अध्याय 49

भीष्म-वध पर्व — श्वेत का वध

दिखाएँ:
दृश्य:
dhritarashtra sanjaya shalya bhishma shantanu
श्लोक 1 धृतराष्ट्र उवाच · धृतराष्ट्र पूछते हैं
संस्कृत

धृतराष्ट्र उवाच एवं श्वेते महेष्वासे प्राप्ते शल्यरथं प्रति। कुरवः पाण्डवेयाश्च किमकुर्वत संजय॥ भीष्मः शान्तनवः किं वा तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।

अंग्रेज़ी

Dhritarashtra said O Sanjaya when that great bow man Shveta went towards Shalya's chariot, what did the Kurus and the Pandavas do? What did Bhishma the son of Shantanu do? Tell me all this, I ask you

हिन्दी

धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, जब वह महान् धनुर्धर श्वेत शल्य के रथ की ओर गया, तब कुरुओं और पाण्डवों ने क्या किया? शान्तनु के पुत्र भीष्म ने क्या किया? यह सब मुझे बताओ, मैं तुमसे पूछता हूँ।

नेपाली

धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, जब ती महान् धनुर्धर श्वेत शल्यको रथतिर गए, तब कुरु र पाण्डवहरूले के गरे? शान्तनुका पुत्र भीष्मले के गरे? यो सबै मलाई भन, म तिमीसँग सोध्छु।

sanjaya
श्लोक 2 सञ्जय उवाच · संजय सुनाते हैं
संस्कृत

संजय उवाच राजशतसहस्राणि ततः क्षत्रियपुङ्गवाः॥ श्वेतं सेनापतिं शूरं पुरस्कृत्य महारथाः।

अंग्रेज़ी

Sanjaya said O king, hundreds and thousands of the foremost of Kshatriyas, all brave great carwarriors placed their general Shveta in their front.

हिन्दी

सञ्जय ने कहा — हे राजन्, क्षत्रियों में श्रेष्ठ सैकड़ों-हजारों वीर महारथियों ने अपने सेनापति श्वेत को अपने आगे रखा।

नेपाली

सञ्जयले भने — हे राजन्, क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ सयौँ-हजारौँ वीर महारथीहरूले आफ्ना सेनापति श्वेतलाई आफ्नो अगाडि राखे।

shikhandi
श्लोक 3
संस्कृत

राज्ञो बलं दर्शयन्तस्तव पुत्रस्य भारत॥ शिखण्डिनं पुरस्कृत्य त्रातुमैच्छन्महारथाः।

अंग्रेज़ी

And displaying their prowess to your royal son, O descendant of Bharata, desired to rescue Shveta, with Shikhandin at their head.

हिन्दी

और हे भरतवंशी, आपके राजपुत्र (दुर्योधन) को अपना पराक्रम दिखाते हुए, शिखण्डी को आगे करके उन्होंने श्वेत की रक्षा करने की इच्छा की।

नेपाली

र हे भरतवंशी, तपाईंका राजपुत्र (दुर्योधन)लाई आफ्नो पराक्रम देखाउँदै, शिखण्डीलाई अगाडि राखेर तिनीहरूले श्वेतको रक्षा गर्ने इच्छा गरे।

bhishma
श्लोक 4
संस्कृत

अभ्यवर्तन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्॥ जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठं तदाऽऽसीत् तुमुलं महत्।

अंग्रेज़ी

Those great car-warriors rushed towards Bhishma's car decked with gold, with the intention of killing that foremost of warriors. The battle that was then fought was fearful.

हिन्दी

वे महारथी उस श्रेष्ठ योद्धा को मारने के अभिप्राय से भीष्म के स्वर्णजटित रथ की ओर टूट पड़े। तब जो युद्ध हुआ, वह भयङ्कर था।

नेपाली

ती महारथीहरू त्यस श्रेष्ठ योद्धालाई मार्ने अभिप्रायले भीष्मको सुनजडित रथतिर जाइलागे। तब जुन युद्ध भयो, त्यो भयङ्कर थियो।

श्लोक 5
संस्कृत

तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि महावैशसमच्युत॥ तावकानां परेषा च यथा युद्धमवर्तत।

अंग्रेज़ी

I shall describe to you that wonderful and fearful battle that was fought between your warriors and those of the enemy.

हिन्दी

आपके योद्धाओं और शत्रु के योद्धाओं के बीच जो वह अद्भुत तथा भयङ्कर युद्ध हुआ, उसका वर्णन मैं आपसे करूँगा।

नेपाली

तपाईंका योद्धा र शत्रुका योद्धाहरूबीच जुन त्यो अद्भुत तथा भयङ्कर युद्ध भयो, त्यसको वर्णन म तपाईंसँग गर्नेछु।

shantanu
श्लोक 6
संस्कृत

तत्राकरोद् रथोपस्थाशून्याशान्तनवोबहून्॥ तत्राद्भुतं महच्चक्रे शरैराछंद् रथोत्तमान्।

अंग्रेज़ी

The son of Shantanu made many cars empty, for that foremost of all car-warriors cut off many heads by showering his arrows.

हिन्दी

शान्तनु के पुत्र ने अनेक रथों को खाली कर दिया, क्योंकि उन समस्त महारथियों में श्रेष्ठ ने बाणों की वर्षा करके अनेक सिर काट डाले।

नेपाली

शान्तनुका पुत्रले अनेक रथ रित्तो पारिदिए, किनभने ती सम्पूर्ण महारथीमा श्रेष्ठले बाणको वर्षा गरेर अनेक शिर काटिदिए।

श्लोक 7
संस्कृत

समावृणोच्छरैरर्कमर्कतुल्यप्रतापवान्॥ नुदन् समन्तात् समरे रविरुद्यन् यथा तमः।

अंग्रेज़ी

Possessing the prowess of the sun, he covered the very sun with his arrows. As the rising sun dispels the darkness from around him, so did he remove the foe from around him in that great battle.

हिन्दी

सूर्य के समान पराक्रम रखने वाले उन्होंने अपने बाणों से सूर्य को ही ढक दिया। जैसे उदय होता हुआ सूर्य अपने चारों ओर से अन्धकार दूर करता है, वैसे ही उन्होंने उस महायुद्ध में अपने चारों ओर से शत्रुओं को हटा दिया।

नेपाली

सूर्यसमान पराक्रम भएका उनले आफ्ना बाणले सूर्यलाई नै ढाकिदिए। जसरी उदाउँदो सूर्यले आफ्नो वरिपरिबाट अन्धकार हटाउँछ, त्यसरी नै उनले त्यस महायुद्धमा आफ्नो वरिपरिबाट शत्रुहरूलाई हटाइदिए।

श्लोक 8
संस्कृत

तेनाजो प्रेषिता राजन् शराः शतसहस्रशः॥ क्षत्रियान्तकराः संख्ये महावेगा महाबलाः।

अंग्रेज़ी

O king, in that great battle, hundreds and thousands of arrows were shot by him. They were very powerful and they possessed great impetuosity. They killed countless Kshatriya in that battle.

हिन्दी

हे राजन्, उस महायुद्ध में उनके द्वारा सैकड़ों-हजारों बाण चलाए गए। वे अत्यन्त शक्तिशाली थे और महान् वेग रखते थे। उन्होंने उस युद्ध में असंख्य क्षत्रियों का वध किया।

नेपाली

हे राजन्, त्यस महायुद्धमा उनले सयौँ-हजारौँ बाण हाने। ती अत्यन्त शक्तिशाली थिए र महान् वेग राख्थे। तिनले त्यस युद्धमा असंख्य क्षत्रियको वध गरे।

श्लोक 9
संस्कृत

शिरांसि पातयामासुर्वीराणां शतशो रणे॥ गजान् कण्टकसन्नाहान् वज्रेणेव शिलोच्चयान्।

अंग्रेज़ी

O king, in that great battle, he cut off the heads of hundreds of heroic warriors and elephants clad in thorny mail as summits of mountains are felled by thunderbolt.

हिन्दी

हे राजन्, उस महायुद्ध में उन्होंने सैकड़ों वीर योद्धाओं तथा काँटेदार कवच पहने हाथियों के सिर इस प्रकार काट डाले जैसे वज्र से पर्वतों के शिखर गिरा दिए जाते हैं।

नेपाली

हे राजन्, त्यस महायुद्धमा उनले सयौँ वीर योद्धा तथा काँडेदार कवच लगाएका हात्तीहरूका शिर यसरी काटिदिए जसरी वज्रले पर्वतका शिखर ढालिन्छन्।

श्लोक 10
संस्कृत

रथा रथेषु संसक्ता व्यदृश्यन्त विशाम्पते॥ एके रथं पर्यवहंस्तुरगाः सुतरङ्गमम्।

अंग्रेज़ी

O king, cars were seen to mingle with cars. One car was seen upon another car and a horse upon another horse.

हिन्दी

हे राजन्, रथ रथों से गुँथे हुए दिखाई देते थे। एक रथ दूसरे रथ के ऊपर और एक घोड़ा दूसरे घोड़े के ऊपर दिखाई देता था।

नेपाली

हे राजन्, रथहरू रथहरूसँग जेलिएका देखिन्थे। एउटा रथ अर्को रथमाथि र एउटा घोडा अर्को घोडामाथि देखिन्थ्यो।

श्लोक 11
संस्कृत

युवानं निहतं वीरं लम्बमानं सकार्मुकम्॥ उदीर्णाश्च हया राजन् वहन्तस्तत्र तत्र ह।

अंग्रेज़ी

O king, impetuous horses carried here and there the youthful riders killed and hung from their saddle with their bows till in their hands.

हिन्दी

हे राजन्, वेगवान् घोड़े मारे गए उन तरुण सवारों को इधर-उधर लिए फिरते थे, जो अपनी काठी से लटके हुए थे और जिनके हाथों में अब भी धनुष थे।

नेपाली

हे राजन्, वेगवान् घोडाहरूले मारिएका ती तरुण सवारहरूलाई यताउता बोकिहिँड्थे, जो आफ्नो काठीबाट झुण्डिएका थिए र जसका हातमा अझै धनुष थिए।

श्लोक 12
संस्कृत

बद्धशङ्गनिषङ्गाश्च विध्वस्तशिरसो हताः॥ शतशः पतिता भूमौ वीरशय्यासु शेरते।

अंग्रेज़ी

With swords and quivers, attached to their person and their armours loosened, hundreds of dead warriors lay on the ground sleeping on beds worthy of heroes.

हिन्दी

तलवारें और तरकश शरीर से बँधे हुए तथा कवच ढीले पड़े हुए, सैकड़ों मरे हुए योद्धा वीरों के योग्य शय्या पर सोते हुए भूमि पर पड़े थे।

नेपाली

तरवार र ठोक्रा शरीरमा बाँधिएका तथा कवच खुकुलो भएका, सयौँ मरेका योद्धाहरू वीरहरूयोग्य शय्यामा सुतेझैँ भुइँमा पल्टिएका थिए।

श्लोक 13
संस्कृत

परस्परेण धावन्तः पतिताः पुनरुत्थिताः॥ उत्थाय च प्रधावन्तो द्वन्द्वयुद्धमवाप्नुवन्।

अंग्रेज़ी

Rushing upon one another, falling down and rising up again, and rushing again having risen up the combatants fought hand to hand.

हिन्दी

एक-दूसरे पर टूटते हुए, गिरते हुए और फिर उठते हुए, तथा उठकर फिर टूट पड़ते हुए योद्धा हाथोंहाथ लड़े।

नेपाली

एक-अर्कामाथि जाइलाग्दै, ढल्दै र फेरि उठ्दै, तथा उठेर फेरि जाइलाग्दै योद्धाहरू हातहातै लडे।

श्लोक 14
संस्कृत

पीडिताः पुनरन्योन्यं लुठन्तो रणमूर्धनि॥ सचापाः सनिषङ्गाश्च जातरूपपरिष्कृताः। विस्रब्धहतवीराश्च शतश: परिपीडिताः॥ तेन तेनाभ्यधावन्त विसृजन्तश्च भारत! मत्तो गजः पर्यवर्तद्धयांश्च हतसादिनः॥

अंग्रेज़ी

Struck by one another, many rolled on the field of battle, O Bharata! several hundred warriors with bow and arrow-stand and gold ornaments on body were destroying the warriors of rival army with all reliance in their might and enduring the blows made by the enemies. They were rushing to and fro through the several routes the found and blowing continuously the arms and weapons on them.

हिन्दी

हे भरतवंशी, एक-दूसरे के प्रहार से आहत होकर अनेक योद्धा रणभूमि में लोटने लगे! धनुष, तूणीर तथा शरीर पर स्वर्णाभूषण धारण किए सैकड़ों योद्धा अपने बल पर पूर्ण भरोसा रखकर तथा शत्रुओं के प्रहार सहते हुए विपक्षी सेना के योद्धाओं का संहार कर रहे थे। वे जो-जो मार्ग पाते, उन्हीं से इधर-उधर दौड़ते और उन पर निरन्तर अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा करते थे।

नेपाली

हे भरतवंशी, एक-अर्काका प्रहारले घाइते भई अनेक योद्धा रणभूमिमा लडिबडी गर्न थाले! धनुष, ठोक्रा तथा शरीरमा सुनका गहना धारण गरेका सयौँ योद्धाहरू आफ्नो बलमा पूर्ण भरोसा राखेर तथा शत्रुका प्रहार सहँदै विपक्षी सेनाका योद्धाहरूको संहार गरिरहेका थिए। तिनीहरू जुन-जुन बाटो पाउँथे, त्यहीँबाट यताउता दौडन्थे र तिनीमाथि निरन्तर अस्त्रशस्त्रको वर्षा गर्थे।

श्लोक 15
संस्कृत

सरथा रथिनश्चापि विमृद्वन्तः समन्ततः। स्यन्दनादपतत् कश्चिन्निहतोऽन्येन सायकैः॥

अंग्रेज़ी

Car-warriors, with their cars, were crushed (by the elephants). Some warrior fell on their cars killed by other warriors with their arrows.

हिन्दी

महारथी अपने रथों सहित (हाथियों द्वारा) कुचल दिए गए। कुछ योद्धा दूसरे योद्धाओं के बाणों से मारे जाकर अपने ही रथों पर गिर पड़े।

नेपाली

महारथीहरू आफ्ना रथसहित (हात्तीहरूद्वारा) कुल्चिए। केही योद्धा अरू योद्धाका बाणले मारिएर आफ्नै रथमा ढले।

श्लोक 16
संस्कृत

हतसारथिरप्युच्चैः पपात काष्ठवद् रथः। युध्यमानस्य संग्रामे व्यूढे रजसि चोत्थिते॥ धनुः कूजितविज्ञानं तत्रासीत् प्रतियुद्ध्यतः। गात्रस्पर्शेन योधानां व्यज्ञास्त परिपन्थिनम्॥

अंग्रेज़ी

Many great car-warriors were seen to fall down from high, their charioteers being killed. A thick dust covered all sides. Then the warriors knew their adversaries by the twang of the bow. From the pressure also on their bodies the combatants guessed their enemies.

हिन्दी

सारथियों के मारे जाने पर अनेक महारथी ऊँचाई से गिरते हुए दिखाई दिए। घनी धूल ने सब दिशाओं को ढक लिया। तब योद्धा धनुष की टङ्कार से अपने प्रतिपक्षियों को पहचानने लगे। शरीरों पर पड़ने वाले दबाव से भी योद्धा अपने शत्रुओं का अनुमान लगाते थे।

नेपाली

सारथिहरू मारिएपछि अनेक महारथी अग्लोबाट खस्दै गरेका देखिए। बाक्लो धूलोले सबै दिशा ढाक्यो। तब योद्धाहरूले धनुषको टङ्कारबाट आफ्ना प्रतिपक्षीलाई चिन्न थाले। शरीरमा पर्ने दबाबबाट पनि योद्धाहरूले आफ्ना शत्रुको अनुमान लगाउँथे।

श्लोक 17
संस्कृत

युद्ध्यमानं शरै राजन् सिञ्जिनीध्वजिनीरवात्। अन्योन्यं वीरसंशब्दो नाश्रूयत भटैः कृतः॥

अंग्रेज़ी

O king, the warriors fought on with arrows guided by the twang of the bow strings. Even the very his sing sound of the arrows shot by the combatants at one another could not be heard.

हिन्दी

हे राजन्, योद्धा धनुष की प्रत्यञ्चा की टङ्कार से निर्देशित बाणों द्वारा युद्ध करते रहे। एक-दूसरे पर छोड़े गए बाणों की सनसनाहट तक सुनाई नहीं देती थी।

नेपाली

हे राजन्, योद्धाहरूले धनुषको ताँतको टङ्कारले निर्देशित बाणद्वारा युद्ध गरिरहे। एक-अर्कामाथि छाडिएका बाणको सनसनाहटसम्म सुनिँदैनथ्यो।

श्लोक 18
संस्कृत

शब्दायमाने संग्रामे पटहे कर्णदारिणि। युद्ध्यमानस्य संग्रामे कुर्वतः पौरुषं स्वकम्॥ नाश्रौषं नामगोत्राणि कीर्तनं च परस्परम्।

अंग्रेज़ी

So loud was the sound of drums that it seemed to pierce the cars. In that tumultuous and hair-string uproar even the names of the combatants could not be heard.

हिन्दी

नगाड़ों का शब्द इतना प्रचण्ड था कि वह मानो कानों को चीर देता था। उस कोलाहलपूर्ण तथा रोमाञ्चकारी हलचल में योद्धाओं के नाम तक सुनाई नहीं देते थे।

नेपाली

नगराको आवाज यति प्रचण्ड थियो कि त्यसले मानौँ कान नै चिर्थ्यो। त्यस कोलाहलपूर्ण तथा रोमाञ्चकारी हल्लामा योद्धाहरूका नामसम्म सुनिँदैनथे।

bhishma
श्लोक 19
संस्कृत

भीष्मचापच्युतैर्बाणैरार्तानां युध्यतां मृधे॥ परस्परेषां वीराणां मनांसि समकम्पयन्। तस्मिन्नत्याकुले युद्धे दारुणे लोमहर्षणे॥ पिता पुत्रं च समरे नाभिजानाति कश्चन।

अंग्रेज़ी

All warriors were bearing the pains sprcaded by the arrows released from Bhishma's bow in battle-field. Those arrows had created fear of death in the mind of all those warriors. That battle was most fierce, thrilling and arousing anxiety in the hearts of all. Any father in that battle was so lost of recognition as his own son was beyond the same.

हिन्दी

समस्त योद्धा भीष्म के धनुष से छूटे बाणों द्वारा रणभूमि में फैलाई गई पीड़ा सह रहे थे। उन बाणों ने उन सब योद्धाओं के मन में मृत्यु का भय उत्पन्न कर दिया था। वह युद्ध अत्यन्त भीषण, रोमाञ्चकारी तथा सबके हृदयों में व्याकुलता जगाने वाला था। उस युद्ध में पिता तक पहचान खो बैठा था, और उसका अपना पुत्र भी उसे पहचान नहीं पाता था।

नेपाली

सम्पूर्ण योद्धाहरू भीष्मको धनुषबाट छुटेका बाणले रणभूमिमा फैलाएको पीडा सहिरहेका थिए। ती बाणले ती सबै योद्धाको मनमा मृत्युको भय उत्पन्न गराएका थिए। त्यो युद्ध अत्यन्त भीषण, रोमाञ्चकारी तथा सबैका हृदयमा व्याकुलता जगाउने थियो। त्यस युद्धमा पिताले समेत चिनाइ गुमाएका थिए, र उनको आफ्नै पुत्रले पनि उनलाई चिन्न सक्दैनथ्यो।

श्लोक 20
संस्कृत

चक्रे भग्ने युगे छिन्ने एकधुर्ये हये हतः॥ आक्षिप्तः स्यन्दनाद् वीरः ससारथिरजिह्मगैः।

अंग्रेज़ी

One of the wheels being broken, the yoke being torn off, onc of the steeds being killed, the brave car-warrior was overthrown from the car along with his charioteer.

हिन्दी

एक पहिया टूट जाने पर, जुआ उखड़ जाने पर, एक घोड़ा मारा जाने पर वह वीर महारथी अपने सारथि सहित रथ से गिरा दिया गया।

नेपाली

एउटा पाङ्ग्रा भाँचिएपछि, जुवा उखेलिएपछि, एउटा घोडा मारिएपछि त्यो वीर महारथी आफ्नो सारथिसहित रथबाट खसालियो।

श्लोक 21
संस्कृत

एवं च समरे सर्वे वीराश्च विरथीकृताः॥ तेन तेन स्म दृश्यन्ते धावमानाः समन्ततः।

अंग्रेज़ी

Thus many brave warriors, deprived of their cars, were seen to run (in all directions).

हिन्दी

इस प्रकार अनेक वीर योद्धा रथहीन होकर (सब दिशाओं में) भागते हुए दिखाई दिए।

नेपाली

यसरी अनेक वीर योद्धा रथविहीन भई (सबै दिशामा) भाग्दै गरेका देखिए।

bhishma
श्लोक 22
संस्कृत

गजो हतः शिरश्छिन्नं मर्म भिन्नं हयो हतः॥ अहतः कोऽपि नैवासीद् भीष्मे निघ्नति शात्रवान्।

अंग्रेज़ी

He, who was killed, had his head cut off, he, who was not killed, was mortally wounded. When Bhishma attacked, there was none who was not wounded.

हिन्दी

जो मारा गया, उसका सिर कट गया; जो नहीं मारा गया, वह मरणासन्न रूप से घायल हुआ। जब भीष्म ने आक्रमण किया, तब ऐसा कोई नहीं था जो घायल न हुआ हो।

नेपाली

जो मारियो, उसको शिर काटियो; जो मारिएन, ऊ मरणासन्न भई घाइते भयो। जब भीष्मले आक्रमण गरे, तब घाइते नभएको कोही थिएन।

श्लोक 23
संस्कृत

श्वेतः कुरूणामकरोत् क्षयं तस्मिन् महाहवे॥ राजपुत्रान् रथोदारानधीच्छतसंघशः।

अंग्रेज़ी

In that fearful battle Shveta killed innumerable Kurus. He killed hundreds of noble princes.

हिन्दी

उस भयङ्कर युद्ध में श्वेत ने असंख्य कुरुओं का वध किया। उन्होंने सैकड़ों कुलीन राजकुमारों को मार डाला।

नेपाली

त्यस भयङ्कर युद्धमा श्वेतले असंख्य कुरुहरूको वध गरे। उनले सयौँ कुलीन राजकुमारलाई मारे।

श्लोक 24
संस्कृत

चिच्छेद रथिनां बाणैः शिरांसि भरतर्षभ॥ साङ्गदा बाहवश्चैव धनूंषि च समन्ततः।

अंग्रेज़ी

He cut off with his arrows the heads of hundreds of car-warriors and also their arms decked with Angadas, and also their bows.

हिन्दी

उन्होंने अपने बाणों से सैकड़ों महारथियों के सिर तथा अङ्गदों से सुशोभित उनकी भुजाएँ और उनके धनुष भी काट डाले।

नेपाली

उनले आफ्ना बाणले सयौँ महारथीका शिर तथा अङ्गदले सुशोभित तिनका पाखुरा र तिनका धनुष पनि काटिदिए।

श्लोक 25
संस्कृत

रथेषां रथचक्राणि तूणीराणि युगानि च॥ छत्राणि च महार्हाणि पताकाश्च विशाम्पते। हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्चैव भारत॥ वारणाः शतशश्चैव हताः श्वेतेन भारत।

अंग्रेज़ी

O king, O best of the Bharata race, carwarriors and car-wheels, the cars-themselves, both small and costly standards, many horses and innumerable inen and hundreds of elephants were destroyed by Shveta.

हिन्दी

हे राजन्, हे भरतवंश में श्रेष्ठ, श्वेत ने महारथियों, रथ-चक्रों, स्वयं रथों को — छोटे तथा बहुमूल्य दोनों — ध्वजाओं, अनेक घोड़ों, असंख्य मनुष्यों तथा सैकड़ों हाथियों का विनाश कर डाला।

नेपाली

हे राजन्, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, श्वेतले महारथीहरू, रथका पाङ्ग्रा, रथहरू आफैँ — साना तथा बहुमूल्य दुवै — ध्वजाहरू, अनेक घोडा, असंख्य मानिस तथा सयौँ हात्तीको विनाश गरिदिए।

bhishma
श्लोक 26
संस्कृत

वयं श्वेतभयाद् भीता विहाय रथसत्तमम्॥ अपयातास्तथा पश्चाद् विभुं पश्याम धृष्णवः।

अंग्रेज़ी

From fear of Shveta, we abandoned Bhishma that foremost of warriors; we left the battle and retreated to the rear and therefore, we now see your cxalted self.

हिन्दी

श्वेत के भय से हमने योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म को छोड़ दिया; हमने युद्ध छोड़ा और पीछे हट गए, और इसीलिए अब हम आपके श्रीमुख के दर्शन कर रहे हैं।

नेपाली

श्वेतको भयले हामीले योद्धाहरूमा श्रेष्ठ भीष्मलाई छाड्यौँ; हामीले युद्ध छाड्यौँ र पछि हट्यौँ, र त्यसैले अहिले हामी तपाईंको श्रीमुखको दर्शन गरिरहेका छौँ।

bhishma shantanu
श्लोक 27
संस्कृत

शरपातमतिक्रम्य कुरवः कुरुनन्दन॥ भीष्मं शान्तनवं युद्धे स्थिताः पश्याम सर्वशः।

अंग्रेज़ी

O descendant of Kuru, retreating beyond the range of arrows and abandoning the son of Shantanu, Bhishma, in that battle, all the Kurus stood (as spectators), though armed for the battle.

हिन्दी

हे कुरुवंशी, बाणों की पहुँच से परे हटकर तथा शान्तनु के पुत्र भीष्म को उस युद्ध में अकेला छोड़कर समस्त कुरु, यद्यपि युद्ध के लिए सशस्त्र थे, (दर्शक बनकर) खड़े रहे।

नेपाली

हे कुरुवंशी, बाणको पहुँचभन्दा पर हटेर तथा शान्तनुका पुत्र भीष्मलाई त्यस युद्धमा एक्लै छाडेर सम्पूर्ण कुरुहरू, यद्यपि युद्धका लागि सशस्त्र थिए, (दर्शक भई) उभिइरहे।

bhishma
श्लोक 28
संस्कृत

अदीनो दीनसमये भीष्मोऽस्माकं महाहवे॥ एकस्तस्थौ नरव्याघ्रो गिरिर्मेसरिवाचलः।

अंग्रेज़ी

Ever cheerful even in the hour of cheerlessness, that foremost of man, Bhishma, alone, of our army, stood in that fearful battle as immovable as the mountain Meru.

हिन्दी

उत्साहहीनता की घड़ी में भी सदा प्रसन्न रहने वाले पुरुषश्रेष्ठ भीष्म हमारी सेना में अकेले उस भयङ्कर युद्ध में मेरु पर्वत के समान अचल खड़े रहे।

नेपाली

उत्साहहीनताको घडीमा पनि सधैँ प्रसन्न रहने पुरुषश्रेष्ठ भीष्म हाम्रो सेनामा एक्लै त्यस भयङ्कर युद्धमा मेरु पर्वतझैँ अचल उभिइरहे।

श्लोक 29
संस्कृत

आददान इव प्राणान् सविता शिशिरात्यये॥ गभस्तिभिरिवादित्यस्तस्थौ शरमरीचिमान्।

अंग्रेज़ी

Killing the foes like the sun at the end of the winter, he stood effulgent with the golden rays of his car, as the sun shines with his rays.

हिन्दी

शिशिर के अन्त के सूर्य के समान शत्रुओं का संहार करते हुए वे अपने रथ की स्वर्णिम किरणों से इस प्रकार देदीप्यमान खड़े थे, जैसे सूर्य अपनी किरणों से चमकता है।

नेपाली

शिशिरको अन्त्यको सूर्यझैँ शत्रुहरूको संहार गर्दै उनी आफ्नो रथका सुनौला किरणले यसरी देदीप्यमान उभिएका थिए, जसरी सूर्य आफ्ना किरणले चम्किन्छ।

श्लोक 30
संस्कृत

स मुमोच महेष्वासः शरसंघाननेकशः॥ निजन्नमित्रान् समरे वज्रपाणिरिवासुरान्।

अंग्रेज़ी

That great bow man shot showers in arrows and struck down his enemies in that battle as Vishnu, arıncd with the discus struck down the Asuras.

हिन्दी

उस महान् धनुर्धर ने बाणों की वर्षा की और उस युद्ध में अपने शत्रुओं को इस प्रकार गिराया जैसे चक्रधारी विष्णु ने असुरों को गिराया था।

नेपाली

ती महान् धनुर्धरले बाणको वर्षा गरे र त्यस युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूलाई यसरी ढाले जसरी चक्रधारी विष्णुले असुरहरूलाई ढालेका थिए।

bhishma
श्लोक 31
संस्कृत

ते वध्यमाना भीष्मेण प्रजहुस्तं महाबलम्॥ स्वयूथादिव ते यूथान्मुक्तं भूमिषु दारुणम्।

अंग्रेज़ी

The mighty Bhishma was separated from your army and became ferocious in that battlefield as an elephant becomes dangerous when its caravan missed and he is left alone. (All warriors from rival party, ran away leaving him alone because they could not bear more blows given by Bhishma.)

हिन्दी

महाबली भीष्म आपकी सेना से अलग पड़ गए और उस रणभूमि में वैसे ही उग्र हो उठे जैसे कोई हाथी अपने यूथ से बिछुड़कर अकेला रह जाने पर भयङ्कर हो जाता है। (विपक्ष के समस्त योद्धा भीष्म के प्रहार और अधिक न सह सकने के कारण उन्हें अकेला छोड़कर भाग गए।)

नेपाली

महाबली भीष्म तपाईंको सेनाबाट अलग परे र त्यस रणभूमिमा त्यसै गरी उग्र भए जसरी कुनै हात्ती आफ्नो बथानबाट छुट्टिएर एक्लै रहँदा भयङ्कर हुन्छ। (विपक्षका सम्पूर्ण योद्धा भीष्मका प्रहार अझ बढी सहन नसकेर उनलाई एक्लै छाडेर भागे।)

duryodhana bhishma
श्लोक 32
संस्कृत

तमेवमुपलक्ष्यैको हृष्टः पुष्टः परंतप॥ दुर्योधनप्रिये युक्तः पाण्डवान् परिशोचयन्।

अंग्रेज़ी

While fighting with the great warriors (Shveta), that chastiser of foes, Bhishma was the only one who was cheerful. Ever devoted to the welfare of Duryodhana, he began to consume the warriors (Shveta).

हिन्दी

उन महान् योद्धा (श्वेत) से लड़ते हुए शत्रुदमन भीष्म ही एकमात्र ऐसे थे जो प्रसन्न थे। दुर्योधन के हित में सदा तत्पर रहने वाले वे उन योद्धाओं (श्वेत) को भस्म करने लगे।

नेपाली

ती महान् योद्धा (श्वेत)सँग लड्दै शत्रुदमन भीष्म नै एकमात्र प्रसन्न थिए। दुर्योधनको हितमा सधैँ तत्पर रहने उनी ती योद्धाहरू (श्वेत)लाई भस्म गर्न थाले।

श्लोक 33
संस्कृत

जीवितं दुस्त्यजं त्यक्त्वा भयं च सुमहाहवे॥ पातयामास सैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते।

अंग्रेज़ी

O kind, reckless of his own life, abandoning all fear, he slaughtered the Pandava troops in that great battle.

हिन्दी

हे राजन्, अपने प्राणों की चिन्ता किए बिना, समस्त भय त्यागकर उन्होंने उस महायुद्ध में पाण्डव-सेना का संहार किया।

नेपाली

हे राजन्, आफ्नो प्राणको चिन्ता नगरी, सम्पूर्ण भय त्यागेर उनले त्यस महायुद्धमा पाण्डव सेनाको संहार गरे।

duryodhana bhishma
श्लोक 34
संस्कृत

प्रहरन्तमनीकानि पिता देवव्रतस्तव॥ दृष्ट्वा सेनापति भीष्मस्त्वरितः श्वेतमभ्ययात्।

अंग्रेज़ी

Seeing that (Pandava) general striking Duryodhana's troops,, your father Bhishma, also called Devavrata, rushed upon him.

हिन्दी

उस (पाण्डव) सेनापति को दुर्योधन की सेना पर प्रहार करते देखकर आपके पिता भीष्म, जिन्हें देवव्रत भी कहा जाता है, उन पर टूट पड़े।

नेपाली

ती (पाण्डव) सेनापतिलाई दुर्योधनको सेनामाथि प्रहार गरिरहेको देखेर तपाईंका पिता भीष्म, जसलाई देवव्रत पनि भनिन्छ, उनीमाथि जाइलागे।

bhishma
श्लोक 35
संस्कृत

स भीष्मं शरजालेन महता समवाकिरत्॥ श्वेतं चापि तथा भीष्मः शरौघैः समवाकिरत्।

अंग्रेज़ी

Thereupon Shveta covered Bhishma with a great net of arrows, Bhishma also covered Shveta with a shower of arrows.

हिन्दी

तब श्वेत ने भीष्म को बाणों के विशाल जाल से ढक दिया; भीष्म ने भी श्वेत को बाणों की वर्षा से ढक दिया।

नेपाली

तब श्वेतले भीष्मलाई बाणको विशाल जालले ढाकिदिए; भीष्मले पनि श्वेतलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।

श्लोक 36
संस्कृत

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ॥ व्याघ्राविव सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः।

अंग्रेज़ी

Roaring like two bulls, they rushed against each other like two gigantic mad elephants or like two angry tigers.

हिन्दी

दो साँड़ों के समान गरजते हुए वे एक-दूसरे पर इस प्रकार टूट पड़े जैसे दो विशालकाय मत्त हाथी अथवा दो क्रुद्ध व्याघ्र।

नेपाली

दुई साँढेझैँ गर्जँदै तिनीहरू एक-अर्कामाथि यसरी जाइलागे जसरी दुई विशालकाय मात्तिएका हात्ती अथवा दुई क्रुद्ध बाघ।

bhishma
श्लोक 37
संस्कृत

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य ततस्तौ पुरुषर्षभौ॥ भीष्मः श्वेतश्च युयुधे परस्परवधैषिणौ।

अंग्रेज़ी

Baffling each other's weapons by means of their weapons those (two) foremost of men, Bhishma and Shveta fought with each other with the desire of taking each other's life.

हिन्दी

अपने अस्त्रों से एक-दूसरे के अस्त्रों को व्यर्थ करते हुए वे (दोनों) पुरुषश्रेष्ठ — भीष्म और श्वेत — एक-दूसरे के प्राण लेने की इच्छा से लड़े।

नेपाली

आफ्ना अस्त्रले एक-अर्काका अस्त्र व्यर्थ पार्दै ती (दुवै) पुरुषश्रेष्ठ — भीष्म र श्वेत — एक-अर्काको प्राण लिने इच्छाले लडे।

bhishma
श्लोक 38
संस्कृत

एकाछा निर्दहेद् भीष्मः पाण्डवानामनीकिनीम्॥ शरैः परमसंक्रुद्धो यदि श्वेतो न पालयेत्।

अंग्रेज़ी

If Shveta did not protect it, in one single day Bhishma could have in anger consumed the Pandava army with his arrows.

हिन्दी

यदि श्वेत उसकी रक्षा न करते, तो भीष्म क्रोध में एक ही दिन में अपने बाणों से पाण्डव सेना को भस्म कर सकते थे।

नेपाली

यदि श्वेतले त्यसको रक्षा नगरेका भए, भीष्मले क्रोधमा एकै दिनमा आफ्ना बाणले पाण्डव सेनालाई भस्म गर्न सक्थे।

श्लोक 39
संस्कृत

पितामहं ततो दृष्ट्वा श्वेतेन विमुखीकृतम्॥ प्रहर्ष पाण्डवा जग्मुः पुत्रस्ते विमनाऽभवत्।

अंग्रेज़ी

Seeing the grandfather made to retreat by Shveta, the Pandavas grew exceedingly delighted, but your son became very much cheerless.

हिन्दी

पितामह को श्वेत द्वारा पीछे हटाया गया देखकर पाण्डव अत्यन्त प्रसन्न हुए, किन्तु आपका पुत्र अत्यन्त उदास हो गया।

नेपाली

पितामहलाई श्वेतद्वारा पछि हटाइएको देखेर पाण्डवहरू अत्यन्त प्रसन्न भए, तर तपाईंको पुत्र अत्यन्त उदास भयो।

duryodhana
श्लोक 40
संस्कृत

ततो दुर्योधन: क्रुद्धः पार्थिवैः परिवारितः॥ ससैन्यः पाण्डवानीकमभ्यद्रवत संयुगे।

अंग्रेज़ी

Thereupon Duryodhana surrounded by many kings, rushed in anger against the Pandava troops in that great battle.

हिन्दी

तब अनेक राजाओं से घिरा दुर्योधन क्रोध में भरकर उस महायुद्ध में पाण्डव सेना पर टूट पड़ा।

नेपाली

तब अनेक राजाले घेरिएको दुर्योधन क्रोधले भरिएर त्यस महायुद्धमा पाण्डव सेनामाथि जाइलाग्यो।

shalya bhishma kripa
श्लोक 41
संस्कृत

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विशाम्पतिः॥ भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण नोदिताः।

अंग्रेज़ी

Durmukha, Kritavarman, Kripa and Shalya, the lord of men also protected Bhishma inspired by your son.

हिन्दी

आपके पुत्र से प्रेरित होकर दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप तथा नरेश शल्य ने भी भीष्म की रक्षा की।

नेपाली

तपाईंको पुत्रबाट प्रेरित भई दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप तथा नरेश शल्यले पनि भीष्मको रक्षा गरे।

duryodhana bhishma
श्लोक 42
संस्कृत

दृष्ट्वा तु पार्थिवैः सर्वैर्दुर्योधनपुरोगमैः॥ पाण्डवानामनीकानि वध्यमानानि संयुगे। श्वेतो गाङ्गेयमुत्सृज्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्॥ नाशयामास वेगेन वायुर्वृक्षानिवौजसा।

अंग्रेज़ी

Seeing the army of Pandavas is being slain in battle by Duryodhana and all other kings, Shveta abandoned the son of Ganga, Bhishma and began to slaughter your son's troops with great iinpetuosity as the wind up-roots trees with great violence.

हिन्दी

दुर्योधन तथा अन्य समस्त राजाओं द्वारा पाण्डवों की सेना का युद्ध में संहार होते देखकर श्वेत ने गङ्गापुत्र भीष्म को छोड़ दिया और आपके पुत्र की सेना का ऐसे महान् वेग से संहार करने लगे जैसे वायु महान् प्रचण्डता से वृक्षों को उखाड़ फेंकती है।

नेपाली

दुर्योधन तथा अन्य सम्पूर्ण राजाहरूद्वारा पाण्डवहरूको सेनाको युद्धमा संहार भइरहेको देखेर श्वेतले गङ्गापुत्र भीष्मलाई छाडे र तपाईंको पुत्रको सेनाको यस्तो महान् वेगले संहार गर्न थाले जसरी वायुले महान् प्रचण्डताले रूखहरू उखेलेर फ्याँक्छ।

bhishma virata
श्लोक 43
संस्कृत

द्रावयित्वा चमू राजन् वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः॥ आपतत् सहसा भूयो यत्र भीष्मो व्यवस्थितः।

अंग्रेज़ी

O king, having routed your army, Virata's son (Shveta) senseless in anger again rushed towards the place where Bhishma stood.

हिन्दी

हे राजन्, आपकी सेना को छिन्न-भिन्न करके विराट के पुत्र (श्वेत) क्रोध में सुध-बुध खोकर फिर उसी स्थान की ओर टूट पड़े जहाँ भीष्म खड़े थे।

नेपाली

हे राजन्, तपाईंको सेनालाई छिन्नभिन्न पारेर विराटका पुत्र (श्वेत) क्रोधमा सुधबुध गुमाएर फेरि त्यही ठाउँतिर जाइलागे जहाँ भीष्म उभिएका थिए।

bhishma
श्लोक 44
संस्कृत

तौ तत्रोपगतौ राजन् शरदीप्तौ महाबलौ।॥ अयुध्येतां महात्मानौ यथोभौ वृत्रवासवौ। अन्योन्यं तु महाराज परस्परवधैषिणौ॥ निगृह्य कार्मुकं श्वेतो भीष्मं विव्याध सप्तभिः।

अंग्रेज़ी

O king! those two mighty and great warriors, both blazing with their arrows, fought with each other like Vritra and Vasava in the days of yore, both eager to kill each other. Having drawn his bow to the fullest stretch, Shveta wounded Bhishma with seven arrows.

हिन्दी

हे राजन्! वे दोनों महाबली महारथी, अपने बाणों से प्रज्वलित होते हुए, एक-दूसरे को मारने के लिए उत्सुक होकर प्राचीन काल के वृत्र और वासव (इन्द्र) के समान लड़े। धनुष को पूरी तरह खींचकर श्वेत ने भीष्म को सात बाणों से घायल किया।

नेपाली

हे राजन्! ती दुवै महाबली महारथी, आफ्ना बाणले प्रज्वलित हुँदै, एक-अर्कालाई मार्न उत्सुक भई पुरातन कालका वृत्र र वासव (इन्द्र)झैँ लडे। धनुषलाई पूरै तानेर श्वेतले भीष्मलाई सात बाणले घाइते बनाए।

bhishma
श्लोक 45
संस्कृत

पराक्रमं ततस्तस्य पराक्रम्य पराक्रमी॥ तरसा वारयामास मत्तो मत्तमिव द्विपम्।

अंग्रेज़ी

The brave one (Bhishma) then put forth his prowess; he quickly checked his adversary's valour as a mad elephants checks another inad elephant.

हिन्दी

तब उस वीर (भीष्म) ने अपना पराक्रम प्रकट किया; उन्होंने शीघ्र ही अपने प्रतिपक्षी के शौर्य को इस प्रकार रोक दिया जैसे एक मत्त हाथी दूसरे मत्त हाथी को रोक देता है।

नेपाली

तब ती वीर (भीष्म)ले आफ्नो पराक्रम प्रकट गरे; उनले चाँडै नै आफ्नो प्रतिपक्षीको शौर्यलाई यसरी रोकिदिए जसरी एउटा मात्तिएको हात्तीले अर्को मात्तिएको हात्तीलाई रोक्छ।

bhishma shantanu
श्लोक 46
संस्कृत

श्वेतः शान्तनवं भूयः शरैः संनतपर्वभिः॥ विव्याध पञ्चविंशत्या दद्भुतमिवाभवत्।

अंग्रेज़ी

Shveta again shot twenty five arrows having bent knot cach and penetrated the budy of Bhishma, the son of Shantanu. It was happened as an unprecedented event.

हिन्दी

श्वेत ने फिर पच्चीस बाण चलाए, जिनमें से प्रत्येक की गाँठ मुड़ी हुई थी, और वे शान्तनु के पुत्र भीष्म के शरीर में घुस गए। यह एक अभूतपूर्व घटना के रूप में घटित हुआ।

नेपाली

श्वेतले फेरि पच्चीस बाण हाने, जसमध्ये प्रत्येकको गाँठो बाङ्गिएको थियो, र ती शान्तनुका पुत्र भीष्मको शरीरमा छिरे। यो एउटा अभूतपूर्व घटनाका रूपमा घट्यो।

bhishma shantanu
श्लोक 47
संस्कृत

तं प्रत्यविध्यद् दशभिर्भीष्मः शान्तनवस्तदा॥ आजघान ततो भीष्मं श्वेतः क्षत्रियनन्दनः।

अंग्रेज़ी

That delighter of the Kshatriyas, Shveta, then struck Bhishma; and the son of Shantanu pierced him in return with ten arrows.

हिन्दी

तब क्षत्रियों को आनन्दित करने वाले श्वेत ने भीष्म पर प्रहार किया; और शान्तनु के पुत्र ने बदले में उन्हें दस बाणों से बींधा।

नेपाली

तब क्षत्रियहरूलाई आनन्दित पार्ने श्वेतले भीष्ममाथि प्रहार गरे; र शान्तनुका पुत्रले बदलामा उनलाई दस बाणले बिँधे।

bhishma
श्लोक 48
संस्कृत

सम्प्रहस्य ततः श्वेतः सृक्किणी परिसंलिहन्॥ स विद्धस्तेन बलवान् नाकम्पत यथाऽचलः। वैराटिः समरे क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम्॥ धनुश्चिच्छेद भीष्मस्य नवभिर्दशधा शरैः। संधाय विशिखं चैव शरं लोमप्रवाहिनम्॥ उन्ममाथ ततस्तालं ध्वजशीर्षं महात्मनः। केतुं निपतितं दृष्ट्वा भीष्मस्य तनयास्तव॥ हतं भीष्ममन्यन्त श्वेतस्य वशमागतम्। पाण्डवाश्चापि संहृष्टादध्मुः शङ्खान् मुदायुताः॥

अंग्रेज़ी

They smiling and licking with his tongue the corners of the mouth, Shveta cut down Bhishma's bow into ten parts with nine arrows. Then taking up a winged arrow made of iron, he crushed the palmyra on the top of the standard of that exalted one (Bhishma). Seeing the standard of Bhishma cut down, your sons thought that Bhishma was killed. The Pandavas in great delight blew their conchs.

हिन्दी

तब मुस्कराते हुए और जीभ से अपने मुख के कोने चाटते हुए श्वेत ने नौ बाणों से भीष्म के धनुष के दस टुकड़े कर दिए। फिर लोहे का बना एक पंखदार बाण लेकर उन्होंने उन महानुभाव (भीष्म) की ध्वजा के शिखर पर स्थित ताड़ को चूर-चूर कर दिया। भीष्म की ध्वजा कटी देखकर आपके पुत्रों ने समझा कि भीष्म मारे गए। पाण्डवों ने महान् हर्ष में अपने शङ्ख बजाए।

नेपाली

तब मुस्कुराउँदै र जिब्रोले आफ्नो मुखका कुना चाट्दै श्वेतले नौ बाणले भीष्मको धनुषका दस टुक्रा पारिदिए। त्यसपछि फलामको बनेको एउटा पखेटादार बाण लिएर उनले ती महानुभाव (भीष्म)को ध्वजाको शिखरमा रहेको तालवृक्ष चूरचूर पारिदिए। भीष्मको ध्वजा काटिएको देखेर तपाईंका पुत्रहरूले ठाने कि भीष्म मारिए। पाण्डवहरूले महान् हर्षमा आफ्ना शङ्ख फुके।

duryodhana bhishma
श्लोक 49
संस्कृत

भीष्मस्य पतितं केतुं दृष्ट्वा तालं महात्मनः। ततो दुर्योधनः क्रोधात् स्वमनीकमनोदयत्।।६

अंग्रेज़ी

Seeing the palmyra-standard of the illustrious Bhishma cut down, Duryodhana, in great anger, urged his army to the battle.

हिन्दी

यशस्वी भीष्म की ताड़-ध्वजा कटी देखकर दुर्योधन ने महान् क्रोध में अपनी सेना को युद्ध के लिए प्रेरित किया।

नेपाली

यशस्वी भीष्मको तालध्वजा काटिएको देखेर दुर्योधनले महान् क्रोधमा आफ्नो सेनालाई युद्धका लागि प्रेरित गर्‍यो।

shalya duryodhana bhishma kripa vikarna jarasandha
श्लोक 50
संस्कृत

यत्ता भीष्मं परीप्सध्वं रक्षमाणाः समन्ततः। मा नः प्रपश्यमानानां श्वेतान्मृत्युमवाप्स्यति॥ भीष्मः शान्तनवः शूरस्तथा सत्यं ब्रवीमि वः। राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः॥ बलेन चतुरङ्गेण गाङ्गेयमन्वपालयन्। बाह्रीकः कृतवर्मा च शलः शल्यश्च भारत॥ जलसंधो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः। त्वरमाणास्त्वराकाले परिवार्य समन्ततः॥ अवारयदमेयात्मा दर्शयन् पाणिलाघवम्। स निवार्य तान् सर्वान् केसरी कुञ्जरानिव॥ महता शरवर्षेण भीष्मस्य धनुराच्छिनत्।

अंग्रेज़ी

They all carefully protected Bhishma who was then in great distress. To them that stood there as spectators, the king (Duryodhana) thus exclaimed. “Either Shveta or Bhishma will die (to day)". Having heard the words of the king, the great car-warriors soon with four kinds of troops advanced to protect the son of Ganga. O descendant of Bharata, Balhika, Kritavarina, Kripa, Shalya, the son of Jarasandha, Vikarna, Chitrasena and Vivingshati, all with great speed, surrounded him on all sides and poured a continuous shower of arrows. That highsouled and mighty warrior then soon checked those wrathful warriors with sharp arrows by displaying his own lightness of hands. Checking them all as a lion checks a herd of elephants, Shveta cut off Bhishma's bow with a thick shower of arrows.

हिन्दी

उन सबने भीष्म की, जो उस समय महान् सङ्कट में थे, सावधानीपूर्वक रक्षा की। जो वहाँ दर्शक बनकर खड़े थे, उनसे राजा (दुर्योधन) ने इस प्रकार कहा — "आज या तो श्वेत मरेगा या भीष्म।" राजा के ये वचन सुनकर महारथी शीघ्र ही चतुरङ्गिणी सेना के साथ गङ्गापुत्र की रक्षा के लिए आगे बढ़े। हे भरतवंशी, बाह्लीक, कृतवर्मा, कृप, शल्य, जरासन्ध का पुत्र, विकर्ण, चित्रसेन तथा विविंशति — सब बड़े वेग से उन्हें चारों ओर से घेरकर बाणों की निरन्तर वर्षा करने लगे। तब उन महात्मा महाबली योद्धा (श्वेत) ने अपने हाथों की फुर्ती दिखाकर उन क्रुद्ध योद्धाओं को तीखे बाणों से शीघ्र ही रोक दिया। जैसे सिंह हाथियों के झुण्ड को रोक देता है, वैसे ही उन सबको रोककर श्वेत ने बाणों की घनी वर्षा से भीष्म का धनुष काट डाला।

नेपाली

ती सबैले भीष्मको, जो त्यस बेला महान् सङ्कटमा थिए, सावधानीपूर्वक रक्षा गरे। जो त्यहाँ दर्शक भई उभिएका थिए, तिनीहरूलाई राजा (दुर्योधन)ले यसरी भन्यो — "आज या त श्वेत मर्नेछ या भीष्म।" राजाका यी वचन सुनेर महारथीहरू चाँडै नै चतुरङ्गिणी सेनासहित गङ्गापुत्रको रक्षाका लागि अगाडि बढे। हे भरतवंशी, बाह्लीक, कृतवर्मा, कृप, शल्य, जरासन्धका पुत्र, विकर्ण, चित्रसेन तथा विविंशति — सबै ठूलो वेगले उनलाई चारैतिरबाट घेरेर बाणको निरन्तर वर्षा गर्न थाले। तब ती महात्मा महाबली योद्धा (श्वेत)ले आफ्ना हातको फुर्ती देखाएर ती क्रुद्ध योद्धाहरूलाई तीखा बाणले चाँडै नै रोकिदिए। जसरी सिंहले हात्तीको बथानलाई रोक्छ, त्यसरी नै ती सबैलाई रोकेर श्वेतले बाणको बाक्लो वर्षाले भीष्मको धनुष काटिदिए।

duryodhana bhishma shantanu
श्लोक 51
संस्कृत

ततोऽन्यद् धनुरादाय भीष्मः शान्तनवो युधि॥ श्वेतं विव्याध राजेन्द्र कङ्कपत्रैः शितैः शरैः। ततः सेनापतिः क्रुद्धो भीष्मं बहुभिरायसैः॥ विव्याध समरे राजन् सर्वलोकस्य पश्यतः। ततः प्रव्यथितो राजा भीष्मं दृष्ट्वा निवारितम्॥ । प्रवीरं सर्वलोकस्य श्वेतेन युधि वै तदा। निष्ठानकश्च सुमहांस्तव सैन्यस्य चाभवत्॥ तं वीरं वारितं दृष्ट्वा श्वेतेन शरविक्षतम्। हतं श्वेतेन मन्यन्ते श्वेतस्य वशमागतम्॥

अंग्रेज़ी

Then the son of Shantanu, Bhishma, took up another bow in that battle and wounded Shveta with arrows, furnished with the feather of Kanka birds. Then that commander (Shveta) in great anger wounded Bhishma in that battle with innumerable arrows in the very sight of all. Seeing Bhishma, that foremost of all the warriors, checked in the battle by Shveta the king (Duryodhana) became exceedingly cheerless, and your whole army felt themselves in great distress. Seeing the heroic Bhislima checked and wounded by Shveta with his arrows, a!' thought that Bhishma had been killed.

हिन्दी

तब शान्तनु के पुत्र भीष्म ने उस युद्ध में दूसरा धनुष उठाया और कङ्क पक्षी के पंखों से युक्त बाणों से श्वेत को घायल किया। तब उन सेनापति (श्वेत) ने महान् क्रोध में सबके देखते-देखते उस युद्ध में भीष्म को असंख्य बाणों से घायल किया। समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म को श्वेत द्वारा युद्ध में रोका गया देखकर राजा (दुर्योधन) अत्यन्त उदास हो गया, और आपकी समस्त सेना ने स्वयं को महान् सङ्कट में अनुभव किया। वीर भीष्म को श्वेत के बाणों से रोका और घायल हुआ देखकर सबने समझा कि भीष्म मारे गए।

नेपाली

तब शान्तनुका पुत्र भीष्मले त्यस युद्धमा अर्को धनुष उठाए र कङ्क पक्षीका प्वाँखले युक्त बाणले श्वेतलाई घाइते बनाए। तब ती सेनापति (श्वेत)ले महान् क्रोधमा सबैका देख्दादेख्दै त्यस युद्धमा भीष्मलाई असंख्य बाणले घाइते बनाए। सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ भीष्मलाई श्वेतद्वारा युद्धमा रोकिएको देखेर राजा (दुर्योधन) अत्यन्त उदास भयो, र तपाईंको सम्पूर्ण सेनाले आफूलाई महान् सङ्कटमा अनुभव गर्‍यो। वीर भीष्मलाई श्वेतका बाणले रोकिएको र घाइते भएको देखेर सबैले ठाने कि भीष्म मारिए।

bhishma
श्लोक 52
संस्कृत

ततः क्रोधवशं प्राप्तः पिता देवव्रतस्तव। ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा तां च सेनां निवारिताम्॥ श्वेतं प्रति महाराज व्यसृजत् सायकान् बहून्। तानावार्य रणे श्वेतो भीष्पस्य रथिनां वरः॥ धनुश्चिच्छेद भल्लेन पुनरेव पितुस्तव। उत्सृज्य कार्मुकं राजन् गाङ्गेयः क्रोधमूर्च्छितः॥ अन्यत् कार्मुकमादाय विपुलं बलवत्तरम्। तत्र संधाय विपुलान् भल्लान् सप्त शिलाशितान्॥ चतुर्भिश्च जघानाश्वाच्छ्वेतस्य पृतनापतेः। ध्वजं द्वाभ्यां तु चिच्छेद सप्तमेन च सारथेः॥ शिरश्चिच्छेद भल्लेन संक्रुद्धो लघुविक्रमः।

अंग्रेज़ी

Thereupon your father Devavrata, seeing his standard cut down and the army checked, grew greatly enraged and shot at Shveta innumerable arrows. O king, that foremost of heroes Shveta however baffled all those arrows of Bhishma and he once more cut off with a broad-headed arrow the bow of your father. O king, throwing aside that bow, the son of Ganga took up in great anger another strong and large bow, and aiming seven large broadheaded arrows, killed the four horses of the general Shveta, then he cut down his standard and then, the head of his charioteer.

हिन्दी

तब आपके पिता देवव्रत अपनी ध्वजा कटी और सेना रुकी देखकर अत्यन्त क्रुद्ध हुए और उन्होंने श्वेत पर असंख्य बाण छोड़े। हे राजन्, किन्तु वीरों में श्रेष्ठ श्वेत ने भीष्म के उन समस्त बाणों को व्यर्थ कर दिया और एक बार फिर चौड़े फल वाले बाण से आपके पिता का धनुष काट डाला। हे राजन्, उस धनुष को फेंककर गङ्गापुत्र ने महान् क्रोध में दूसरा दृढ़ और विशाल धनुष उठाया, और सात बड़े चौड़े फल वाले बाणों का सन्धान करके सेनापति श्वेत के चारों घोड़ों को मार डाला; फिर उन्होंने उनकी ध्वजा काटी और तब उनके सारथि का सिर।

नेपाली

तब तपाईंका पिता देवव्रत आफ्नो ध्वजा काटिएको र सेना रोकिएको देखेर अत्यन्त क्रुद्ध भए र उनले श्वेतमाथि असंख्य बाण छाडे। हे राजन्, तर वीरहरूमा श्रेष्ठ श्वेतले भीष्मका ती सम्पूर्ण बाण व्यर्थ पारिदिए र एक पटक फेरि चौडा फलको बाणले तपाईंका पिताको धनुष काटिदिए। हे राजन्, त्यो धनुष फ्याँकेर गङ्गापुत्रले महान् क्रोधमा अर्को दृढ र विशाल धनुष उठाए, र सातवटा ठूला चौडा फलका बाणको सन्धान गरेर सेनापति श्वेतका चारै घोडा मारिदिए; त्यसपछि उनले तिनको ध्वजा काटे र तब तिनका सारथिको शिर।

bhishma shantanu
श्लोक 53
संस्कृत

हताश्वसूतात् स रथादवप्लुत्य महाबलः॥ अमर्षवशमापन्नो व्याकुलः समपद्यत। विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पितामहः॥ ताडयामास निशितैः शरसंधैः समन्ततः। स ताड्यमानः समरे भीष्मचापच्युतैः शरैः॥ स्वरथे धनुरुत्सृज्य शक्तिं जग्राह काञ्चनीम्। ततः शक्तिं रणे श्वेतो जग्राहोचां महाभयाम्॥ कालदण्डोपमां घोरां मृत्योर्जिह्वामिव श्वसन्। अब्रवीच्च तदा श्वेतो भीष्मं शान्तनवं रणे॥ तिष्ठेदानीं सुसंरब्धः पश्य मां पुरुषो भव। एवमुक्त्वा महेष्वासो भीष्मं युधि पराक्रमी॥ ततः शक्तिममेयात्मा चिक्षेप भुजगोपमाम्। पाण्डवार्थ पराक्रान्तस्तवानर्थं चिकीर्षुकः॥

अंग्रेज़ी

Thereupon that great car-warrior jumped down from his car the horses and the charioteer of which had been killed. Seeing Shveta, that foremost of car-warriors, deprived of his car, the grandsire began to strike him on all sides with showers of arrows. Wounded in this great battle with arrows shot from Bhishma's bow, leaving his bow on his car, he took up a dart decked with gold, and taking up that terrible and fearful dart which resembled the fatal rod of Death and which was capable of killing even Death himself, Shveta thus spoke in anger to the son of Shantanu, Bhishma. "O foremost of men, wait a little and see my prowess". Having said this to Bhishma that greatly powerful and high-souled bow-man hurled that dart resembling a snake.

हिन्दी

तब वे महारथी अपने उस रथ से कूद पड़े जिसके घोड़े और सारथि मारे जा चुके थे। महारथियों में श्रेष्ठ श्वेत को रथहीन देखकर पितामह उन पर चारों ओर से बाणों की वर्षा करने लगे। इस महायुद्ध में भीष्म के धनुष से छूटे बाणों से घायल होकर उन्होंने अपना धनुष रथ पर छोड़ दिया और स्वर्णजटित एक शक्ति (भाला) उठा ली; और मृत्यु के कालदण्ड के समान तथा स्वयं मृत्यु का भी वध करने में समर्थ उस भयानक और भयङ्कर शक्ति को उठाकर श्वेत ने क्रोध में शान्तनु के पुत्र भीष्म से इस प्रकार कहा — "हे पुरुषश्रेष्ठ, तनिक ठहरिए और मेरा पराक्रम देखिए।" भीष्म से यह कहकर उस महाबली और महात्मा धनुर्धर ने सर्प के समान वह शक्ति फेंकी।

नेपाली

तब ती महारथी आफ्नो त्यस रथबाट हामफाले जसका घोडा र सारथि मारिइसकेका थिए। महारथीहरूमा श्रेष्ठ श्वेतलाई रथविहीन देखेर पितामह उनीमाथि चारैतिरबाट बाणको वर्षा गर्न थाले। यस महायुद्धमा भीष्मको धनुषबाट छुटेका बाणले घाइते भएर उनले आफ्नो धनुष रथमै छाडे र सुनजडित एउटा शक्ति (भाला) उठाए; र मृत्युको कालदण्डसमान तथा स्वयं मृत्युलाई पनि मार्न सक्ने त्यस भयानक र भयङ्कर शक्तिलाई उठाएर श्वेतले क्रोधमा शान्तनुका पुत्र भीष्मलाई यसरी भने — "हे पुरुषश्रेष्ठ, अलिकति पर्खनुहोस् र मेरो पराक्रम हेर्नुहोस्।" भीष्मलाई यसो भनेर ती महाबली र महात्मा धनुर्धरले सर्पसमान त्यो शक्ति फ्याँके।

श्लोक 54
संस्कृत

हाहाकारो महानासीत् पुत्राणां ते विशाम्पते। दृष्ट्वा शक्तिं महाघोरां मृत्योर्दण्डसमप्रभाम्॥

अंग्रेज़ी

O king, then loud cries of “Oh” and “Alas" rose among your sons when they saw that fearful dart which was as effulgent as the rod of death.

हिन्दी

हे राजन्, तब मृत्यु के दण्ड के समान देदीप्यमान उस भयङ्कर शक्ति को देखकर आपके पुत्रों में "हाय" और "हा-हाकार" के ऊँचे स्वर उठे।

नेपाली

हे राजन्, तब मृत्युको दण्डझैँ देदीप्यमान त्यस भयङ्कर शक्ति देखेर तपाईंका पुत्रहरूमा "हाय" र "हाहाकार"का ठूला स्वर उठे।

श्लोक 55
संस्कृत

श्वेतस्य करनिर्मुक्तां निर्मुक्तोरगसंनिभाम्। अपतत् सहसा राजन् महोल्केव नभस्तलात्॥ ज्वलन्तीमन्तरिक्षे तां ज्वालाभिरिव संवृताम्।

अंग्रेज़ी

Having been furled from Shveta's handthat dart which resembled a snake that had just cast off its slough, fell with great force like a meteor from the sky.

हिन्दी

श्वेत के हाथ से छूटी हुई वह शक्ति, जो केँचुल त्यागे हुए सर्प के समान थी, आकाश से गिरते उल्का के समान महान् वेग से गिरी।

नेपाली

श्वेतको हातबाट छुटेको त्यो शक्ति, जो काँचुली फ्याँकेको सर्पसमान थियो, आकाशबाट खस्ने उल्कासमान महान् वेगले खस्यो।

श्लोक 56
संस्कृत

असम्भ्रान्तस्तदा राजन् पिता देवव्रतस्तव।॥ अष्टभिर्नवभिर्भीष्मः शक्तिं चिच्छेद पत्रिभिः। उत्कृष्टहेमविकृतां निकृतां निशितैः शरैः॥

अंग्रेज़ी

Your father Devavrata, then, without the slightest fcar, with eight sharp and winged arrows, cut down into nine parts that fearful dart which was decked with pure gold and which appeared to be covered with flames of fire.

हिन्दी

तब आपके पिता देवव्रत ने तनिक भी भय के बिना आठ तीखे पंखदार बाणों से उस भयङ्कर शक्ति के, जो शुद्ध स्वर्ण से मढ़ी थी और जो अग्नि की लपटों से ढकी प्रतीत होती थी, नौ टुकड़े कर दिए।

नेपाली

तब तपाईंका पिता देवव्रतले अलिकति पनि भय नमानी आठ तीखा पखेटादार बाणले त्यस भयङ्कर शक्तिका, जो शुद्ध सुनले मढिएको थियो र जो अग्निका ज्वालाले ढाकिएको देखिन्थ्यो, नौ टुक्रा पारिदिए।

virata
श्लोक 57
संस्कृत

उच्चुक्रुशुस्ततः सर्वे तावका भरतर्षभ। शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः।।८ 1८८॥

अंग्रेज़ी

All your troops, O best of the Bharata race, then sent up a loud shout of joy. Virata's son, however, having seen his dart cut down into fragments, lost all sense in anger.

हिन्दी

हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तब आपकी समस्त सेना ने हर्ष का ऊँचा घोष किया। किन्तु विराट के पुत्र अपनी शक्ति के टुकड़े-टुकड़े हुए देखकर क्रोध में सारी सुध खो बैठे।

नेपाली

हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, तब तपाईंको सम्पूर्ण सेनाले हर्षको ठूलो घोष गर्‍यो। तर विराटका पुत्रले आफ्नो शक्ति टुक्राटुक्रा भएको देखेर क्रोधमा सारा सुध गुमाए।

virata
श्लोक 58
संस्कृत

कालोपहतचेतास्तु कर्तव्यं नाभ्यजानत। क्रोधसम्मूर्च्छितो राजन् वैराटिः प्रहसन्निव॥

अंग्रेज़ी

Like one whose heart was over come by the approaching death, he could not settle what to do. O king, deprived of his senses by anger, Virata's son, with smiles.

हिन्दी

जिसका हृदय समीप आती मृत्यु से अभिभूत हो, उसी के समान वे यह निश्चय न कर सके कि क्या करें। हे राजन्, क्रोध से सुध-बुध खोकर विराट के पुत्र ने मुस्कराते हुए —

नेपाली

जसको हृदय नजिकिँदै गरेको मृत्युले अभिभूत भएको होस्, त्यसैझैँ उनले के गर्ने भन्ने निश्चय गर्न सकेनन्। हे राजन्, क्रोधले सुधबुध गुमाएर विराटका पुत्रले मुस्कुराउँदै —

bhishma yama
श्लोक 59
संस्कृत

गदा जग्राह संहृष्टो भीष्मस्य निधनं प्रति। क्रोधेन रक्तनयनो दण्डपाणिरिवान्तकः॥

अंग्रेज़ी

Took up in great cheerfulness a fearful mace for Bhishma's destruction. With eyes red in anger, and loO king like a second Yama armed with the rod.

हिन्दी

महान् उल्लास से भीष्म के विनाश के लिए एक भयङ्कर गदा उठा ली। क्रोध से रक्त नेत्रों वाले और दण्डधारी दूसरे यम के समान दिखाई देते हुए —

नेपाली

महान् उल्लासले भीष्मको विनाशका लागि एउटा भयङ्कर गदा उठाए। क्रोधले रातो आँखा भएका र दण्डधारी दोस्रो यमझैँ देखिँदै —

bhishma
श्लोक 60
संस्कृत

भीष्मं समभिदुद्राव जलौघ इव पर्वतम्। तस्य वेगमसंवार्यं मत्वा भीष्मः प्रतापवान्॥

अंग्रेज़ी

He rushed upon Bhishma as a swollen river rushes upon a rock. Considering his great impetuosity as incapable of being checked, the greatly fearful Bhishma.

हिन्दी

वे भीष्म पर इस प्रकार टूट पड़े जैसे उमड़ी हुई नदी किसी शिला पर टूट पड़ती है। उनके महान् वेग को अरोक्य समझकर अत्यन्त भयङ्कर भीष्म —

नेपाली

उनी भीष्ममाथि यसरी जाइलागे जसरी उर्लिएको नदी कुनै ढुङ्गामाथि जाइलाग्छ। उनको महान् वेगलाई रोक्न नसकिने ठानेर अत्यन्त भयङ्कर भीष्म —

श्लोक 61
संस्कृत

प्रहारविप्रमोक्षार्थं सहसा धरणीं गतः। श्रेतः क्रोधसमाविष्टो भ्रामयित्वा तु तां गदाम्॥

अंग्रेज़ी

Who is ever skillful in knowing the prowess of other, suddenly jumped down on the ground to avoid that blow. O king, Shveta, however, whirling that heavy mace in anger.

हिन्दी

जो सदा दूसरों के पराक्रम को जानने में कुशल हैं, उन्होंने उस प्रहार से बचने के लिए सहसा भूमि पर छलाँग लगा दी। हे राजन्, किन्तु श्वेत ने क्रोध में उस भारी गदा को घुमाकर —

नेपाली

जो सधैँ अरूको पराक्रम बुझ्नमा कुशल छन्, उनले त्यस प्रहारबाट बच्न एक्कासि भुइँमा हाम फाले। हे राजन्, तर श्वेतले क्रोधमा त्यो गह्रौँ गदा घुमाएर —

bhishma shiva
श्लोक 62
संस्कृत

रथे भीष्मस्य चिक्षेप यथा देवो धनेश्वरः। तया भीष्मनिपातिन्या स रथो भस्मसात्कृतः॥ सध्वजः सह सूतेन साश्वः सयुगबन्धुरः। विरथं रथिनां श्रेष्ठं भीष्मं दृष्ट्वा रथोत्तमाः॥ वै॥

अंग्रेज़ी

Hurled it on Bhishma's car like the dcity Maheshvara (Shiva). By the fall of that mace intended for Bhishma's destruction, that car. with its standard, charioteer and horses, was reduced to ashes. Seeing Bhishrma, that foremost of car-warriors fighting on foot.

हिन्दी

उसे महादेव माहेश्वर (शिव) के समान भीष्म के रथ पर फेंक दिया। भीष्म के विनाश के लिए फेंकी गई उस गदा के गिरने से वह रथ अपनी ध्वजा, सारथि तथा घोड़ों सहित भस्म हो गया। महारथियों में श्रेष्ठ भीष्म को पैदल लड़ते देखकर —

नेपाली

त्यसलाई महादेव माहेश्वर (शिव)झैँ भीष्मको रथमाथि फ्याँकिदिए। भीष्मको विनाशका लागि फ्याँकिएको त्यस गदा खस्दा त्यो रथ आफ्नो ध्वजा, सारथि तथा घोडासहित भस्म भयो। महारथीहरूमा श्रेष्ठ भीष्मलाई पैदल लडिरहेको देखेर —

shalya bhishma
श्लोक 63
संस्कृत

अभ्यधावन्त सहिताः शल्यप्रभृतयो रथाः। ततोऽन्यं रथमास्थाय धनुर्विस्फार्य दुर्मनाः॥ शनकैरभ्ययाच्छ्वेतं गाङ्गेयः प्रहसन्निव। एतस्मिन्नन्तरे भीष्मः शुश्राव विपुलां गिरम्॥ आकाशादीरितां दिव्यामात्मनो हितसम्भवाम्। भीष्म भीष्म महाबाहो शीघ्रं यत्नं कुरुश्व

अंग्रेज़ी

Many car-warriors, Shalya and others soon came to his help. Getting up on another car and stretching his bow. Bhishma slowly advanced towards Shveta. In the meantime he heard a voice in the sky. It was celestial and fraught with his own good. It said, “O Bhishma, O Bhishma, O mighty armed hero, fight without losing a moment.

हिन्दी

शल्य आदि अनेक महारथी शीघ्र ही उनकी सहायता के लिए आए। दूसरे रथ पर चढ़कर और अपना धनुष तानकर भीष्म धीरे-धीरे श्वेत की ओर बढ़े। इसी बीच उन्होंने आकाश में एक वाणी सुनी। वह दिव्य थी और उनके अपने कल्याण से युक्त थी। उसने कहा — "हे भीष्म, हे भीष्म, हे महाबाहु वीर, एक क्षण भी गँवाए बिना युद्ध कीजिए।

नेपाली

शल्य आदि अनेक महारथी चाँडै नै उनको सहायताका लागि आए। अर्को रथमा चढेर र आफ्नो धनुष तानेर भीष्म बिस्तारै श्वेततिर बढे। यसै बीच उनले आकाशमा एउटा वाणी सुने। त्यो दिव्य थियो र उनकै कल्याणले युक्त थियो। त्यसले भन्यो — "हे भीष्म, हे भीष्म, हे महाबाहु वीर, एक क्षण पनि नगुमाई युद्ध गर्नुहोस्।

श्लोक 64
संस्कृत

एष ह्यस्य जये कालो निर्दिष्टो विश्वयोनिना। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं देवदूतेन भाषितम्॥

अंग्रेज़ी

This is the moment fixed by the creator for getting success over this one.” Having heard these words uttered by the celestial messenger.

हिन्दी

यही वह क्षण है जो विधाता ने इस पर विजय पाने के लिए नियत किया है।" दिव्य दूत द्वारा कहे गए ये वचन सुनकर —

नेपाली

यही त्यो क्षण हो जो विधाताले यसमाथि विजय पाउनका लागि नियत गरेका छन्।" दिव्य दूतद्वारा भनिएका यी वचन सुनेर —

bhishma dhrishtadyumna satyaki
श्लोक 65
संस्कृत

सम्प्रहृष्टमना भूत्वा वधे तस्य मनो दधे। विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पदातिनम्॥ सहितास्त्वभ्यवर्तन्त परीप्सन्तो महारथाः। सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥

अंग्रेज़ी

Bhishma carefully determined to kill Shveta. Seeing that foremost of car-warriors fighting on foot, many great car-warriors rushed untidily to his rescue. They were Satyaki, Bhimasena, and that descendant of Prishata, Dhrishtadyumna.

हिन्दी

भीष्म ने सावधानी से श्वेत का वध करने का निश्चय किया। महारथियों में श्रेष्ठ उन (श्वेत) को पैदल लड़ते देखकर अनेक महारथी अव्यवस्थित रूप से उनकी रक्षा के लिए दौड़े। वे थे सात्यकि, भीमसेन तथा पृषत के वंशज धृष्टद्युम्न।

नेपाली

भीष्मले सावधानीपूर्वक श्वेतको वध गर्ने निश्चय गरे। महारथीहरूमा श्रेष्ठ उनी (श्वेत)लाई पैदल लडिरहेको देखेर अनेक महारथी अव्यवस्थित रूपमा उनको रक्षाका लागि दौडे। ती थिए सात्यकि, भीमसेन तथा पृषतका वंशज धृष्टद्युम्न।

shalya drona kripa dhrishtaketu abhimanyu
श्लोक 66
संस्कृत

कैकेयो धृष्टकेतुश्च अभिमन्युश्च वीर्यवान्। एतानापततः सर्वान् द्रोणशल्यकृपैः सह॥

अंग्रेज़ी

The Kaikeya brothers, Dhrishtaketu and the greatly powerful Abhimanyu. Seeing them coming to his rescue, with Drona, Shalya, and Kripa.

हिन्दी

कैकेय बन्धु, धृष्टकेतु तथा महाबली अभिमन्यु। उन्हें उनकी रक्षा के लिए आते देखकर द्रोण, शल्य और कृप के साथ —

नेपाली

कैकेय बन्धुहरू, धृष्टकेतु तथा महाबली अभिमन्यु। तिनीहरूलाई उनको रक्षाका लागि आउँदै गरेको देखेर द्रोण, शल्य र कृपसहित —

bhishma
श्लोक 67
संस्कृत

अवारयदमेयात्मा वारिवेगानिवाचलः। स निरुद्धेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु॥

अंग्रेज़ी

That high-souled hero (Bhishma) stopped them all as a mountain resists the wind. When the illustrious warriors of the Pandava army were thus checked.

हिन्दी

उन महात्मा वीर (भीष्म) ने उन सबको इस प्रकार रोक दिया जैसे पर्वत वायु को रोकता है। जब पाण्डव सेना के यशस्वी योद्धा इस प्रकार रोक दिए गए —

नेपाली

ती महात्मा वीर (भीष्म)ले ती सबैलाई यसरी रोकिदिए जसरी पर्वतले वायुलाई रोक्छ। जब पाण्डव सेनाका यशस्वी योद्धाहरू यसरी रोकिए —

bhishma
श्लोक 68
संस्कृत

श्वेतः खङ्गमथाकृष्य भीष्मस्य धनुराच्छिनत्। तदपास्य धनुश्छिन्नं त्वरमाणः पितामहः॥ देवदूतवचः श्रुत्वा वधे तस्य मनो दधे। ततः प्रचरमाणस्तु पिता देवव्रतस्तव॥

अंग्रेज़ी

Shveta took up a sword and cut off Bhishma's bow. Throwing off that bow the (Kuru) grandfather having heard the words of the celestial messenger set his heart to destroy Shveta as soon as possible. Though baffled, your father Devavrata.

हिन्दी

तब श्वेत ने तलवार उठाकर भीष्म का धनुष काट डाला। उस धनुष को फेंककर (कुरु) पितामह ने, दिव्य दूत के वचन सुनकर, श्वेत को यथाशीघ्र मार डालने का निश्चय मन में किया। यद्यपि उनका प्रयत्न व्यर्थ किया गया, तथापि आपके पिता देवव्रत —

नेपाली

तब श्वेतले तरवार उठाएर भीष्मको धनुष काटिदिए। त्यो धनुष फ्याँकेर (कुरु) पितामहले, दिव्य दूतका वचन सुनेर, श्वेतलाई सकेसम्म चाँडो मार्ने निश्चय मनमा गरे। यद्यपि उनको प्रयत्न व्यर्थ पारियो, तथापि तपाईंका पिता देवव्रत —

indra
श्लोक 69
संस्कृत

अन्यत् कार्मुकमादाय त्वरमाणो महारथः। क्षणेन सज्यमकरोच्छक्रचापसमप्रभम्॥

अंग्रेज़ी

That great car-warrior, soon took up another bow as effulgent as the bow of Indra. He stringed it in a moment.

हिन्दी

उन महारथी ने शीघ्र ही इन्द्र के धनुष के समान देदीप्यमान दूसरा धनुष उठा लिया। उन्होंने क्षण भर में उस पर प्रत्यञ्चा चढ़ा दी।

नेपाली

ती महारथीले चाँडै नै इन्द्रको धनुषझैँ देदीप्यमान अर्को धनुष उठाए। उनले क्षणभरमै त्यसमा ताँत चढाइदिए।

श्लोक 70
संस्कृत

पिता ते भरतश्रेष्ठ श्वेतं दृष्ट्वा महारथैः। वृतं तं मनुजव्यार्भीमसेनपुरोगमैः॥

अंग्रेज़ी

O best of the Bharata race, then your father. seeing that great car-warrior Shveta, though he was then surrounded by those foremost of men (the Pandava warriors) with Bhimasena at their head.

हिन्दी

हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तब आपके पिता ने उन महारथी श्वेत को देखा, यद्यपि वे उस समय भीमसेन को आगे किए हुए उन पुरुषश्रेष्ठों (पाण्डव योद्धाओं) से घिरे हुए थे —

नेपाली

हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, तब तपाईंका पिताले ती महारथी श्वेतलाई देखे, यद्यपि उनी त्यस बेला भीमसेनलाई अगाडि राखेका ती पुरुषश्रेष्ठहरू (पाण्डव योद्धाहरू)ले घेरिएका थिए —

bhishma abhimanyu
श्लोक 71
संस्कृत

अभ्यवर्तत गाङ्गेयः श्वेतं सेनापतिं द्रुतम्। आपतन्तं ततो भीष्मो भीमसेनं प्रतापवान्॥ आजघ्ने विशिखैः षष्ट्या सेनान्यं स महारथः। अभिमन्युं च समरे पिता देवव्रतस्तव॥ आजम्ने भरतश्रेष्ठस्त्रिभिः संनतपर्वभिः।

अंग्रेज़ी

The son of Ganga (Bhishma), rushed forward to attack Shveta alone. Seeing Bhishma coming, the greatly powerful Bhimasena wounded him with sixty arrows. But that great car-warrior, your father Devavrata, checked Bhimasena, Abhimanyu and other carwarriors with some fearful arrows. He then struck him (Shveta) with three straight arrows.

हिन्दी

गङ्गापुत्र (भीष्म) अकेले ही श्वेत पर आक्रमण करने के लिए आगे बढ़े। भीष्म को आते देखकर महाबली भीमसेन ने उन्हें साठ बाणों से घायल किया। किन्तु उन महारथी, आपके पिता देवव्रत ने कुछ भयङ्कर बाणों से भीमसेन, अभिमन्यु तथा अन्य महारथियों को रोक दिया। फिर उन्होंने उन (श्वेत) पर तीन सीधे बाणों से प्रहार किया।

नेपाली

गङ्गापुत्र (भीष्म) एक्लै श्वेतमाथि आक्रमण गर्न अगाडि बढे। भीष्मलाई आउँदै गरेको देखेर महाबली भीमसेनले उनलाई साठी बाणले घाइते बनाए। तर ती महारथी, तपाईंका पिता देवव्रतले केही भयङ्कर बाणले भीमसेन, अभिमन्यु तथा अन्य महारथीहरूलाई रोकिदिए। त्यसपछि उनले ती (श्वेत)माथि तीन सीधा बाणले प्रहार गरे।

dhrishtadyumna satyaki
श्लोक 72
संस्कृत

सात्यकिं च शतेनाजौ भरतानां पितामहः॥ धुष्टद्युम्नं च विंशत्या कैकेयं चापि पञ्चभिः।

अंग्रेज़ी

The (Kuru) grandfather, struck Satyaki in that great battle with one hundred arrows, Dhrishtadyumna with twenty and the Kaikeya brothers with five.

हिन्दी

(कुरु) पितामह ने उस महायुद्ध में सात्यकि पर सौ बाणों से, धृष्टद्युम्न पर बीस से और कैकेय बन्धुओं पर पाँच बाणों से प्रहार किया।

नेपाली

(कुरु) पितामहले त्यस महायुद्धमा सात्यकिमाथि सय बाणले, धृष्टद्युम्नमाथि बीसले र कैकेय बन्धुहरूमाथि पाँच बाणले प्रहार गरे।

श्लोक 73
संस्कृत

तांश्च सर्वान् महेष्वासान् पिता देवव्रतस्तव॥ वारयित्वा शरैोरैः श्वेतमेवाभिदुद्रुवे।

अंग्रेज़ी

Having thus checked all those great bowmen with fearful arrows, your father Devavrata rushed towards Shveta alone.

हिन्दी

इस प्रकार भयङ्कर बाणों से उन समस्त महान् धनुर्धरों को रोककर आपके पिता देवव्रत अकेले श्वेत की ओर टूट पड़े।

नेपाली

यसरी भयङ्कर बाणले ती सम्पूर्ण महान् धनुर्धरलाई रोकेर तपाईंका पिता देवव्रत एक्लै श्वेततिर जाइलागे।

bhishma
श्लोक 74
संस्कृत

ततः शरं मृत्युसमं भारसाधनमुत्तमम्॥ विकृष्य बलवान् भीष्मः समाधत्त दुरासदम्।

अंग्रेज़ी

Then taking up an arrow which resembled Death himself which was capable of being a great strain and which was incapable of being resisted, the mighty Bhishma placed it on his bow-string.

हिन्दी

तब स्वयं मृत्यु के समान, महान् तनाव सहने में समर्थ तथा जिसे रोका न जा सके, ऐसा एक बाण लेकर महाबली भीष्म ने उसे अपनी प्रत्यञ्चा पर रखा।

नेपाली

तब स्वयं मृत्युसमान, महान् तनाव सहन सक्ने तथा रोक्न नसकिने एउटा बाण लिएर महाबली भीष्मले त्यसलाई आफ्नो ताँतमा राखे।

brahma
श्लोक 75
संस्कृत

ब्रह्मस्त्रेण सुसंयुक्तं त शरं लोमवाहिनम्॥ ददृशुर्देवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः।

अंग्रेज़ी

That winged arrow, endued with the force of the Brahma weapon, was seen by the celestial, the Gandharvas, the Pishachas, the Uragas and the Rakshasas.

हिन्दी

ब्रह्मास्त्र के बल से युक्त उस पंखदार बाण को देवताओं, गन्धर्वों, पिशाचों, उरगों तथा राक्षसों ने देखा।

नेपाली

ब्रह्मास्त्रको बलले युक्त त्यस पखेटादार बाणलाई देवता, गन्धर्व, पिशाच, उरग तथा राक्षसहरूले देखे।

श्लोक 76
संस्कृत

स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजसः॥ जगाम धरणी बाणो महाशनिरिव ज्वलन्।

अंग्रेज़ी

That arrow, as effulgent as the fire went through his armour and struck into the earth with a flash like that of the thunder-bolt.

हिन्दी

अग्नि के समान देदीप्यमान वह बाण उनके कवच को भेदता हुआ निकल गया और वज्र के समान चमक के साथ पृथ्वी में जा धँसा।

नेपाली

अग्निझैँ देदीप्यमान त्यो बाण उनको कवच छेडेर निस्क्यो र वज्रझैँ चमकसहित पृथ्वीमा गएर गाडियो।

श्लोक 77
संस्कृत

अस्तं गच्छन् यथाऽऽदित्यः प्रभामादाय सत्वरः॥ एवं जीवितमादाय श्वेतदेहाज्जगाम ह।

अंग्रेज़ी

As the sun hurriedly retires to his western chamber taking with him the rays of light, so did it pass away out of Shveta's body taking with it his life.

हिन्दी

जैसे सूर्य अपनी किरणों को साथ लेकर शीघ्रता से अपने पश्चिमी भवन में चला जाता है, वैसे ही वह श्वेत के प्राण साथ लेकर उनके शरीर से निकल गया।

नेपाली

जसरी सूर्य आफ्ना किरण लिएर हतारिँदै आफ्नो पश्चिमी भवनतिर जान्छ, त्यसरी नै त्यो श्वेतको प्राण लिएर उनको शरीरबाट निस्क्यो।

bhishma
श्लोक 78
संस्कृत

तं भीष्मेण नरव्याघ्र तथा विनिहतं युधि॥ प्रपतन्तमपश्याम गिरेः शृङ्गमिव च्युतम्।

अंग्रेज़ी

When he was thus killed by Bhishma in that battle, we saw him fall down like a loosened peak of a mountain.

हिन्दी

जब वे इस प्रकार उस युद्ध में भीष्म द्वारा मारे गए, तब हमने उन्हें पर्वत के ढहते शिखर के समान गिरते देखा।

नेपाली

जब उनी यसरी त्यस युद्धमा भीष्मद्वारा मारिए, तब हामीले उनलाई पर्वतको भत्किएको शिखरझैँ ढलेको देख्यौँ।

श्लोक 79
संस्कृत

अशोचन् पाण्डवास्तत्र क्षत्रियाश्च महारथाः॥ प्रहृष्टाश्च सुतास्तुभ्यं कुरवश्चापि सर्वशः।

अंग्रेज़ी

All the great Kshatriya car warriors, on the Pandava side lamented (for his death). But your son and all the Kurus were filled with great delight.

हिन्दी

पाण्डव पक्ष के समस्त महान् क्षत्रिय महारथियों ने (उनकी मृत्यु पर) विलाप किया। किन्तु आपका पुत्र तथा समस्त कुरु महान् हर्ष से भर गए।

नेपाली

पाण्डव पक्षका सम्पूर्ण महान् क्षत्रिय महारथीहरूले (उनको मृत्युमा) विलाप गरे। तर तपाईंको पुत्र तथा सम्पूर्ण कुरुहरू महान् हर्षले भरिए।

dushasana
श्लोक 80
संस्कृत

ततो दुःशासनो राजश्वेतं दृष्ट्वा निपातितम्॥ वादित्रनिनदैोरैर्नृत्यति स्म समन्ततः।

अंग्रेज़ी

o king, seeing Shveta killed, Dushasana danced in joy over the field of battle in accompaniment of the loud music of conchs and druins.

हिन्दी

हे राजन्, श्वेत को मारा गया देखकर दुःशासन शङ्ख और नगाड़ों के प्रचण्ड नाद के साथ रणभूमि में हर्ष से नाचने लगा।

नेपाली

हे राजन्, श्वेत मारिएको देखेर दुःशासन शङ्ख र नगराका प्रचण्ड नादसँगै रणभूमिमा हर्षले नाच्न थाल्यो।

bhishma shikhandi
श्लोक 81
संस्कृत

तस्मिन् हते महेष्वासे भीष्मेणाहवशोभिना॥ प्रावेपन्त महेष्वासाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः।

अंग्रेज़ी

When that great bowman, was killed by that ornament of battle, Bhishma, the great bowmen of the Pandava side, with Shikhandin at their head, trembled in fear.

हिन्दी

जब वह महान् धनुर्धर युद्ध के आभूषण भीष्म द्वारा मारा गया, तब शिखण्डी को आगे किए हुए पाण्डव पक्ष के महान् धनुर्धर भय से काँप उठे।

नेपाली

जब ती महान् धनुर्धर युद्धका आभूषण भीष्मद्वारा मारिए, तब शिखण्डीलाई अगाडि राखेका पाण्डव पक्षका महान् धनुर्धरहरू भयले काँपे।

krishna arjuna
श्लोक 82
संस्कृत

ततो धनंजयो राजन् वार्ष्णेयश्चापि सर्वशः॥ अवहारं शनैश्चक्रुनिहते वाहिनीपतौ।

अंग्रेज़ी

O king, when the general (Shveta) was killed, Dhananjaya (Arjuna) and the Vrishni chief (Krishna) slowly withdrew their troops.

हिन्दी

हे राजन्, सेनापति (श्वेत) के मारे जाने पर धनञ्जय (अर्जुन) तथा वृष्णिवंश के प्रमुख (कृष्ण) ने धीरे-धीरे अपनी सेना पीछे हटा ली।

नेपाली

हे राजन्, सेनापति (श्वेत) मारिएपछि धनञ्जय (अर्जुन) तथा वृष्णिवंशका प्रमुख (कृष्ण)ले बिस्तारै आफ्नो सेना पछि हटाए।

श्लोक 83
संस्कृत

ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत॥ तावकानां परेषां च नर्दतां च मुहुर्मुहुः।

अंग्रेज़ी

O descendant of Bharata, both your troops and theirs withdrew and both your troops and theirs frequently sent up loud shouts.

हिन्दी

हे भरतवंशी, आपकी सेना और उनकी सेना — दोनों पीछे हटीं, और दोनों ही बार-बार ऊँचे स्वर से घोष करती रहीं।

नेपाली

हे भरतवंशी, तपाईंको सेना र तिनीहरूको सेना — दुवै पछि हटे, र दुवैले नै बारम्बार ठूलो स्वरले घोष गरिरहे।

श्लोक 84
संस्कृत

पार्था विमनसो भूत्वा न्यवर्तन्त महारथाः। चिन्तयन्तो वधं घोरं द्वैरथेन परंतपाः॥

अंग्रेज़ी

O chastiser of foes the great (Pandava) car warriors entered their camp in great cheerlessness, thinking of the great slaughter made by their general (Shveta) in that great single combat.

हिन्दी

हे शत्रुदमन, उस महान् द्वन्द्वयुद्ध में अपने सेनापति (श्वेत) द्वारा किए गए महान् संहार का स्मरण करते हुए (पाण्डव) महारथी अत्यन्त उदास होकर अपने शिविर में लौटे।

नेपाली

हे शत्रुदमन, त्यस महान् द्वन्द्वयुद्धमा आफ्ना सेनापति (श्वेत)ले गरेको महान् संहार सम्झँदै (पाण्डव) महारथीहरू अत्यन्त उदास भई आफ्नो शिविरमा फर्के।