अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said I have heard, O Sanjaya as you have discoursed on, of the numerous and wonderful single combats fought between my warriors and those of the sons of Pandu.
2But, O Sanjaya, you never speak of my soldiers being delightful (on such occasion). You always speak of the warriors of the Pandavas as cheerful and never routed.
3You always speak of my warriors as depressed in mind, vanquished and shorn of energy in battle. O Suta, indubitably all this is brought about by Destiny.
4Sanjaya said Your warriors strive in battle to the best of their strength and ardour, displaying, 0 foremost of the Bharatas, their manliness as much as possible.
5Even as the very tasteful water of the celestial river Ganga flowing into that of the mighty main, aitains saline properties.
6So also, O monarch, the mainlines of the illustrious warriors of your army opposed by that of the heroic sons of Pandu becomes baffled in battle.
7It behaves you not, O foremost of the Kurus, to attribute blame to your own warriors, who exert themselves to the best of their inighty and achieve feats that are difficult of being done so.
8From your own fault, and from that of your son, ruler of men, this great and dreadful destruction ( of the creature of) the earth has come to pass, adding considerably to the population of Death's kingdom.
9It behooves your not. O king, to grieve for what has come to pass in consequence of your own faults. The kings do not pay any the least regard to their lives in this battle.
10The rulers of men (assembled on the filed), desire to attain to the regions of those that perform pious acts. always cherishing a desire for attaining paradise, they are fighting agitating the hostile army.
11That afternoon, O mighty monarch a great destruction of creatures took place. Hear of me, with singleness of attention of that battle that ras.
12The two (royal) brothers from Avanti, both mighty bow-men, possessed of great might, and exceeding effulgence, and both formidable in battle, beholding Iravat, rushed at him.
13Then the combat that was fought between them was dreadful and horripilating. thereupon Iravat waxing wrath, quickly pierced those two brothers of godly presence, with straight knotted shafts of exceeding sharpness. those two warriors versed in diverse odes of warfare pierced Iravat in return, in that battle,
14As thcy fought on. O king, striking their best to slay their mutual foes and desirous of avenging what is done to one another, there could be found no distinction between them.
15Then in that conflict, Iravat, O king's with four arrows, dispatched the four steeds of Anuvinda to the regions of Death.
16Also, O sire, with a couple of keen-aged broad-headed arrows, the former cut off the standard and bow of the latter in that battle. all this, O king, seemed to be wonderful.
17Thereupon Anuvinda leaving his own car, ascended that of Vinda; thereafter he grasped an excellent bow of great toughness and capable of bearing a great strain.
18Then those two foremost of car-warriors endued with heroism and riding on one and the same car, both belonging to the country of Avanti, began to shower incessantly arrows on the high-souled Iravat.
19Shot by them both, swift-fiying arrows decked with gold, intercepting the rays of the orb of the day, (literally) covered the sky.
20Thereupon, inflamed with wrath, Iravat poured an arrow downpour on the two brothers both mighty car-warriors; and he felled their charioteer.
21When deprived of life, the charioteer fell down on the earth, the chariot was dragged in all directions in consequence of its horses being unrestrained.
22Obtaining victory, O monarch, over the two brothers, the son of the daughter of the king of the Nagas displaying his inanliness, began speedily to spread havoc among your soldiers.
23This slaughtered in battle, the mighty army of the sons of Dhritarashtra performed various movements like a man reeling through the effects of poisoning.
24Then the on of Hidimba, the foremost of the Rakshasas endued with great strength, riding on his chariot of solar has and furnished with a standard, rushed against Bhagadatta.
25Thereupon the ruler of the Pragjyotishas mounted on his princes of elephants like the wielder of the thunder bolt mounting on his Airavat in the days of yore at the time of the battle caused by the insult offered by Taraka.
26Then there came the celestial along with the Gandharvas and the sages. They were unable to find out any destruction between the son of Hidimba and Bhagadatta.
27As the lord of the celestial (Indra) waxing worth had struck terror into the hearts of the Danavas, so did also the ruler of the Pragjyotishas, O king, in that battle frighten and crush the Pandava troops.
28Thus routed by hiin on all directions, the Pandava troops, O Bharata, did not find, in their whole host, an one competent to save them.
29We then only beheld the son of Bhimasena (Ghatotkacha), O Bharata riding on his car the rest of the car-warriors, with minds distracted (with fear) had fled (in all directions.
30Then, O Bharata, when the Pandava forces rallied, a dreadful and fierce roar was sent up by your troops in that battle.
31Thereupon, O mighty monarch, in the fierce engagement that commenced Ghatotkacha covered Bhagadatta with a shower of arrows, like a rain cloud covering the Meru mountain with a downpour of rain.
32Then king Bhagadatta, severing those arrows shot from the bow of the Rakshasas, in that combat quickly pierced the son of Bhimasena in all his vital parts.
33Wounded with innumerable this straight jointed shafts, that foremost of the Rakshusas did not fight, (but stood firm) like a mountain though cleft open.
34The ruler of the Pragjyotishas inflamed with rage, in that battle sped fourteen Tomaras against the Rakshasas, who (easily) cut them off.
35Then that Rakshasa of mighty arms cutting off those Tomaras, pierced Bhagadatta with seventy shafts of exceeding sharpness, all resembling the thunderbolt of Heaven.
36Thereupon the king of the Pragjyotishas, in that combat, as if smiling, dispatched, O Bharata, to death the four horses of the Rakshasas.
37Standing on his car of which the steeds were slain, that foremost of the Rakshasas endued with prowess hurled at the elephants of Bhagadatta, s Shakti, with great force.
38Then the ruler of the Pragjyotishas cut off that Shakti falling with great veheinence and furnished with a golden staff, into three splinters and the Shakti fell shattered on the ground.
39seeing his Shakti splintered into pieces, the son of Hidimba fled out of fear like Namuchi the foremost of the Daityas flying, in the days of yore, from the fight with Indra.
40Obtaining victory, O king, in battle over that heroic and highly powerful Rakshasa of illustrious renown who is incapable of being vanquished evü by the god of Death and Varuna themselves.
41Bhagadatta riding on his elephants crushed in that battle, the troops of the Pandavas, even like a wild elephants, that roves, O king, trampling lotus stems (underneath its huge feet).
42The ruler of the Madra encountered in battle the twins (Nakula and Sahadeva. He covered his two nephews, both sons of Pandu, with an arrow down pour.
43Sahadeva finding himself encountered by his uncle in battle, shrouded him with a network of arrows, like clouds shrouding the solar orb.
44Shrouded by that net-work of shafts the Madra king wore an appearance indicative of joy the twins also were greatly delighted for the sake of their mother.
45Thereafter in that combat, that mighty carwarriors the Madra king, O king, with four excellent arrows dispatched smilingly Nakula's four steeds to the monsoon of Death. Then that mighty car-warrior Nakula jumping down from his car of which the horses were slain.
46Ascended the vehicle of his illustrious brother. Then in that battle the heroic, mounted on the same car, stretching their touch bows,
47Waxing irascible and becoming formidable in battle, covered the king of the Madras (with shafts). Covered with innumerable straightjointed arrows.
48Shot by his nephews, that foremost of men (the Madra king) moved not, but stood still even like a mountain; then as if smiling, he baffled that shower of arrows.
49Thereupon the highly powerful Sahadeva, inflamed with wrath, grasping a dare, rushed at the ruler of Madras and then hurled it at him, O Bharata.
50That dare shot by him and coursing swiftly like the Garuda himself, penetrating through the body of the Madra king, fell down on earth.
51Thus deeply pierced, and smarting with pain, that mighty car-warrior squatted down on the terrace of his car, and O mighty monarch he was overwhelmed with a swoon.
52In that battle, seeing him (the Madra king) i senseless and fallen on the car and afflicted by the twins, his charioteer drove him on his vehicle away from the field of battle.
53The sons of Dhritarashtra beholding the car of the ruler of the Madras turn away from the field, were all depressed in mind and thought that he was no longer alive.
54Obtaining victory in battle, over their uncle, the sons of Madri, greatly delighted blew their conchs and roared out their war cries.
55Thereafter filled with delight, they rushed against your host, O ruler of men, like the immortals Indra and Upendra, O king, rushing against the host of the Daityas.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, तुम्हारे वर्णन से मैंने अपने योद्धाओं और पाण्डुपुत्रों के योद्धाओं के बीच लड़े गए अनेक अद्भुत द्वन्द्वयुद्धों के विषय में सुना है।
2किन्तु हे सञ्जय, तुम कभी (ऐसे अवसरों पर) मेरे सैनिकों को हर्षित बताते नहीं। तुम सदा पाण्डवों के योद्धाओं को ही प्रसन्न और कभी परास्त न होने वाला बताते हो।
3तुम सदा मेरे योद्धाओं को मन से खिन्न, परास्त और युद्ध में तेजहीन बताते हो। हे सूत, निःसन्देह यह सब दैव के द्वारा ही घटित होता है।
4सञ्जय ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, आपके योद्धा युद्ध में अपने बल और उत्साह के अनुसार पूरा प्रयत्न करते हैं और यथासम्भव अपना पौरुष दिखाते हैं।
5जैसे स्वर्गीय नदी गंगा का अत्यन्त स्वादिष्ट जल विशाल समुद्र में मिलकर खारापन धारण कर लेता है,
6उसी प्रकार हे राजन्, आपकी सेना के तेजस्वी योद्धाओं का पौरुष वीर पाण्डुपुत्रों के पौरुष के सामने पड़कर युद्ध में विफल हो जाता है।
7हे कुरुश्रेष्ठ, आपको अपने ही योद्धाओं पर दोष लगाना उचित नहीं है, जो अपनी पूरी शक्ति से प्रयत्न करते हैं और ऐसे कार्य कर दिखाते हैं जिन्हें करना कठिन है।
8हे नरेश्वर, आपके अपने दोष से और आपके पुत्र के दोष से ही पृथ्वी के (प्राणियों का) यह महान और भयावह विनाश उपस्थित हुआ है, जो यमराज के राज्य की जनसंख्या को बहुत बढ़ा रहा है।
9हे राजन्, अपने ही दोषों के परिणामस्वरूप जो घटित हुआ है उसके लिए शोक करना आपको उचित नहीं। इस युद्ध में राजा अपने प्राणों की तनिक भी परवाह नहीं करते।
10(रणभूमि में एकत्रित) वे नरेश पुण्यकर्म करने वालों के लोकों को प्राप्त करना चाहते हैं। स्वर्ग प्राप्ति की सदा कामना करते हुए वे शत्रुसेना को क्षुब्ध करते हुए लड़ रहे हैं।
11हे महाराज, उस अपराह्न में प्राणियों का महान विनाश हुआ। जो युद्ध छिड़ा था, उसका वर्णन एकाग्र होकर मुझसे सुनिए।
12अवन्ति के वे दोनों (राज) भाई, जो महाधनुर्धर, महान बल और अत्यन्त तेज से युक्त तथा युद्ध में भयंकर थे, इरावान् को देखकर उस पर टूट पड़े।
13तब उनके बीच जो युद्ध हुआ वह भयावह और रोमांचकारी था। इस पर इरावान् ने क्रुद्ध होकर देवतुल्य उन दोनों भाइयों को अत्यन्त तीक्ष्ण सीधी गाँठ वाले बाणों से शीघ्र ही बींध दिया। विविध युद्धविधियों में निपुण उन दोनों योद्धाओं ने भी उस युद्ध में उत्तर में इरावान् को बींधा।
14हे राजन्, जब वे परस्पर शत्रुओं का वध करने का भरपूर प्रयत्न करते हुए और एक-दूसरे के किए का बदला लेने की इच्छा से लड़ते रहे, तब उनमें कोई भेद नहीं किया जा सकता था।
15हे राजन्, तब उस संग्राम में इरावान् ने चार बाणों से अनुविन्द के चारों घोड़ों को यमलोक भेज दिया।
16और हे तात, उस युद्ध में उन्होंने तीखी धार वाले चौड़े फल के दो बाणों से उनकी ध्वजा और धनुष काट डाले। हे राजन्, यह सब अद्भुत प्रतीत हुआ।
17इस पर अनुविन्द अपना रथ छोड़कर विन्द के रथ पर चढ़ गए; तत्पश्चात् उन्होंने महान दृढ़ता वाला और महान तनाव सह सकने वाला एक उत्तम धनुष ग्रहण किया।
18तब अवन्ति देश के वे दोनों वीरता से युक्त श्रेष्ठ महारथी, एक ही रथ पर सवार होकर, महात्मा इरावान् पर निरन्तर बाणों की वर्षा करने लगे।
19उन दोनों के छोड़े हुए, स्वर्ण से सजे शीघ्रगामी बाणों ने सूर्यमण्डल की किरणों को रोकते हुए (सचमुच) आकाश को ढँक दिया।
20इस पर क्रोध से जलते हुए इरावान् ने उन दोनों महारथी भाइयों पर बाणों की वर्षा की; और उनके सारथि को गिरा दिया।
21जब प्राणहीन होकर सारथि पृथ्वी पर गिर पड़ा, तब घोड़ों के बेकाबू हो जाने के कारण वह रथ सब दिशाओं में घसीटा जाने लगा।
22हे राजन्, उन दोनों भाइयों पर विजय पाकर नागराज की कन्या के पुत्र (इरावान्) अपना पौरुष दिखाते हुए शीघ्र ही आपके सैनिकों के बीच विनाश फैलाने लगे।
23इस प्रकार युद्ध में संहार की जाती हुई धृतराष्ट्रपुत्रों की विशाल सेना विष के प्रभाव से लड़खड़ाते मनुष्य के समान विविध चेष्टाएँ करने लगी।
24तब महान बल से युक्त राक्षसश्रेष्ठ हिडिम्बापुत्र (घटोत्कच) सूर्य के समान कान्ति वाले और ध्वजा से सज्जित अपने रथ पर सवार होकर भगदत्त पर टूट पड़े।
25इस पर प्राग्ज्योतिषराज अपने गजराज पर वैसे ही आरूढ़ हुए जैसे प्राचीन काल में तारक के अपमान से उत्पन्न युद्ध के समय वज्रधारी (इन्द्र) अपने ऐरावत पर आरूढ़ हुए थे।
26तब गन्धर्वों और ऋषियों सहित देवता वहाँ आए। वे हिडिम्बापुत्र और भगदत्त के बीच कोई अन्तर नहीं ढूँढ़ सके।
27हे राजन्, जैसे क्रुद्ध होकर देवराज (इन्द्र) ने दानवों के हृदय में भय भर दिया था, वैसे ही प्राग्ज्योतिषराज ने भी उस युद्ध में पाण्डवसेना को भयभीत और कुचल दिया।
28हे भरतवंशी, इस प्रकार उनके द्वारा सब दिशाओं में खदेड़ी जाने पर पाण्डवसेना को अपनी सम्पूर्ण सेना में कोई ऐसा न मिला जो उसे बचाने में समर्थ हो।
29हे भरतवंशी, तब हमने केवल भीमसेन के पुत्र (घटोत्कच) को ही अपने रथ पर सवार देखा; शेष रथी (भय से) व्याकुल मन लिए (सब दिशाओं में) भाग चुके थे।
30हे भरतवंशी, तब जब पाण्डवसेना पुनः संगठित हुई, तब उस युद्ध में आपकी सेनाओं ने भयंकर और उग्र गर्जना की।
31हे महाराज, तत्पश्चात् आरम्भ हुए उस भयंकर संग्राम में घटोत्कच ने भगदत्त को बाणों की वर्षा से वैसे ही ढँक दिया जैसे वर्षामेघ मेरु पर्वत को जल की धारा से ढँक देता है।
32तब राजा भगदत्त ने उस संग्राम में राक्षस के धनुष से छोड़े गए उन बाणों को काटकर शीघ्र ही भीमसेनपुत्र को उनके समस्त मर्मस्थलों में बींध दिया।
33उनके असंख्य सीधी गाँठ वाले बाणों से घायल होकर भी वे राक्षसश्रेष्ठ विचलित नहीं हुए, बल्कि विदीर्ण होते हुए भी पर्वत के समान अडिग खड़े रहे।
34क्रोध से जलते हुए प्राग्ज्योतिषराज ने उस युद्ध में राक्षस पर चौदह तोमर फेंके, जिन्हें उन्होंने (सहज ही) काट डाला।
35तब उन महाबाहु राक्षस ने उन तोमरों को काटकर भगदत्त को अत्यन्त तीक्ष्ण सत्तर बाणों से बींध दिया, जो सब स्वर्ग के वज्र के समान थे।
36हे भरतवंशी, इस पर प्राग्ज्योतिषराज ने उस संग्राम में मानो मुसकराते हुए राक्षस के चारों घोड़ों को यमलोक भेज दिया।
37जिनके घोड़े मारे जा चुके थे, ऐसे अपने रथ पर खड़े होकर पराक्रम से युक्त उन राक्षसश्रेष्ठ ने भगदत्त के हाथी पर बड़े वेग से एक शक्ति फेंकी।
38तब प्राग्ज्योतिषराज ने बड़े वेग से आती हुई और स्वर्ण के दण्ड वाली उस शक्ति के तीन टुकड़े कर दिए, और वह शक्ति टूटकर भूमि पर गिर पड़ी।
39अपनी शक्ति को टुकड़े-टुकड़े हुआ देखकर हिडिम्बापुत्र भय से वैसे ही भाग गए जैसे प्राचीन काल में दैत्यश्रेष्ठ नमुचि इन्द्र के साथ युद्ध से भागा था।
40हे राजन्, उस वीर और महाबली, तेजस्वी कीर्ति वाले राक्षस पर, जो स्वयं यमराज और वरुण के द्वारा भी नहीं जीता जा सकता था, युद्ध में विजय पाकर —
41— भगदत्त ने अपने हाथी पर सवार होकर उस युद्ध में पाण्डवों की सेनाओं को वैसे ही कुचल डाला, हे राजन्, जैसे कोई जंगली हाथी कमलनालों को (अपने विशाल पैरों तले) रौंदता हुआ विचरता है।
42मद्रराज ने युद्ध में जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) का सामना किया। उन्होंने अपने दोनों भानजों को, जो पाण्डुपुत्र थे, बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
43सहदेव ने युद्ध में अपने मामा से भिड़ते हुए उन्हें बाणों के जाल से वैसे ही ढँक दिया जैसे मेघ सूर्यमण्डल को ढँक देते हैं।
44बाणों के उस जाल से ढँके हुए मद्रराज के मुख पर हर्ष का भाव था; और जुड़वाँ भाई भी अपनी माता के कारण अत्यन्त प्रसन्न थे।
45हे राजन्, तत्पश्चात् उस संग्राम में महारथी मद्रराज ने मुसकराते हुए चार उत्तम बाणों से नकुल के चारों घोड़ों को यमलोक भेज दिया। तब महारथी नकुल अपने उस रथ से कूदकर, जिसके घोड़े मारे जा चुके थे —
46— अपने तेजस्वी भाई के वाहन पर चढ़ गए। तब उस युद्ध में एक ही रथ पर सवार वे दोनों वीर अपने दृढ़ धनुष खींचकर —
47— क्रोध से जलते और युद्ध में भयंकर होकर मद्रराज को (बाणों से) ढँक दिया। अपने भानजों के छोड़े हुए असंख्य सीधी गाँठ वाले बाणों से ढँके जाने पर भी —
48— वे नरश्रेष्ठ (मद्रराज) हिले तक नहीं, बल्कि पर्वत के समान अडिग खड़े रहे; फिर मानो मुसकराते हुए उन्होंने बाणों की उस वर्षा को विफल कर दिया।
49इस पर हे भरतवंशी, महाबली सहदेव ने क्रोध से जलते हुए एक शक्ति उठाकर मद्रराज पर आक्रमण किया और फिर उन पर वह शक्ति फेंकी।
50उनके द्वारा फेंकी गई और स्वयं गरुड़ के समान वेग से जाती हुई वह शक्ति मद्रराज के शरीर को भेदकर पृथ्वी पर गिर पड़ी।
51इस प्रकार गहरे बिंधकर और पीड़ा से तड़पते हुए वे महारथी अपने रथ के अधिष्ठान पर बैठ गए, और हे महाराज, वे मूर्च्छा से अभिभूत हो गए।
52उस युद्ध में उन्हें (मद्रराज को) संज्ञाहीन होकर रथ पर गिरा और जुड़वाँ भाइयों से पीड़ित देखकर उनका सारथि उन्हें अपने वाहन पर रणभूमि से दूर ले गया।
53मद्रराज के रथ को रणभूमि से मुड़ते देखकर धृतराष्ट्रपुत्र सब मन से खिन्न हो गए और उन्होंने समझा कि वे अब जीवित नहीं हैं।
54युद्ध में अपने मामा पर विजय पाकर माद्रीपुत्र अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने अपने शंख बजाए तथा रणघोष किए।
55हे नरेश्वर, तत्पश्चात् हर्ष से भरकर वे आपकी सेना पर वैसे ही टूट पड़े, हे राजन्, जैसे अमर इन्द्र और उपेन्द्र दैत्यों की सेना पर टूट पड़ते हैं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, तिम्रो वर्णनबाट मैले आफ्ना योद्धाहरू र पाण्डुपुत्रहरूका योद्धाहरूबीच लडिएका अनेक अद्भुत द्वन्द्वयुद्धका विषयमा सुनेको छु।
2तर हे सञ्जय, तिमीले कहिल्यै (यस्ता अवसरमा) मेरा सैनिकहरूलाई हर्षित भनेर बताउँदैनौ। तिमी सधैँ पाण्डवहरूका योद्धाहरूलाई नै प्रसन्न र कहिल्यै परास्त नहुने भन्छौ।
3तिमी सधैँ मेरा योद्धाहरूलाई मनले खिन्न, परास्त र युद्धमा तेजहीन भन्छौ। हे सूत, निःसन्देह यो सबै दैवद्वारा नै घटित हुन्छ।
4सञ्जयले भने — हे भरतश्रेष्ठ, तपाईंका योद्धाहरू युद्धमा आफ्नो बल र उत्साहअनुसार पूरा प्रयत्न गर्छन् र यथासम्भव आफ्नो पौरुष देखाउँछन्।
5जसरी स्वर्गीय नदी गङ्गाको अत्यन्त स्वादिष्ट जल विशाल समुद्रमा मिलेर नुनिलोपन धारण गर्छ,
6त्यसै गरी हे राजन्, तपाईंको सेनाका तेजस्वी योद्धाहरूको पौरुष वीर पाण्डुपुत्रहरूको पौरुषअगाडि परेर युद्धमा विफल हुन्छ।
7हे कुरुश्रेष्ठ, तपाईंलाई आफ्नै योद्धाहरूमाथि दोष लगाउनु उचित छैन, जो आफ्नो पूरा शक्तिले प्रयत्न गर्छन् र यस्ता कार्य गरेर देखाउँछन् जो गर्न कठिन छन्।
8हे नरेश्वर, तपाईंकै दोषले र तपाईंका छोराको दोषले नै पृथ्वीका (प्राणीहरूको) यो महान् र भयावह विनाश उपस्थित भएको छ, जसले यमराजको राज्यको जनसंख्या धेरै बढाइरहेको छ।
9हे राजन्, आफ्नै दोषको परिणामस्वरूप जे घटित भएको छ त्यसका लागि शोक गर्नु तपाईंलाई उचित छैन। यस युद्धमा राजाहरूले आफ्ना प्राणको तनिक पनि वास्ता गर्दैनन्।
10(रणभूमिमा एकत्रित) ती नरेशहरू पुण्यकर्म गर्नेहरूका लोक प्राप्त गर्न चाहन्छन्। स्वर्गप्राप्तिको सधैँ कामना गर्दै तिनीहरू शत्रुसेनालाई क्षुब्ध पार्दै लडिरहेका छन्।
11हे महाराज, त्यस अपरान्हमा प्राणीहरूको महान् विनाश भयो। जुन युद्ध चलेको थियो, त्यसको वर्णन एकाग्र भई मबाट सुन्नुहोस्।
12अवन्तिका ती दुवै (राज) भाइ, जो महाधनुर्धर, महान् बल र अत्यन्त तेजले युक्त तथा युद्धमा भयंकर थिए, इरावान्लाई देखेर उनीमाथि जाइलागे।
13तब तिनीहरूबीच जुन युद्ध भयो त्यो भयावह र रोमाञ्चकारी थियो। यसमा इरावान्ले क्रुद्ध भई देवतुल्य ती दुवै भाइलाई अत्यन्त तीक्ष्ण सीधा गाँठ भएका बाणले चाँडै छेडिदिए। विविध युद्धविधिमा निपुण ती दुवै योद्धाले पनि त्यस युद्धमा उत्तरमा इरावान्लाई छेडे।
14हे राजन्, जब तिनीहरू परस्पर शत्रुहरूको वध गर्ने भरपूर प्रयत्न गर्दै र एक-अर्काले गरेको बदला लिने इच्छाले लडिरहे, तब तिनीहरूमा कुनै भेद गर्न सकिँदैनथ्यो।
15हे राजन्, तब त्यस सङ्ग्राममा इरावान्ले चार बाणले अनुविन्दका चारै घोडालाई यमलोक पठाइदिए।
16र हे तात, त्यस युद्धमा उनले तीखो धार भएका चौडा फल्का दुई बाणले उनको ध्वजा र धनुष काटिदिए। हे राजन्, यो सबै अद्भुत देखियो।
17यसमा अनुविन्द आफ्नो रथ छोडेर विन्दको रथमा चढे; त्यसपछि उनले महान् दृढता भएको र महान् तनाव सहन सक्ने एउटा उत्तम धनुष ग्रहण गरे।
18तब अवन्ति देशका ती दुवै वीरताले युक्त श्रेष्ठ महारथी, एउटै रथमा सवार भई, महात्मा इरावान्माथि निरन्तर बाणको वर्षा गर्न थाले।
19ती दुवैले छाडेका, सुनले सजिएका शीघ्रगामी बाणले सूर्यमण्डलका किरण रोक्दै (साँच्चै) आकाशलाई ढाकिदिए।
20यसमा क्रोधले जलिरहेका इरावान्ले ती दुवै महारथी भाइमाथि बाणको वर्षा गरे; र तिनीहरूका सारथिलाई ढालिदिए।
21जब प्राणहीन भई सारथि पृथ्वीमा खस्यो, तब घोडाहरू बेकाबु भएकाले त्यो रथ सबै दिशामा घिसारिन थाल्यो।
22हे राजन्, ती दुवै भाइमाथि विजय पाएर नागराजकी छोरीका छोरा (इरावान्) आफ्नो पौरुष देखाउँदै चाँडै तपाईंका सैनिकहरूका बीच विनाश फैलाउन थाले।
23यसरी युद्धमा संहार गरिँदै गरेको धृतराष्ट्रपुत्रहरूको विशाल सेना विषको प्रभावले लडखडाइरहेको मानिसजस्तै विविध चेष्टा गर्न थाल्यो।
24तब महान् बलले युक्त राक्षसश्रेष्ठ हिडिम्बापुत्र (घटोत्कच) सूर्यजस्तै कान्ति भएको र ध्वजाले सज्जित आफ्नो रथमा सवार भई भगदत्तमाथि जाइलागे।
25यसमा प्राग्ज्योतिषराज आफ्नो गजराजमा त्यसै गरी आरूढ भए जसरी प्राचीन कालमा तारकको अपमानले उत्पन्न युद्धका बेला वज्रधारी (इन्द्र) आफ्नो ऐरावतमा आरूढ भएका थिए।
26तब गन्धर्व र ऋषिसहित देवताहरू त्यहाँ आए। तिनीहरूले हिडिम्बापुत्र र भगदत्तबीच कुनै अन्तर भेट्टाउन सकेनन्।
27हे राजन्, जसरी क्रुद्ध भई देवराज (इन्द्र)ले दानवहरूका हृदयमा भय भरिदिएका थिए, त्यसै गरी प्राग्ज्योतिषराजले पनि त्यस युद्धमा पाण्डवसेनालाई भयभीत र कुल्चिदिए।
28हे भरतवंशी, यसरी उनीद्वारा सबै दिशामा खेदिँदा पाण्डवसेनाले आफ्नो सम्पूर्ण सेनामा त्यस्तो कोही भेट्टाएन जो त्यसलाई बचाउन समर्थ होस्।
29हे भरतवंशी, तब हामीले केवल भीमसेनका छोरा (घटोत्कच)लाई मात्र आफ्नो रथमा सवार देख्यौँ; बाँकी रथीहरू (भयले) व्याकुल मन लिएर (सबै दिशामा) भागिसकेका थिए।
30हे भरतवंशी, तब जब पाण्डवसेना पुनः सङ्गठित भयो, तब त्यस युद्धमा तपाईंका सेनाहरूले भयंकर र उग्र गर्जन गरे।
31हे महाराज, त्यसपछि सुरु भएको त्यस भयंकर सङ्ग्राममा घटोत्कचले भगदत्तलाई बाणको वर्षाले त्यसै गरी ढाके जसरी वर्षामेघले मेरु पर्वतलाई जलधाराले ढाकिदिन्छ।
32तब राजा भगदत्तले त्यस सङ्ग्राममा राक्षसको धनुषबाट छाडिएका ती बाण काटेर चाँडै भीमसेनपुत्रलाई उनका सम्पूर्ण मर्मस्थलमा छेडिदिए।
33उनका असंख्य सीधा गाँठ भएका बाणले घाइते भएर पनि ती राक्षसश्रेष्ठ विचलित भएनन्, बरु विदीर्ण हुँदाहुँदै पनि पर्वतजस्तै अडिग उभिइरहे।
34क्रोधले जलिरहेका प्राग्ज्योतिषराजले त्यस युद्धमा राक्षसमाथि चौध तोमर फ्याँके, जसलाई उनले (सहजै) काटिदिए।
35तब ती महाबाहु राक्षसले ती तोमर काटेर भगदत्तलाई अत्यन्त तीक्ष्ण सत्तरी बाणले छेडिदिए, जो सबै स्वर्गको वज्रजस्तै थिए।
36हे भरतवंशी, यसमा प्राग्ज्योतिषराजले त्यस सङ्ग्राममा मानौँ मुस्कुराउँदै राक्षसका चारै घोडालाई यमलोक पठाइदिए।
37जसका घोडा मारिइसकेका थिए, त्यस्तो आफ्नो रथमा उभिएर पराक्रमले युक्त ती राक्षसश्रेष्ठले भगदत्तको हात्तीमाथि ठूलो वेगले एउटा शक्ति फ्याँके।
38तब प्राग्ज्योतिषराजले ठूलो वेगले आइरहेको र सुनको दण्ड भएको त्यस शक्तिका तीन टुक्रा पारिदिए, र त्यो शक्ति भाँचिएर भूमिमा खस्यो।
39आफ्नो शक्ति टुक्राटुक्रा भएको देखेर हिडिम्बापुत्र भयले त्यसै गरी भागे जसरी प्राचीन कालमा दैत्यश्रेष्ठ नमुचि इन्द्रसँगको युद्धबाट भागेको थियो।
40हे राजन्, त्यस वीर र महाबली, तेजस्वी कीर्ति भएको राक्षसमाथि, जो स्वयं यमराज र वरुणद्वारा पनि जितिन सक्दैनथ्यो, युद्धमा विजय पाएर —
41— भगदत्तले आफ्नो हात्तीमा सवार भई त्यस युद्धमा पाण्डवहरूका सेनालाई त्यसै गरी कुल्चिदिए, हे राजन्, जसरी कुनै जङ्गली हात्तीले कमलनाललाई (आफ्ना विशाल खुट्टामुनि) कुल्चँदै विचरण गर्छ।
42मद्रराजले युद्धमा जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)को सामना गरे। उनले आफ्ना दुवै भान्जालाई, जो पाण्डुपुत्र थिए, बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
43सहदेवले युद्धमा आफ्ना मामासँग भिड्दै उनलाई बाणको जालले त्यसै गरी ढाके जसरी मेघले सूर्यमण्डललाई ढाकिदिन्छ।
44बाणको त्यस जालले ढाकिएका मद्रराजको मुखमा हर्षको भाव थियो; र जुम्ल्याहा भाइहरू पनि आफ्नी आमाका कारण अत्यन्त प्रसन्न थिए।
45हे राजन्, त्यसपछि त्यस सङ्ग्राममा महारथी मद्रराजले मुस्कुराउँदै चार उत्तम बाणले नकुलका चारै घोडालाई यमलोक पठाइदिए। तब महारथी नकुल आफ्नो त्यो रथबाट हामफालेर, जसका घोडा मारिइसकेका थिए —
46— आफ्ना तेजस्वी भाइको वाहनमा चढे। तब त्यस युद्धमा एउटै रथमा सवार ती दुवै वीरले आफ्ना दृढ धनुष तानेर —
47— क्रोधले जल्दै र युद्धमा भयंकर भई मद्रराजलाई (बाणले) ढाकिदिए। आफ्ना भान्जाहरूले छाडेका असंख्य सीधा गाँठ भएका बाणले ढाकिँदा पनि —
48— ती नरश्रेष्ठ (मद्रराज) हल्लिएनन् समेत, बरु पर्वतजस्तै अडिग उभिइरहे; अनि मानौँ मुस्कुराउँदै उनले बाणको त्यो वर्षा विफल पारिदिए।
49यसमा हे भरतवंशी, महाबली सहदेवले क्रोधले जल्दै एउटा शक्ति उठाएर मद्रराजमाथि आक्रमण गरे र अनि उनीमाथि त्यो शक्ति फ्याँके।
50उनले फ्याँकेको र स्वयं गरुडजस्तै वेगले गइरहेको त्यो शक्ति मद्रराजको शरीर भेदेर पृथ्वीमा खस्यो।
51यसरी गहिरो छेडिएर र पीडाले छटपटाउँदै ती महारथी आफ्नो रथको अधिष्ठानमा बसे, र हे महाराज, उनी मूर्च्छाले अभिभूत भए।
52त्यस युद्धमा उनलाई (मद्रराजलाई) संज्ञाहीन भई रथमा ढलेको र जुम्ल्याहा भाइहरूले पीडित पारेको देखेर उनका सारथिले उनलाई आफ्नो वाहनमा रणभूमिबाट टाढा लगे।
53मद्रराजको रथलाई रणभूमिबाट फर्केको देखेर धृतराष्ट्रपुत्रहरू सबै मनले खिन्न भए र तिनीहरूले ठाने कि उनी अब जीवित छैनन्।
54युद्धमा आफ्ना मामामाथि विजय पाएर माद्रीपुत्रहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र तिनीहरूले आफ्ना शंख बजाए तथा रणघोष गरे।
55हे नरेश्वर, त्यसपछि हर्षले भरिएर तिनीहरू तपाईंको सेनामाथि त्यसै गरी जाइलागे, हे राजन्, जसरी अमर इन्द्र र उपेन्द्र दैत्यहरूको सेनामाथि जाइलाग्छन्।