भीष्म-वध पर्व — कलिंग-नरेश का वध
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 55
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच तथा प्रतिसमादिष्टः कालिङ्गो वाहिनीपतिः। कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम्॥ चरन्तं गदया वीरं दण्डहस्तमिवान्तकम्। योधयामास समरे कालिङ्गः सह सेनया॥
2संजय उवाच पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः। महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद् भीमरथं प्रति॥
3तामापतन्ती महती कलिङ्गानां महाचमूम्। स्थाश्वनागकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम्॥ भीमसेनः कलिङ्गानामाझेद् भारत वाहिनीम्। केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः॥
4ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह। आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु॥
5रथैरनेकसाहौः कलिङ्गानां नराधिप। अयुतेन गजानां च निषादैः स केतुमान्॥
6भीमसेनं रणे राजन् समन्तात् पर्यवारयत्। चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपदानुगाः॥
7अभ्यधावन्त समरे निषादान् सह राजभिः। ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्॥
8न प्राजानन्त योधाः स्वान् परस्परजिघांसया। घोरमासीत् ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः॥
9यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया। तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत॥ बभूव सुमहान् शब्दः सागरस्येव गर्जतः। अन्योन्यं स्म तदा योधा विकर्षन्तो विशाम्पते॥ महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशलोहितसंनिभाम्। योधांश्च स्वान् परान् वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया॥
10स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः परमदुर्जयाः। विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह॥
11कलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश्च विशाम्पते। कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः॥
12भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदय। सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषु॥ स्वबाहुबलमास्थाय संन्यवर्तत पाण्डवः। न चचाल रथोपस्थाद् भीमसेनो महाबलः॥
13शितैरवाकिरद् बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम्। कालिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः॥
14शक्रदेव इति ख्यातो जनतुः पाण्डवं शरैः। ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन् रुचिरं धनुः॥
15योधयामास कालिङ्गं स्वबाहुबलमाश्रितः। शक्रदेवस्तु समरे विसृजन् सायकान् बहून्॥
16अश्वाञ्जधान समरे भीमसेनस्य सायकैः। तं दृष्ट्वा विस्थं तत्र भीमसेनमरिंदमम्॥
17शक्रदेवोऽभिदुद्राव शरैरवकिरशितैः। भीमस्योपरि राजेन्द्र शक्रदेवो महाबलः॥ ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा।
18हताश्वे तु रथे तिष्ठन् भीमसेनो महाबलः॥ शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम्।
19स तया निहतो राजन् कालिङ्गत्तनयो रथात्॥ सध्वजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम्।
20हतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः॥ रथैरनेकसाहस्रीमस्यावारयद् दिशः। ततो भीमो महावेगां त्यक्त्वा गुर्वी महागदाम्॥ निस्त्रिंशमाददे घोरं चिकीर्षुः कर्म दारुणम्। चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ॥
21नक्षत्रैरर्धचन्दैश्च शातकुम्भमयैश्चितम्। कालिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुामवमृज्य च॥ प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम्। प्राहिणोद् भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः॥
22तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम्। भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना॥
23उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम्। कालिङ्गोऽथ ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे॥
24तोमरान् प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान्। तानप्राप्तान् महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः॥ चिच्छेद सहसा राजन्नसम्भ्रान्तो वरासिना। निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान् वै चतुर्दश॥
25भानुन्मतं ततो भीमः प्राद्रवत् पुरुषर्षभः। भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण च्छादयन्॥ ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम्। न च तं ममृषे भीमः सिंहनादं महाहवे॥
26ततः शब्देन महता विननाद महास्वनः। तेन नादेन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी॥
27न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ। ततो भीमो महाबाहुर्नर्दित्वा विपुलं स्वनम्॥
28सासिर्वेगवदाप्लुत्य दन्ताभ्या वारणोत्तमम्। आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष॥ ततो मुमोच कालिङ्गः शक्तिं तामकरोद् द्विधा। खङ्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत्॥
29सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिंदमः। गुरुं भारसहं स्कन्धे नागस्यासिमपातयत्॥
30छिन्नस्कन्धः स विनदन् पपात गजयूथपः। आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमानिव पर्वतः॥ ततस्तस्मादवप्लुत्य गजाद् भारत भारतः।
31खड्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशितः॥ स चचार बहून् मार्गानभितः पातयन् गजान्। अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत॥ अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः। पदातीनां च संघेषु विनिमशोणितोक्षितः॥ श्येनवद् व्यचरद् भीमो रणेऽरिषु बलोत्कटः। छिन्दस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाबलः॥ खड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम्।
32पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः॥ सम्मोहयामास स तान् कालान्तकयमोपमः।
33मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन्॥ सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे।
34निकृत्य रथिनां चाजौ रथेषाश्च युगानि च॥ जघान रथिनश्चापि बलवान् रिपुमर्दनः।
35भीमसेनश्चरन् मार्गान् सुबहून् प्रत्यदृश्यत॥ भ्रान्तमाविद्धमुद्धान्तमाप्लुतं प्रसृतं प्लुतम्।
36सम्पातं समुदीर्णं च दर्शयामास पाण्डवः॥ केचिदचासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना।
37विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः॥ छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथा परे। वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः॥ निपेतुरुवा॒ च तथा विनदन्तो महारवान्।
38छिन्नांश्च तोमरान् राजन् महामात्यशिरांसि च॥ परिस्तोमान् विचित्रांश्च कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः। चैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा॥ तूणीरानथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च। भिन्दिपालानि शुभ्राणि तोत्राणि चाकुशैः सह॥ घण्टाश्च विविधा राजन् हेमग स्त्सरूनपि। पततः पातितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः॥ छिन्नगात्रावरकरैनिहतैश्चापि वारणैः। आसीद् भूमिः समास्तार्णा पतितैर्भूधरैरिव॥
39विमृद्यैवं महानागान् ममर्दान्यान् महाबलः। अश्वारोहवरादंश्चैव पातयामास संयुगे॥
40तद् घोरमभवद् युद्धं तस्य तेषां च भारत। खलीनान्यथ योक्त्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः॥ परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः। कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च॥ तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे।
41प्रासैर्यन्त्रैविंचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा॥ स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव। आप्लुत्य रथिनः कांश्चित् परामृश्य महाबलः॥ पातयामास खड्ड्रेन सध्वजानपि पाण्डवः।
42मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनः॥ मार्गाश्च चरतश्चित्रं व्यस्मयन्त रणे जनाः। स जघान पदा कांश्चिद् व्याक्षिप्यान्यानपोथयत्॥
43खङ्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन्। उरुवेगेन चाप्यन्यान् पातयामास भूतले॥
44अपरे चैनमालोक्य भायत् पञ्चत्वमागताः। एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम्॥ परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत्। तत: कालिङ्गसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ।६७॥ श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात्। तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कालिङ्गो नवभिः शरैः॥ भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। कालिङ्गबाणाभिहतस्तोत्रादित इव द्विपः॥
45भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवैधितः। अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम्॥ भीमं सम्पादयामास रथेन रथसारथिः। तमारुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः॥
46कालिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्। ततः श्रुतायुर्बलवान् भीमाय निशिताशरान्॥ प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन् पाणिलाघवम्। स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः॥ समाहतो महाराज कालिङ्गेन महात्मना। संचुक्रुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः॥
47क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद् बलिनां वरः। कालिङ्गमवधीत् पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः॥
48क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कालिङ्गस्य महाबलौ। सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद् यमसादनम्॥
49ततः पुरमेयात्मा नाराचैर्निशितैस्त्रिभिः। केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद् यमसादनम्॥
50ततः कलिङ्गाः संनद्धा भीमसेनममर्षणम्। अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन्॥
51ततः शक्तिगदाखङ्गत्तोमरष्टिंपरश्वधैः। कलिङ्गाश्च ततो राजन् भीमसेनमवाकिरन्॥
52संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम्। गदामादाय तरसा संनिपत्य महाबलः॥
53भीमः सप्त शतान् वीराननयद् यमसादनम्। पुनश्चैव द्विसाहस्रान् कलिङ्गानरिमर्दनः॥ प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत्। एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः॥ बिभेद समरे तूर्णं प्रेक्ष्य भीष्मं महारथम्। हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन कृता रणे॥ विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव। मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः॥
54ततो भीमो महाबाहुः खड्गहस्तो महाभुजः। सम्प्रहृष्टो महाघोषं शङ्ख प्राध्यापयद् बली॥
55सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत्। मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप॥
56प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः। भीमेन समरे राजन् गजेन्द्रेणेव सर्वशः॥ मार्गान् बहून् विचरता धावता च ततस्ततः। मुहुरुत्पतता चैव सम्मोहः समपद्यत॥ भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत। क्षोभ्यमाणमसम्बाधं ग्राहेणेव महत् सरः॥
57त्रासितेषु च सर्वेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा। पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च सङ्घशः॥ सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः। अब्रवीत् स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः॥
58सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः। भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः॥
59धर्मराजश्च तान् सर्वानुपजग्राह पाण्डवः। महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः॥
60एवं संनोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षतः। भीमसेनस्य जग्राह पाणिं सत्पुरुषैर्वृतः ॥
61न हि पञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते। भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः॥
62सोऽपश्यच्च कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनः । भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा॥
63ननर्द बहुधा राजन् हृष्टश्चासीत् परंतपः। शङ्ख दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च॥
64स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते। कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत्॥
65धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम्। भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजो समभ्ययात्॥
66तौ दृष्ट्वा दृष्टद्युम्नवृकोदरौ। कलिङ्गान् समरे वीरौ योधयेतां मनस्विनौ॥
67स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः। पार्थपार्षतयोः पाणिं जग्राह पुरुषर्षभः॥ दूरात् सात्यकि
68स कृत्वा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः। आस्थितो रौद्रमात्मानं कलिङ्गानन्ववैक्षत॥
69कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम्। रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम्॥
70अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम्। तां संततार दुस्तारां भीमसेनो महाबलः॥
71भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप। कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते॥
72ततः शान्तनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे। अभ्ययात् त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समन्ततः॥
73तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्॥
74परिवार्य तु ते सर्वे गाडेयं तरसा रणे। त्रिभिस्त्रिभिः शरैोरैर्भीष्ममान रोजसा॥
75प्रत्यविध्यत तान् सर्वान् पिता देवव्रतस्तव। यतमानान् महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः॥
76ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारथान्। हयान् काञ्चनसंनाहान् भीमस्य न्यहनच्छरैः॥
77हताश्वे स रथे तिष्ठन् भीमसेनः प्रतापवान्। शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रं प्रति॥
78अप्राप्तामथ तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव। त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत॥
79ततः शैक्यायसी गुर्वी प्रगृह्य बलवान् गदाम्। भीमसेनस्ततस्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ॥
80सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया। गाङ्गेयसारथिं तूर्णं पातयामास सायकैः॥
81भीष्मस्तु निहते तस्मिन् सारथौ रथिनां वरः। वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात्॥
82भीमसेनस्ततो राजन्नपयाते महाव्रते। प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन् कक्षमिवैधित॥
83स हत्वा सर्वकालिङ्गान् सेनामध्ये व्यतिष्ठता नैनमभ्युत्सहन् केचित् तावका भरतर्षभ॥
84धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः। पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाह यशस्विनम्॥
85सम्पूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ। धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम्॥
86अथाब्रवीद् भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः। प्रहर्षयन् यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः॥
87दिष्ट्या कलिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान्। शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः॥
88स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः। महापुरुषभूयिष्ठो धीरयोधनिषेवितः॥ महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया।
89एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिंदम्॥ रथाद् रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम्। ततः स्वरथमास्थाय पुनरेव महारथः। तावकानवधीत् क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत्॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said How did the Kalinga king, that commander of a large army, having been asked by my son and supported by his troops, fight in battle with that doer of wonderful deeds, the mighty Bhimasena, that hero who roved over the field of battle with his club?
2Sanjaya said O great king, thus asked by your son the mighty Kalinga king accompanied by large army, advanced towards the chariot of Bhima.
3Odescendant of Bharata, Bhimasena, then supported by the Chedis, rushed towards that large and mighty Kalinga army consisting of many cars, horses, and elephants. It was armed with great weapons. It was advancing towards him with Ketumat, the son of the Nishada king, at its head.
4Inflamed in anger, Shrutayu, clad in armour, followed by his troops in battle array and accompanied by king Ketumat, came in front of Bhima.
5The Kalinga king with many thousands cars, and Ketumat with ten thousand elephants and also the Nishadas.
6All, O king, surrounded Bhimasena on all sides. Then the Chedis, the Matsyas, and the Karushas with Bhimasena at their head,
7And with many other kings, rushed with great force against the Nishadas. Then took place a fearful and terrible battle.
8Between the warriors of booth the sides, all rushing forward with the desire to kill one another. Fearful was the battle that was fought between Bhima and his adversaries.
9O great king, it resembled the battle that was fought between Indra and the great host of the Danavas. O descendant of Bharata, loud uproar rose from that mighty army fighting in that battle. It resembled the sound of the roaring ocean. O king, they cut down one another and made the whole field resemble a crematorium strewn with flesh and blood. Impelled by the desire to kill, they could not distinguish friends from foes.
10Those brave warriors who were incapable of being easily defeated, cut down even their own friends. Fierce was the struggle that took place between the few and the many.
11Between the Chedis and the Kalingas with the Nishadas, Displaying their prowess to the best of their power, the powerful.
12Chedis abandoned Bhimasena and turned back. When the Chedis turned back, that son of Pandu, Bhimsena met all the Kalingas. He did not turn back depending on the strength of his own arms. The greatly powerful Bhimasena did not move; from his car.
13He covered the Kalingas with showers of sharp arrows. Then that great bowman, the Kalinga king and that car-warriors, his son.
14Named Shakradeva, both attacked the Pandava (Bhima) with ten arrows. But shaking his beautiful bow. the mighty armed Bhimasena.
15Fought with the Kalinga king, depending only on his own prowess of arms. Shakradeva shot innumerable arrows in that battle.
16And killed Bhimasena's horses with them. Seeing that chastiser of foes deprived of his car.
17Shakradeva rushed upon him; and shot many sharp arrows, O great king, on Bhimasena; the mighty Shakradeva poured a shower of arrows as clouds pour rain after the summer is gone.
18But the greatly strong Bhima stayed on that car, the horses of which had been killed. He hurled from it at Shakradeva a mace made of the hardest iron.
19Killed by that fearful mace, O king, the son of the Kalinga king fell down with his standard and charioteer.
20Then that great car-warrior the Kalinga king, seeing his son killed. Surrounded Bhima on all sides with innumerable troops, then the greatly strong and mighty armed Bhima took up a sword with the desire of performing a great feat. O king, that foremost of men also took up a matchless shield made of the hide of a bull.
21It was adorned with stars and crescents made of gold. The Kalinga king also in great anger rubbed his bow string and took up a poisoned Shakti. He shot it at Bhimasena with the desire of killing him.
22O king, Bhimsena however soon with his big sword cut down that sharp arrow which was rushing towards him with great impetuosity.
23He then a great delight sent up a loud shout which filed the troops with terror. The Kalinga king, being very much enraged in fighting with Bhimasena.
24Soon hurled upon his fourteen darts with heads made of stone. The mighty armed Pandava (Bhima) soon cut them down into many fragments, O king, before they could reach him. Having cut down in that battle those fourteen arrows Bhima,
25That foremost of men, on seeing Bhanumat rushed upon him. Bhanumat thereupon covered Bhima with a shower of arrows. He set up a loud shout making the sky resound with it. Bhima however could not bear that lion-like shout in that battle.
26Possessing as he does a fearfully loud voice, he also sent up a very loud shout. At his fearful shouts, the Kalingas were filled with great alarm.
27O best of men, they no longer considered Bhima as a human being. O king of kings, then setting up a loud shout, Bhima.
28With a sword in his hand, jumped upon the excellent elephant (of Bhanumat); and with the help of the tusk of that great elephant, he got on its back. Then with his huge sword, he cut down Bhanumat in two distinct parts. Having killed the Kalinga prince, that chastiser of foes,
29made his huge sword, which was capable of bearing a great strain, descend on the neck of the elephant. His head thus cut off, that great elephant fell with a tremendous roar,
30As a mountain peak falls when eaten up by (the waves of the) sea. O descendant of Bharata, jumping down from that falling elephant, that descendant of Bharata.
31Clad in armour, stood on the ground with his sword in his hand. Cutting down many elephants on all sides, he roved about making his way (through the troops of the enemy). He appeared to be like a moving wheel of fire. He slaughtered innumerable horsemen, elephants and car-warriors and foot soldiers. That foremost of men, the mighty Bhima was seen to move about the field with the speed of the hawk, cutting off with his sharp sword the bodies and heads of countless men (on foot) and also of those who were on elephant.
32Thus fighting on foot in great rage like Yama himself at the universal dissolution, he struck terror into the hearts of his enemies. Those brave warriors all became confounded.
33Only those that were foolish came rushing at him who was roving about that field of battle with sword in his hand.
34That mighty chastiser of foes, cut off the shafts and yokes of those warriors on their cars, and he then killed them.
35O descendant of Bharata, Bhimasena was seen to display various kinds of motions. He wheeled about and whirled about on high. He made side-thrusts, jumped forward, ran above and leapt high.
36O descendant of Bharata, he was seen to rush forward and rush upward. Some, mangled by that illustrious son of Pandu with his sword,
37Shrieked aloud; some mortally wounded, fell down and was killed. O descendant of Bharata, many elephants some with their trunks and the tusks cut off, others with their temporal globes cut open, fell down uttering fearful cries.
38O king, broken lances, heads of elephantsdrivers, beautiful housing of elephants, chords as shining as gold, collars darts, mallets, quivers, various kinds of machines, beautiful bows, short arrows with polished heads, hooks and screws various sorts of bells and belts decked with gold, these were seen falling or already fallen on the field of battle. With elephants having the fore parts and hind parts of their bodies and trunks cut off or entirely killed, the battle field appeared to be strewn with fallen cliffs.
39Having thus killed many huge elephants that foremost of men then began to destroy the horses. O descendant of Bharata, that hero felled many foremost of horse-men.
40O sire, that battle was fought between him and those soldiers was exceedingly fearful. Hilts, traces, golden saddles girths, covers for the horses, bearded darts costly swords, armours, shields, and beautiful ornaments, were seen by us strewn over the ground in that great battle.
41He caused the earth to be covered with blood, thus making her look as if she were variegated with lilies. The might Pandava, jumping high and dragging down some carwarriors, cut them down with their standards.
42Often jumping up and frequently rushing on all sides, that greatly powerful hero roved about and filled all the troops with wonder. Some he killed by his legs, some he dragged down and pressed them into the earth,
43Others he cut down with his sword, others again he frightened with his terrible roars. Others he threw down by the force of his thighs.
44Others again fled away on simply seeing him. It was thus that the great and powerful army of the Kalingas surrounded Bhimasena and rushed upon him. O best of the Bharata race, seeing, the Shrutayu at the head of the Kalinga troops, Bhimasena rushed at him. Seeing Shrutayu at the head of the Kalinga troops Bhimsena rushed at him. Seeing him come, the Kalinga king wounded Bhimasena with nine arrows. Wounded by those arrows shot by the Kalinga king, like an elephant pierced by the hook.
45Bhimsena blazed up in wrath like a fire fed with fuels. Then that best of charioteers, Ashoka, soon brought a car decked with gold, and he caused Bhima to mount upon it. Thereupon that chastiser of foes, the son of Kunti (Bhima) soon mounted on that car.
46Then he rushed towards the Kalinga king, shouting “Wait” “Wait”. Then the greatly powerful Shrutayu, in great anger, shot at Bhima many sharp arrows and thus displayed his great lightness of hands. O king, thus wounded by those nine sharp arrows shot by the Kalinga king from his excellent bow, that great warrior Bhima blazed up in anger like a snake struck with a rod.
47Then that foremost of powerful men, that son of Pritha, Bhima in great anger drew his bow to its highest stretch, and killed the Kalinga king with seven iron arrows.
48With two arrows he killed the two powerful protectors of his car-wheels; he also killed Satyadeva and Satya.
49Thereupon high-souled Bhima then with many sharp arrows caused the destruction of Ketumat.
50Thereupon the Kalinga warriors in great anger met the angry Bhimasena in battle backed by many thousands of combatants.
51O king, armed with darts and maces and swords and lances and scimitars and battleaxes, the Kalingas by hundreds and thousands surrounded Bhimasena.
52Resisting that shower of arrows, that great warrior (Bhima) then took up his fearful mace. He then jumped down from his car in great speed.
53Bhima then killed seven hundred heroes; that chastiser of foes then sent two thousand Kalingas to the region of Death. It was a wonderful feat; it was thus that the heroic and the fearfully strong Bhima again and again killed in that battle a very large number of the Kalingas. Elephants were deprived of their riders by that son of Pandu. Afflicted with arrows they roved about the field, treading down innumerable troops and uttering roars like those of the clouds.
54Then the mighty-armed Bhima with his sword in his hand blew in great delight his fearfully roaring conch.
55With that tremendous sound the hearts of the Kalinga troops began to tremble in fear. O chastiser of foes, the Kalingas appeared to have lost all consciousness.
56All the combatants and all the animals trembled in fear. By Bhimasena's roving about over the field of battle like an infuriated elephant, and by his frequent jumping up, a short of trance came over the foe. The whole Kalinga army trembled in fear like a large lake agitated by an alligator.
57Struck with panic, the Kalingas, fled away in all directions. When they were rallied again, the commander of the Pandava army (Dhrishtadyumna) then ordered his troops, exclaiming “fight”.
58Having heard the word of their commander, many heroes headed by Shikhandin came to the help of Bhima, supported by many wellskilled car-warriors.
59The Pandava, king Yudhishthira Dharmaraja followed all of them behind with a large force of elephants, each of the colour of clouds.
60Thus urging all his troops, the Prishata prince surrounded by many great warriors went to protect one of the wings of Bhima's troops.
61To the Panchala prince, there was none dearer than life on earth except Satyaki and Bhima.
62That slayer of hostile heroes, the Prishata prince saw that chastiser of foes the mightyarmed Bhimasena fighting among the Kalingas.
63O chastiser of foes, O king. He sent forth many loud shouts and filled all his troops with delight. He blew his conch and uttered a lion like roar.
64Seeing the red standard of Dhrishtadyumna's car decked with gold and yoked with milk white steeds, Bhimasena became much encouraged.
65The high-souled, Dhrishtadyumna, seeing Bhimasena attacked by the innumerable Kalingas rushed to his rescue.
66Seeing Satyaki at a distance, those two greatly powerful heroes Dhrishtadyumna and Vrikodara furiously fell upon the Kalingas.
67The foremost of men, the descendant of (Shini), that best of all warriors (Satyaki) also soon came to the spot and defended the wings of both Bhima and the Prishata prince.
68With his big bow in his hand, he created a great havoc. Making himself fierce in the extreme, he began to kill the enemy.
69Bhima caused a river of blood to flow, it was made of the flesh and blood of the Kalingas.
70Bhimasena crossed the inaccessible blood river flowing between Kalinga and arıny of Pandavas by virtue of his unique valour.
71O king, seeing Bhima in this fearful fight, all the troops exclaimed, “This one who is fighting in Bhima's shape with the Kalingas is Yama himself".
72Having heard their cries, the son of Shantanu, Bhishma, surrounded on all sides by many warriors, soon came to Bhima.
73Thereupon Satyaki, Bhima, and the Prishata prince Dhrishtadyumna all rushed towards Bhishma's car decked with gold.
74All of them soon surrounded the son of Ganga. Without losing a moment they wounded Bhishma each with three fearful arrows.
75Your father Devavrata, wounded each of these mighty bowmen with three straight arrows in return.
76Having checked those mighty car-warriors with thousands of arrows, he killed with his arrows the horses of Bhima clad in golden armour.
77The greatly strong Bhima however stood on the car, the horses of which were killed. He then with great force hurled a dart at Bhishma.
78Your father Devavrata cut off in that battle that dart before it could reach his car. It then fell in fragments on the grounds.
79Then that foremost of men, Bhimasena took up a heavy and might mace made of Saikya iron. He then jumped down from his car.
80Satyaki however, in order to do what is agreeable to Bhima, cut down with his arrows the charioteer of the revered Kuru grandfather.
81When his charioteer was thus killed, that foremost of car-warriors Bhishma was borne away from the battle field by his horses which ran with the speed of wind.
82O king, when that great car-warrior was thus carried away from the field of battle, Bhima blazed up like a great fire when it consumes dry grass.
83Having killed all the Kalingas, O best of the Bharata race, he stood in the midst of the troops, and none dared to withstand him.
84But Dhrishtadyumna soon took up that foremost of car warriors on his own car. He then took away that illustrious hero in the sight of all the warriors.
85O best of the Bharata race, praised by the Pandavas and the Matsyas, he embraced Dhrishtadyumna and then went to Satyaki.
86That foremost of the Yadus, that irresistible hero Satyaki then thus spoke to Bhimasena in the presence of Dhrishtadyumna.
87By good luck the Kalinga king, also the Kalinga prince Ketumat and also Shakradeva of that country and also all the Kalingas have been killed, you in this battle.
88The army of the Kalingas, consisting of many thousands of cars, elephants, horses, noble warriors and heroic combatants, has been destroyed by your prowess of arm alone.
89Having said this, the mighty-armed grandson of Shini the chastiser of foes embraced the son of Pandu (Bhima). He then quickly got upon his car. Then that great carwarrior began to kill the troops in anger, thus strengthening the hands of Bhima.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — मेरे पुत्र द्वारा कहे जाने पर और अपनी सेना के सहारे उस विशाल सेना के अधिपति कलिङ्गराज ने अद्भुत कर्म करने वाले, अपनी गदा लेकर रणभूमि में विचरण करने वाले उस वीर महाबली भीमसेन से किस प्रकार युद्ध किया?
2सञ्जय ने कहा — हे महाराज, आपके पुत्र द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर महाबली कलिङ्गराज विशाल सेना सहित भीम के रथ की ओर बढ़े।
3हे भरतवंशी, तब चेदियों के सहारे भीमसेन उस विशाल और शक्तिशाली कलिङ्ग सेना की ओर टूट पड़े, जिसमें अनेक रथ, घोड़े और हाथी थे। वह महान् अस्त्रों से सुसज्जित थी। वह निषादराज के पुत्र केतुमान् को आगे किए हुए उनकी ओर बढ़ रही थी।
4क्रोध से जलते हुए, कवच धारण किए श्रुतायु व्यूहबद्ध अपनी सेना के साथ और राजा केतुमान् के साथ भीम के सामने आए।
5कलिङ्गराज अनेक सहस्र रथों के साथ और केतुमान् दस सहस्र हाथियों के साथ, तथा निषाद भी —
6हे राजन्, सबने चारों ओर से भीमसेन को घेर लिया। तब भीमसेन को आगे किए हुए चेदि, मत्स्य और करूष,
7तथा अन्य अनेक राजा महान् वेग से निषादों पर टूट पड़े। तब एक भयङ्कर और भीषण युद्ध हुआ —
8दोनों पक्षों के योद्धाओं के बीच, जो सब एक-दूसरे को मारने की इच्छा से आगे बढ़ रहे थे। भीम और उनके प्रतिपक्षियों के बीच जो युद्ध हुआ, वह भयङ्कर था।
9हे महाराज, वह उस युद्ध के समान था जो इन्द्र और दानवों की विशाल सेना के बीच हुआ था। हे भरतवंशी, उस युद्ध में लड़ती हुई उस विशाल सेना से ऊँचा कोलाहल उठा। वह गरजते समुद्र के शब्द के समान था। हे राजन्, उन्होंने एक-दूसरे को काट डाला और समूचे रणक्षेत्र को माँस और रक्त से बिखरे श्मशान के समान बना दिया। मारने की इच्छा से प्रेरित होकर वे मित्रों को शत्रुओं से अलग न पहचान सके।
10वे वीर योद्धा, जिन्हें सहज ही पराजित नहीं किया जा सकता था, अपने ही मित्रों को काट डालते थे। थोड़ों और बहुतों के बीच जो संघर्ष हुआ, वह भीषण था —
11चेदियों और निषादों सहित कलिङ्गों के बीच। अपनी पूरी शक्ति भर पराक्रम दिखाकर भी शक्तिशाली —
12चेदियों ने भीमसेन को छोड़ दिया और पीछे लौट गए। जब चेदि लौट गए, तब पाण्डुपुत्र भीमसेन ने अकेले ही समस्त कलिङ्गों का सामना किया। अपनी ही भुजाओं के बल पर भरोसा करके वे पीछे नहीं हटे। महाबली भीमसेन अपने रथ से हिले तक नहीं।
13उन्होंने कलिङ्गों को तीखे बाणों की वर्षा से ढक दिया। तब वे महान् धनुर्धर कलिङ्गराज तथा उनके महारथी पुत्र —
14शक्रदेव नामक — दोनों ने पाण्डव (भीम) पर दस बाणों से आक्रमण किया। किन्तु अपने सुन्दर धनुष को कँपाते हुए महाबाहु भीमसेन —
15केवल अपनी भुजाओं के पराक्रम पर भरोसा करके कलिङ्गराज से लड़े। शक्रदेव ने उस युद्ध में असंख्य बाण छोड़े —
16और उनसे भीमसेन के घोड़े मार डाले। उन शत्रुदमन को रथहीन देखकर —
17शक्रदेव उन पर टूट पड़ा; और हे महाराज, उसने भीमसेन पर अनेक तीखे बाण चलाए; महाबली शक्रदेव ने बाणों की वैसी वर्षा की जैसी ग्रीष्म बीत जाने पर मेघ वर्षा करते हैं।
18किन्तु अत्यन्त बलशाली भीम उसी रथ पर टिके रहे, जिसके घोड़े मारे जा चुके थे। उन्होंने उसी से शक्रदेव पर कठोरतम लोहे की बनी एक गदा फेंकी।
19हे राजन्, उस भयङ्कर गदा से मारा गया कलिङ्गराज का पुत्र अपनी ध्वजा और सारथि सहित गिर पड़ा।
20तब उन महारथी कलिङ्गराज ने अपने पुत्र को मारा गया देखकर असंख्य सैनिकों के साथ भीम को चारों ओर से घेर लिया। तब अत्यन्त बलशाली महाबाहु भीम ने कोई महान् कर्म करने की इच्छा से तलवार उठाई। हे राजन्, उन पुरुषश्रेष्ठ ने साँड़ के चमड़े की बनी एक अनुपम ढाल भी उठाई।
21वह स्वर्ण के बने तारों और अर्धचन्द्रों से सुशोभित थी। कलिङ्गराज ने भी महान् क्रोध में अपनी प्रत्यञ्चा रगड़ी और एक विषलिप्त शक्ति उठाई। उन्होंने उसे भीमसेन को मारने की इच्छा से उन पर चलाया।
22हे राजन्, किन्तु भीमसेन ने शीघ्र ही अपनी बड़ी तलवार से उस तीखे अस्त्र को, जो महान् वेग से उनकी ओर आ रहा था, काट डाला।
23फिर उन्होंने महान् हर्ष में एक ऊँचा घोष किया, जिससे सेनाएँ भय से भर गईं। कलिङ्गराज भीमसेन से लड़ते हुए अत्यन्त क्रुद्ध होकर —
24शीघ्र ही उन पर पत्थर के फल वाले चौदह भाले फेंके। हे राजन्, महाबाहु पाण्डव (भीम) ने उनके पास पहुँचने से पहले ही शीघ्र उनके अनेक टुकड़े कर दिए। उस युद्ध में उन चौदह बाणों को काटकर भीम —
25उन पुरुषश्रेष्ठ ने भानुमान् को देखकर उस पर आक्रमण किया। तब भानुमान् ने भीम को बाणों की वर्षा से ढक दिया। उसने ऐसा ऊँचा घोष किया कि आकाश गूँज उठा। किन्तु भीम उस युद्ध में उस सिंहनाद को सह न सके।
26भयङ्कर रूप से ऊँचा स्वर रखने वाले उन्होंने भी अत्यन्त ऊँचा घोष किया। उनके भयङ्कर घोष से कलिङ्ग महान् आतङ्क से भर गए।
27हे पुरुषश्रेष्ठ, वे अब भीम को मनुष्य नहीं मानते थे। हे राजाधिराज, तब ऊँचा घोष करते हुए भीम —
28हाथ में तलवार लिए (भानुमान् के) उस उत्तम हाथी पर कूद पड़े; और उस विशाल हाथी के दाँत के सहारे उसकी पीठ पर चढ़ गए। फिर अपनी विशाल तलवार से उन्होंने भानुमान् के दो अलग-अलग टुकड़े कर दिए। कलिङ्ग राजकुमार को मारकर उन शत्रुदमन ने —
29महान् तनाव सहने में समर्थ अपनी उस विशाल तलवार को उस हाथी की गर्दन पर उतार दिया। इस प्रकार सिर कटने पर वह विशाल हाथी भयङ्कर चीत्कार करता हुआ गिर पड़ा —
30जैसे समुद्र (की लहरों) से खाया हुआ पर्वत-शिखर गिर पड़ता है। हे भरतवंशी, गिरते हुए उस हाथी से कूदकर वे भरतवंशी —
31कवच धारण किए हाथ में तलवार लिए भूमि पर खड़े हो गए। चारों ओर अनेक हाथियों को काटते हुए वे (शत्रु सेना के बीच से) अपना मार्ग बनाते हुए विचरण करने लगे। वे अग्नि के घूमते चक्र के समान दिखाई देते थे। उन्होंने असंख्य घुड़सवारों, हाथियों, महारथियों तथा पैदल सैनिकों का संहार किया। वे पुरुषश्रेष्ठ महाबली भीम बाज के वेग से रणभूमि में विचरण करते दिखाई दिए, अपनी तीखी तलवार से असंख्य (पैदल) मनुष्यों तथा हाथियों पर सवार लोगों के शरीर और सिर काटते हुए।
32इस प्रकार प्रलयकाल के साक्षात् यम के समान महान् क्रोध में पैदल लड़ते हुए उन्होंने अपने शत्रुओं के हृदयों में आतङ्क भर दिया। वे वीर योद्धा सब हतबुद्धि हो गए।
33केवल वे ही, जो मूर्ख थे, हाथ में तलवार लिए उस रणभूमि में विचरण करते उन पर टूट पड़ते थे।
34उन महाबली शत्रुदमन ने उन योद्धाओं के रथों के धुरे और जुए काट डाले और फिर उनका वध किया।
35हे भरतवंशी, भीमसेन विविध प्रकार की गतियाँ दिखाते देखे गए। वे चक्कर काटते और ऊँचे घूमते थे। वे बगल से प्रहार करते, आगे कूदते, ऊपर दौड़ते और ऊँचा उछलते थे।
36हे भरतवंशी, वे आगे झपटते और ऊपर उछलते दिखाई दिए। उन यशस्वी पाण्डुपुत्र की तलवार से क्षत-विक्षत होकर कुछ —
37जोर से चीखने लगे; कुछ मरणासन्न रूप से घायल होकर गिर पड़े और मारे गए। हे भरतवंशी, अनेक हाथी — कुछ की सूँड़ और दाँत कटे हुए, कुछ के गण्डस्थल फटे हुए — भयङ्कर चीत्कार करते हुए गिर पड़े।
38हे राजन्, टूटे हुए भाले, महावतों के सिर, हाथियों के सुन्दर झूल, स्वर्ण के समान चमकती रस्सियाँ, कण्ठमालाएँ, शक्तियाँ, मुद्गर, तूणीर, विविध प्रकार के यन्त्र, सुन्दर धनुष, चमकाए हुए फलों वाले छोटे बाण, अङ्कुश और पेच, विविध प्रकार की घण्टियाँ तथा स्वर्ण से सज्जित पेटियाँ — ये सब रणभूमि में गिरते हुए अथवा गिरे हुए दिखाई दिए। जिनके शरीरों के अगले और पिछले भाग तथा सूँड़ें कट चुकी थीं अथवा जो पूर्णतः मार डाले गए थे, ऐसे हाथियों से पटा हुआ वह रणक्षेत्र गिरी हुई चट्टानों से बिखरा हुआ सा दिखाई देता था।
39इस प्रकार अनेक विशाल हाथियों को मारकर उन पुरुषश्रेष्ठ ने घोड़ों का विनाश करना आरम्भ किया। हे भरतवंशी, उन वीर ने अनेक श्रेष्ठ घुड़सवारों को गिरा दिया।
40हे आर्य, उनके और उन सैनिकों के बीच जो युद्ध हुआ, वह अत्यन्त भयङ्कर था। मूठें, लगामें, स्वर्ण की काठियाँ, तंग, घोड़ों के आवरण, दाढ़ीदार भाले, बहुमूल्य तलवारें, कवच, ढालें तथा सुन्दर आभूषण — इन्हें हमने उस महायुद्ध में भूमि पर बिखरा हुआ देखा।
41उन्होंने पृथ्वी को रक्त से ढक दिया और इस प्रकार उसे ऐसा बना दिया मानो वह कुमुदों से चित्रित हो। महाबली पाण्डव ऊँचा उछलकर कुछ महारथियों को खींच गिराते और उन्हें उनकी ध्वजाओं सहित काट डालते थे।
42बार-बार उछलते और बारम्बार चारों ओर टूटते हुए वे महाबली वीर विचरण करते रहे और समस्त सेना को आश्चर्य से भर दिया। किन्हीं को उन्होंने अपने पैरों से मारा, किन्हीं को खींचकर पृथ्वी में दबा दिया,
43औरों को अपनी तलवार से काट डाला, औरों को अपनी भयङ्कर गर्जनाओं से भयभीत कर दिया। औरों को अपनी जाँघों के बल से पटक दिया।
44और कुछ तो उन्हें देखते ही भाग खड़े हुए। इस प्रकार कलिङ्गों की विशाल और शक्तिशाली सेना ने भीमसेन को घेरकर उन पर आक्रमण किया। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, श्रुतायु को कलिङ्ग सेना के आगे देखकर भीमसेन उन पर टूट पड़े। श्रुतायु को कलिङ्ग सेना के आगे देखकर भीमसेन उन पर टूट पड़े। उन्हें आते देखकर कलिङ्गराज ने भीमसेन को नौ बाणों से घायल किया। कलिङ्गराज द्वारा छोड़े गए उन बाणों से घायल होकर, अङ्कुश से बिंधे हाथी के समान —
45भीमसेन ईंधन पड़ी अग्नि के समान क्रोध से भड़क उठे। तब सारथियों में श्रेष्ठ अशोक शीघ्र ही स्वर्णजटित एक रथ ले आए और उन्होंने भीम को उस पर चढ़ाया। तब उन शत्रुदमन कुन्तीपुत्र (भीम) शीघ्र ही उस रथ पर चढ़ गए।
46फिर वे "ठहरो", "ठहरो" कहते हुए कलिङ्गराज की ओर टूट पड़े। तब महाबली श्रुतायु ने महान् क्रोध में भीम पर अनेक तीखे बाण छोड़े और इस प्रकार अपने हाथों की महान् फुर्ती दिखाई। हे राजन्, कलिङ्गराज द्वारा अपने उत्तम धनुष से छोड़े गए उन नौ तीखे बाणों से घायल होकर वे महान् योद्धा भीम दण्ड से आहत सर्प के समान क्रोध से भड़क उठे।
47तब बलशालियों में श्रेष्ठ उन पृथापुत्र भीम ने महान् क्रोध में अपने धनुष को पूरी तरह खींचा और सात लौह बाणों से कलिङ्गराज का वध कर दिया।
48दो बाणों से उन्होंने उनके रथ-चक्रों के दोनों बलशाली रक्षकों को मार डाला; उन्होंने सत्यदेव और सत्य को भी मार डाला।
49तब महात्मा भीम ने अनेक तीखे बाणों से केतुमान् का विनाश कर डाला।
50तब कलिङ्ग योद्धा महान् क्रोध में अनेक सहस्र सैनिकों के सहारे क्रुद्ध भीमसेन से युद्ध में भिड़े।
51हे राजन्, शक्तियों, गदाओं, तलवारों, भालों, कृपाणों तथा फरसों से सुसज्जित सैकड़ों-हजारों कलिङ्गों ने भीमसेन को घेर लिया।
52बाणों की उस वर्षा को रोककर उन महान् योद्धा (भीम) ने अपनी भयङ्कर गदा उठाई। फिर वे बड़े वेग से अपने रथ से कूद पड़े।
53तब भीम ने सात सौ वीरों का वध किया; उन शत्रुदमन ने फिर दो सहस्र कलिङ्गों को यमलोक भेज दिया। यह एक अद्भुत कर्म था; इस प्रकार वीर और भयङ्कर बलशाली भीम ने उस युद्ध में बार-बार कलिङ्गों की अत्यन्त बड़ी संख्या का वध किया। उन पाण्डुपुत्र द्वारा हाथी अपने सवारों से वञ्चित कर दिए गए। बाणों से पीड़ित होकर वे रणभूमि में इधर-उधर विचरण करते, असंख्य सैनिकों को रौंदते और मेघों के समान गर्जना करते।
54तब महाबाहु भीम ने हाथ में तलवार लिए महान् हर्ष में अपना भयङ्कर गर्जना करने वाला शङ्ख बजाया।
55उस प्रचण्ड शब्द से कलिङ्ग सेना के हृदय भय से काँपने लगे। हे शत्रुदमन, कलिङ्ग मानो सारी चेतना खो बैठे।
56समस्त योद्धा और समस्त पशु भय से काँप उठे। भीमसेन के मत्त हाथी के समान रणभूमि में विचरण करने से तथा उनके बार-बार उछलने से शत्रु पर एक प्रकार की मूर्च्छा छा गई। समूची कलिङ्ग सेना ऐसे भय से काँपी जैसे किसी घड़ियाल से विक्षुब्ध कोई विशाल सरोवर।
57आतङ्क से भरकर कलिङ्ग सब दिशाओं में भाग गए। जब वे फिर एकत्र हुए, तब पाण्डव सेना के सेनापति (धृष्टद्युम्न) ने "युद्ध करो" कहते हुए अपनी सेना को आदेश दिया।
58अपने सेनापति के वचन सुनकर शिखण्डी को आगे किए अनेक वीर, अनेक कुशल महारथियों के सहारे, भीम की सहायता के लिए आए।
59पाण्डव राजा युधिष्ठिर धर्मराज मेघ के रंग के हाथियों की विशाल सेना के साथ उन सबके पीछे-पीछे चले।
60इस प्रकार अपनी समस्त सेना को प्रेरित करते हुए पृषतवंशी राजकुमार अनेक महान् योद्धाओं से घिरे भीम की सेना के एक पंख की रक्षा करने गए।
61पाञ्चाल राजकुमार को पृथ्वी पर सात्यकि और भीम को छोड़कर प्राणों से भी प्रिय कोई नहीं था।
62शत्रुवीरों का संहार करने वाले उन पृषतवंशी राजकुमार ने उन शत्रुदमन महाबाहु भीमसेन को कलिङ्गों के बीच लड़ते देखा।
63हे शत्रुदमन, हे राजन्, उन्होंने अनेक ऊँचे घोष किए और अपनी समस्त सेना को हर्ष से भर दिया। उन्होंने अपना शङ्ख बजाया और सिंह के समान गर्जना की।
64स्वर्ण से सज्जित और दूध के समान श्वेत घोड़ों से जुते धृष्टद्युम्न के रथ की लाल ध्वजा देखकर भीमसेन का उत्साह बहुत बढ़ गया।
65महात्मा धृष्टद्युम्न ने भीमसेन को असंख्य कलिङ्गों द्वारा आक्रान्त देखकर उनकी रक्षा के लिए दौड़ लगाई।
66दूर से सात्यकि को देखकर वे दोनों महाबली वीर — धृष्टद्युम्न और वृकोदर — क्रोध में कलिङ्गों पर टूट पड़े।
67पुरुषश्रेष्ठ, (शिनि के) वंशज, समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ वे सात्यकि भी शीघ्र उस स्थान पर आ पहुँचे और उन्होंने भीम तथा पृषतवंशी राजकुमार — दोनों के पार्श्वों की रक्षा की।
68हाथ में अपना विशाल धनुष लिए उन्होंने महान् संहार मचाया। स्वयं को अत्यन्त उग्र बनाकर वे शत्रु का वध करने लगे।
69भीम ने रक्त की एक नदी बहा दी; वह कलिङ्गों के माँस और रक्त से बनी थी।
70कलिङ्गों और पाण्डवों की सेना के बीच बहती उस दुर्गम रक्त-नदी को भीमसेन ने अपने अनुपम पराक्रम के बल पर पार किया।
71हे राजन्, इस भयङ्कर युद्ध में भीम को देखकर समस्त सैनिक बोल उठे — "जो भीम के रूप में कलिङ्गों से लड़ रहा है, वह साक्षात् यम है।"
72उनके ये स्वर सुनकर शान्तनु के पुत्र भीष्म अनेक योद्धाओं से चारों ओर से घिरे शीघ्र भीम के पास आए।
73तब सात्यकि, भीम तथा पृषतवंशी राजकुमार धृष्टद्युम्न — सब भीष्म के स्वर्णजटित रथ की ओर टूट पड़े।
74उन सबने शीघ्र गङ्गापुत्र को घेर लिया। एक क्षण भी गँवाए बिना उनमें से प्रत्येक ने भीष्म को तीन-तीन भयङ्कर बाणों से घायल किया।
75आपके पिता देवव्रत ने बदले में इन महान् धनुर्धरों में से प्रत्येक को तीन-तीन सीधे बाणों से घायल किया।
76सहस्रों बाणों से उन महारथियों को रोककर उन्होंने अपने बाणों से स्वर्णिम कवच पहने भीम के घोड़े मार डाले।
77किन्तु अत्यन्त बलशाली भीम उसी रथ पर खड़े रहे, जिसके घोड़े मारे जा चुके थे। फिर उन्होंने महान् वेग से भीष्म पर एक शक्ति फेंकी।
78आपके पिता देवव्रत ने उस युद्ध में उस शक्ति को, उसके अपने रथ तक पहुँचने से पहले ही काट डाला। वह टुकड़े-टुकड़े होकर भूमि पर गिर पड़ी।
79तब पुरुषश्रेष्ठ भीमसेन ने सैक्य लोहे की बनी एक भारी और शक्तिशाली गदा उठाई। फिर वे अपने रथ से कूद पड़े।
80किन्तु भीम को प्रिय लगने वाला कार्य करने के लिए सात्यकि ने अपने बाणों से पूजनीय कुरु-पितामह के सारथि को काट डाला।
81जब उनका सारथि इस प्रकार मारा गया, तब महारथियों में श्रेष्ठ भीष्म को उनके घोड़े, जो वायु के वेग से दौड़े, रणभूमि से दूर ले गए।
82हे राजन्, जब वे महारथी इस प्रकार रणभूमि से दूर ले जाए गए, तब भीम उस महान् अग्नि के समान भड़क उठे जो सूखी घास को भस्म करती है।
83हे भरतवंश में श्रेष्ठ, समस्त कलिङ्गों का वध करके वे सेना के बीच खड़े रहे, और किसी का साहस न हुआ कि उनका सामना करे।
84किन्तु धृष्टद्युम्न ने शीघ्र ही उन महारथियों में श्रेष्ठ को अपने रथ पर चढ़ा लिया। फिर वे समस्त योद्धाओं के देखते-देखते उन यशस्वी वीर को वहाँ से ले गए।
85हे भरतवंश में श्रेष्ठ, पाण्डवों और मत्स्यों द्वारा प्रशंसित होकर उन्होंने धृष्टद्युम्न को गले लगाया और फिर सात्यकि के पास गए।
86तब यदुश्रेष्ठ, वे अप्रतिरोध्य वीर सात्यकि ने धृष्टद्युम्न की उपस्थिति में भीमसेन से इस प्रकार कहा —
87"बड़े सौभाग्य से कलिङ्गराज, कलिङ्ग राजकुमार केतुमान्, उसी देश के शक्रदेव तथा समस्त कलिङ्ग इस युद्ध में आपके द्वारा मारे गए।
88अनेक सहस्र रथों, हाथियों, घोड़ों, कुलीन योद्धाओं तथा वीर सैनिकों से युक्त कलिङ्गों की सेना केवल आपकी भुजाओं के पराक्रम से नष्ट कर दी गई है।"
89यह कहकर महाबाहु शिनिपौत्र शत्रुदमन (सात्यकि) ने पाण्डुपुत्र (भीम) को गले लगाया। फिर वे शीघ्र अपने रथ पर चढ़ गए। तब वे महारथी क्रोध में शत्रुसेना का वध करने लगे और इस प्रकार भीम के हाथ मजबूत किए।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — मेरो पुत्रले भनेपछि र आफ्नो सेनाको सहाराले त्यस विशाल सेनाका अधिपति कलिङ्गराजले अद्भुत कर्म गर्ने, आफ्नो गदा लिएर रणभूमिमा विचरण गर्ने ती वीर महाबली भीमसेनसँग कसरी युद्ध गरे?
2सञ्जयले भने — हे महाराज, तपाईंको पुत्रले यसरी भनेपछि महाबली कलिङ्गराज विशाल सेनासहित भीमको रथतिर बढे।
3हे भरतवंशी, तब चेदिहरूको सहाराले भीमसेन त्यस विशाल र शक्तिशाली कलिङ्ग सेनातिर जाइलागे, जसमा अनेक रथ, घोडा र हात्ती थिए। त्यो महान् अस्त्रले सुसज्जित थियो। त्यो निषादराजका पुत्र केतुमान्लाई अगाडि राखेर उनीतिर बढिरहेको थियो।
4क्रोधले जल्दै, कवच धारण गरेका श्रुतायु व्यूहबद्ध आफ्नो सेनासहित र राजा केतुमान्सँगै भीमको सामु आए।
5कलिङ्गराज अनेक हजार रथसहित र केतुमान् दस हजार हात्तीसहित, तथा निषादहरू पनि —
6हे राजन्, सबैले चारैतिरबाट भीमसेनलाई घेरे। तब भीमसेनलाई अगाडि राखेका चेदि, मत्स्य र करूष,
7तथा अन्य अनेक राजाहरू महान् वेगले निषादहरूमाथि जाइलागे। तब एउटा भयङ्कर र भीषण युद्ध भयो —
8दुवै पक्षका योद्धाहरूबीच, जो सबै एक-अर्कालाई मार्ने इच्छाले अगाडि बढिरहेका थिए। भीम र उनका प्रतिपक्षीहरूबीच जुन युद्ध भयो, त्यो भयङ्कर थियो।
9हे महाराज, त्यो त्यस युद्धसमान थियो जुन इन्द्र र दानवहरूको विशाल सेनाबीच भएको थियो। हे भरतवंशी, त्यस युद्धमा लडिरहेको त्यस विशाल सेनाबाट ठूलो कोलाहल उठ्यो। त्यो गर्जने समुद्रको शब्दसमान थियो। हे राजन्, तिनीहरूले एक-अर्कालाई काटिदिए र सम्पूर्ण रणक्षेत्रलाई मासु र रगतले छरिएको मसानघाटझैँ बनाइदिए। मार्ने इच्छाले प्रेरित भई तिनीहरूले मित्रलाई शत्रुबाट छुट्याउन सकेनन्।
10ती वीर योद्धाहरू, जसलाई सजिलै पराजित गर्न सकिँदैनथ्यो, आफ्नै मित्रहरूलाई काटिदिन्थे। थोरै र धेरैबीच जुन सङ्घर्ष भयो, त्यो भीषण थियो —
11चेदिहरू र निषादसहित कलिङ्गहरूबीच। आफ्नो पूरा शक्तिले पराक्रम देखाएर पनि शक्तिशाली —
12चेदिहरूले भीमसेनलाई छाडे र पछि फर्के। जब चेदिहरू फर्के, तब पाण्डुपुत्र भीमसेनले एक्लै सम्पूर्ण कलिङ्गहरूको सामना गरे। आफ्नै पाखुराको बलमा भरोसा गरेर उनी पछि हटेनन्। महाबली भीमसेन आफ्नो रथबाट हल्लिएनन् समेत।
13उनले कलिङ्गहरूलाई तीखा बाणको वर्षाले ढाकिदिए। तब ती महान् धनुर्धर कलिङ्गराज तथा उनका महारथी पुत्र —
14शक्रदेव नामक — दुवैले पाण्डव (भीम)माथि दस बाणले आक्रमण गरे। तर आफ्नो सुन्दर धनुष कमाउँदै महाबाहु भीमसेन —
15केवल आफ्ना पाखुराको पराक्रममा भरोसा गरेर कलिङ्गराजसँग लडे। शक्रदेवले त्यस युद्धमा असंख्य बाण हाने —
16र तिनले भीमसेनका घोडा मारिदिए। ती शत्रुदमनलाई रथविहीन देखेर —
17शक्रदेव उनीमाथि जाइलाग्यो; र हे महाराज, उसले भीमसेनमाथि अनेक तीखा बाण हान्यो; महाबली शक्रदेवले बाणको त्यस्तै वर्षा गर्यो जस्तो ग्रीष्म बितेपछि बादलले वर्षा गर्छन्।
18तर अत्यन्त बलशाली भीम त्यही रथमा टिकिरहे, जसका घोडा मारिइसकेका थिए। उनले त्यहीँबाट शक्रदेवमाथि कठोरतम फलामको बनेको एउटा गदा फ्याँके।
19हे राजन्, त्यस भयङ्कर गदाले मारिएको कलिङ्गराजको पुत्र आफ्नो ध्वजा र सारथिसहित ढल्यो।
20तब ती महारथी कलिङ्गराजले आफ्नो पुत्र मारिएको देखेर असंख्य सैनिकसहित भीमलाई चारैतिरबाट घेरे। तब अत्यन्त बलशाली महाबाहु भीमले कुनै महान् कर्म गर्ने इच्छाले तरवार उठाए। हे राजन्, ती पुरुषश्रेष्ठले साँढेको छालाले बनेको एउटा अनुपम ढाल पनि उठाए।
21त्यो सुनका बनेका तारा र अर्धचन्द्रले सुशोभित थियो। कलिङ्गराजले पनि महान् क्रोधमा आफ्नो ताँत मले र एउटा विषलिप्त शक्ति उठाए। उनले त्यसलाई भीमसेनलाई मार्ने इच्छाले उनीमाथि हाने।
22हे राजन्, तर भीमसेनले चाँडै नै आफ्नो ठूलो तरवारले त्यस तीखो अस्त्रलाई, जो महान् वेगले उनीतिर आइरहेको थियो, काटिदिए।
23त्यसपछि उनले महान् हर्षमा एउटा ठूलो घोष गरे, जसले सेनाहरू भयले भरिए। कलिङ्गराज भीमसेनसँग लड्दै अत्यन्त क्रुद्ध भई —
24चाँडै नै उनीमाथि ढुङ्गाका फल भएका चौध भाला फ्याँके। हे राजन्, महाबाहु पाण्डव (भीम)ले ती आफूकहाँ पुग्नुअघि नै चाँडै तिनका अनेक टुक्रा पारिदिए। त्यस युद्धमा ती चौध बाण काटेर भीम —
25ती पुरुषश्रेष्ठले भानुमान्लाई देखेर उनीमाथि आक्रमण गरे। तब भानुमान्ले भीमलाई बाणको वर्षाले ढाकिदियो। उसले यस्तो ठूलो घोष गर्यो कि आकाश गुन्जियो। तर भीमले त्यस युद्धमा त्यो सिंहनाद सहन सकेनन्।
26भयङ्कर रूपमा ठूलो स्वर भएका उनले पनि अत्यन्त ठूलो घोष गरे। उनको भयङ्कर घोषले कलिङ्गहरू महान् आतङ्कले भरिए।
27हे पुरुषश्रेष्ठ, तिनीहरूले अब भीमलाई मानिस मान्दैनथे। हे राजाधिराज, तब ठूलो घोष गर्दै भीम —
28हातमा तरवार लिएर (भानुमान्को) त्यस उत्तम हात्तीमाथि हाम फाले; र त्यस विशाल हात्तीको दाँतको सहाराले त्यसको पिठ्युँमा चढे। त्यसपछि आफ्नो विशाल तरवारले उनले भानुमान्का दुई अलगअलग टुक्रा पारिदिए। कलिङ्ग राजकुमारलाई मारेर ती शत्रुदमनले —
29महान् तनाव सहन सक्ने आफ्नो त्यस विशाल तरवारलाई त्यस हात्तीको घाँटीमा ओराले। यसरी शिर काटिएपछि त्यो विशाल हात्ती भयङ्कर चीत्कार गर्दै ढल्यो —
30जसरी समुद्र (का छालहरू)ले खाएको पर्वतशिखर ढल्छ। हे भरतवंशी, ढल्दै गरेको त्यस हात्तीबाट हाम फालेर ती भरतवंशी —
31कवच धारण गरेर हातमा तरवार लिई भुइँमा उभिए। चारैतिर अनेक हात्तीलाई काट्दै उनी (शत्रु सेनाको बीचबाट) आफ्नो बाटो बनाउँदै विचरण गर्न थाले। उनी अग्निको घुम्ने चक्रझैँ देखिन्थे। उनले असंख्य घोडचढी, हात्ती, महारथी तथा पैदल सैनिकको संहार गरे। ती पुरुषश्रेष्ठ महाबली भीम बाजको वेगले रणभूमिमा विचरण गरिरहेको देखिए, आफ्नो तीखो तरवारले असंख्य (पैदल) मानिस तथा हात्तीमा सवार मानिसहरूका शरीर र शिर काट्दै।
32यसरी प्रलयकालका साक्षात् यमझैँ महान् क्रोधमा पैदल लड्दै उनले आफ्ना शत्रुहरूका हृदयमा आतङ्क भरिदिए। ती वीर योद्धाहरू सबै हतबुद्धि भए।
33केवल तिनीहरू मात्र, जो मूर्ख थिए, हातमा तरवार लिएर त्यस रणभूमिमा विचरण गरिरहेका उनीमाथि जाइलाग्थे।
34ती महाबली शत्रुदमनले ती योद्धाहरूका रथका धुरा र जुवा काटिदिए र त्यसपछि तिनको वध गरे।
35हे भरतवंशी, भीमसेन विविध प्रकारका गति देखाइरहेका देखिए। उनी चक्कर काट्थे र माथि घुम्थे। उनी छेउबाट प्रहार गर्थे, अगाडि हामफाल्थे, माथि दौडन्थे र उच्च उफ्रन्थे।
36हे भरतवंशी, उनी अगाडि झम्टिँदै र माथि उफ्रिँदै देखिए। ती यशस्वी पाण्डुपुत्रको तरवारले क्षतविक्षत भई कोही —
37जोडले चिच्याउन थाले; कोही मरणासन्न रूपमा घाइते भई ढले र मारिए। हे भरतवंशी, अनेक हात्ती — कसैका सुँड र दाँत काटिएका, कसैका गण्डस्थल फुटेका — भयङ्कर चीत्कार गर्दै ढले।
38हे राजन्, भाँचिएका भाला, महावतका शिर, हात्तीका सुन्दर झुल, सुनझैँ चम्किने डोरी, कण्ठमाला, शक्ति, मुड्को, ठोक्रा, विविध प्रकारका यन्त्र, सुन्दर धनुष, टल्काइएका फल भएका साना बाण, अङ्कुश र पेच, विविध प्रकारका घण्टी तथा सुनले सजिएका पेटी — यी सबै रणभूमिमा खस्दै गरेका अथवा खसिसकेका देखिए। जसका शरीरका अगाडि र पछाडिका भाग तथा सुँड काटिएका थिए अथवा जो पूर्ण रूपमा मारिएका थिए, त्यस्ता हात्तीले भरिएको त्यो रणक्षेत्र खसेका चट्टानले छरिएझैँ देखिन्थ्यो।
39यसरी अनेक विशाल हात्ती मारेर ती पुरुषश्रेष्ठले घोडाहरूको विनाश गर्न थाले। हे भरतवंशी, ती वीरले अनेक श्रेष्ठ घोडचढीलाई ढालिदिए।
40हे आर्य, उनी र ती सैनिकहरूबीच जुन युद्ध भयो, त्यो अत्यन्त भयङ्कर थियो। मुठा, लगाम, सुनका काठी, तङ, घोडाका आवरण, दाह्रीदार भाला, बहुमूल्य तरवार, कवच, ढाल तथा सुन्दर गहना — यी हामीले त्यस महायुद्धमा भुइँमा छरिएका देख्यौँ।
41उनले पृथ्वीलाई रगतले ढाकिदिए र यसरी त्यसलाई यस्तो बनाइदिए मानौँ त्यो कुमुदले चित्रित होस्। महाबली पाण्डव उच्च उफ्रेर केही महारथीलाई तानेर खसाल्थे र तिनलाई तिनका ध्वजासहित काटिदिन्थे।
42बारम्बार उफ्रँदै र बारम्बार चारैतिर जाइलाग्दै ती महाबली वीर विचरण गरिरहे र सम्पूर्ण सेनालाई आश्चर्यले भरिदिए। कसैलाई उनले आफ्ना खुट्टाले मारे, कसैलाई तानेर पृथ्वीमा दबाइदिए,
43अरूलाई आफ्नो तरवारले काटिदिए, अरूलाई आफ्ना भयङ्कर गर्जनले भयभीत पारिदिए। अरूलाई आफ्ना तिघ्राको बलले पछारिदिए।
44र कोही त उनलाई देख्नेबित्तिकै भागे। यसरी कलिङ्गहरूको विशाल र शक्तिशाली सेनाले भीमसेनलाई घेरेर उनीमाथि आक्रमण गर्यो। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, श्रुतायुलाई कलिङ्ग सेनाको अगाडि देखेर भीमसेन उनीमाथि जाइलागे। श्रुतायुलाई कलिङ्ग सेनाको अगाडि देखेर भीमसेन उनीमाथि जाइलागे। उनलाई आउँदै गरेको देखेर कलिङ्गराजले भीमसेनलाई नौ बाणले घाइते बनाए। कलिङ्गराजले हानेका ती बाणले घाइते भई, अङ्कुशले बिँधिएको हात्तीझैँ —
45भीमसेन दाउरा हालिएको अग्निझैँ क्रोधले दन्किए। तब सारथिहरूमा श्रेष्ठ अशोकले चाँडै नै सुनजडित एउटा रथ ल्याए र उनले भीमलाई त्यसमा चढाए। तब ती शत्रुदमन कुन्तीपुत्र (भीम) चाँडै नै त्यस रथमा चढे।
46त्यसपछि उनी "पर्ख", "पर्ख" भन्दै कलिङ्गराजतिर जाइलागे। तब महाबली श्रुतायुले महान् क्रोधमा भीममाथि अनेक तीखा बाण हाने र यसरी आफ्ना हातको महान् फुर्ती देखाए। हे राजन्, कलिङ्गराजले आफ्नो उत्तम धनुषबाट हानेका ती नौ तीखा बाणले घाइते भई ती महान् योद्धा भीम लठ्ठीले हिर्काइएको सर्पझैँ क्रोधले दन्किए।
47तब बलशालीहरूमा श्रेष्ठ ती पृथापुत्र भीमले महान् क्रोधमा आफ्नो धनुष पूरै ताने र सात फलामे बाणले कलिङ्गराजको वध गरिदिए।
48दुई बाणले उनले तिनका रथका पाङ्ग्राका दुवै बलशाली रक्षकलाई मारिदिए; उनले सत्यदेव र सत्यलाई पनि मारिदिए।
49तब महात्मा भीमले अनेक तीखा बाणले केतुमान्को विनाश गरिदिए।
50तब कलिङ्ग योद्धाहरू महान् क्रोधमा अनेक हजार सैनिकको सहाराले क्रुद्ध भीमसेनसँग युद्धमा भिडे।
51हे राजन्, शक्ति, गदा, तरवार, भाला, कृपाण तथा बन्चरोले सुसज्जित सयौँ-हजारौँ कलिङ्गले भीमसेनलाई घेरे।
52बाणको त्यो वर्षा रोकेर ती महान् योद्धा (भीम)ले आफ्नो भयङ्कर गदा उठाए। त्यसपछि उनी ठूलो वेगले आफ्नो रथबाट हाम फाले।
53तब भीमले सात सय वीरको वध गरे; ती शत्रुदमनले फेरि दुई हजार कलिङ्गलाई यमलोक पठाइदिए। यो एउटा अद्भुत कर्म थियो; यसरी वीर र भयङ्कर बलशाली भीमले त्यस युद्धमा बारम्बार कलिङ्गहरूको अत्यन्त ठूलो सङ्ख्याको वध गरे। ती पाण्डुपुत्रद्वारा हात्तीहरू आफ्ना सवारबाट वञ्चित पारिए। बाणले पीडित भई तिनीहरू रणभूमिमा यताउता विचरण गर्थे, असंख्य सैनिकलाई कुल्चँदै र बादलझैँ गर्जँदै।
54तब महाबाहु भीमले हातमा तरवार लिएर महान् हर्षमा आफ्नो भयङ्कर गर्जने शङ्ख फुके।
55त्यस प्रचण्ड शब्दले कलिङ्ग सेनाका हृदय भयले काँप्न थाले। हे शत्रुदमन, कलिङ्गहरूले मानौँ सारा चेतना गुमाए।
56सम्पूर्ण योद्धा र सम्पूर्ण पशु भयले काँपे। भीमसेन मात्तिएको हात्तीझैँ रणभूमिमा विचरण गरेकाले तथा उनी बारम्बार उफ्रेकाले शत्रुमाथि एक प्रकारको मूर्च्छा छायो। सम्पूर्ण कलिङ्ग सेना यस्तो भयले काँप्यो जस्तो कुनै गोहीले विक्षुब्ध पारेको कुनै विशाल पोखरी।
57आतङ्कले भरिएर कलिङ्गहरू सबै दिशामा भागे। जब तिनीहरू फेरि जम्मा भए, तब पाण्डव सेनाका सेनापति (धृष्टद्युम्न)ले "युद्ध गर" भन्दै आफ्नो सेनालाई आदेश दिए।
58आफ्ना सेनापतिका वचन सुनेर शिखण्डीलाई अगाडि राखेका अनेक वीर, अनेक कुशल महारथीको सहाराले, भीमको सहायताका लागि आए।
59पाण्डव राजा युधिष्ठिर धर्मराज बादलको रङका हात्तीहरूको विशाल सेनासहित ती सबैको पछिपछि गए।
60यसरी आफ्नो सम्पूर्ण सेनालाई प्रेरित गर्दै पृषतवंशी राजकुमार अनेक महान् योद्धाले घेरिएर भीमको सेनाको एउटा पखेटाको रक्षा गर्न गए।
61पाञ्चाल राजकुमारलाई पृथ्वीमा सात्यकि र भीमबाहेक प्राणभन्दा प्रिय कोही थिएन।
62शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने ती पृषतवंशी राजकुमारले ती शत्रुदमन महाबाहु भीमसेनलाई कलिङ्गहरूको बीचमा लडिरहेको देखे।
63हे शत्रुदमन, हे राजन्, उनले अनेक ठूला घोष गरे र आफ्नो सम्पूर्ण सेनालाई हर्षले भरिदिए। उनले आफ्नो शङ्ख फुके र सिंहझैँ गर्जन गरे।
64सुनले सजिएको र दूधझैँ सेता घोडा जोतिएको धृष्टद्युम्नको रथको रातो ध्वजा देखेर भीमसेनको उत्साह धेरै बढ्यो।
65महात्मा धृष्टद्युम्नले भीमसेनलाई असंख्य कलिङ्गद्वारा आक्रान्त देखेर उनको रक्षाका लागि दौड लगाए।
66टाढाबाट सात्यकिलाई देखेर ती दुवै महाबली वीर — धृष्टद्युम्न र वृकोदर — क्रोधमा कलिङ्गहरूमाथि जाइलागे।
67पुरुषश्रेष्ठ, (शिनिका) वंशज, सम्पूर्ण योद्धामा श्रेष्ठ ती सात्यकि पनि चाँडै त्यस ठाउँमा आइपुगे र उनले भीम तथा पृषतवंशी राजकुमार — दुवैका पार्श्वको रक्षा गरे।
68हातमा आफ्नो विशाल धनुष लिएर उनले महान् संहार मच्चाए। आफूलाई अत्यन्त उग्र बनाएर उनी शत्रुको वध गर्न थाले।
69भीमले रगतको एउटा नदी बगाइदिए; त्यो कलिङ्गहरूको मासु र रगतले बनेको थियो।
70कलिङ्गहरू र पाण्डवहरूको सेनाबीच बगिरहेको त्यस दुर्गम रगतको नदी भीमसेनले आफ्नो अनुपम पराक्रमको बलले पार गरे।
71हे राजन्, यस भयङ्कर युद्धमा भीमलाई देखेर सम्पूर्ण सैनिक बोले — "जो भीमको रूपमा कलिङ्गहरूसँग लडिरहेका छन्, ती साक्षात् यम हुन्।"
72तिनीहरूका यी स्वर सुनेर शान्तनुका पुत्र भीष्म अनेक योद्धाले चारैतिरबाट घेरिएर चाँडै भीमकहाँ आए।
73तब सात्यकि, भीम तथा पृषतवंशी राजकुमार धृष्टद्युम्न — सबै भीष्मको सुनजडित रथतिर जाइलागे।
74ती सबैले चाँडै गङ्गापुत्रलाई घेरे। एक क्षण पनि नगुमाई तीमध्ये प्रत्येकले भीष्मलाई तीन-तीन भयङ्कर बाणले घाइते बनाए।
75तपाईंका पिता देवव्रतले बदलामा यी महान् धनुर्धरमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीन सीधा बाणले घाइते बनाए।
76हजारौँ बाणले ती महारथीलाई रोकेर उनले आफ्ना बाणले सुनौलो कवच लगाएका भीमका घोडा मारिदिए।
77तर अत्यन्त बलशाली भीम त्यही रथमा उभिइरहे, जसका घोडा मारिइसकेका थिए। त्यसपछि उनले महान् वेगले भीष्ममाथि एउटा शक्ति फ्याँके।
78तपाईंका पिता देवव्रतले त्यस युद्धमा त्यो शक्तिलाई, त्यो उनको रथसम्म पुग्नुअघि नै काटिदिए। त्यो टुक्राटुक्रा भई भुइँमा खस्यो।
79तब पुरुषश्रेष्ठ भीमसेनले सैक्य फलामको बनेको एउटा गह्रौँ र शक्तिशाली गदा उठाए। त्यसपछि उनी आफ्नो रथबाट हाम फाले।
80तर भीमलाई प्रिय लाग्ने काम गर्न सात्यकिले आफ्ना बाणले पूजनीय कुरु-पितामहका सारथिलाई काटिदिए।
81जब उनका सारथि यसरी मारिए, तब महारथीहरूमा श्रेष्ठ भीष्मलाई उनका घोडाले, जो वायुको वेगले दौडे, रणभूमिबाट टाढा लगे।
82हे राजन्, जब ती महारथी यसरी रणभूमिबाट टाढा लगिए, तब भीम त्यस महान् अग्निझैँ दन्किए जसले सुक्खा घाँस भस्म गर्छ।
83हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, सम्पूर्ण कलिङ्गहरूको वध गरेर उनी सेनाको बीचमा उभिइरहे, र कसैको साहस भएन कि उनको सामना गरोस्।
84तर धृष्टद्युम्नले चाँडै नै ती महारथीहरूमा श्रेष्ठलाई आफ्नो रथमा चढाए। त्यसपछि उनी सम्पूर्ण योद्धाहरूका देख्दादेख्दै ती यशस्वी वीरलाई त्यहाँबाट लगे।
85हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, पाण्डव र मत्स्यहरूद्वारा प्रशंसित भई उनले धृष्टद्युम्नलाई अङ्गालो हाले र त्यसपछि सात्यकिकहाँ गए।
86तब यदुश्रेष्ठ, ती अप्रतिरोध्य वीर सात्यकिले धृष्टद्युम्नको उपस्थितिमा भीमसेनलाई यसरी भने —
87"ठूलो सौभाग्यले कलिङ्गराज, कलिङ्ग राजकुमार केतुमान्, त्यसै देशका शक्रदेव तथा सम्पूर्ण कलिङ्ग यस युद्धमा तपाईंद्वारा मारिए।
88अनेक हजार रथ, हात्ती, घोडा, कुलीन योद्धा तथा वीर सैनिकले युक्त कलिङ्गहरूको सेना केवल तपाईंका पाखुराको पराक्रमले नष्ट पारिएको छ।"
89यसो भनेर महाबाहु शिनिपौत्र शत्रुदमन (सात्यकि)ले पाण्डुपुत्र (भीम)लाई अङ्गालो हाले। त्यसपछि उनी चाँडै आफ्नो रथमा चढे। तब ती महारथी क्रोधमा शत्रुसेनाको वध गर्न थाले र यसरी भीमका हात बलिया पारे।