अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then when the sun assumed a crimsons hue, king Duryodhana, ardently longing for battle, rushed towards Bhima, out of a desire for slaying him.
2Beholding that best of human heroes, that most implacable enemy of his, make towards himself Bhimasena, excited to the highest pitch of wrath, said these words,
3The hour has come that I have been loO king forward to so anxiously for all these years. Today I will slay you, if indeed you, you do not abandon fighting.
4Slaying you, I will this day soothe the sorrows of Kunti and also those of Draupadi, today will I avenge the woes that we did suffer during our exile in the woods.
5O son of Gandhari, inflated with pride in days past, you disregarded the sons of Pandu, Reap now the dire fruit of that act of yours.
6Acting upon the counsel of Karna and the son of Subala, and thoroughly disregarding the Pandavas, you formerly treated the latter as it had pleased you.
7You also despised the descendant of the Dasharnas (Krishna) when be begged you (for peace). Filled with joy, you sent Uluka to us with your messages.
8For all these act of yours, I will, this day, slay you with all your relations, and will avenge all those wrongs you did formerly inflict on us".
9Having spoken these words, and bending and repeatedly stretching his bow and taking up terrible arrows that resembled the thunder boit itself in effulgence Bhima.
10Excited with rage, quickly shot at Suyodhana thirty six arrows resembling the flames of a blazing fire, loO king like the thunderbolt and coursing straight through the air.
11Thereafter he struck Duryodhana's bow with two arrows, his charioteer with another two; and with four others, he dispatched the latter's fleet steeds to the abode of Death.
12Then that grinder of foes, with two other arrows drawn a long way back at the time of being discharged, cut down, in that conflict, the umbrella of the king from his excellent car.
13With three more arrows he cut down the excellent standard that was indeed blazing. Having severed it, he uttered a loud roar even before ihe very eyes of your son.
14And that beautiful standard, decked with diverse kinds of gems, suddenly felt down on the ground from the chariot, like lighting from the clouds shooting down on the earth.
15And all the rulers of men then beheld that blazing and propitious standard of the Kuru king, effulgent like the sun, bearing the device of an elephants and embossed with gems, fall down, (served by Bhima).
16Then the mighty car-warrior Bhima, as if smiling, struck Duryodhana with ten shafts, in that battle, like and elephants-rider piercing the huge animal with the hook.
17Thereupon the king of the Sindhus, that foremost of car-warrior, that highly powerful one, stationed himself on the flank of Duryodhana, being supported by many excellent warriors.
18Then that foremost of car-warrior, namely Kripa took upon his own car, O king, the vindictive Duryodhana, that descendant of the Kuru race, endued with immeasurable energy.
19Then in that conflict, king Duryodhana,, pierced deep and afflicted sore by Bhimasena, squalled down on the terrace of his car.
20Thereafter king Jayadratha, desirous of slaying Bhima, surrounded him on all sides with thousands of chariots, and warriors, and thus intercepted him.
21Thereupon, O king, Dhrishtaketu and Abhimanyu endued with prowess, the Kaikeyas, and the sons of Draupadi, engaged with your sons.
22In that battle the eight great archer and chivalrous warriors-Chitrasena, Suchitra, Chitranga, Chitradarshana, Caruchitra, Sucharu, Nanda and Upananda had trapped in a circle the chariot of delicate Abhimanyu.
23The high-souled Abhimanyu quickly struck them all piercing each with five shafts.
24Resembling the thunder-bolt itself or the mace of Death, shot from his beautiful bow. Thereupon all of them unable to bear it, showered an arrow down pour on that excellent car-warrior namely Subhadra's son, like clouds showering rain on the Meru mountain. Thus afflicted in the battle, that hero, accomplished in the use of weapons, and invincible in fight.
25Namely, Abhimanyu, O king, made your warriors tremble, like the wielder of the thunder-bolt making the Asuras tremble in the war between them and the celestial.
26Thereafter, O Bharata, that foremost of carwarrior, hurled at Vikarna fourteen mortal broad-headed shafts that looked like snakes of most virulent venom.
27Possessed of great prowess, and as if dancing in battle, with those shafts he cut down the standard of Vikarna from this car and also slew his charioteer and steeds.
28Again that mighty car-warrior viz., the son of Subhadra shot at Vikarna other arrows, well tempered, kcen-pointed and straight-coursing.
29Those arrows decked with the feathers of the Kanka bird, coming upon Vikarna and passing through his body stuck on the ground like so many hissing snakes.
30Those arrows, with wings and points decorated with gold and bathed in the blood of Vikarna, and stuck on the earth appeared to the vomit-blood.
31Beholding Vikarna thus penetrated through and through, his other uterine brothers, rushed in that conflict against those warriors who were headed by the son of Subhadra.
32When those warriors formidable in battle riding on their own chariots quickly came upon the combatant of the Pandava army seated on their car like so many effulgent suns, they began to pierce one another in that battle.
33Then Durmukha piercing Shrutakarma with five swift-coursing arrows cut down the latter's standard with a single arrow, and pierced his charioteer also with seven others.
34Advancing closer, with six arrows he pierced Shrutakarman's steedscaparisoned with a net work of gold and fleet as the wind itself; he also felled the letters charioteer.
35Thereupon standing on that chariot of his of which the steeds were slain, that mighty carwarrior Shrutakarma, excited to the highest pitch of fury, hurled a great dart blazing like a fierce meteor.
36That very resplendent dart charge with great energy penetrating through the massive armour of the renowned Durmukha, and shattering it, stuck itself on the ground.
37Thereupon Sutosoma, possessed of great prowess beholding Shrutakarma deprived of his chariot, took him up on his car even before the very eyes of the assembled host.
38Thereafter, 0 monarch, Shrutakirti possessed of heroism, rushed, in that battle, against your illustrious son Jayatsena, out of a desire for slaying him.
39Then in that conflict ( monarch your son Jayatsena with a sharp edged Kshurapra (horse-shoe-headed shaft), as if smiling, cut off the bow of that high-souled warrior, namely Shrutakirti, 0 Bharata, as the latter came repeatedly stretching it. Thereupon Shatanika seeing his uterine brother deprived of his bow.
40Endued as he was with great energy, quickly rushed to the shop, every moment uttering roars resembling those of a lion. Then in that conflict stretching his bow with a strong hand, Shatanika.
41With great lightness of hands, pierced Jayatsena with ten sharp arrows and then uttered a loud roar like that of an elephants in rut.
42Then again with another sharp arrow capable of penetrating through all kinds of main, Shatanika deeply pierced Jayatsena on the breast.
43At this crisis, Dushkarna, who was near his brother, overwhelmed with wrath cut off the bow and arrows of the son of Nakula (Shatanika).
44Thereat, grasping another bow of excellent make and capable of bearing great strain the highly powerful Shatanika fixed on the bow string shafts of exceeding sharpness.
45Then he (Shatanika) challenged Dushkarna before his brothers, saying "Wait” “Wait", and then he discharged at him those keen pointed arrows that resembled so many blazing snakes.
46Then the former cut off the latter's bow with a single shaft; and pierced his charioteer with two shafts; and, O sire, in that conflict the former also quickly pierced the latter with feathered shafts.
47Thereafter that sinless warriors, with twelve shafts of great sharpness, pierced all the steeds of Dushkarna, steeds that we effect as the mind and decked with gold trappings.
48Then highly excited with rage, he in that conflict, deeply pierced, Dushkarna on the chest with another broad-headed arrow welldirected and swift coursing.
49There at the latter fell down on the ground like a tree smitten by the thunder bolt. Beholding Dushkarna slain, the five mighty car-warrior, O king.
50encompassed Shatanika on all sides, out of a desire for slaying him; and they began to strike the illustrious Shatanika with a showers of arrows.
51Thereupon the five Kaikeya princes excited with rage, rushed (to the rescue of Shatanika). Beholding them advance, your sons all mighty car-warriors.
52O mighty monarch, encountered them like so many elephants encountering their huge compeers. Durmukha, Durjaya, the youthful Durmarshana.
53Shatrunjaya and Shatrusaha, all these illustrious warriors, proceeded, O king, in a body against the Kaikeya brothers.
54Riding their chariots resembling (fortified) cities, to which were steed decked with precious caparisons and which were decorated wonderful streamers of variegated hue.
55on Those heroes, welding excellent bows, owing finest armours and best standards, entered the hostile array like lions going from one forest to another.
56Then between them and the foe, raged a fierce and dreadful combat in which cars and elephants got entangled together and in which the combatants (mercilessly) slew one another,
57Out of a feeling of animosity, they fought the dreadful fight that lasted for a few moments only before sun-set, adding to the population of Death's kingdom,
58Then car-warriors and cavalry-soldiers were strewn by thousand on the filed of battle. Thereupon excited with wrath, the son of Shantanu namely Bhishma, with straightknotted shafts, began to slay the troops of the high-souled Pandavas. with his arrows he also dispatched to the regions of Death the troops belonging to the Panchala Princes.
59Thus, O king, having broken the ranks of the Pandava host, the grandsire, withdrawing his force, retired to his own encampment.
60The very virtuous king Yudhishthira also seeing Dhrishtadyumna and Vrikodara, smelt their heads, and with a delighted heart repaired to his camps.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब जब सूर्य रक्तवर्ण हो चला, तब युद्ध की तीव्र लालसा वाले राजा दुर्योधन भीम का वध करने की इच्छा से उन पर टूट पड़े।
2मनुष्यों में श्रेष्ठ उन वीर को, अपने उस परम कट्टर शत्रु को, अपनी ओर बढ़ते देखकर क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित भीमसेन ने ये वचन कहे —
3“वह घड़ी आ गई है जिसकी मैं इन सब वर्षों से इतनी व्याकुलता से प्रतीक्षा कर रहा था। आज मैं तुझे मार डालूँगा, यदि सचमुच तू युद्ध से पीछे न हटे।
4तेरा वध करके मैं आज कुन्ती के तथा द्रौपदी के शोक को शान्त करूँगा; आज मैं उन दुःखों का प्रतिशोध लूँगा जो हमने वनवास के समय भोगे थे।
5हे गान्धारीपुत्र, बीते दिनों में अभिमान से फूलकर तूने पाण्डुपुत्रों का तिरस्कार किया था। अब उसी कर्म का भयंकर फल भोग।
6कर्ण और सुबल के पुत्र (शकुनि) के परामर्श पर चलकर और पाण्डवों की पूर्ण अवहेलना करके तूने पहले उनके साथ मनमाना व्यवहार किया।
7जब दशार्हवंशी (कृष्ण) ने तुझसे (शान्ति की) याचना की, तब तूने उनका भी अपमान किया। हर्ष से भरकर तूने अपने सन्देश लेकर उलूक को हमारे पास भेजा।
8तेरे इन सब कर्मों के लिए आज मैं तुझे तेरे समस्त बन्धुओं सहित मार डालूँगा, और उन समस्त अन्यायों का प्रतिशोध लूँगा जो तूने पहले हम पर किए थे।”
9ये वचन कहकर, अपने धनुष को झुकाकर और बार-बार खींचकर, तथा तेज में स्वयं वज्र के समान भयंकर बाण उठाकर, भीम ने —
10क्रोध से उत्तेजित होकर सुयोधन पर शीघ्र ही छत्तीस बाण छोड़े, जो प्रज्वलित अग्नि की लपटों के समान थे, वज्र के समान दिखाई देते थे और आकाश में सीधे जाते थे।
11तत्पश्चात् उन्होंने दो बाणों से दुर्योधन के धनुष पर, दो अन्य से उसके सारथि पर प्रहार किया; और चार अन्य बाणों से उसके वेगवान घोड़ों को यमलोक भेज दिया।
12तब उन शत्रुदमन ने दो अन्य बाणों से, जिन्हें छोड़ते समय बहुत पीछे तक खींचा गया था, उस संग्राम में राजा के उत्तम रथ से उसका छत्र काट गिराया।
13तीन और बाणों से उन्होंने उस उत्तम ध्वजा को काट डाला जो सचमुच जल रही थी। उसे काटकर उन्होंने आपके पुत्र के देखते-देखते ही ऊँचा गर्जन किया।
14और विविध प्रकार के रत्नों से सज्जित वह सुन्दर ध्वजा रथ से सहसा भूमि पर वैसे ही गिर पड़ी जैसे मेघों से बिजली पृथ्वी पर टूट पड़ती है।
15और तब समस्त नरेशों ने कुरुराज की उस जलती हुई शुभ ध्वजा को, जो सूर्य के समान देदीप्यमान थी, जिस पर हाथी का चिह्न था और जो रत्नों से जड़ी थी, (भीम के द्वारा काटी जाकर) गिरते देखा।
16तब महारथी भीम ने मानो मुसकराते हुए उस युद्ध में दुर्योधन पर दस बाणों से प्रहार किया, जैसे कोई महावत अंकुश से उस विशाल पशु को बींधता है।
17इस पर रथियों में श्रेष्ठ, महाबली सिन्धुराज अनेक उत्तम योद्धाओं से समर्थित होकर दुर्योधन के पार्श्व में आ खड़े हुए।
18हे राजन्, तब रथियों में श्रेष्ठ कृप ने अपरिमेय तेज से युक्त, कुरुवंशी उस प्रतिशोधी दुर्योधन को अपने ही रथ पर बिठा लिया।
19तब उस संग्राम में भीमसेन के द्वारा गहरा बिंधे और अत्यन्त पीड़ित राजा दुर्योधन अपने रथ के अधिष्ठान पर बैठ गए।
20तत्पश्चात् भीम का वध करने की इच्छा से राजा जयद्रथ ने हजारों रथों और योद्धाओं से उन्हें चारों ओर से घेर लिया और इस प्रकार उनका मार्ग रोक दिया।
21हे राजन्, तब धृष्टकेतु और पराक्रम से युक्त अभिमन्यु, कैकेय तथा द्रौपदी के पुत्र आपके पुत्रों से जा भिड़े।
22उस युद्ध में आठ महाधनुर्धर और शूरवीर योद्धा — चित्रसेन, सुचित्र, चित्रांग, चित्रदर्शन, चारुचित्र, सुचारु, नन्द और उपनन्द — ने सुकुमार अभिमन्यु के रथ को घेरे में फँसा लिया।
23महात्मा अभिमन्यु ने शीघ्र ही उन सब पर प्रहार किया, प्रत्येक को पाँच-पाँच बाणों से बींधते हुए —
24— ऐसे बाणों से, जो उनके सुन्दर धनुष से छोड़े जाने पर स्वयं वज्र अथवा यमदण्ड के समान थे। इस पर वे सब इसे सह न सके और उन उत्तम महारथी सुभद्रापुत्र पर बाणों की वैसी ही वर्षा करने लगे जैसे मेघ मेरु पर्वत पर जल बरसाते हैं। इस प्रकार उस युद्ध में पीड़ित होकर भी अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और युद्ध में अजेय वे वीर —
25— अर्थात् अभिमन्यु ने, हे राजन्, आपके योद्धाओं को वैसे ही कँपा दिया जैसे वज्रधारी (इन्द्र) ने देवताओं और असुरों के युद्ध में असुरों को कँपा दिया था।
26हे भरतवंशी, तत्पश्चात् रथियों में श्रेष्ठ उन्होंने विकर्ण पर चौड़े फल वाले चौदह प्राणघातक बाण फेंके, जो अत्यन्त तीव्र विष वाले सर्पों के समान दिखाई देते थे।
27महान पराक्रम से युक्त और मानो युद्ध में नृत्य करते हुए उन्होंने उन बाणों से विकर्ण के रथ से उसकी ध्वजा काट डाली और उसके सारथि तथा घोड़ों का भी वध कर दिया।
28फिर उन महारथी सुभद्रापुत्र ने विकर्ण पर अन्य बाण छोड़े, जो भलीभाँति गढ़े हुए, तीक्ष्ण नोक वाले और सीधे जाने वाले थे।
29कंक पक्षी के पंखों से सज्जित वे बाण विकर्ण पर पहुँचकर और उसके शरीर को भेदकर फुफकारते हुए सर्पों के समान भूमि में धँस गए।
30स्वर्ण से सजे पंखों और नोकों वाले तथा विकर्ण के रक्त से नहाए वे बाण भूमि में धँसकर मानो रक्त उगल रहे हों, ऐसे प्रतीत होते थे।
31विकर्ण को इस प्रकार आर-पार बिंधा देखकर उसके अन्य सहोदर भाई उस संग्राम में सुभद्रापुत्र के नेतृत्व वाले उन योद्धाओं पर टूट पड़े।
32जब युद्ध में भयंकर वे योद्धा अपने-अपने रथों पर सवार होकर शीघ्रता से पाण्डवसेना के उन योद्धाओं पर आ पहुँचे, जो अपने रथों पर अनेक देदीप्यमान सूर्यों के समान बैठे थे, तब वे उस युद्ध में एक-दूसरे को बींधने लगे।
33तब दुर्मुख ने श्रुतकर्मा को शीघ्रगामी पाँच बाणों से बींधकर एक ही बाण से उसकी ध्वजा काट डाली, और सात अन्य बाणों से उसके सारथि को भी बींध दिया।
34और भी निकट आकर छह बाणों से उसने श्रुतकर्मा के उन घोड़ों को बींधा जो स्वर्ण की जाली से सजे और स्वयं वायु के समान वेगवान थे; उसने उसके सारथि को भी गिरा दिया।
35इस पर अपने उस रथ पर खड़े होकर, जिसके घोड़े मारे जा चुके थे, क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित उन महारथी श्रुतकर्मा ने एक विशाल शक्ति फेंकी, जो उग्र उल्का के समान जल रही थी।
36महान तेज से भरी वह अत्यन्त देदीप्यमान शक्ति विख्यात दुर्मुख के भारी कवच को भेदकर और उसे चूर-चूर करके भूमि में धँस गई।
37इस पर महान पराक्रम से युक्त सुतसोम ने श्रुतकर्मा को रथहीन देखकर एकत्रित सेना के देखते-देखते ही उन्हें अपने रथ पर बिठा लिया।
38हे राजन्, तत्पश्चात् वीरता से युक्त श्रुतकीर्ति उस युद्ध में आपके तेजस्वी पुत्र जयत्सेन का वध करने की इच्छा से उन पर टूट पड़े।
39हे राजन्, हे भरतवंशी, तब उस संग्राम में आपके पुत्र जयत्सेन ने मानो मुसकराते हुए एक तीखी धार वाले क्षुरप्र से उन महात्मा योद्धा श्रुतकीर्ति का धनुष काट डाला, जब वे उसे बार-बार खींचते हुए आगे बढ़ रहे थे। इस पर शतानीक ने अपने सहोदर भ्राता को धनुषहीन देखकर —
40— महान तेज से युक्त होकर शीघ्र ही उस स्थान पर दौड़े, प्रत्येक क्षण सिंह के समान गर्जन करते हुए। तब उस संग्राम में दृढ़ हाथ से अपना धनुष खींचकर शतानीक ने —
41हाथों की महान फुर्ती से जयत्सेन को दस तीक्ष्ण बाणों से बींधा और फिर मदमत्त हाथी के समान ऊँचा गर्जन किया।
42फिर समस्त प्रकार के कवचों को भेद सकने में समर्थ एक और तीक्ष्ण बाण से शतानीक ने जयत्सेन को वक्षःस्थल पर गहरा बींध दिया।
43इस संकट के समय अपने भाई के निकट खड़े दुष्कर्ण ने क्रोध से अभिभूत होकर नकुलपुत्र (शतानीक) के धनुष और बाण काट डाले।
44इस पर उत्तम बनावट का और महान तनाव सह सकने वाला दूसरा धनुष ग्रहण करके महाबली शतानीक ने प्रत्यंचा पर अत्यन्त तीक्ष्ण बाण चढ़ाए।
45तब उन्होंने (शतानीक ने) दुष्कर्ण को उसके भाइयों के सामने ललकारते हुए कहा — “ठहर! ठहर!” — और फिर उस पर वे तीक्ष्ण नोक वाले बाण छोड़े जो अनेक जलते हुए सर्पों के समान थे।
46तब उन्होंने एक ही बाण से उसका धनुष काट डाला; और दो बाणों से उसके सारथि को बींधा; और हे तात, उस संग्राम में उन्होंने शीघ्र ही उसे पंखयुक्त बाणों से भी बींध दिया।
47तत्पश्चात् उन निष्पाप योद्धा ने अत्यन्त तीक्ष्ण बारह बाणों से दुष्कर्ण के उन समस्त घोड़ों को बींध दिया, जो मन के समान वेगवान और स्वर्ण के साज से सजे थे।
48तब क्रोध से अत्यन्त उत्तेजित होकर उन्होंने उस संग्राम में एक और चौड़े फल वाले, भलीभाँति साधे हुए और शीघ्रगामी बाण से दुष्कर्ण को वक्षःस्थल पर गहरा बींध दिया।
49इस पर वह वज्र से आहत वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़ा। हे राजन्, दुष्कर्ण को मारा गया देखकर पाँच महारथियों ने —
50— शतानीक का वध करने की इच्छा से उन्हें चारों ओर से घेर लिया; और वे उन तेजस्वी शतानीक पर बाणों की वर्षा से प्रहार करने लगे।
51इस पर पाँचों कैकेय राजकुमार क्रोध से उत्तेजित होकर (शतानीक की रक्षा के लिए) दौड़े। उन्हें आगे बढ़ते देखकर आपके पुत्र, जो सब महारथी थे —
52— हे महाराज, उनसे वैसे ही जा भिड़े जैसे अनेक हाथी अपनी ही जाति के विशाल हाथियों से जूझते हैं। दुर्मुख, दुर्जय, युवा दुर्मर्षण,
53शत्रुञ्जय और शत्रुसह — हे राजन्, ये समस्त तेजस्वी योद्धा एक साथ मिलकर कैकेय भाइयों के विरुद्ध आगे बढ़े।
54(दुर्गों जैसे) नगरों के समान दिखाई देने वाले अपने रथों पर सवार होकर, जिनमें बहुमूल्य साज से सजे घोड़े जुते थे और जो विविध रंगों की अद्भुत पताकाओं से सजे थे —
55— उत्तम धनुष धारण किए, सर्वोत्तम कवच और श्रेष्ठ ध्वजाओं से युक्त वे वीर शत्रुव्यूह में वैसे ही घुसे जैसे सिंह एक वन से दूसरे वन में जाते हैं।
56तब उनके और शत्रु के बीच ऐसा भयंकर और भयावह युद्ध छिड़ा जिसमें रथ और हाथी आपस में उलझ गए और जिसमें योद्धा (निर्दयता से) एक-दूसरे का वध करने लगे।
57वैरभाव से प्रेरित होकर उन्होंने वह भयावह युद्ध लड़ा, जो सूर्यास्त से पहले केवल कुछ ही क्षणों तक चला और यमराज के राज्य की जनसंख्या बढ़ाता रहा।
58तब रथी और अश्वारोही हजारों की संख्या में रणभूमि पर बिखर गए। इस पर क्रोध से उत्तेजित होकर शान्तनुपुत्र भीष्म सीधी गाँठ वाले बाणों से महात्मा पाण्डवों की सेनाओं का संहार करने लगे। अपने बाणों से उन्होंने पांचाल राजकुमारों की सेनाओं को भी यमलोक भेज दिया।
59हे राजन्, इस प्रकार पाण्डवसेना की पंक्तियाँ तोड़कर पितामह ने अपनी सेना को पीछे हटाकर अपने शिविर में प्रस्थान किया।
60परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने भी धृष्टद्युम्न और वृकोदर को देखकर उनके मस्तक सूँघे, और प्रसन्न हृदय से अपने शिविर को गए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब जब सूर्य रक्तवर्ण भयो, तब युद्धको तीव्र लालसा भएका राजा दुर्योधन भीमको वध गर्ने इच्छाले उनीमाथि जाइलागे।
2मानिसहरूमा श्रेष्ठ ती वीरलाई, आफ्ना ती परम कट्टर शत्रुलाई, आफूतर्फ बढेको देखेर क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित भीमसेनले यी वचन भने —
3“त्यो घडी आइपुग्यो जसको म यी सबै वर्षदेखि यति व्याकुलताले प्रतीक्षा गरिरहेको थिएँ। आज म तँलाई मारिदिनेछु, यदि साँच्चै तँ युद्धबाट पछि नहटेस्।
4तेरो वध गरेर म आज कुन्तीको तथा द्रौपदीको शोक शान्त पार्नेछु; आज म ती दुःखको प्रतिशोध लिनेछु जो हामीले वनवासका बेला भोगेका थियौँ।
5हे गान्धारीपुत्र, बितेका दिनमा अभिमानले फुलेर तैँले पाण्डुपुत्रहरूको तिरस्कार गरेको थिइस्। अब त्यसै कर्मको भयंकर फल भोग।
6कर्ण र सुबलका छोरा (शकुनि)को परामर्शमा चलेर र पाण्डवहरूको पूर्ण अवहेलना गरेर तैँले पहिले तिनीहरूसँग मनपरी व्यवहार गरिस्।
7जब दशार्हवंशी (कृष्ण)ले तँसँग (शान्तिको) याचना गरे, तब तैँले उनको पनि अपमान गरिस्। हर्षले भरिएर तैँले आफ्ना सन्देश लिएर उलूकलाई हामीकहाँ पठाइस्।
8तेरा यी सबै कर्मका लागि आज म तँलाई तेरा सम्पूर्ण बन्धुसहित मारिदिनेछु, र ती सम्पूर्ण अन्यायको प्रतिशोध लिनेछु जो तैँले पहिले हामीमाथि गरेको थिइस्।”
9यी वचन भनेर, आफ्नो धनुष निहुराएर र बारम्बार तानेर, तथा तेजमा स्वयं वज्रजस्तै भयंकर बाण उठाएर, भीमले —
10क्रोधले उत्तेजित भई सुयोधनमाथि चाँडै छत्तीस बाण छाडे, जो प्रज्वलित अग्निका ज्वालाजस्ता थिए, वज्रजस्तै देखिन्थे र आकाशमा सीधै जान्थे।
11त्यसपछि उनले दुई बाणले दुर्योधनको धनुषमा, दुई अन्यले उनका सारथिमाथि प्रहार गरे; र चार अन्य बाणले उनका वेगवान् घोडालाई यमलोक पठाइदिए।
12तब ती शत्रुदमनले दुई अन्य बाणले, जसलाई छाड्दा धेरै पछाडिसम्म तानिएको थियो, त्यस सङ्ग्राममा राजाको उत्तम रथबाट उनको छत्र काटेर खसालिदिए।
13तीन अरू बाणले उनले त्यो उत्तम ध्वजा काटिदिए जो साँच्चै बलिरहेको थियो। त्यसलाई काटेर उनले तपाईंका छोराको आँखै अगाडि ठूलो गर्जन गरे।
14र विविध प्रकारका रत्नले सज्जित त्यो सुन्दर ध्वजा रथबाट सहसा भूमिमा त्यसै गरी खस्यो जसरी मेघबाट बिजुली पृथ्वीमा खस्छ।
15र तब सम्पूर्ण नरेशहरूले कुरुराजको त्यो बलिरहेको शुभ ध्वजालाई, जो सूर्यजस्तै देदीप्यमान थियो, जसमा हात्तीको चिह्न थियो र जो रत्नले जडिएको थियो, (भीमद्वारा काटिएर) खसेको देखे।
16तब महारथी भीमले मानौँ मुस्कुराउँदै त्यस युद्धमा दुर्योधनमाथि दस बाणले प्रहार गरे, जसरी कुनै महावतले अङ्कुशले त्यो विशाल पशुलाई छेड्छ।
17यसमा रथीहरूमा श्रेष्ठ, महाबली सिन्धुराज अनेक उत्तम योद्धाले समर्थित भई दुर्योधनको छेउमा उभिए।
18हे राजन्, तब रथीहरूमा श्रेष्ठ कृपले अपरिमेय तेजले युक्त, कुरुवंशी ती प्रतिशोधी दुर्योधनलाई आफ्नै रथमा राखे।
19तब त्यस सङ्ग्राममा भीमसेनद्वारा गहिरो छेडिएका र अत्यन्त पीडित राजा दुर्योधन आफ्नो रथको अधिष्ठानमा बसे।
20त्यसपछि भीमको वध गर्ने इच्छाले राजा जयद्रथले हजारौँ रथ र योद्धाले उनलाई चारैतिरबाट घेरे र यसरी उनको बाटो रोकिदिए।
21हे राजन्, तब धृष्टकेतु र पराक्रमले युक्त अभिमन्यु, कैकेयहरू तथा द्रौपदीका छोराहरू तपाईंका छोराहरूसँग जुधे।
22त्यस युद्धमा आठ महाधनुर्धर र शूरवीर योद्धा — चित्रसेन, सुचित्र, चित्राङ्ग, चित्रदर्शन, चारुचित्र, सुचारु, नन्द र उपनन्द — ले सुकुमार अभिमन्युको रथलाई घेरामा पारे।
23महात्मा अभिमन्युले चाँडै ती सबैमाथि प्रहार गरे, प्रत्येकलाई पाँच-पाँच बाणले छेड्दै —
24— यस्ता बाणले, जो उनको सुन्दर धनुषबाट छाडिँदा स्वयं वज्र अथवा यमदण्डजस्तै थिए। यसमा ती सबैले यो सहन सकेनन् र ती उत्तम महारथी सुभद्रापुत्रमाथि बाणको त्यस्तै वर्षा गर्न थाले जसरी मेघले मेरु पर्वतमाथि जल बर्साउँछ। यसरी त्यस युद्धमा पीडित भएर पनि अस्त्रको प्रयोगमा निपुण र युद्धमा अजेय ती वीर —
25— अर्थात् अभिमन्युले, हे राजन्, तपाईंका योद्धाहरूलाई त्यसै गरी कँपाइदिए जसरी वज्रधारी (इन्द्र)ले देवता र असुरहरूको युद्धमा असुरहरूलाई कँपाएका थिए।
26हे भरतवंशी, त्यसपछि रथीहरूमा श्रेष्ठ उनले विकर्णमाथि चौडा फल्का चौध प्राणघातक बाण फ्याँके, जो अत्यन्त तीव्र विष भएका सर्पजस्तै देखिन्थे।
27महान् पराक्रमले युक्त र मानौँ युद्धमा नृत्य गर्दै उनले ती बाणले विकर्णको रथबाट उनको ध्वजा काटिदिए र उनका सारथि तथा घोडाको पनि वध गरिदिए।
28फेरि ती महारथी सुभद्रापुत्रले विकर्णमाथि अन्य बाण छाडे, जो राम्ररी गढिएका, तीक्ष्ण टुप्पा भएका र सीधै जाने खालका थिए।
29कङ्क पक्षीका प्वाँखले सज्जित ती बाण विकर्णमा पुगेर र उनको शरीर भेदेर फुत्कारिरहेका सर्पझैँ भूमिमा गाडिए।
30सुनले सजिएका प्वाँख र टुप्पा भएका तथा विकर्णको रगतले नुहाएका ती बाण भूमिमा गाडिएर मानौँ रगत ओकलिरहेका छन्, त्यस्तै देखिन्थे।
31विकर्णलाई यसरी आरपार छेडिएको देखेर उनका अन्य सहोदर भाइहरू त्यस सङ्ग्राममा सुभद्रापुत्रको नेतृत्वका ती योद्धाहरूमाथि जाइलागे।
32जब युद्धमा भयंकर ती योद्धाहरू आ-आफ्ना रथमा सवार भई चाँडै पाण्डवसेनाका ती योद्धाहरूमाथि आइपुगे, जो आफ्ना रथमा अनेक देदीप्यमान सूर्यजस्तै बसेका थिए, तब तिनीहरू त्यस युद्धमा एक-अर्कालाई छेड्न थाले।
33तब दुर्मुखले श्रुतकर्मालाई शीघ्रगामी पाँच बाणले छेडेर एउटै बाणले उनको ध्वजा काटिदिए, र सात अन्य बाणले उनका सारथिलाई पनि छेडे।
34अझ नजिक आएर छ बाणले उनले श्रुतकर्माका ती घोडालाई छेडे जो सुनको जालीले सजिएका र स्वयं वायुजस्तै वेगवान् थिए; उनले उनका सारथिलाई पनि ढालिदिए।
35यसमा आफ्नो त्यो रथमा उभिएर, जसका घोडा मारिइसकेका थिए, क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित ती महारथी श्रुतकर्माले एउटा विशाल शक्ति फ्याँके, जो उग्र उल्काजस्तै बलिरहेको थियो।
36महान् तेजले भरिएको त्यो अत्यन्त देदीप्यमान शक्ति विख्यात दुर्मुखको भारी कवच भेदेर र त्यसलाई चूरचूर पारेर भूमिमा गाडियो।
37यसमा महान् पराक्रमले युक्त सुतसोमले श्रुतकर्मालाई रथहीन देखेर एकत्रित सेनाको आँखै अगाडि उनलाई आफ्नो रथमा राखे।
38हे राजन्, त्यसपछि वीरताले युक्त श्रुतकीर्ति त्यस युद्धमा तपाईंका तेजस्वी छोरा जयत्सेनको वध गर्ने इच्छाले उनीमाथि जाइलागे।
39हे राजन्, हे भरतवंशी, तब त्यस सङ्ग्राममा तपाईंका छोरा जयत्सेनले मानौँ मुस्कुराउँदै एउटा तीखो धार भएको क्षुरप्रले ती महात्मा योद्धा श्रुतकीर्तिको धनुष काटिदिए, जब उनी त्यसलाई बारम्बार तान्दै अगाडि बढिरहेका थिए। यसमा शतानीकले आफ्ना सहोदर भाइलाई धनुषहीन देखेर —
40— महान् तेजले युक्त भई चाँडै त्यस स्थानमा दौडे, प्रत्येक क्षण सिंहजस्तै गर्जन गर्दै। तब त्यस सङ्ग्राममा दृढ हातले आफ्नो धनुष तानेर शतानीकले —
41हातको महान् फुर्तीले जयत्सेनलाई दस तीक्ष्ण बाणले छेडे र अनि मदमत्त हात्तीजस्तै ठूलो गर्जन गरे।
42फेरि सम्पूर्ण प्रकारका कवच भेद्न सक्ने अर्को एउटा तीक्ष्ण बाणले शतानीकले जयत्सेनलाई वक्षःस्थलमा गहिरो छेडिदिए।
43यस सङ्कटको बेला आफ्ना भाइको नजिक उभिएका दुष्कर्णले क्रोधले अभिभूत भई नकुलपुत्र (शतानीक)का धनुष र बाण काटिदिए।
44यसमा उत्तम बनावटको र महान् तनाव सहन सक्ने अर्को धनुष ग्रहण गरेर महाबली शतानीकले ताँदोमा अत्यन्त तीक्ष्ण बाण चढाए।
45तब उनले (शतानीकले) दुष्कर्णलाई उनका भाइहरूको सामु ललकार्दै भने — “पर्ख! पर्ख!” — र अनि उनीमाथि ती तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाण छाडे जो अनेक बलिरहेका सर्पजस्ता थिए।
46तब उनले एउटै बाणले उनको धनुष काटिदिए; र दुई बाणले उनका सारथिलाई छेडे; र हे तात, त्यस सङ्ग्राममा उनले चाँडै उनलाई पखेटायुक्त बाणले पनि छेडिदिए।
47त्यसपछि ती निष्पाप योद्धाले अत्यन्त तीक्ष्ण बाह्र बाणले दुष्कर्णका ती सम्पूर्ण घोडालाई छेडिदिए, जो मनजस्तै वेगवान् र सुनको साजले सजिएका थिए।
48तब क्रोधले अत्यन्त उत्तेजित भई उनले त्यस सङ्ग्राममा अर्को एउटा चौडा फल्को, राम्ररी साँधिएको र शीघ्रगामी बाणले दुष्कर्णलाई वक्षःस्थलमा गहिरो छेडिदिए।
49यसमा ऊ वज्रले आहत भएको रूखझैँ भूमिमा ढल्यो। हे राजन्, दुष्कर्णलाई मारिएको देखेर पाँच महारथीले —
50— शतानीकको वध गर्ने इच्छाले उनलाई चारैतिरबाट घेरे; र तिनीहरूले ती तेजस्वी शतानीकमाथि बाणको वर्षाले प्रहार गर्न थाले।
51यसमा पाँचै कैकेय राजकुमार क्रोधले उत्तेजित भई (शतानीकको रक्षाका लागि) दौडे। तिनीहरूलाई अगाडि बढेको देखेर तपाईंका छोराहरू, जो सबै महारथी थिए —
52— हे महाराज, तिनीहरूसँग त्यसै गरी जुधे जसरी अनेक हात्तीहरू आफ्नै जातिका विशाल हात्तीहरूसँग जुध्छन्। दुर्मुख, दुर्जय, युवा दुर्मर्षण,
53शत्रुञ्जय र शत्रुसह — हे राजन्, यी सम्पूर्ण तेजस्वी योद्धाहरू सँगै मिलेर कैकेय भाइहरूविरुद्ध अगाडि बढे।
54(किल्लाजस्ता) नगरजस्तै देखिने आफ्ना रथमा सवार भई, जसमा बहुमूल्य साजले सजिएका घोडा जोतिएका थिए र जो विविध रङका अद्भुत पताकाले सजिएका थिए —
55— उत्तम धनुष धारण गरेका, सर्वोत्तम कवच र श्रेष्ठ ध्वजाले युक्त ती वीरहरू शत्रुव्यूहमा त्यसै गरी पसे जसरी सिंहहरू एउटा वनबाट अर्को वनमा जान्छन्।
56तब तिनीहरू र शत्रुबीच यस्तो भयंकर र भयावह युद्ध सुरु भयो जसमा रथ र हात्तीहरू आपसमा अल्झिए र जसमा योद्धाहरूले (निर्दयतापूर्वक) एक-अर्काको वध गर्न थाले।
57वैरभावले प्रेरित भई तिनीहरूले त्यो भयावह युद्ध लडे, जो सूर्यास्तअघि केवल केही क्षणसम्म मात्र चल्यो र यमराजको राज्यको जनसंख्या बढाइरह्यो।
58तब रथी र अश्वारोहीहरू हजारौँको संख्यामा रणभूमिमा छरिए। यसमा क्रोधले उत्तेजित भई शान्तनुपुत्र भीष्मले सीधा गाँठ भएका बाणले महात्मा पाण्डवहरूका सेनाहरूको संहार गर्न थाले। आफ्ना बाणले उनले पाञ्चाल राजकुमारहरूका सेनाहरूलाई पनि यमलोक पठाइदिए।
59हे राजन्, यसरी पाण्डवसेनाका पङ्क्ति भाँचेर पितामहले आफ्नो सेना पछि हटाएर आफ्नो शिविरतर्फ प्रस्थान गरे।
60परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले पनि धृष्टद्युम्न र वृकोदरलाई देखेर तिनीहरूका शिर सुँघे, र प्रसन्न हृदयले आफ्नो शिविरतर्फ गए।