भीष्म-वध पर्व — सातवें दिन के युद्ध का आरम्भ
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 83
संस्कृत
1संजय उवाच अथात्मजं तव पुनर्गाङ्गेयो ध्यानमास्थितम्। अब्रवीद् भरतश्रेष्ठः सम्प्रहर्षकरं वचः॥
2अहं द्रोणश्च शल्यश्च कृतवर्मा च सात्वतः। अश्वत्थामा विकर्णश्च भगदत्तोऽथ सौबलः॥
3विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्रीकः सह बाह्निकैः। त्रिगर्तराजो बलवान् मागधश्च सुदुर्जयः॥
4बृहद्बलश्च कौसल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः। रथाश्च बहुसाहस्राः शोभनाश्च महाध्वजाः॥
5देशजाश्च हया राजन् स्वारूढा हयसादिभिः। गजेन्द्राश्च मदोवृत्ताः प्रभिन्नकरटामुखाः॥
6पादाताश्च तथा शूरा नानाप्रहरणध्वजाः। नानादेशसमुत्पन्नास्त्वदर्थे योद्धुमुद्यताः॥
7एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताः। देवानपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः॥
8अवश्यं हि मया राजंस्तव वाच्य हितं सदा। अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः॥
9वासुदेवसहायाश्च महेन्द्रसमविक्रमाः। सर्वथाऽहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तव॥
10पाण्डवांश्च रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः। एकमुक्त्वा ददावस्मै विशल्यकरणी शुभाम्॥
11ओषधीं वीर्यसम्पन्नां विशल्यश्चाभवत् तदा। ततः प्रभाते विमले स्वेन सैन्येन वीर्यवान्॥ अव्यूहत स्वयं व्यूह भीष्मो व्यूहविशारदः। मण्डलं मनुजश्रेष्ठो नानाशस्त्रसमाकुलम्॥
12सम्पूर्णं योधमुख्यैश्च तथा दन्तिपदातिभिः। रथैरनेकसाहौः समन्तात् परिवारितम्॥
13अश्ववृन्दैर्महद्भिश्च ऋष्टितोमरधारिभिः। नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे॥
14अन्वश्वं दश धानुष्का धानुष्के दश चर्मिणः। एवं व्यूढं महाराज तव सैन्यं महारथैः॥
15स्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम्। दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च॥
16रथानामयुतं चापि पुत्राश्च तव दंशिताः। चित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन् पितामहम्॥
17रक्ष्यमाणः स तैः शूरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते। संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश्च महाबलाः॥
18दुर्योधनस्तु समरे दंशितो रथमास्थितः। व्यराजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस्त्रिविष्टपे॥
19ततः शब्दो महानासीत् पुत्राणां तव भारत। रथघोषश्च विपुलो वादित्राणां च निस्वनः॥
20भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्युङ्मुखो युधि। मण्डलः स महाव्यूहो दुर्भेद्योऽमित्रघातनः॥
21सर्वतः शुशुभे राजन् रणेऽरीणां दुरासदः। मण्डलं तु समालोक्य व्यूहं परमदुर्जयम्॥
22स्वयं युधिष्ठिरो राजा वज्रं व्यूहमथाकरोत्। तथा व्यूढेष्वनीकेषु यथास्थानमवस्थिताः॥
23रथिनः सादिनः सर्वे सिंहनादमथानदन्। बिभित्सवस्ततो व्यूहं निर्ययुयुद्धकाक्षिणः॥
24इतरेतरतः शूराः सहसैन्याः प्रहारिणः। भारद्वाजो ययौ मत्स्यं द्रौणिश्चापि शिखण्डिनम्॥
25स्वयं दुर्योधनो राजा पार्षतं समुपाद्रवत्। नकुलः सहदेवश्च मद्रराजनमीयतुः॥
26विन्दानुविन्दावावन्त्याविरावन्तमभिद्रुतौ। सर्वे नृपास्तु समरे धनंजयमयोधयन्॥
27भीमसेनो रणे यान्तं हार्दिक्यं समवारयत्। चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभुः॥ आर्जुनिः समरे राजंस्तव पुत्रानयोधयत्। प्राग्ज्योतिषोमहेष्वासोहैडिम्बं राक्षसोत्तमम्॥
28अभिदुद्राव वेगेन मत्तो मत्तमिव द्विपम्। अलम्बुषस्तदा राजन् सात्यकिं युद्धदुर्मदम्॥ ससैन्यं समरे क्रुद्धो राक्षस: समुपाद्रवत्। भूरिश्रवा रणे यत्तो धृष्टकेतुमयोधयत्॥
29श्रुतागुषं च राजानं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। चेकितानश्च समरे कृपमेवान्वयोधयत्॥
30शेषाः प्रतियुर्यत्ता भीष्ममेव महारथम्। ततो राजसमूहास्ते परिवQर्धनंजयम्॥
31शक्तितोमरनाराचगदापरिघपाणयः। अर्जुनोऽथ भृशं क्रुद्धो वार्ष्णेयमिदमब्रवीत्॥
32पश्य माधव सैन्यानि धार्तराष्ट्रस्य संयुगे। व्यूढानि व्यूहविदुषा गाङ्गेयेन महात्मना॥
33युद्धाभिकामाशूरांश्च पश्य माधव दंशितान्। त्रिगर्तराजं सहितं भ्रातृभिः पश्य केशव।॥
34अद्यैतान् नाशयिष्यामि पश्यतस्ते जनार्दन। य इमे मां यदुश्रेष्ठ योद्धुकामा रणाजिरे॥
35एतदुक्त्वा तु कौन्तेयो धनुर्ध्यामवमृज्य च। ववर्ष शरवर्षाणि नराधिपगणान् प्रति॥
36तेऽपि तं परमेष्वासाः शरवर्षैरपूरयन्। तडागं वारिधाराभिर्यथा प्रावृषि तोयदाः॥
37हाहाकारो महानासीत् तव सैन्ये विशाम्पते। छाद्यमानौ रणे कृष्णौ शरैर्दृष्ट्वा महारणे॥
38देवा देवर्षयश्चैव गन्धर्वाश्च सहोरगैः। विस्मयं परमं जग्मुर्दृष्ट्वा कृष्णो तथागतौ॥
39ततः क्रुद्धोऽर्जुनो राजन्नन्द्रमस्त्रमुदैरयत्। तत्राद्भुतमपश्याम विजयस्य पराक्रमम्॥
40शस्त्रवृष्टिं परैर्मुक्ता शरौधैर्यदवारयत्। न च तत्राप्यनिर्भिन्नः कश्चिदासीद् विशाम्पते॥
41तेषां राजसहस्राणां हयानां दन्तिनां तथा। द्वाभ्यां त्रिभिः शरैश्चान्यान् पार्थो विव्याध मारिष॥
42ते हन्यमानः पार्थेन भीष्मं शान्तनवं ययुः। अगाधे मज्जमानानां भीष्मः पोतोऽभवत् तदा॥
43आपतद्भिस्तु तैस्तत्र प्रमग्नं तावकं बलम्। संचुक्षुभे महाराज वातैरिव महार्णवः॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then, O foremost of the Bharatas, the son of Ganga, seeing your son plunged in thought, once more addressed these delightful words to him.
2“Myself, Drona, Shalya, Kritavarma, of the Satvata race, Ashvathama, Vikarna, Somadatta with Shindhus.
3And Vinda and Anuvinda of Avanti, and Balhika with the Balhikas, and the mighty king of the Trigartas and the formidable sovereign of the Magadhas,
4Brihadabala the ruler of the Kosalas Chitrasena, Vivingshati, with many thousand of car-warriors, decorated with tall standards,
5And a large number of country-born steeds, O king, mounted with excellent horse soldiers and innumerable huge elephants infuriate with shedding temporal juice from their temples and mouth.
6And many heroic foot-soldiers accomplished in the use of various kinds of weapons, and born in various countries, are all prepared to fight for your sake.
7These and many others, prepared to lay down their very lives for your sake, are I consider, capable of obtaining victory even over the gods in battle.
8It is my bounded duty, O king, to tell always what will be for your good. The Pandavas are incapable of being vanquished even by the very gods led by Vasava himself.
9They are supported by the son of Vasudeva himself in battle, and are endued with prowess equal to that of the great Indra himself. But, O foremost of kings, I will ever carry out your commands.
10Either I will conquer the Pandavas in battle, or they will conquer my”. Having thus spoken, Bhishma gave to Duryodhana the excellent herb called Vishalya Karanee, (that which kills all pain).
11That most efficacious remedy for healing all wounds. Therewith your son cured himself of all his wounds. Then at the fair dawn, the most powerful Bhishma that foremost of men accomplished in the are of arraying troops, formed with his own troops, the array called Mandala, bristling with the glitter of various kings of weapons.
12The array teemed with excellent warriors, as also with tuskers and infantry and it was surrounded on all sides with many thousand cars.
13And with large division of cavalry armed with scimitars and lances. Near every elephants were stationed seven car-warriors, and near every car were placed seven horsemen,
14Behind every horsemen were stationed ten bowmen, and behind each bowman were placed seven foot-soldiers. Thus, O monarch, your troops urged by mighty and great carwarriors.
15Stood ready for the fierce encounter being protected by Bhishma. Then a thousand horseman, and as many tuskers. on
16And ten thousand chariots, along with your heroic sons, all accounted in mail, headed by Chitrasena, supported the grandsire.
17It was seen that as Bhishma was supported by those heroic warriors themselves endued with great strength and clad in mail they were in their turn protect by the grandsire.
18Duryodhana also that battlefield, occupying his car and clad in mail, and endued with all grace, looked beautiful like Indra himself in paradise.
19Then, O Bharata, loud were the war cries uttered by your sons, and defending was clatter of chariots and the sound of the musical instruments.
20Then that mighty and impenetrable Mandala, array of those slayers of enemies viz., the sons of Dhritarashtra, formed by Bhishma himself, began to march forward facing the west.
21Invulnerable in battle by the enemies, O monarch, that array appeared beautiful in every pare. Then beholding that formidable Mandala, array.
22King Yudhishthira himself formed his troops in the array known as Vajra. Thus when the troops were thus formed into battle array, and were stationed in proper ranks.
23The car-warriors and cavalry soldiers uttered their war-cries (resembling leonine roars). Then, desirous of battle fierce warriors began to leave their ranks.
24And those heroes supported by their respective division, began to smite down one another. The son of Bharadvaja encoun the ruler of the Matsyas, and the son of Drona engaged Shikhandin.
25King Duryodhana, himself rushed against the son of Prishata; the twins Nakula and Sahadeva proceeded against the king of the Madras.
26Vinda and Anuvinda from Avanti went against king Iravat. All the other monarchs engaged Dhananjaya in battle.
27Putting forth all his exertions Bhimasena checked the son of Hridika in battle. Endued with great prowess Arjuna's son, O king engaged in battle, your sons viz., Chitrasena Vikarna, and Durmarshana. Against that fierce bow-man, viz., the ruler of the Pragjyotishas, Hidimba, the ruler of the Rakshasas.
28Rushed with impetuosity, like an infuriate elephants mecting a compeer in the same state. Then O monarch, the Rakshasa Alambusha excited with wrath rushed in that battle, against Satyaki invincible in battle surrounded though he was with his own division. Exerting himself well, Bhurishravas engaged in that conflict Dhrishtaketu.
29Yudhishthira, the son of Dharma, engaged king Shrutayush; and in that battle Chekitana fought with Kripa.
30The rest putting forth all their endeavors advanced against the mighty car-warrior Bhima. Thereafter thousand of monarchs surrounded Dhananjaya on all sides.
31Wielding in their hands dares, lances arrows, maces, and bludgeons; threat, highly enraged, Arjuna addressed the descendant of the Vrishni race (Krishna) saying:
32"Behold, O Madhava, the troops of the sons of Dhritarashtra formed in battle array by the high-souled son of Ganga, who is versed in all the modes of forming soldiers in battle array,
33Behold also, O Madhava, innumerable heroes all ardently longing for battle. Behold also, O Keshava, the king of the Trigartas supported by his brothers.
34Today, before your very eyes, I will O Janardana, slay all these, O foremost of the Yadus, who are desirous of fighting with me in the battle".
35Having thus spoken, the on of Kunti, rubbing his bow-string poured an arrow downpour on those hosts of kings.
36Those fierce bowmen also covered him in return with showers of shafts, just as clouds, in the season of rain, fill the tanks with showers of rain.
37Then, O ruler of men, when in that great battle the two Krishna's were seen to be covered with fast-falling arrows, loud shouts of "Oh!” “Oh!” were heard in your troops.
38The celestial, the divine divine sages, the Gandharvas, and the mighty reptiles, were all overwhelmed with amazement beholding Krishna and Arjuna thus situated.
39Thereafter waxing worth, Arjuna invoked, O king, the weapon called Indra: then wonderful was the prowess that we beheld of Vijaya.
40In as much as he baffled the thick shower of arrows discharged by his enemies with myriad of shafts shot by himself. There was none, O ruler of men, that was not wounded.
41Among those thousands of kings, steeds and tuskers. The rest, O sire, the son Pritha pierced, each with two or three shafts.
42While being thus slaughtered by the son of Pritha, they sought protection from the son of Shantanu, and then Bhishma became the rescuer of those warriors who resembled men sinking in the fathomless deep.
43Then those flying and broken ranks of your arniy, moving and falling back upon the division of Bhima, created a great confusion in the latter ranks, like the raging tempest agitating the mighty main.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, तब गंगापुत्र ने आपके पुत्र को चिन्ता में डूबा देखकर एक बार फिर उनसे ये प्रिय वचन कहे।
2“मैं स्वयं, द्रोण, शल्य, सात्वतवंशी कृतवर्मा, अश्वत्थामा, विकर्ण, सिन्धुदेश के लोगों सहित सोमदत्त,
3और अवन्ति के विन्द तथा अनुविन्द, बाह्लीकों सहित बाह्लीक, और त्रिगर्तों के महाबली राजा तथा मगधों के भयंकर नरेश,
4कोसलराज बृहद्बल, चित्रसेन, विविंशति — तथा ऊँची ध्वजाओं से सज्जित अनेक हजार रथी,
5और हे राजन्, उत्तम अश्वारोहियों से सज्जित देशी नस्ल के घोड़ों की विशाल संख्या तथा अपने गण्डस्थलों और मुखों से मद बहाते हुए असंख्य विशाल मदमत्त हाथी,
6तथा विविध प्रकार के अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और विविध देशों में जन्मे अनेक वीर पैदल सैनिक — ये सब तुम्हारे लिए युद्ध करने को तैयार हैं।
7ये तथा अन्य अनेक, जो तुम्हारे लिए अपने प्राण तक त्यागने को तैयार हैं, मेरे मत में युद्ध में देवताओं पर भी विजय पाने में समर्थ हैं।
8हे राजन्, सदा वही कहना मेरा परम कर्तव्य है जो तुम्हारे हित में हो। पाण्डव स्वयं वासव (इन्द्र) के नेतृत्व वाले देवताओं के द्वारा भी जीते जाने योग्य नहीं हैं।
9युद्ध में उन्हें स्वयं वसुदेवपुत्र का सहारा प्राप्त है, और वे स्वयं महेन्द्र के समान पराक्रम से युक्त हैं। किन्तु हे राजश्रेष्ठ, मैं सदा तुम्हारे आदेश का पालन करूँगा।
10या तो मैं युद्ध में पाण्डवों को जीतूँगा, अथवा वे मुझे जीतेंगे।” इस प्रकार कहकर भीष्म ने दुर्योधन को विशल्यकरणी नामक उत्तम औषधि दी, (जो समस्त पीड़ा हर लेती है) —
11— जो समस्त घावों को भरने की सर्वाधिक प्रभावकारी औषधि थी। उसी से आपके पुत्र ने अपने समस्त घावों को ठीक कर लिया। तब सुन्दर प्रभात में सेना को व्यूह में सजाने की कला में निपुण नरश्रेष्ठ महाबली भीष्म ने अपनी सेना से मण्डल नामक व्यूह की रचना की, जो विविध प्रकार के अस्त्रों की चमक से जगमगा रहा था।
12वह व्यूह उत्तम योद्धाओं से तथा गजराजों और पैदल सेना से भरा हुआ था, और चारों ओर से अनेक हजार रथों से घिरा हुआ था।
13तथा कृपाणों और भालों से सज्जित अश्वारोहियों के विशाल दल से भी। प्रत्येक हाथी के निकट सात रथी स्थित थे, और प्रत्येक रथ के निकट सात अश्वारोही रखे गए थे;
14प्रत्येक अश्वारोही के पीछे दस धनुर्धर स्थित थे, और प्रत्येक धनुर्धर के पीछे सात पैदल सैनिक रखे गए थे। हे राजन्, इस प्रकार महाबली महारथियों के द्वारा प्रेरित आपकी सेना —
15— भीष्म से रक्षित होकर उस भयंकर संग्राम के लिए तैयार खड़ी रही। तब एक हजार अश्वारोही, उतने ही गजराज,
16और दस हजार रथ, तथा कवच धारण किए आपके वीर पुत्र, जिनका नेतृत्व चित्रसेन कर रहे थे — इन सबने पितामह का समर्थन किया।
17यह दिखाई देता था कि जिस प्रकार भीष्म महान बल से युक्त और कवचधारी उन वीर योद्धाओं से समर्थित थे, उसी प्रकार वे भी बदले में पितामह के द्वारा रक्षित थे।
18कवच धारण किए और समस्त शोभा से युक्त दुर्योधन भी उस रणभूमि में अपने रथ पर बैठे हुए स्वर्ग में स्वयं इन्द्र के समान सुन्दर दिखाई देते थे।
19हे भरतवंशी, तब आपके पुत्रों के रणघोष ऊँचे थे, और रथों की घर्घराहट तथा वाद्यों का नाद कान बहरा कर देने वाला था।
20तब शत्रुहन्ता धृतराष्ट्रपुत्रों का, स्वयं भीष्म के द्वारा रचा गया वह प्रबल और अभेद्य मण्डलव्यूह पश्चिम की ओर मुख करके आगे बढ़ने लगा।
21हे राजन्, युद्ध में शत्रुओं के द्वारा अभेद्य वह व्यूह प्रत्येक भाग में सुन्दर दिखाई देता था। तब उस भयंकर मण्डलव्यूह को देखकर —
22— राजा युधिष्ठिर ने स्वयं अपनी सेना को वज्र नामक व्यूह में सजाया। इस प्रकार जब सेनाएँ युद्धव्यूह में सजा दी गईं और यथोचित पंक्तियों में स्थित हो गईं,
23तब रथियों और अश्वारोहियों ने (सिंह की गर्जना के समान) अपने रणघोष किए। तब युद्ध की इच्छा से उग्र योद्धा अपनी पंक्तियों से निकलने लगे।
24और अपने-अपने दलों से समर्थित वे वीर एक-दूसरे को मार गिराने लगे। भरद्वाजपुत्र मत्स्यराज से जा भिड़े, और द्रोणपुत्र शिखण्डी से।
25राजा दुर्योधन स्वयं पृषतपुत्र पर टूट पड़े; जुड़वाँ नकुल और सहदेव मद्रराज की ओर बढ़े।
26अवन्ति के विन्द और अनुविन्द राजा इरावान् के विरुद्ध गए। अन्य समस्त नरेश युद्ध में धनञ्जय से जा भिड़े।
27अपना पूरा प्रयत्न लगाकर भीमसेन ने युद्ध में हृदिकपुत्र (कृतवर्मा) को रोका। हे राजन्, महान पराक्रम से युक्त अर्जुनपुत्र आपके पुत्रों — चित्रसेन, विकर्ण और दुर्मर्षण — से युद्ध में जा भिड़े। उस उग्र धनुर्धर प्राग्ज्योतिषराज के विरुद्ध राक्षसराज हिडिम्ब —
28— वेग से वैसे ही टूट पड़े जैसे कोई मदमत्त हाथी उसी दशा वाले अपने ही जाति के हाथी से जा भिड़े। हे राजन्, तब क्रोध से उत्तेजित राक्षस अलम्बुष उस युद्ध में युद्ध में अजेय सात्यकि पर टूट पड़ा, यद्यपि वे अपने ही दल से घिरे हुए थे। भूरिश्रवा ने भरपूर परिश्रम करके उस संग्राम में धृष्टकेतु से युद्ध किया।
29धर्मपुत्र युधिष्ठिर राजा श्रुतायु से जा भिड़े; और उस युद्ध में चेकितान ने कृप से युद्ध किया।
30शेष योद्धा अपना पूरा प्रयत्न लगाकर महारथी भीम के विरुद्ध आगे बढ़े। तत्पश्चात् हजारों नरेशों ने धनञ्जय को चारों ओर से घेर लिया।
31अपने हाथों में शल्य, भाले, बाण, गदाएँ और मुद्गर धारण किए हुए; इस पर अत्यन्त क्रुद्ध होकर अर्जुन ने वृष्णिवंशी (कृष्ण) को सम्बोधित करके कहा —
32“हे माधव, धृतराष्ट्रपुत्रों की उस सेना को देखिए, जिसे युद्धव्यूह की समस्त रचनाओं में निपुण महात्मा गंगापुत्र ने व्यूह में सजाया है।
33हे माधव, युद्ध की तीव्र लालसा वाले असंख्य वीरों को भी देखिए। हे केशव, अपने भाइयों से समर्थित त्रिगर्तराज को भी देखिए।
34हे जनार्दन, हे यदुश्रेष्ठ, आज आपकी आँखों के सामने मैं इन सबका वध कर दूँगा, जो युद्ध में मुझसे लड़ने की इच्छा रखते हैं।”
35इस प्रकार कहकर कुन्तीपुत्र ने अपनी प्रत्यंचा को रगड़कर उन राजाओं की सेनाओं पर बाणों की वर्षा की।
36उन उग्र धनुर्धरों ने भी उत्तर में उन्हें बाणों की वर्षा से वैसे ही ढँक दिया जैसे वर्षा ऋतु में मेघ जलाशयों को जल की वर्षा से भर देते हैं।
37हे नरेश्वर, तब उस महायुद्ध में जब दोनों कृष्णों को तेज़ी से गिरते हुए बाणों से ढका हुआ देखा गया, तब आपकी सेना में “अहो! अहो!” के ऊँचे स्वर सुनाई दिए।
38कृष्ण और अर्जुन को उस दशा में देखकर देवता, देवर्षि, गन्धर्व और महानाग सब विस्मय से अभिभूत हो गए।
39हे राजन्, तत्पश्चात् क्रुद्ध होकर अर्जुन ने इन्द्र नामक अस्त्र का आवाहन किया; तब हमने विजय (अर्जुन) का अद्भुत पराक्रम देखा —
40— इसमें कि उन्होंने अपने छोड़े हुए असंख्य बाणों से शत्रुओं की छोड़ी हुई बाणों की घनी वर्षा को विफल कर दिया। हे नरेश्वर, उन हजारों राजाओं, घोड़ों और गजराजों में —
41— ऐसा कोई न था जो घायल न हुआ हो। हे तात, शेष को पृथापुत्र ने दो-दो अथवा तीन-तीन बाणों से बींधा।
42इस प्रकार पृथापुत्र के द्वारा संहार किए जाते हुए उन्होंने शान्तनुपुत्र से रक्षा की याचना की, और तब भीष्म उन योद्धाओं के उद्धारक बने, जो अथाह गहराई में डूबते हुए मनुष्यों के समान थे।
43तब भागती हुई और छिन्न-भिन्न आपकी सेना की वे पंक्तियाँ, हटती हुई और भीम के दल पर पीछे गिरती हुई, उन पंक्तियों में वैसा ही महान भ्रम उत्पन्न कर बैठीं जैसे प्रचण्ड आँधी विशाल समुद्र को क्षुब्ध कर देती है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे भरतश्रेष्ठ, तब गङ्गापुत्रले तपाईंका छोरालाई चिन्तामा डुबेको देखेर एकपटक फेरि उनलाई यी प्रिय वचन भने।
2“म स्वयं, द्रोण, शल्य, सात्वतवंशी कृतवर्मा, अश्वत्थामा, विकर्ण, सिन्धुदेशका मानिससहित सोमदत्त,
3र अवन्तिका विन्द तथा अनुविन्द, बाह्लीकहरूसहित बाह्लीक, र त्रिगर्तहरूका महाबली राजा तथा मगधहरूका भयंकर नरेश,
4कोसलराज बृहद्बल, चित्रसेन, विविंशति — तथा अग्ला ध्वजाले सज्जित अनेक हजार रथी,
5र हे राजन्, उत्तम अश्वारोहीले सज्जित देशी नस्लका घोडाको विशाल संख्या तथा आफ्ना गण्डस्थल र मुखबाट मद बगाइरहेका असंख्य विशाल मदमत्त हात्ती,
6तथा विविध प्रकारका अस्त्रको प्रयोगमा निपुण र विविध देशमा जन्मेका अनेक वीर पैदल सैनिक — यी सबै तिम्रा लागि युद्ध गर्न तयार छन्।
7यी तथा अन्य अनेक, जो तिम्रा लागि आफ्ना प्राणसमेत त्याग्न तयार छन्, मेरो मतमा युद्धमा देवताहरूमाथि पनि विजय पाउन समर्थ छन्।
8हे राजन्, सधैँ त्यही भन्नु मेरो परम कर्तव्य हो जो तिम्रो हितमा होस्। पाण्डवहरू स्वयं वासव (इन्द्र)को नेतृत्वका देवताहरूद्वारा पनि जितिन योग्य छैनन्।
9युद्धमा तिनीहरूलाई स्वयं वसुदेवपुत्रको सहारा प्राप्त छ, र तिनीहरू स्वयं महेन्द्रजस्तै पराक्रमले युक्त छन्। तर हे राजश्रेष्ठ, म सधैँ तिम्रो आदेशको पालन गर्नेछु।
10या त म युद्धमा पाण्डवहरूलाई जित्नेछु, अथवा तिनीहरूले मलाई जित्नेछन्।” यसरी भनेर भीष्मले दुर्योधनलाई विशल्यकरणी नामक उत्तम औषधि दिए, (जसले सम्पूर्ण पीडा हरण गर्छ) —
11— जो सम्पूर्ण घाउ भर्ने सर्वाधिक प्रभावकारी औषधि थियो। त्यसैले तपाईंका छोराले आफ्ना सम्पूर्ण घाउ निको पारे। तब सुन्दर प्रभातमा सेनालाई व्यूहमा सजाउने कलामा निपुण नरश्रेष्ठ महाबली भीष्मले आफ्नो सेनाबाट मण्डल नामक व्यूहको रचना गरे, जो विविध प्रकारका अस्त्रको चमकले जगमगाइरहेको थियो।
12त्यो व्यूह उत्तम योद्धाहरूले तथा गजराज र पैदल सेनाले भरिएको थियो, र चारैतिरबाट अनेक हजार रथले घेरिएको थियो।
13तथा कृपाण र भालाले सज्जित अश्वारोहीहरूको विशाल दलले पनि। प्रत्येक हात्तीको नजिक सात रथी रहेका थिए, र प्रत्येक रथको नजिक सात अश्वारोही राखिएका थिए;
14प्रत्येक अश्वारोहीको पछाडि दस धनुर्धर रहेका थिए, र प्रत्येक धनुर्धरको पछाडि सात पैदल सैनिक राखिएका थिए। हे राजन्, यसरी महाबली महारथीहरूद्वारा प्रेरित तपाईंको सेना —
15— भीष्मले रक्षित भई त्यस भयंकर सङ्ग्रामका लागि तयार भई उभिइरही। तब एक हजार अश्वारोही, त्यति नै गजराज,
16र दस हजार रथ, तथा कवच धारण गरेका तपाईंका वीर छोराहरू, जसको नेतृत्व चित्रसेनले गरिरहेका थिए — यी सबैले पितामहको समर्थन गरे।
17यो देखिन्थ्यो कि जसरी भीष्म महान् बलले युक्त र कवचधारी ती वीर योद्धाहरूले समर्थित थिए, त्यसै गरी तिनीहरू पनि बदलामा पितामहद्वारा रक्षित थिए।
18कवच धारण गरेका र सम्पूर्ण शोभाले युक्त दुर्योधन पनि त्यस रणभूमिमा आफ्नो रथमा बसेर स्वर्गमा स्वयं इन्द्रजस्तै सुन्दर देखिन्थे।
19हे भरतवंशी, तब तपाईंका छोराहरूका रणघोष ठूला थिए, र रथहरूको घर्घराहट तथा वाद्यको नाद कान बहिरो पार्ने खालको थियो।
20तब शत्रुहन्ता धृतराष्ट्रपुत्रहरूको, स्वयं भीष्मद्वारा रचिएको त्यो प्रबल र अभेद्य मण्डलव्यूह पश्चिमतर्फ मुख फर्काएर अगाडि बढ्न थाल्यो।
21हे राजन्, युद्धमा शत्रुहरूद्वारा अभेद्य त्यो व्यूह प्रत्येक भागमा सुन्दर देखिन्थ्यो। तब त्यो भयंकर मण्डलव्यूह देखेर —
22— राजा युधिष्ठिरले स्वयं आफ्नो सेनालाई वज्र नामक व्यूहमा सजाए। यसरी जब सेनाहरू युद्धव्यूहमा सजाइए र यथोचित पङ्क्तिमा रहे,
23तब रथी र अश्वारोहीहरूले (सिंहको गर्जनजस्तै) आफ्ना रणघोष गरे। तब युद्धको इच्छाले उग्र योद्धाहरू आफ्ना पङ्क्तिबाट निस्कन थाले।
24र आ-आफ्ना दलले समर्थित ती वीरहरू एक-अर्कालाई ढाल्न थाले। भरद्वाजपुत्र मत्स्यराजसँग जुधे, र द्रोणपुत्र शिखण्डीसँग।
25राजा दुर्योधन स्वयं पृषतपुत्रमाथि जाइलागे; जुम्ल्याहा नकुल र सहदेव मद्रराजतर्फ बढे।
26अवन्तिका विन्द र अनुविन्द राजा इरावान्विरुद्ध गए। अन्य सम्पूर्ण नरेशहरू युद्धमा धनञ्जयसँग जुधे।
27आफ्नो पूरा प्रयत्न लगाएर भीमसेनले युद्धमा हृदिकपुत्र (कृतवर्मा)लाई रोके। हे राजन्, महान् पराक्रमले युक्त अर्जुनपुत्र तपाईंका छोराहरू — चित्रसेन, विकर्ण र दुर्मर्षण — सँग युद्धमा जुधे। त्यस उग्र धनुर्धर प्राग्ज्योतिषराजविरुद्ध राक्षसराज हिडिम्ब —
28— वेगले त्यसै गरी जाइलागे जसरी कुनै मदमत्त हात्ती त्यसै दशाको आफ्नै जातिको हात्तीसँग जुध्छ। हे राजन्, तब क्रोधले उत्तेजित राक्षस अलम्बुष त्यस युद्धमा युद्धमा अजेय सात्यकिमाथि जाइलाग्यो, यद्यपि उनी आफ्नै दलले घेरिएका थिए। भूरिश्रवाले भरपूर परिश्रम गरेर त्यस सङ्ग्राममा धृष्टकेतुसँग युद्ध गरे।
29धर्मपुत्र युधिष्ठिर राजा श्रुतायुसँग जुधे; र त्यस युद्धमा चेकितानले कृपसँग युद्ध गरे।
30बाँकी योद्धाहरू आफ्नो पूरा प्रयत्न लगाएर महारथी भीमविरुद्ध अगाडि बढे। त्यसपछि हजारौँ नरेशहरूले धनञ्जयलाई चारैतिरबाट घेरे।
31आफ्ना हातमा शल्य, भाला, बाण, गदा र मुद्गर धारण गरेर; यसमा अत्यन्त क्रुद्ध भई अर्जुनले वृष्णिवंशी (कृष्ण)लाई सम्बोधन गर्दै भने —
32“हे माधव, धृतराष्ट्रपुत्रहरूको त्यो सेना हेर्नुहोस्, जसलाई युद्धव्यूहका सम्पूर्ण रचनामा निपुण महात्मा गङ्गापुत्रले व्यूहमा सजाएका छन्।
33हे माधव, युद्धको तीव्र लालसा भएका असंख्य वीरहरूलाई पनि हेर्नुहोस्। हे केशव, आफ्ना भाइहरूले समर्थित त्रिगर्तराजलाई पनि हेर्नुहोस्।
34हे जनार्दन, हे यदुश्रेष्ठ, आज तपाईंकै आँखा अगाडि म यी सबैको वध गरिदिनेछु, जो युद्धमा मसँग लड्ने इच्छा राख्छन्।”
35यसरी भनेर कुन्तीपुत्रले आफ्नो ताँदो मलेर ती राजाहरूका सेनामाथि बाणको वर्षा गरे।
36ती उग्र धनुर्धरहरूले पनि उत्तरमा उनलाई बाणको वर्षाले त्यसै गरी ढाके जसरी वर्षा ऋतुमा मेघहरूले जलाशयलाई जलको वर्षाले भरिदिन्छन्।
37हे नरेश्वर, तब त्यस महायुद्धमा जब दुवै कृष्णलाई द्रुत गतिले खसिरहेका बाणले ढाकिएको देखियो, तब तपाईंको सेनामा “अहो! अहो!” का ठूला स्वर सुनिए।
38कृष्ण र अर्जुनलाई त्यस दशामा देखेर देवता, देवर्षि, गन्धर्व र महानागहरू सबै विस्मयले अभिभूत भए।
39हे राजन्, त्यसपछि क्रुद्ध भई अर्जुनले इन्द्र नामक अस्त्रको आह्वान गरे; तब हामीले विजय (अर्जुन)को अद्भुत पराक्रम देख्यौँ —
40— यसमा कि उनले आफूले छाडेका असंख्य बाणले शत्रुहरूले छाडेको बाणको बाक्लो वर्षा विफल पारिदिए। हे नरेश्वर, ती हजारौँ राजा, घोडा र गजराजमा —
41— त्यस्तो कोही थिएन जो घाइते नभएको होस्। हे तात, बाँकीलाई पृथापुत्रले दुई-दुई अथवा तीन-तीन बाणले छेडे।
42यसरी पृथापुत्रद्वारा संहार गरिँदै गरेका तिनीहरूले शान्तनुपुत्रसँग रक्षाको याचना गरे, र तब भीष्म ती योद्धाहरूका उद्धारक बने, जो अथाह गहिराइमा डुबिरहेका मानिसजस्तै थिए।
43तब भाग्दै गरेका र छिन्नभिन्न भएका तपाईंको सेनाका ती पङ्क्तिहरूले, हट्दै र भीमको दलमाथि पछाडि पर्दै, ती पङ्क्तिमा त्यस्तै महान् भ्रम उत्पन्न गरे जसरी प्रचण्ड आँधीले विशाल समुद्रलाई क्षुब्ध पारिदिन्छ।