरुजनको आज्ञाविना कुन मानिस शत्रुहरूसँग युद्ध गर्न जान्छ? र हे राजन्, मजस्तै जब गुरुजनको आज्ञा मिल्छ, तब यस्तो को छ जसले युद्ध नगरोस्?
15हे राजन्, म त्यो स्थान जान्दछु जहाँ मैले जानुछ। त्यो हलमुखी अस्त्र, भाला, गदा, शूल, मुद्गर —
16— बाण तथा अन्य शस्त्रले भरिएको छ, तैपनि म यस समुद्रसदृश सेनालाई विक्षुब्ध पार्नेछु। यो हात्तीहरूको दल, जो तपाईं देखिरहनुभएको छ र जसमा एक हजार बलिष्ठ हात्ती छन् —
17— यी सबै अर्जुन नामक जातिका हुन् र सबै महान् पराक्रमले युक्त छन् तथा युद्धमा रमाउने र प्रहार गर्नमा कुशल असंख्य म्लेच्छहरूद्वारा चढिएका छन्।
18यी हात्तीहरू मेघले पानी बर्साएझैँ मद बगाउँछन् र आफ्नो ढाडमा बसेकाहरूले अङ्कुश लगाउँदा कहिल्यै पछि फर्कँदैनन्।
19हे राजन्, जबसम्म यिनको वध गरिँदैन, तबसम्म यी परास्त गर्न सकिँदैनन्। अनि ती सहस्रौँ रथी, जसलाई तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ —
20— राजकुलमा उत्पन्न छन् र सबै महारथीका रूपमा मान्य छन्। तिनीहरू सबैका रथ सुनका छन्। हे राजन्, तिनीहरू शस्त्र-प्रयोगमा तथा रथमा र हात्तीको ढाडमा लड्नमा निपुण छन्!
21धनुर्विद्यामा प्रवीण तिनीहरू मुक्केबाजीमा पनि राम्ररी कुशल छन्। तिनीहरू गदायुद्धमा तथा हातहातको युद्धमा पनि निपुण छन्।
22तिनीहरू तरबारले लड्नमा तथा तरबार र ढाल लिएर शत्रुमाथि जाइलाग्नमा समान रूपले तत्पर छन्। तिनीहरू साहसी, विद्वान् र एक-अर्कालाई उछिन्ने इच्छाले प्रेरित छन्।
23हे राजन्, तिनीहरू दिनहुँ असंख्य योद्धालाई जित्दछन्। तिनीहरू कर्णको अधीनमा छन् र दुःशासनको भक्तिपूर्वक अनुसरण गर्दछन्।
24स्वयं वासुदेवपुत्र (कृष्ण)ले पनि यी पुरुषहरूको महारथीका रूपमा प्रशंसा गर्दछन्। सधैँ कुरुहरूको हित चाहने तिनीहरू कर्णका आज्ञाकारी छन्।
25श्वेत अश्व भएका अर्जुनको पिछा गर्दै कर्णको आज्ञाले फर्केर, नथाकी र क्षीण नभई, ती वीर योद्धाहरू अभेद्य कवच धारण गरेका र दृढ धनुषले सुसज्जित —
26— दुर्योधनको आज्ञाले मेरो प्रतीक्षामा उभ्याइएका छन्। हे कुरुवंशश्रेष्ठ, तपाईंको कल्याणका लागि युद्धमा यी योद्धाहरूलाई चूर पारेर —
27— म सव्यसाचीद्वारा खोलिएको मार्गको पछिपछि हिँड्नेछु। हे महाराज, ती अरू हात्ती, जो पूरा सात सयको सङ्ख्यामा छन् —
28— जसलाई तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ, सबै कवचले ढाकिएका, किरातहरूद्वारा चढिएका र आभूषणले सजिएका — ती पूर्वकालमा किरातराजद्वारा अनेक सेवकसहित सव्यसाचीलाई भेटी दिइएका थिए; हे राजन्, यी पहिले तपाईंकै हितमा लागेका थिए।
29कालले ल्याएका परिवर्तन हेर्नुहोस् — कि अब तिनै तपाईंविरुद्ध युद्ध गर्न उभ्याइएका छन्। युद्धमा अदम्य किरातहरू यिनका सञ्चालक हुन्। हात्ती हाँक्नमा कुशल र सबै अग्निबाट उत्पन्न ती सबै एकैसाथ सव्यसाचीद्वारा युद्धमा परास्त गरिएका थिए।
30दुर्योधनको आज्ञाको अधीनमा तिनीहरू अब मलाई स्वागत गर्न एकत्रित भई प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। हे राजन्, युद्धमा अदम्य यी किरातहरूको यी बाणले वध गरेर —
31— म सिन्धुराजको वधमा उद्यत पाण्डुपुत्रको मार्गमा हिँड्नेछु। ती अरू हात्ती, जो अञ्जन कुलबाट उत्पन्न छन् —
32— कठोर छाला भएका, राम्ररी प्रशिक्षित, कनपटी र मुखबाट मद बगाउँदै र पूर्णतया सुनका बनेका कवचले ढाकिएका छन् —
33— ती हात्ती सबै युद्धमा अत्यन्त उपयोगी र स्वयं ऐरावतसमान छन्। यी उत्तरका पर्वतबाट आएका हुन् र यीमाथि उग्र डाँकुहरू सवार छन् —
34— जो दृढ अङ्ग भएका, कवच धारण गरेका र सबै उत्तम योद्धा छन्। तिनीहरूमा केही यस्ता पनि छन् जो गाईबाट, वानरबाट अथवा भाँतिभाँतिका अन्य प्राणीबाट उत्पन्न भनिन्छन्, तथा ती पनि जो मानिसबाट उत्पन्न छन्; हिमवान् पर्वतका दुर्गबाट आएर एकत्रित भएको पापी म्लेच्छहरूको त्यो दल यस दूरीबाट धुवाँको पुञ्जजस्तै देखिन्छ। यी तथा असंख्य अन्य क्षत्रियलाई पाएर —
35— तथा कृप, सोमदत्तपुत्र, महारथिश्रेष्ठ द्रोण, सिन्धुराज र कर्णलाई आफ्नो पक्षमा पाएर दुर्योधनले पाण्डवहरूको अवहेलना गर्दछ।
36ऊ विधिबाट प्रेरित भई आफूलाई अहिल्यैदेखि विजयी पनि ठान्दछ। तर आज यी सबै योद्धा मेरा नाराचको पहुँचमा आएर —
37— जीवित बाँच्नेछैनन्, हे कुन्तीपुत्र, चाहे तिनीहरू मनजस्तै वेगले सम्पन्न किन नहोऊन्। सधैँ अरूको पराक्रममा भर पर्ने राजा दुर्योधनद्वारा सधैँ सम्मानित —
38— तिनीहरू आज मेरो बाण-वर्षाले अत्यन्त पीडित भई आफ्नो विनाशलाई प्राप्त हुनेछन्। हे राजन्, ती अरू योद्धा, जो सुनका ध्वजा भएका छन् र जसलाई तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ —
39— तिनीहरू अपराजेय काम्बोज भनिन्छन्। तिनीहरू वीर, विद्वान् र धनुषको प्रयोगमा अभ्यस्त छन्;
40— तिनीहरू सघन पङ्क्तिमा सजिएका छन् र एक-अर्कासँग दृढतापूर्वक डटिरहने निश्चय गरेका छन्। धृतराष्ट्रका पुत्रहरूका यी अक्षौहिणी सेना सबै क्रोधले भरिएका छन् —
41— र अनेक कुरुवीरहरूबाट समर्थित भई मेरो आगमनको प्रतीक्षामा मेरो बाटो हेरिरहेका छन्। हे महाराज, तिनीहरू सबै शान्तचित्त छन् र मेरो स्वागत गर्न उत्सुक छन्।
42तिनीहरूलाई म त्यसरी नै भस्म पार्नेछु, जसरी अग्निले घाँसको थुप्रोलाई। त्यसैले, हे राजन्, जो रथ सजाउनमा निपुण छन्, तिनले मेरो रथलाई असंख्य तूणीर तथा युद्धका अन्य सम्पूर्ण उपकरणले सज्जित गरून् र यी शस्त्र यथास्थान राखियून्। जुन भयंकर युद्ध चाँडै नै सुरु हुँदैछ, त्यसमा भाँतिभाँतिका शस्त्रको प्रयोग गर्नुपर्नेछ।
43रथलाई आवश्यक सामग्रीले त्यसभन्दा पाँच गुणा बढी भरियोस् जति धनुर्वेदका आचार्यहरूले निर्देश दिन्छन्, किनभने मैले तीव्र विष भएका उग्र सर्पजस्तै सङ्गठित काम्बोजहरूको सामना गर्नुपर्नेछ।
44मैले ती किरातहरूसँग पनि भिड्नुपर्नेछ जो युद्धका भाँतिभाँतिका उपकरणले सज्जित छन्, जो तीव्र विषजस्तै छन् र जो प्रहार गर्नमा निपुण छन् —
45— जसमाथि राजाको कृपा छ र जो यसै कारण सधैँ दुर्योधनको हित गर्न चाहन्छन्। मैले ती शकहरूसँग पनि भिड्नुपर्नेछ जो पराक्रममा स्वयं इन्द्रसमान छन् —
46— जो अग्निजस्तै उग्र छन् र दन्किरहेको दावानलजस्तै दुर्दमनीय छन्। मैले अरू पनि अनेक योद्धासँग भिड्नुपर्नेछ, जो सबै अजेय र स्वयं मृत्युजस्तै छन्।
47हे राजन्, मैले असंख्य अदम्य योद्धाको सामना गर्नुपर्नेछ। यिनै कारणले उत्तम कुलका र शुभ लक्षणले युक्त श्रेष्ठ अश्वहरू, अघाउञ्जेल पानी पिलाएर र राम्ररी सिँगारेर, मेरो रथमा जोतियून्।
48सञ्जयले भने — तब राजा युधिष्ठिरले आज्ञा दिए कि बाणले भरिएका तूणीर, भाँतिभाँतिका अन्य शस्त्र तथा अन्य सम्पूर्ण आवश्यक सामग्री सात्यकिको रथमा राखियोस्।
49तब मानिसहरूले उनको रथमा जोतिएका चारै उत्तम अश्वलाई रसयुक्त तथा मादक पेय पिलाए।
50ती चारै अश्वको तिर्खा मेटाएर, तिनलाई घुमाएर, नुहाइदिएर र खुवाएर तथा सुनका मालाले सजाएर मानिसहरूले तिनका शरीरबाट बाण निकाले;
51— यी कार्यका लागि जुन पशुहरू रथबाट फुकाइएका थिए, जो सुनको वर्णका, राम्ररी प्रशिक्षित, महान् वेगले सम्पन्न, प्रसन्न र अत्यन्त विनीत थिए, ती पुनः विधिपूर्वक उनको रथमा जोतिए।
52त्यस रथमाथि सुनको केसर भएको सिंहको चिह्नले युक्त एउटा अग्लो ध्वजा गाडियो। त्यो ध्वजा श्वेत मेघको वर्णका पताकाले सजिएको थियो र सुनका मण्डल, मोती तथा मुगाले विभूषित थियो। शस्त्रको भारले चरमराइरहेको त्यस रथमाथि विशाल सुनको दण्ड भएको एउटा छाता पनि राखियो। जब सुनका साजले सजिएका ती अश्व रथमा जोतिए, तब दारुकका कान्छा भाइ, जो सात्यकिका मित्र तथा सारथि थिए, आएर उनलाई निवेदन गरे कि रथ तयार छ — जसरी मातलिले इन्द्रलाई उनको रथ सज्जित भएको सूचना दिन्छन्।
53तब सात्यकिले स्नान गरेर, आफूलाई शुद्ध पारेर र सम्पूर्ण मङ्गल-कर्म सम्पन्न गरेर स्नातक ब्राह्मणहरूलाई सहस्रौँ सुनका निष्क दानमा दिए।
54तब ती ब्राह्मणहरूले दिएका आशीर्वादले अनुगृहीत भई ती परम सुन्दर नरश्रेष्ठ, ती पूजनीय वीर, कैलातक मधु पिएर मदले घुमिरहेका राता आँखासहित अत्यन्त सुशोभित देखिए। काँसको ऐनाको स्पर्श गरेर र अत्यन्त प्रसन्न भई उनी आफ्नो सामान्य शक्तिभन्दा दोब्बर शक्तिले भरिए र प्रज्वलित अग्निजस्तै देखिन थाले।
55आफ्नो काँधमा धनुष-बाण लिएर ती महारथिश्रेष्ठले, कवच धारण गरेर र आभूषणले विभूषित भई, द्विजहरूबाट आफ्नो निम्ति शान्ति-कर्म गराए।
56तब सुन्दरी कन्याहरूले लावा, सुगन्धित द्रव्य तथा पुष्पमालाको वर्षाले उनलाई ढाकेर उनको पूजन गरे। त्यसपछि ती वीर योद्धाले हात जोडेर युधिष्ठिरका चरणको वन्दना गरे; तब उनले (युधिष्ठिरले) उनको शिर सुँघे। यी सम्पूर्ण कर्म सम्पन्न गरेर उनी आफ्नो रथमा चढे। त्यसपछि ती अश्वहरू, जो प्रसन्न, हृष्टपुष्ट, वायुजस्तै वेग भएका, युद्धमा अजेय र सिन्धु देशका नस्लका थिए, सात्यकिको त्यो उत्तम रथ तान्न उद्यत भए। भीमसेन पनि त्यसरी नै परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरद्वारा सम्मानित भई —
57— राजा (युधिष्ठिर)लाई विधिवत् प्रणाम गरेर सात्यकिसँगै हिँडे। शत्रुहरूलाई सन्तप्त पार्ने ती दुवैलाई तपाईंको सेनामाथि दृष्टि हालेको देखेर —
58— द्रोणको नेतृत्वमा उनीहरूविरुद्ध उभिएका तपाईंका सम्पूर्ण योद्धा निश्चल र स्तब्ध भए। तब कवच धारण गरेका भीमलाई आफ्नो पछि आइरहेको देखेर —
59— वीर सात्यकिले उनलाई प्रणाम गरेर यी प्रिय वचन भने। तब हर्षले भरिएको हृदय भएका सात्यकिले भीमलाई सम्बोधन गरेर यिनै वचन भने — “हे भीम, तपाईं राजाको रक्षा गर्नुहोस्, यही तपाईंको कर्तव्य हो। म यस सेनालाई, जसको अन्तिम समय आइपुगेको छ, छेड्दै अघि बढ्नेछु;
60— यस समयमा र भविष्यका सम्पूर्ण कालमा राजाको रक्षा गर्नु नै तपाईंको पहिलो कर्तव्य हुनुपर्छ। हे शत्रुदमन, तपाईं मेरो पराक्रम जान्नुहुन्छ र म तपाईंको सबै जान्दछु।
61त्यसैले, हे भीम, यदि तपाईं मेरो हित गर्न चाहनुहुन्छ भने, फर्किनुहोस्।” यसो भनिएपछि भीमले सात्यकिलाई उत्तर दिँदै भने — “त्यसो भए तिमी जाऊ र विजयी तथा सफल होऊ!
62हे नरश्रेष्ठ, म आफ्नो पराक्रमले भ्याएसम्म राजाको रक्षा गर्नेछु।” यसरी सम्बोधन गरिएपछि मधुवंशी (सात्यकि)ले भीमसेनलाई उत्तर दिँदै भने — गच्छ गच्छ ध्रुवं पार्थ ध्रुवो हि विजयो मम।
63“फर्किनुहोस्, फर्किनुहोस्, हे पृथापुत्र; आज मेरो विजय निश्चित छ, किनभने तपाईं मेरा गुणले जितिएर अब मेरो इच्छा पूरा गर्न उद्यत हुनुहुन्छ।
64यी शुभ शकुनले पनि मेरो विजय सूचित गर्दछन्। जब महात्मा पाण्डुपुत्र (अर्जुन)द्वारा पापी सिन्धुराज मारिनेछ —
65— तब म यशस्वी राजा युधिष्ठिरको आलिङ्गन गर्नेछु।” भीमलाई यसो भनेर महायशस्वी सात्यकिले उनलाई छाडे। अनि उनले तपाईंको सेनामाथि त्यसरी नै दृष्टि हाले जसरी बाघले मृगका बथानमाथि हाल्छ।
66हे नरेश्वर, उनलाई एक पटक फेरि आफ्नो सेनातिर हेरिरहेको देखेर तपाईंका सैनिक मोहित भए र काँप्न थाले। त्यसपछि परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको आज्ञाले अर्जुनसँग भेट्न इच्छुक सात्यकिले अकस्मात् तपाईंको सेनामाथि आक्रमण गरे। हे नरेश्वर, उनलाई एक पटक फेरि आफ्नो सेनातिर हेरिरहेको देखेर तपाईंका सैनिक मोहित भए र काँप्न थाले। त्यसपछि परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको आज्ञाले अर्जुनसँग भेट्न इच्छुक सात्यकिले अकस्मात् तपाईंको सेनामाथि आक्रमण गरे।