भीष्म-वध पर्व — श्वेत का वध
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 49
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच एवं श्वेते महेष्वासे प्राप्ते शल्यरथं प्रति। कुरवः पाण्डवेयाश्च किमकुर्वत संजय॥ भीष्मः शान्तनवः किं वा तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।
2संजय उवाच राजशतसहस्राणि ततः क्षत्रियपुङ्गवाः॥ श्वेतं सेनापतिं शूरं पुरस्कृत्य महारथाः।
3राज्ञो बलं दर्शयन्तस्तव पुत्रस्य भारत॥ शिखण्डिनं पुरस्कृत्य त्रातुमैच्छन्महारथाः।
4अभ्यवर्तन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्॥ जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठं तदाऽऽसीत् तुमुलं महत्।
5तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि महावैशसमच्युत॥ तावकानां परेषा च यथा युद्धमवर्तत।
6तत्राकरोद् रथोपस्थाशून्याशान्तनवोबहून्॥ तत्राद्भुतं महच्चक्रे शरैराछंद् रथोत्तमान्।
7समावृणोच्छरैरर्कमर्कतुल्यप्रतापवान्॥ नुदन् समन्तात् समरे रविरुद्यन् यथा तमः।
8तेनाजो प्रेषिता राजन् शराः शतसहस्रशः॥ क्षत्रियान्तकराः संख्ये महावेगा महाबलाः।
9शिरांसि पातयामासुर्वीराणां शतशो रणे॥ गजान् कण्टकसन्नाहान् वज्रेणेव शिलोच्चयान्।
10रथा रथेषु संसक्ता व्यदृश्यन्त विशाम्पते॥ एके रथं पर्यवहंस्तुरगाः सुतरङ्गमम्।
11युवानं निहतं वीरं लम्बमानं सकार्मुकम्॥ उदीर्णाश्च हया राजन् वहन्तस्तत्र तत्र ह।
12बद्धशङ्गनिषङ्गाश्च विध्वस्तशिरसो हताः॥ शतशः पतिता भूमौ वीरशय्यासु शेरते।
13परस्परेण धावन्तः पतिताः पुनरुत्थिताः॥ उत्थाय च प्रधावन्तो द्वन्द्वयुद्धमवाप्नुवन्।
14पीडिताः पुनरन्योन्यं लुठन्तो रणमूर्धनि॥ सचापाः सनिषङ्गाश्च जातरूपपरिष्कृताः। विस्रब्धहतवीराश्च शतश: परिपीडिताः॥ तेन तेनाभ्यधावन्त विसृजन्तश्च भारत! मत्तो गजः पर्यवर्तद्धयांश्च हतसादिनः॥
15सरथा रथिनश्चापि विमृद्वन्तः समन्ततः। स्यन्दनादपतत् कश्चिन्निहतोऽन्येन सायकैः॥
16हतसारथिरप्युच्चैः पपात काष्ठवद् रथः। युध्यमानस्य संग्रामे व्यूढे रजसि चोत्थिते॥ धनुः कूजितविज्ञानं तत्रासीत् प्रतियुद्ध्यतः। गात्रस्पर्शेन योधानां व्यज्ञास्त परिपन्थिनम्॥
17युद्ध्यमानं शरै राजन् सिञ्जिनीध्वजिनीरवात्। अन्योन्यं वीरसंशब्दो नाश्रूयत भटैः कृतः॥
18शब्दायमाने संग्रामे पटहे कर्णदारिणि। युद्ध्यमानस्य संग्रामे कुर्वतः पौरुषं स्वकम्॥ नाश्रौषं नामगोत्राणि कीर्तनं च परस्परम्।
19भीष्मचापच्युतैर्बाणैरार्तानां युध्यतां मृधे॥ परस्परेषां वीराणां मनांसि समकम्पयन्। तस्मिन्नत्याकुले युद्धे दारुणे लोमहर्षणे॥ पिता पुत्रं च समरे नाभिजानाति कश्चन।
20चक्रे भग्ने युगे छिन्ने एकधुर्ये हये हतः॥ आक्षिप्तः स्यन्दनाद् वीरः ससारथिरजिह्मगैः।
21एवं च समरे सर्वे वीराश्च विरथीकृताः॥ तेन तेन स्म दृश्यन्ते धावमानाः समन्ततः।
22गजो हतः शिरश्छिन्नं मर्म भिन्नं हयो हतः॥ अहतः कोऽपि नैवासीद् भीष्मे निघ्नति शात्रवान्।
23श्वेतः कुरूणामकरोत् क्षयं तस्मिन् महाहवे॥ राजपुत्रान् रथोदारानधीच्छतसंघशः।
24चिच्छेद रथिनां बाणैः शिरांसि भरतर्षभ॥ साङ्गदा बाहवश्चैव धनूंषि च समन्ततः।
25रथेषां रथचक्राणि तूणीराणि युगानि च॥ छत्राणि च महार्हाणि पताकाश्च विशाम्पते। हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्चैव भारत॥ वारणाः शतशश्चैव हताः श्वेतेन भारत।
26वयं श्वेतभयाद् भीता विहाय रथसत्तमम्॥ अपयातास्तथा पश्चाद् विभुं पश्याम धृष्णवः।
27शरपातमतिक्रम्य कुरवः कुरुनन्दन॥ भीष्मं शान्तनवं युद्धे स्थिताः पश्याम सर्वशः।
28अदीनो दीनसमये भीष्मोऽस्माकं महाहवे॥ एकस्तस्थौ नरव्याघ्रो गिरिर्मेसरिवाचलः।
29आददान इव प्राणान् सविता शिशिरात्यये॥ गभस्तिभिरिवादित्यस्तस्थौ शरमरीचिमान्।
30स मुमोच महेष्वासः शरसंघाननेकशः॥ निजन्नमित्रान् समरे वज्रपाणिरिवासुरान्।
31ते वध्यमाना भीष्मेण प्रजहुस्तं महाबलम्॥ स्वयूथादिव ते यूथान्मुक्तं भूमिषु दारुणम्।
32तमेवमुपलक्ष्यैको हृष्टः पुष्टः परंतप॥ दुर्योधनप्रिये युक्तः पाण्डवान् परिशोचयन्।
33जीवितं दुस्त्यजं त्यक्त्वा भयं च सुमहाहवे॥ पातयामास सैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते।
34प्रहरन्तमनीकानि पिता देवव्रतस्तव॥ दृष्ट्वा सेनापति भीष्मस्त्वरितः श्वेतमभ्ययात्।
35स भीष्मं शरजालेन महता समवाकिरत्॥ श्वेतं चापि तथा भीष्मः शरौघैः समवाकिरत्।
36तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ॥ व्याघ्राविव सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः।
37अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य ततस्तौ पुरुषर्षभौ॥ भीष्मः श्वेतश्च युयुधे परस्परवधैषिणौ।
38एकाछा निर्दहेद् भीष्मः पाण्डवानामनीकिनीम्॥ शरैः परमसंक्रुद्धो यदि श्वेतो न पालयेत्।
39पितामहं ततो दृष्ट्वा श्वेतेन विमुखीकृतम्॥ प्रहर्ष पाण्डवा जग्मुः पुत्रस्ते विमनाऽभवत्।
40ततो दुर्योधन: क्रुद्धः पार्थिवैः परिवारितः॥ ससैन्यः पाण्डवानीकमभ्यद्रवत संयुगे।
41दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विशाम्पतिः॥ भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण नोदिताः।
42दृष्ट्वा तु पार्थिवैः सर्वैर्दुर्योधनपुरोगमैः॥ पाण्डवानामनीकानि वध्यमानानि संयुगे। श्वेतो गाङ्गेयमुत्सृज्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्॥ नाशयामास वेगेन वायुर्वृक्षानिवौजसा।
43द्रावयित्वा चमू राजन् वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः॥ आपतत् सहसा भूयो यत्र भीष्मो व्यवस्थितः।
44तौ तत्रोपगतौ राजन् शरदीप्तौ महाबलौ।॥ अयुध्येतां महात्मानौ यथोभौ वृत्रवासवौ। अन्योन्यं तु महाराज परस्परवधैषिणौ॥ निगृह्य कार्मुकं श्वेतो भीष्मं विव्याध सप्तभिः।
45पराक्रमं ततस्तस्य पराक्रम्य पराक्रमी॥ तरसा वारयामास मत्तो मत्तमिव द्विपम्।
46श्वेतः शान्तनवं भूयः शरैः संनतपर्वभिः॥ विव्याध पञ्चविंशत्या दद्भुतमिवाभवत्।
47तं प्रत्यविध्यद् दशभिर्भीष्मः शान्तनवस्तदा॥ आजघान ततो भीष्मं श्वेतः क्षत्रियनन्दनः।
48सम्प्रहस्य ततः श्वेतः सृक्किणी परिसंलिहन्॥ स विद्धस्तेन बलवान् नाकम्पत यथाऽचलः। वैराटिः समरे क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम्॥ धनुश्चिच्छेद भीष्मस्य नवभिर्दशधा शरैः। संधाय विशिखं चैव शरं लोमप्रवाहिनम्॥ उन्ममाथ ततस्तालं ध्वजशीर्षं महात्मनः। केतुं निपतितं दृष्ट्वा भीष्मस्य तनयास्तव॥ हतं भीष्ममन्यन्त श्वेतस्य वशमागतम्। पाण्डवाश्चापि संहृष्टादध्मुः शङ्खान् मुदायुताः॥
49भीष्मस्य पतितं केतुं दृष्ट्वा तालं महात्मनः। ततो दुर्योधनः क्रोधात् स्वमनीकमनोदयत्।।६
50यत्ता भीष्मं परीप्सध्वं रक्षमाणाः समन्ततः। मा नः प्रपश्यमानानां श्वेतान्मृत्युमवाप्स्यति॥ भीष्मः शान्तनवः शूरस्तथा सत्यं ब्रवीमि वः। राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः॥ बलेन चतुरङ्गेण गाङ्गेयमन्वपालयन्। बाह्रीकः कृतवर्मा च शलः शल्यश्च भारत॥ जलसंधो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः। त्वरमाणास्त्वराकाले परिवार्य समन्ततः॥ अवारयदमेयात्मा दर्शयन् पाणिलाघवम्। स निवार्य तान् सर्वान् केसरी कुञ्जरानिव॥ महता शरवर्षेण भीष्मस्य धनुराच्छिनत्।
51ततोऽन्यद् धनुरादाय भीष्मः शान्तनवो युधि॥ श्वेतं विव्याध राजेन्द्र कङ्कपत्रैः शितैः शरैः। ततः सेनापतिः क्रुद्धो भीष्मं बहुभिरायसैः॥ विव्याध समरे राजन् सर्वलोकस्य पश्यतः। ततः प्रव्यथितो राजा भीष्मं दृष्ट्वा निवारितम्॥ । प्रवीरं सर्वलोकस्य श्वेतेन युधि वै तदा। निष्ठानकश्च सुमहांस्तव सैन्यस्य चाभवत्॥ तं वीरं वारितं दृष्ट्वा श्वेतेन शरविक्षतम्। हतं श्वेतेन मन्यन्ते श्वेतस्य वशमागतम्॥
52ततः क्रोधवशं प्राप्तः पिता देवव्रतस्तव। ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा तां च सेनां निवारिताम्॥ श्वेतं प्रति महाराज व्यसृजत् सायकान् बहून्। तानावार्य रणे श्वेतो भीष्पस्य रथिनां वरः॥ धनुश्चिच्छेद भल्लेन पुनरेव पितुस्तव। उत्सृज्य कार्मुकं राजन् गाङ्गेयः क्रोधमूर्च्छितः॥ अन्यत् कार्मुकमादाय विपुलं बलवत्तरम्। तत्र संधाय विपुलान् भल्लान् सप्त शिलाशितान्॥ चतुर्भिश्च जघानाश्वाच्छ्वेतस्य पृतनापतेः। ध्वजं द्वाभ्यां तु चिच्छेद सप्तमेन च सारथेः॥ शिरश्चिच्छेद भल्लेन संक्रुद्धो लघुविक्रमः।
53हताश्वसूतात् स रथादवप्लुत्य महाबलः॥ अमर्षवशमापन्नो व्याकुलः समपद्यत। विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पितामहः॥ ताडयामास निशितैः शरसंधैः समन्ततः। स ताड्यमानः समरे भीष्मचापच्युतैः शरैः॥ स्वरथे धनुरुत्सृज्य शक्तिं जग्राह काञ्चनीम्। ततः शक्तिं रणे श्वेतो जग्राहोचां महाभयाम्॥ कालदण्डोपमां घोरां मृत्योर्जिह्वामिव श्वसन्। अब्रवीच्च तदा श्वेतो भीष्मं शान्तनवं रणे॥ तिष्ठेदानीं सुसंरब्धः पश्य मां पुरुषो भव। एवमुक्त्वा महेष्वासो भीष्मं युधि पराक्रमी॥ ततः शक्तिममेयात्मा चिक्षेप भुजगोपमाम्। पाण्डवार्थ पराक्रान्तस्तवानर्थं चिकीर्षुकः॥
54हाहाकारो महानासीत् पुत्राणां ते विशाम्पते। दृष्ट्वा शक्तिं महाघोरां मृत्योर्दण्डसमप्रभाम्॥
55श्वेतस्य करनिर्मुक्तां निर्मुक्तोरगसंनिभाम्। अपतत् सहसा राजन् महोल्केव नभस्तलात्॥ ज्वलन्तीमन्तरिक्षे तां ज्वालाभिरिव संवृताम्।
56असम्भ्रान्तस्तदा राजन् पिता देवव्रतस्तव।॥ अष्टभिर्नवभिर्भीष्मः शक्तिं चिच्छेद पत्रिभिः। उत्कृष्टहेमविकृतां निकृतां निशितैः शरैः॥
57उच्चुक्रुशुस्ततः सर्वे तावका भरतर्षभ। शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा वैराटिः क्रोधमूर्च्छितः।।८ 1८८॥
58कालोपहतचेतास्तु कर्तव्यं नाभ्यजानत। क्रोधसम्मूर्च्छितो राजन् वैराटिः प्रहसन्निव॥
59गदा जग्राह संहृष्टो भीष्मस्य निधनं प्रति। क्रोधेन रक्तनयनो दण्डपाणिरिवान्तकः॥
60भीष्मं समभिदुद्राव जलौघ इव पर्वतम्। तस्य वेगमसंवार्यं मत्वा भीष्मः प्रतापवान्॥
61प्रहारविप्रमोक्षार्थं सहसा धरणीं गतः। श्रेतः क्रोधसमाविष्टो भ्रामयित्वा तु तां गदाम्॥
62रथे भीष्मस्य चिक्षेप यथा देवो धनेश्वरः। तया भीष्मनिपातिन्या स रथो भस्मसात्कृतः॥ सध्वजः सह सूतेन साश्वः सयुगबन्धुरः। विरथं रथिनां श्रेष्ठं भीष्मं दृष्ट्वा रथोत्तमाः॥ वै॥
63अभ्यधावन्त सहिताः शल्यप्रभृतयो रथाः। ततोऽन्यं रथमास्थाय धनुर्विस्फार्य दुर्मनाः॥ शनकैरभ्ययाच्छ्वेतं गाङ्गेयः प्रहसन्निव। एतस्मिन्नन्तरे भीष्मः शुश्राव विपुलां गिरम्॥ आकाशादीरितां दिव्यामात्मनो हितसम्भवाम्। भीष्म भीष्म महाबाहो शीघ्रं यत्नं कुरुश्व
64एष ह्यस्य जये कालो निर्दिष्टो विश्वयोनिना। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं देवदूतेन भाषितम्॥
65सम्प्रहृष्टमना भूत्वा वधे तस्य मनो दधे। विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पदातिनम्॥ सहितास्त्वभ्यवर्तन्त परीप्सन्तो महारथाः। सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥
66कैकेयो धृष्टकेतुश्च अभिमन्युश्च वीर्यवान्। एतानापततः सर्वान् द्रोणशल्यकृपैः सह॥
67अवारयदमेयात्मा वारिवेगानिवाचलः। स निरुद्धेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु॥
68श्वेतः खङ्गमथाकृष्य भीष्मस्य धनुराच्छिनत्। तदपास्य धनुश्छिन्नं त्वरमाणः पितामहः॥ देवदूतवचः श्रुत्वा वधे तस्य मनो दधे। ततः प्रचरमाणस्तु पिता देवव्रतस्तव॥
69अन्यत् कार्मुकमादाय त्वरमाणो महारथः। क्षणेन सज्यमकरोच्छक्रचापसमप्रभम्॥
70पिता ते भरतश्रेष्ठ श्वेतं दृष्ट्वा महारथैः। वृतं तं मनुजव्यार्भीमसेनपुरोगमैः॥
71अभ्यवर्तत गाङ्गेयः श्वेतं सेनापतिं द्रुतम्। आपतन्तं ततो भीष्मो भीमसेनं प्रतापवान्॥ आजघ्ने विशिखैः षष्ट्या सेनान्यं स महारथः। अभिमन्युं च समरे पिता देवव्रतस्तव॥ आजम्ने भरतश्रेष्ठस्त्रिभिः संनतपर्वभिः।
72सात्यकिं च शतेनाजौ भरतानां पितामहः॥ धुष्टद्युम्नं च विंशत्या कैकेयं चापि पञ्चभिः।
73तांश्च सर्वान् महेष्वासान् पिता देवव्रतस्तव॥ वारयित्वा शरैोरैः श्वेतमेवाभिदुद्रुवे।
74ततः शरं मृत्युसमं भारसाधनमुत्तमम्॥ विकृष्य बलवान् भीष्मः समाधत्त दुरासदम्।
75ब्रह्मस्त्रेण सुसंयुक्तं त शरं लोमवाहिनम्॥ ददृशुर्देवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः।
76स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजसः॥ जगाम धरणी बाणो महाशनिरिव ज्वलन्।
77अस्तं गच्छन् यथाऽऽदित्यः प्रभामादाय सत्वरः॥ एवं जीवितमादाय श्वेतदेहाज्जगाम ह।
78तं भीष्मेण नरव्याघ्र तथा विनिहतं युधि॥ प्रपतन्तमपश्याम गिरेः शृङ्गमिव च्युतम्।
79अशोचन् पाण्डवास्तत्र क्षत्रियाश्च महारथाः॥ प्रहृष्टाश्च सुतास्तुभ्यं कुरवश्चापि सर्वशः।
80ततो दुःशासनो राजश्वेतं दृष्ट्वा निपातितम्॥ वादित्रनिनदैोरैर्नृत्यति स्म समन्ततः।
81तस्मिन् हते महेष्वासे भीष्मेणाहवशोभिना॥ प्रावेपन्त महेष्वासाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः।
82ततो धनंजयो राजन् वार्ष्णेयश्चापि सर्वशः॥ अवहारं शनैश्चक्रुनिहते वाहिनीपतौ।
83ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत॥ तावकानां परेषां च नर्दतां च मुहुर्मुहुः।
84पार्था विमनसो भूत्वा न्यवर्तन्त महारथाः। चिन्तयन्तो वधं घोरं द्वैरथेन परंतपाः॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said O Sanjaya when that great bow man Shveta went towards Shalya's chariot, what did the Kurus and the Pandavas do? What did Bhishma the son of Shantanu do? Tell me all this, I ask you
2Sanjaya said O king, hundreds and thousands of the foremost of Kshatriyas, all brave great carwarriors placed their general Shveta in their front.
3And displaying their prowess to your royal son, O descendant of Bharata, desired to rescue Shveta, with Shikhandin at their head.
4Those great car-warriors rushed towards Bhishma's car decked with gold, with the intention of killing that foremost of warriors. The battle that was then fought was fearful.
5I shall describe to you that wonderful and fearful battle that was fought between your warriors and those of the enemy.
6The son of Shantanu made many cars empty, for that foremost of all car-warriors cut off many heads by showering his arrows.
7Possessing the prowess of the sun, he covered the very sun with his arrows. As the rising sun dispels the darkness from around him, so did he remove the foe from around him in that great battle.
8O king, in that great battle, hundreds and thousands of arrows were shot by him. They were very powerful and they possessed great impetuosity. They killed countless Kshatriya in that battle.
9O king, in that great battle, he cut off the heads of hundreds of heroic warriors and elephants clad in thorny mail as summits of mountains are felled by thunderbolt.
10O king, cars were seen to mingle with cars. One car was seen upon another car and a horse upon another horse.
11O king, impetuous horses carried here and there the youthful riders killed and hung from their saddle with their bows till in their hands.
12With swords and quivers, attached to their person and their armours loosened, hundreds of dead warriors lay on the ground sleeping on beds worthy of heroes.
13Rushing upon one another, falling down and rising up again, and rushing again having risen up the combatants fought hand to hand.
14Struck by one another, many rolled on the field of battle, O Bharata! several hundred warriors with bow and arrow-stand and gold ornaments on body were destroying the warriors of rival army with all reliance in their might and enduring the blows made by the enemies. They were rushing to and fro through the several routes the found and blowing continuously the arms and weapons on them.
15Car-warriors, with their cars, were crushed (by the elephants). Some warrior fell on their cars killed by other warriors with their arrows.
16Many great car-warriors were seen to fall down from high, their charioteers being killed. A thick dust covered all sides. Then the warriors knew their adversaries by the twang of the bow. From the pressure also on their bodies the combatants guessed their enemies.
17O king, the warriors fought on with arrows guided by the twang of the bow strings. Even the very his sing sound of the arrows shot by the combatants at one another could not be heard.
18So loud was the sound of drums that it seemed to pierce the cars. In that tumultuous and hair-string uproar even the names of the combatants could not be heard.
19All warriors were bearing the pains sprcaded by the arrows released from Bhishma's bow in battle-field. Those arrows had created fear of death in the mind of all those warriors. That battle was most fierce, thrilling and arousing anxiety in the hearts of all. Any father in that battle was so lost of recognition as his own son was beyond the same.
20One of the wheels being broken, the yoke being torn off, onc of the steeds being killed, the brave car-warrior was overthrown from the car along with his charioteer.
21Thus many brave warriors, deprived of their cars, were seen to run (in all directions).
22He, who was killed, had his head cut off, he, who was not killed, was mortally wounded. When Bhishma attacked, there was none who was not wounded.
23In that fearful battle Shveta killed innumerable Kurus. He killed hundreds of noble princes.
24He cut off with his arrows the heads of hundreds of car-warriors and also their arms decked with Angadas, and also their bows.
25O king, O best of the Bharata race, carwarriors and car-wheels, the cars-themselves, both small and costly standards, many horses and innumerable inen and hundreds of elephants were destroyed by Shveta.
26From fear of Shveta, we abandoned Bhishma that foremost of warriors; we left the battle and retreated to the rear and therefore, we now see your cxalted self.
27O descendant of Kuru, retreating beyond the range of arrows and abandoning the son of Shantanu, Bhishma, in that battle, all the Kurus stood (as spectators), though armed for the battle.
28Ever cheerful even in the hour of cheerlessness, that foremost of man, Bhishma, alone, of our army, stood in that fearful battle as immovable as the mountain Meru.
29Killing the foes like the sun at the end of the winter, he stood effulgent with the golden rays of his car, as the sun shines with his rays.
30That great bow man shot showers in arrows and struck down his enemies in that battle as Vishnu, arıncd with the discus struck down the Asuras.
31The mighty Bhishma was separated from your army and became ferocious in that battlefield as an elephant becomes dangerous when its caravan missed and he is left alone. (All warriors from rival party, ran away leaving him alone because they could not bear more blows given by Bhishma.)
32While fighting with the great warriors (Shveta), that chastiser of foes, Bhishma was the only one who was cheerful. Ever devoted to the welfare of Duryodhana, he began to consume the warriors (Shveta).
33O kind, reckless of his own life, abandoning all fear, he slaughtered the Pandava troops in that great battle.
34Seeing that (Pandava) general striking Duryodhana's troops,, your father Bhishma, also called Devavrata, rushed upon him.
35Thereupon Shveta covered Bhishma with a great net of arrows, Bhishma also covered Shveta with a shower of arrows.
36Roaring like two bulls, they rushed against each other like two gigantic mad elephants or like two angry tigers.
37Baffling each other's weapons by means of their weapons those (two) foremost of men, Bhishma and Shveta fought with each other with the desire of taking each other's life.
38If Shveta did not protect it, in one single day Bhishma could have in anger consumed the Pandava army with his arrows.
39Seeing the grandfather made to retreat by Shveta, the Pandavas grew exceedingly delighted, but your son became very much cheerless.
40Thereupon Duryodhana surrounded by many kings, rushed in anger against the Pandava troops in that great battle.
41Durmukha, Kritavarman, Kripa and Shalya, the lord of men also protected Bhishma inspired by your son.
42Seeing the army of Pandavas is being slain in battle by Duryodhana and all other kings, Shveta abandoned the son of Ganga, Bhishma and began to slaughter your son's troops with great iinpetuosity as the wind up-roots trees with great violence.
43O king, having routed your army, Virata's son (Shveta) senseless in anger again rushed towards the place where Bhishma stood.
44O king! those two mighty and great warriors, both blazing with their arrows, fought with each other like Vritra and Vasava in the days of yore, both eager to kill each other. Having drawn his bow to the fullest stretch, Shveta wounded Bhishma with seven arrows.
45The brave one (Bhishma) then put forth his prowess; he quickly checked his adversary's valour as a mad elephants checks another inad elephant.
46Shveta again shot twenty five arrows having bent knot cach and penetrated the budy of Bhishma, the son of Shantanu. It was happened as an unprecedented event.
47That delighter of the Kshatriyas, Shveta, then struck Bhishma; and the son of Shantanu pierced him in return with ten arrows.
48They smiling and licking with his tongue the corners of the mouth, Shveta cut down Bhishma's bow into ten parts with nine arrows. Then taking up a winged arrow made of iron, he crushed the palmyra on the top of the standard of that exalted one (Bhishma). Seeing the standard of Bhishma cut down, your sons thought that Bhishma was killed. The Pandavas in great delight blew their conchs.
49Seeing the palmyra-standard of the illustrious Bhishma cut down, Duryodhana, in great anger, urged his army to the battle.
50They all carefully protected Bhishma who was then in great distress. To them that stood there as spectators, the king (Duryodhana) thus exclaimed. “Either Shveta or Bhishma will die (to day)". Having heard the words of the king, the great car-warriors soon with four kinds of troops advanced to protect the son of Ganga. O descendant of Bharata, Balhika, Kritavarina, Kripa, Shalya, the son of Jarasandha, Vikarna, Chitrasena and Vivingshati, all with great speed, surrounded him on all sides and poured a continuous shower of arrows. That highsouled and mighty warrior then soon checked those wrathful warriors with sharp arrows by displaying his own lightness of hands. Checking them all as a lion checks a herd of elephants, Shveta cut off Bhishma's bow with a thick shower of arrows.
51Then the son of Shantanu, Bhishma, took up another bow in that battle and wounded Shveta with arrows, furnished with the feather of Kanka birds. Then that commander (Shveta) in great anger wounded Bhishma in that battle with innumerable arrows in the very sight of all. Seeing Bhishma, that foremost of all the warriors, checked in the battle by Shveta the king (Duryodhana) became exceedingly cheerless, and your whole army felt themselves in great distress. Seeing the heroic Bhislima checked and wounded by Shveta with his arrows, a!' thought that Bhishma had been killed.
52Thereupon your father Devavrata, seeing his standard cut down and the army checked, grew greatly enraged and shot at Shveta innumerable arrows. O king, that foremost of heroes Shveta however baffled all those arrows of Bhishma and he once more cut off with a broad-headed arrow the bow of your father. O king, throwing aside that bow, the son of Ganga took up in great anger another strong and large bow, and aiming seven large broadheaded arrows, killed the four horses of the general Shveta, then he cut down his standard and then, the head of his charioteer.
53Thereupon that great car-warrior jumped down from his car the horses and the charioteer of which had been killed. Seeing Shveta, that foremost of car-warriors, deprived of his car, the grandsire began to strike him on all sides with showers of arrows. Wounded in this great battle with arrows shot from Bhishma's bow, leaving his bow on his car, he took up a dart decked with gold, and taking up that terrible and fearful dart which resembled the fatal rod of Death and which was capable of killing even Death himself, Shveta thus spoke in anger to the son of Shantanu, Bhishma. "O foremost of men, wait a little and see my prowess". Having said this to Bhishma that greatly powerful and high-souled bow-man hurled that dart resembling a snake.
54O king, then loud cries of “Oh” and “Alas" rose among your sons when they saw that fearful dart which was as effulgent as the rod of death.
55Having been furled from Shveta's handthat dart which resembled a snake that had just cast off its slough, fell with great force like a meteor from the sky.
56Your father Devavrata, then, without the slightest fcar, with eight sharp and winged arrows, cut down into nine parts that fearful dart which was decked with pure gold and which appeared to be covered with flames of fire.
57All your troops, O best of the Bharata race, then sent up a loud shout of joy. Virata's son, however, having seen his dart cut down into fragments, lost all sense in anger.
58Like one whose heart was over come by the approaching death, he could not settle what to do. O king, deprived of his senses by anger, Virata's son, with smiles.
59Took up in great cheerfulness a fearful mace for Bhishma's destruction. With eyes red in anger, and loO king like a second Yama armed with the rod.
60He rushed upon Bhishma as a swollen river rushes upon a rock. Considering his great impetuosity as incapable of being checked, the greatly fearful Bhishma.
61Who is ever skillful in knowing the prowess of other, suddenly jumped down on the ground to avoid that blow. O king, Shveta, however, whirling that heavy mace in anger.
62Hurled it on Bhishma's car like the dcity Maheshvara (Shiva). By the fall of that mace intended for Bhishma's destruction, that car. with its standard, charioteer and horses, was reduced to ashes. Seeing Bhishrma, that foremost of car-warriors fighting on foot.
63Many car-warriors, Shalya and others soon came to his help. Getting up on another car and stretching his bow. Bhishma slowly advanced towards Shveta. In the meantime he heard a voice in the sky. It was celestial and fraught with his own good. It said, “O Bhishma, O Bhishma, O mighty armed hero, fight without losing a moment.
64This is the moment fixed by the creator for getting success over this one.” Having heard these words uttered by the celestial messenger.
65Bhishma carefully determined to kill Shveta. Seeing that foremost of car-warriors fighting on foot, many great car-warriors rushed untidily to his rescue. They were Satyaki, Bhimasena, and that descendant of Prishata, Dhrishtadyumna.
66The Kaikeya brothers, Dhrishtaketu and the greatly powerful Abhimanyu. Seeing them coming to his rescue, with Drona, Shalya, and Kripa.
67That high-souled hero (Bhishma) stopped them all as a mountain resists the wind. When the illustrious warriors of the Pandava army were thus checked.
68Shveta took up a sword and cut off Bhishma's bow. Throwing off that bow the (Kuru) grandfather having heard the words of the celestial messenger set his heart to destroy Shveta as soon as possible. Though baffled, your father Devavrata.
69That great car-warrior, soon took up another bow as effulgent as the bow of Indra. He stringed it in a moment.
70O best of the Bharata race, then your father. seeing that great car-warrior Shveta, though he was then surrounded by those foremost of men (the Pandava warriors) with Bhimasena at their head.
71The son of Ganga (Bhishma), rushed forward to attack Shveta alone. Seeing Bhishma coming, the greatly powerful Bhimasena wounded him with sixty arrows. But that great car-warrior, your father Devavrata, checked Bhimasena, Abhimanyu and other carwarriors with some fearful arrows. He then struck him (Shveta) with three straight arrows.
72The (Kuru) grandfather, struck Satyaki in that great battle with one hundred arrows, Dhrishtadyumna with twenty and the Kaikeya brothers with five.
73Having thus checked all those great bowmen with fearful arrows, your father Devavrata rushed towards Shveta alone.
74Then taking up an arrow which resembled Death himself which was capable of being a great strain and which was incapable of being resisted, the mighty Bhishma placed it on his bow-string.
75That winged arrow, endued with the force of the Brahma weapon, was seen by the celestial, the Gandharvas, the Pishachas, the Uragas and the Rakshasas.
76That arrow, as effulgent as the fire went through his armour and struck into the earth with a flash like that of the thunder-bolt.
77As the sun hurriedly retires to his western chamber taking with him the rays of light, so did it pass away out of Shveta's body taking with it his life.
78When he was thus killed by Bhishma in that battle, we saw him fall down like a loosened peak of a mountain.
79All the great Kshatriya car warriors, on the Pandava side lamented (for his death). But your son and all the Kurus were filled with great delight.
80o king, seeing Shveta killed, Dushasana danced in joy over the field of battle in accompaniment of the loud music of conchs and druins.
81When that great bowman, was killed by that ornament of battle, Bhishma, the great bowmen of the Pandava side, with Shikhandin at their head, trembled in fear.
82O king, when the general (Shveta) was killed, Dhananjaya (Arjuna) and the Vrishni chief (Krishna) slowly withdrew their troops.
83O descendant of Bharata, both your troops and theirs withdrew and both your troops and theirs frequently sent up loud shouts.
84O chastiser of foes the great (Pandava) car warriors entered their camp in great cheerlessness, thinking of the great slaughter made by their general (Shveta) in that great single combat.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, जब वह महान् धनुर्धर श्वेत शल्य के रथ की ओर गया, तब कुरुओं और पाण्डवों ने क्या किया? शान्तनु के पुत्र भीष्म ने क्या किया? यह सब मुझे बताओ, मैं तुमसे पूछता हूँ।
2सञ्जय ने कहा — हे राजन्, क्षत्रियों में श्रेष्ठ सैकड़ों-हजारों वीर महारथियों ने अपने सेनापति श्वेत को अपने आगे रखा।
3और हे भरतवंशी, आपके राजपुत्र (दुर्योधन) को अपना पराक्रम दिखाते हुए, शिखण्डी को आगे करके उन्होंने श्वेत की रक्षा करने की इच्छा की।
4वे महारथी उस श्रेष्ठ योद्धा को मारने के अभिप्राय से भीष्म के स्वर्णजटित रथ की ओर टूट पड़े। तब जो युद्ध हुआ, वह भयङ्कर था।
5आपके योद्धाओं और शत्रु के योद्धाओं के बीच जो वह अद्भुत तथा भयङ्कर युद्ध हुआ, उसका वर्णन मैं आपसे करूँगा।
6शान्तनु के पुत्र ने अनेक रथों को खाली कर दिया, क्योंकि उन समस्त महारथियों में श्रेष्ठ ने बाणों की वर्षा करके अनेक सिर काट डाले।
7सूर्य के समान पराक्रम रखने वाले उन्होंने अपने बाणों से सूर्य को ही ढक दिया। जैसे उदय होता हुआ सूर्य अपने चारों ओर से अन्धकार दूर करता है, वैसे ही उन्होंने उस महायुद्ध में अपने चारों ओर से शत्रुओं को हटा दिया।
8हे राजन्, उस महायुद्ध में उनके द्वारा सैकड़ों-हजारों बाण चलाए गए। वे अत्यन्त शक्तिशाली थे और महान् वेग रखते थे। उन्होंने उस युद्ध में असंख्य क्षत्रियों का वध किया।
9हे राजन्, उस महायुद्ध में उन्होंने सैकड़ों वीर योद्धाओं तथा काँटेदार कवच पहने हाथियों के सिर इस प्रकार काट डाले जैसे वज्र से पर्वतों के शिखर गिरा दिए जाते हैं।
10हे राजन्, रथ रथों से गुँथे हुए दिखाई देते थे। एक रथ दूसरे रथ के ऊपर और एक घोड़ा दूसरे घोड़े के ऊपर दिखाई देता था।
11हे राजन्, वेगवान् घोड़े मारे गए उन तरुण सवारों को इधर-उधर लिए फिरते थे, जो अपनी काठी से लटके हुए थे और जिनके हाथों में अब भी धनुष थे।
12तलवारें और तरकश शरीर से बँधे हुए तथा कवच ढीले पड़े हुए, सैकड़ों मरे हुए योद्धा वीरों के योग्य शय्या पर सोते हुए भूमि पर पड़े थे।
13एक-दूसरे पर टूटते हुए, गिरते हुए और फिर उठते हुए, तथा उठकर फिर टूट पड़ते हुए योद्धा हाथोंहाथ लड़े।
14हे भरतवंशी, एक-दूसरे के प्रहार से आहत होकर अनेक योद्धा रणभूमि में लोटने लगे! धनुष, तूणीर तथा शरीर पर स्वर्णाभूषण धारण किए सैकड़ों योद्धा अपने बल पर पूर्ण भरोसा रखकर तथा शत्रुओं के प्रहार सहते हुए विपक्षी सेना के योद्धाओं का संहार कर रहे थे। वे जो-जो मार्ग पाते, उन्हीं से इधर-उधर दौड़ते और उन पर निरन्तर अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा करते थे।
15महारथी अपने रथों सहित (हाथियों द्वारा) कुचल दिए गए। कुछ योद्धा दूसरे योद्धाओं के बाणों से मारे जाकर अपने ही रथों पर गिर पड़े।
16सारथियों के मारे जाने पर अनेक महारथी ऊँचाई से गिरते हुए दिखाई दिए। घनी धूल ने सब दिशाओं को ढक लिया। तब योद्धा धनुष की टङ्कार से अपने प्रतिपक्षियों को पहचानने लगे। शरीरों पर पड़ने वाले दबाव से भी योद्धा अपने शत्रुओं का अनुमान लगाते थे।
17हे राजन्, योद्धा धनुष की प्रत्यञ्चा की टङ्कार से निर्देशित बाणों द्वारा युद्ध करते रहे। एक-दूसरे पर छोड़े गए बाणों की सनसनाहट तक सुनाई नहीं देती थी।
18नगाड़ों का शब्द इतना प्रचण्ड था कि वह मानो कानों को चीर देता था। उस कोलाहलपूर्ण तथा रोमाञ्चकारी हलचल में योद्धाओं के नाम तक सुनाई नहीं देते थे।
19समस्त योद्धा भीष्म के धनुष से छूटे बाणों द्वारा रणभूमि में फैलाई गई पीड़ा सह रहे थे। उन बाणों ने उन सब योद्धाओं के मन में मृत्यु का भय उत्पन्न कर दिया था। वह युद्ध अत्यन्त भीषण, रोमाञ्चकारी तथा सबके हृदयों में व्याकुलता जगाने वाला था। उस युद्ध में पिता तक पहचान खो बैठा था, और उसका अपना पुत्र भी उसे पहचान नहीं पाता था।
20एक पहिया टूट जाने पर, जुआ उखड़ जाने पर, एक घोड़ा मारा जाने पर वह वीर महारथी अपने सारथि सहित रथ से गिरा दिया गया।
21इस प्रकार अनेक वीर योद्धा रथहीन होकर (सब दिशाओं में) भागते हुए दिखाई दिए।
22जो मारा गया, उसका सिर कट गया; जो नहीं मारा गया, वह मरणासन्न रूप से घायल हुआ। जब भीष्म ने आक्रमण किया, तब ऐसा कोई नहीं था जो घायल न हुआ हो।
23उस भयङ्कर युद्ध में श्वेत ने असंख्य कुरुओं का वध किया। उन्होंने सैकड़ों कुलीन राजकुमारों को मार डाला।
24उन्होंने अपने बाणों से सैकड़ों महारथियों के सिर तथा अङ्गदों से सुशोभित उनकी भुजाएँ और उनके धनुष भी काट डाले।
25हे राजन्, हे भरतवंश में श्रेष्ठ, श्वेत ने महारथियों, रथ-चक्रों, स्वयं रथों को — छोटे तथा बहुमूल्य दोनों — ध्वजाओं, अनेक घोड़ों, असंख्य मनुष्यों तथा सैकड़ों हाथियों का विनाश कर डाला।
26श्वेत के भय से हमने योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म को छोड़ दिया; हमने युद्ध छोड़ा और पीछे हट गए, और इसीलिए अब हम आपके श्रीमुख के दर्शन कर रहे हैं।
27हे कुरुवंशी, बाणों की पहुँच से परे हटकर तथा शान्तनु के पुत्र भीष्म को उस युद्ध में अकेला छोड़कर समस्त कुरु, यद्यपि युद्ध के लिए सशस्त्र थे, (दर्शक बनकर) खड़े रहे।
28उत्साहहीनता की घड़ी में भी सदा प्रसन्न रहने वाले पुरुषश्रेष्ठ भीष्म हमारी सेना में अकेले उस भयङ्कर युद्ध में मेरु पर्वत के समान अचल खड़े रहे।
29शिशिर के अन्त के सूर्य के समान शत्रुओं का संहार करते हुए वे अपने रथ की स्वर्णिम किरणों से इस प्रकार देदीप्यमान खड़े थे, जैसे सूर्य अपनी किरणों से चमकता है।
30उस महान् धनुर्धर ने बाणों की वर्षा की और उस युद्ध में अपने शत्रुओं को इस प्रकार गिराया जैसे चक्रधारी विष्णु ने असुरों को गिराया था।
31महाबली भीष्म आपकी सेना से अलग पड़ गए और उस रणभूमि में वैसे ही उग्र हो उठे जैसे कोई हाथी अपने यूथ से बिछुड़कर अकेला रह जाने पर भयङ्कर हो जाता है। (विपक्ष के समस्त योद्धा भीष्म के प्रहार और अधिक न सह सकने के कारण उन्हें अकेला छोड़कर भाग गए।)
32उन महान् योद्धा (श्वेत) से लड़ते हुए शत्रुदमन भीष्म ही एकमात्र ऐसे थे जो प्रसन्न थे। दुर्योधन के हित में सदा तत्पर रहने वाले वे उन योद्धाओं (श्वेत) को भस्म करने लगे।
33हे राजन्, अपने प्राणों की चिन्ता किए बिना, समस्त भय त्यागकर उन्होंने उस महायुद्ध में पाण्डव-सेना का संहार किया।
34उस (पाण्डव) सेनापति को दुर्योधन की सेना पर प्रहार करते देखकर आपके पिता भीष्म, जिन्हें देवव्रत भी कहा जाता है, उन पर टूट पड़े।
35तब श्वेत ने भीष्म को बाणों के विशाल जाल से ढक दिया; भीष्म ने भी श्वेत को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
36दो साँड़ों के समान गरजते हुए वे एक-दूसरे पर इस प्रकार टूट पड़े जैसे दो विशालकाय मत्त हाथी अथवा दो क्रुद्ध व्याघ्र।
37अपने अस्त्रों से एक-दूसरे के अस्त्रों को व्यर्थ करते हुए वे (दोनों) पुरुषश्रेष्ठ — भीष्म और श्वेत — एक-दूसरे के प्राण लेने की इच्छा से लड़े।
38यदि श्वेत उसकी रक्षा न करते, तो भीष्म क्रोध में एक ही दिन में अपने बाणों से पाण्डव सेना को भस्म कर सकते थे।
39पितामह को श्वेत द्वारा पीछे हटाया गया देखकर पाण्डव अत्यन्त प्रसन्न हुए, किन्तु आपका पुत्र अत्यन्त उदास हो गया।
40तब अनेक राजाओं से घिरा दुर्योधन क्रोध में भरकर उस महायुद्ध में पाण्डव सेना पर टूट पड़ा।
41आपके पुत्र से प्रेरित होकर दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप तथा नरेश शल्य ने भी भीष्म की रक्षा की।
42दुर्योधन तथा अन्य समस्त राजाओं द्वारा पाण्डवों की सेना का युद्ध में संहार होते देखकर श्वेत ने गङ्गापुत्र भीष्म को छोड़ दिया और आपके पुत्र की सेना का ऐसे महान् वेग से संहार करने लगे जैसे वायु महान् प्रचण्डता से वृक्षों को उखाड़ फेंकती है।
43हे राजन्, आपकी सेना को छिन्न-भिन्न करके विराट के पुत्र (श्वेत) क्रोध में सुध-बुध खोकर फिर उसी स्थान की ओर टूट पड़े जहाँ भीष्म खड़े थे।
44हे राजन्! वे दोनों महाबली महारथी, अपने बाणों से प्रज्वलित होते हुए, एक-दूसरे को मारने के लिए उत्सुक होकर प्राचीन काल के वृत्र और वासव (इन्द्र) के समान लड़े। धनुष को पूरी तरह खींचकर श्वेत ने भीष्म को सात बाणों से घायल किया।
45तब उस वीर (भीष्म) ने अपना पराक्रम प्रकट किया; उन्होंने शीघ्र ही अपने प्रतिपक्षी के शौर्य को इस प्रकार रोक दिया जैसे एक मत्त हाथी दूसरे मत्त हाथी को रोक देता है।
46श्वेत ने फिर पच्चीस बाण चलाए, जिनमें से प्रत्येक की गाँठ मुड़ी हुई थी, और वे शान्तनु के पुत्र भीष्म के शरीर में घुस गए। यह एक अभूतपूर्व घटना के रूप में घटित हुआ।
47तब क्षत्रियों को आनन्दित करने वाले श्वेत ने भीष्म पर प्रहार किया; और शान्तनु के पुत्र ने बदले में उन्हें दस बाणों से बींधा।
48तब मुस्कराते हुए और जीभ से अपने मुख के कोने चाटते हुए श्वेत ने नौ बाणों से भीष्म के धनुष के दस टुकड़े कर दिए। फिर लोहे का बना एक पंखदार बाण लेकर उन्होंने उन महानुभाव (भीष्म) की ध्वजा के शिखर पर स्थित ताड़ को चूर-चूर कर दिया। भीष्म की ध्वजा कटी देखकर आपके पुत्रों ने समझा कि भीष्म मारे गए। पाण्डवों ने महान् हर्ष में अपने शङ्ख बजाए।
49यशस्वी भीष्म की ताड़-ध्वजा कटी देखकर दुर्योधन ने महान् क्रोध में अपनी सेना को युद्ध के लिए प्रेरित किया।
50उन सबने भीष्म की, जो उस समय महान् सङ्कट में थे, सावधानीपूर्वक रक्षा की। जो वहाँ दर्शक बनकर खड़े थे, उनसे राजा (दुर्योधन) ने इस प्रकार कहा — "आज या तो श्वेत मरेगा या भीष्म।" राजा के ये वचन सुनकर महारथी शीघ्र ही चतुरङ्गिणी सेना के साथ गङ्गापुत्र की रक्षा के लिए आगे बढ़े। हे भरतवंशी, बाह्लीक, कृतवर्मा, कृप, शल्य, जरासन्ध का पुत्र, विकर्ण, चित्रसेन तथा विविंशति — सब बड़े वेग से उन्हें चारों ओर से घेरकर बाणों की निरन्तर वर्षा करने लगे। तब उन महात्मा महाबली योद्धा (श्वेत) ने अपने हाथों की फुर्ती दिखाकर उन क्रुद्ध योद्धाओं को तीखे बाणों से शीघ्र ही रोक दिया। जैसे सिंह हाथियों के झुण्ड को रोक देता है, वैसे ही उन सबको रोककर श्वेत ने बाणों की घनी वर्षा से भीष्म का धनुष काट डाला।
51तब शान्तनु के पुत्र भीष्म ने उस युद्ध में दूसरा धनुष उठाया और कङ्क पक्षी के पंखों से युक्त बाणों से श्वेत को घायल किया। तब उन सेनापति (श्वेत) ने महान् क्रोध में सबके देखते-देखते उस युद्ध में भीष्म को असंख्य बाणों से घायल किया। समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म को श्वेत द्वारा युद्ध में रोका गया देखकर राजा (दुर्योधन) अत्यन्त उदास हो गया, और आपकी समस्त सेना ने स्वयं को महान् सङ्कट में अनुभव किया। वीर भीष्म को श्वेत के बाणों से रोका और घायल हुआ देखकर सबने समझा कि भीष्म मारे गए।
52तब आपके पिता देवव्रत अपनी ध्वजा कटी और सेना रुकी देखकर अत्यन्त क्रुद्ध हुए और उन्होंने श्वेत पर असंख्य बाण छोड़े। हे राजन्, किन्तु वीरों में श्रेष्ठ श्वेत ने भीष्म के उन समस्त बाणों को व्यर्थ कर दिया और एक बार फिर चौड़े फल वाले बाण से आपके पिता का धनुष काट डाला। हे राजन्, उस धनुष को फेंककर गङ्गापुत्र ने महान् क्रोध में दूसरा दृढ़ और विशाल धनुष उठाया, और सात बड़े चौड़े फल वाले बाणों का सन्धान करके सेनापति श्वेत के चारों घोड़ों को मार डाला; फिर उन्होंने उनकी ध्वजा काटी और तब उनके सारथि का सिर।
53तब वे महारथी अपने उस रथ से कूद पड़े जिसके घोड़े और सारथि मारे जा चुके थे। महारथियों में श्रेष्ठ श्वेत को रथहीन देखकर पितामह उन पर चारों ओर से बाणों की वर्षा करने लगे। इस महायुद्ध में भीष्म के धनुष से छूटे बाणों से घायल होकर उन्होंने अपना धनुष रथ पर छोड़ दिया और स्वर्णजटित एक शक्ति (भाला) उठा ली; और मृत्यु के कालदण्ड के समान तथा स्वयं मृत्यु का भी वध करने में समर्थ उस भयानक और भयङ्कर शक्ति को उठाकर श्वेत ने क्रोध में शान्तनु के पुत्र भीष्म से इस प्रकार कहा — "हे पुरुषश्रेष्ठ, तनिक ठहरिए और मेरा पराक्रम देखिए।" भीष्म से यह कहकर उस महाबली और महात्मा धनुर्धर ने सर्प के समान वह शक्ति फेंकी।
54हे राजन्, तब मृत्यु के दण्ड के समान देदीप्यमान उस भयङ्कर शक्ति को देखकर आपके पुत्रों में "हाय" और "हा-हाकार" के ऊँचे स्वर उठे।
55श्वेत के हाथ से छूटी हुई वह शक्ति, जो केँचुल त्यागे हुए सर्प के समान थी, आकाश से गिरते उल्का के समान महान् वेग से गिरी।
56तब आपके पिता देवव्रत ने तनिक भी भय के बिना आठ तीखे पंखदार बाणों से उस भयङ्कर शक्ति के, जो शुद्ध स्वर्ण से मढ़ी थी और जो अग्नि की लपटों से ढकी प्रतीत होती थी, नौ टुकड़े कर दिए।
57हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तब आपकी समस्त सेना ने हर्ष का ऊँचा घोष किया। किन्तु विराट के पुत्र अपनी शक्ति के टुकड़े-टुकड़े हुए देखकर क्रोध में सारी सुध खो बैठे।
58जिसका हृदय समीप आती मृत्यु से अभिभूत हो, उसी के समान वे यह निश्चय न कर सके कि क्या करें। हे राजन्, क्रोध से सुध-बुध खोकर विराट के पुत्र ने मुस्कराते हुए —
59महान् उल्लास से भीष्म के विनाश के लिए एक भयङ्कर गदा उठा ली। क्रोध से रक्त नेत्रों वाले और दण्डधारी दूसरे यम के समान दिखाई देते हुए —
60वे भीष्म पर इस प्रकार टूट पड़े जैसे उमड़ी हुई नदी किसी शिला पर टूट पड़ती है। उनके महान् वेग को अरोक्य समझकर अत्यन्त भयङ्कर भीष्म —
61जो सदा दूसरों के पराक्रम को जानने में कुशल हैं, उन्होंने उस प्रहार से बचने के लिए सहसा भूमि पर छलाँग लगा दी। हे राजन्, किन्तु श्वेत ने क्रोध में उस भारी गदा को घुमाकर —
62उसे महादेव माहेश्वर (शिव) के समान भीष्म के रथ पर फेंक दिया। भीष्म के विनाश के लिए फेंकी गई उस गदा के गिरने से वह रथ अपनी ध्वजा, सारथि तथा घोड़ों सहित भस्म हो गया। महारथियों में श्रेष्ठ भीष्म को पैदल लड़ते देखकर —
63शल्य आदि अनेक महारथी शीघ्र ही उनकी सहायता के लिए आए। दूसरे रथ पर चढ़कर और अपना धनुष तानकर भीष्म धीरे-धीरे श्वेत की ओर बढ़े। इसी बीच उन्होंने आकाश में एक वाणी सुनी। वह दिव्य थी और उनके अपने कल्याण से युक्त थी। उसने कहा — "हे भीष्म, हे भीष्म, हे महाबाहु वीर, एक क्षण भी गँवाए बिना युद्ध कीजिए।
64यही वह क्षण है जो विधाता ने इस पर विजय पाने के लिए नियत किया है।" दिव्य दूत द्वारा कहे गए ये वचन सुनकर —
65भीष्म ने सावधानी से श्वेत का वध करने का निश्चय किया। महारथियों में श्रेष्ठ उन (श्वेत) को पैदल लड़ते देखकर अनेक महारथी अव्यवस्थित रूप से उनकी रक्षा के लिए दौड़े। वे थे सात्यकि, भीमसेन तथा पृषत के वंशज धृष्टद्युम्न।
66कैकेय बन्धु, धृष्टकेतु तथा महाबली अभिमन्यु। उन्हें उनकी रक्षा के लिए आते देखकर द्रोण, शल्य और कृप के साथ —
67उन महात्मा वीर (भीष्म) ने उन सबको इस प्रकार रोक दिया जैसे पर्वत वायु को रोकता है। जब पाण्डव सेना के यशस्वी योद्धा इस प्रकार रोक दिए गए —
68तब श्वेत ने तलवार उठाकर भीष्म का धनुष काट डाला। उस धनुष को फेंककर (कुरु) पितामह ने, दिव्य दूत के वचन सुनकर, श्वेत को यथाशीघ्र मार डालने का निश्चय मन में किया। यद्यपि उनका प्रयत्न व्यर्थ किया गया, तथापि आपके पिता देवव्रत —
69उन महारथी ने शीघ्र ही इन्द्र के धनुष के समान देदीप्यमान दूसरा धनुष उठा लिया। उन्होंने क्षण भर में उस पर प्रत्यञ्चा चढ़ा दी।
70हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तब आपके पिता ने उन महारथी श्वेत को देखा, यद्यपि वे उस समय भीमसेन को आगे किए हुए उन पुरुषश्रेष्ठों (पाण्डव योद्धाओं) से घिरे हुए थे —
71गङ्गापुत्र (भीष्म) अकेले ही श्वेत पर आक्रमण करने के लिए आगे बढ़े। भीष्म को आते देखकर महाबली भीमसेन ने उन्हें साठ बाणों से घायल किया। किन्तु उन महारथी, आपके पिता देवव्रत ने कुछ भयङ्कर बाणों से भीमसेन, अभिमन्यु तथा अन्य महारथियों को रोक दिया। फिर उन्होंने उन (श्वेत) पर तीन सीधे बाणों से प्रहार किया।
72(कुरु) पितामह ने उस महायुद्ध में सात्यकि पर सौ बाणों से, धृष्टद्युम्न पर बीस से और कैकेय बन्धुओं पर पाँच बाणों से प्रहार किया।
73इस प्रकार भयङ्कर बाणों से उन समस्त महान् धनुर्धरों को रोककर आपके पिता देवव्रत अकेले श्वेत की ओर टूट पड़े।
74तब स्वयं मृत्यु के समान, महान् तनाव सहने में समर्थ तथा जिसे रोका न जा सके, ऐसा एक बाण लेकर महाबली भीष्म ने उसे अपनी प्रत्यञ्चा पर रखा।
75ब्रह्मास्त्र के बल से युक्त उस पंखदार बाण को देवताओं, गन्धर्वों, पिशाचों, उरगों तथा राक्षसों ने देखा।
76अग्नि के समान देदीप्यमान वह बाण उनके कवच को भेदता हुआ निकल गया और वज्र के समान चमक के साथ पृथ्वी में जा धँसा।
77जैसे सूर्य अपनी किरणों को साथ लेकर शीघ्रता से अपने पश्चिमी भवन में चला जाता है, वैसे ही वह श्वेत के प्राण साथ लेकर उनके शरीर से निकल गया।
78जब वे इस प्रकार उस युद्ध में भीष्म द्वारा मारे गए, तब हमने उन्हें पर्वत के ढहते शिखर के समान गिरते देखा।
79पाण्डव पक्ष के समस्त महान् क्षत्रिय महारथियों ने (उनकी मृत्यु पर) विलाप किया। किन्तु आपका पुत्र तथा समस्त कुरु महान् हर्ष से भर गए।
80हे राजन्, श्वेत को मारा गया देखकर दुःशासन शङ्ख और नगाड़ों के प्रचण्ड नाद के साथ रणभूमि में हर्ष से नाचने लगा।
81जब वह महान् धनुर्धर युद्ध के आभूषण भीष्म द्वारा मारा गया, तब शिखण्डी को आगे किए हुए पाण्डव पक्ष के महान् धनुर्धर भय से काँप उठे।
82हे राजन्, सेनापति (श्वेत) के मारे जाने पर धनञ्जय (अर्जुन) तथा वृष्णिवंश के प्रमुख (कृष्ण) ने धीरे-धीरे अपनी सेना पीछे हटा ली।
83हे भरतवंशी, आपकी सेना और उनकी सेना — दोनों पीछे हटीं, और दोनों ही बार-बार ऊँचे स्वर से घोष करती रहीं।
84हे शत्रुदमन, उस महान् द्वन्द्वयुद्ध में अपने सेनापति (श्वेत) द्वारा किए गए महान् संहार का स्मरण करते हुए (पाण्डव) महारथी अत्यन्त उदास होकर अपने शिविर में लौटे।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, जब ती महान् धनुर्धर श्वेत शल्यको रथतिर गए, तब कुरु र पाण्डवहरूले के गरे? शान्तनुका पुत्र भीष्मले के गरे? यो सबै मलाई भन, म तिमीसँग सोध्छु।
2सञ्जयले भने — हे राजन्, क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ सयौँ-हजारौँ वीर महारथीहरूले आफ्ना सेनापति श्वेतलाई आफ्नो अगाडि राखे।
3र हे भरतवंशी, तपाईंका राजपुत्र (दुर्योधन)लाई आफ्नो पराक्रम देखाउँदै, शिखण्डीलाई अगाडि राखेर तिनीहरूले श्वेतको रक्षा गर्ने इच्छा गरे।
4ती महारथीहरू त्यस श्रेष्ठ योद्धालाई मार्ने अभिप्रायले भीष्मको सुनजडित रथतिर जाइलागे। तब जुन युद्ध भयो, त्यो भयङ्कर थियो।
5तपाईंका योद्धा र शत्रुका योद्धाहरूबीच जुन त्यो अद्भुत तथा भयङ्कर युद्ध भयो, त्यसको वर्णन म तपाईंसँग गर्नेछु।
6शान्तनुका पुत्रले अनेक रथ रित्तो पारिदिए, किनभने ती सम्पूर्ण महारथीमा श्रेष्ठले बाणको वर्षा गरेर अनेक शिर काटिदिए।
7सूर्यसमान पराक्रम भएका उनले आफ्ना बाणले सूर्यलाई नै ढाकिदिए। जसरी उदाउँदो सूर्यले आफ्नो वरिपरिबाट अन्धकार हटाउँछ, त्यसरी नै उनले त्यस महायुद्धमा आफ्नो वरिपरिबाट शत्रुहरूलाई हटाइदिए।
8हे राजन्, त्यस महायुद्धमा उनले सयौँ-हजारौँ बाण हाने। ती अत्यन्त शक्तिशाली थिए र महान् वेग राख्थे। तिनले त्यस युद्धमा असंख्य क्षत्रियको वध गरे।
9हे राजन्, त्यस महायुद्धमा उनले सयौँ वीर योद्धा तथा काँडेदार कवच लगाएका हात्तीहरूका शिर यसरी काटिदिए जसरी वज्रले पर्वतका शिखर ढालिन्छन्।
10हे राजन्, रथहरू रथहरूसँग जेलिएका देखिन्थे। एउटा रथ अर्को रथमाथि र एउटा घोडा अर्को घोडामाथि देखिन्थ्यो।
11हे राजन्, वेगवान् घोडाहरूले मारिएका ती तरुण सवारहरूलाई यताउता बोकिहिँड्थे, जो आफ्नो काठीबाट झुण्डिएका थिए र जसका हातमा अझै धनुष थिए।
12तरवार र ठोक्रा शरीरमा बाँधिएका तथा कवच खुकुलो भएका, सयौँ मरेका योद्धाहरू वीरहरूयोग्य शय्यामा सुतेझैँ भुइँमा पल्टिएका थिए।
13एक-अर्कामाथि जाइलाग्दै, ढल्दै र फेरि उठ्दै, तथा उठेर फेरि जाइलाग्दै योद्धाहरू हातहातै लडे।
14हे भरतवंशी, एक-अर्काका प्रहारले घाइते भई अनेक योद्धा रणभूमिमा लडिबडी गर्न थाले! धनुष, ठोक्रा तथा शरीरमा सुनका गहना धारण गरेका सयौँ योद्धाहरू आफ्नो बलमा पूर्ण भरोसा राखेर तथा शत्रुका प्रहार सहँदै विपक्षी सेनाका योद्धाहरूको संहार गरिरहेका थिए। तिनीहरू जुन-जुन बाटो पाउँथे, त्यहीँबाट यताउता दौडन्थे र तिनीमाथि निरन्तर अस्त्रशस्त्रको वर्षा गर्थे।
15महारथीहरू आफ्ना रथसहित (हात्तीहरूद्वारा) कुल्चिए। केही योद्धा अरू योद्धाका बाणले मारिएर आफ्नै रथमा ढले।
16सारथिहरू मारिएपछि अनेक महारथी अग्लोबाट खस्दै गरेका देखिए। बाक्लो धूलोले सबै दिशा ढाक्यो। तब योद्धाहरूले धनुषको टङ्कारबाट आफ्ना प्रतिपक्षीलाई चिन्न थाले। शरीरमा पर्ने दबाबबाट पनि योद्धाहरूले आफ्ना शत्रुको अनुमान लगाउँथे।
17हे राजन्, योद्धाहरूले धनुषको ताँतको टङ्कारले निर्देशित बाणद्वारा युद्ध गरिरहे। एक-अर्कामाथि छाडिएका बाणको सनसनाहटसम्म सुनिँदैनथ्यो।
18नगराको आवाज यति प्रचण्ड थियो कि त्यसले मानौँ कान नै चिर्थ्यो। त्यस कोलाहलपूर्ण तथा रोमाञ्चकारी हल्लामा योद्धाहरूका नामसम्म सुनिँदैनथे।
19सम्पूर्ण योद्धाहरू भीष्मको धनुषबाट छुटेका बाणले रणभूमिमा फैलाएको पीडा सहिरहेका थिए। ती बाणले ती सबै योद्धाको मनमा मृत्युको भय उत्पन्न गराएका थिए। त्यो युद्ध अत्यन्त भीषण, रोमाञ्चकारी तथा सबैका हृदयमा व्याकुलता जगाउने थियो। त्यस युद्धमा पिताले समेत चिनाइ गुमाएका थिए, र उनको आफ्नै पुत्रले पनि उनलाई चिन्न सक्दैनथ्यो।
20एउटा पाङ्ग्रा भाँचिएपछि, जुवा उखेलिएपछि, एउटा घोडा मारिएपछि त्यो वीर महारथी आफ्नो सारथिसहित रथबाट खसालियो।
21यसरी अनेक वीर योद्धा रथविहीन भई (सबै दिशामा) भाग्दै गरेका देखिए।
22जो मारियो, उसको शिर काटियो; जो मारिएन, ऊ मरणासन्न भई घाइते भयो। जब भीष्मले आक्रमण गरे, तब घाइते नभएको कोही थिएन।
23त्यस भयङ्कर युद्धमा श्वेतले असंख्य कुरुहरूको वध गरे। उनले सयौँ कुलीन राजकुमारलाई मारे।
24उनले आफ्ना बाणले सयौँ महारथीका शिर तथा अङ्गदले सुशोभित तिनका पाखुरा र तिनका धनुष पनि काटिदिए।
25हे राजन्, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, श्वेतले महारथीहरू, रथका पाङ्ग्रा, रथहरू आफैँ — साना तथा बहुमूल्य दुवै — ध्वजाहरू, अनेक घोडा, असंख्य मानिस तथा सयौँ हात्तीको विनाश गरिदिए।
26श्वेतको भयले हामीले योद्धाहरूमा श्रेष्ठ भीष्मलाई छाड्यौँ; हामीले युद्ध छाड्यौँ र पछि हट्यौँ, र त्यसैले अहिले हामी तपाईंको श्रीमुखको दर्शन गरिरहेका छौँ।
27हे कुरुवंशी, बाणको पहुँचभन्दा पर हटेर तथा शान्तनुका पुत्र भीष्मलाई त्यस युद्धमा एक्लै छाडेर सम्पूर्ण कुरुहरू, यद्यपि युद्धका लागि सशस्त्र थिए, (दर्शक भई) उभिइरहे।
28उत्साहहीनताको घडीमा पनि सधैँ प्रसन्न रहने पुरुषश्रेष्ठ भीष्म हाम्रो सेनामा एक्लै त्यस भयङ्कर युद्धमा मेरु पर्वतझैँ अचल उभिइरहे।
29शिशिरको अन्त्यको सूर्यझैँ शत्रुहरूको संहार गर्दै उनी आफ्नो रथका सुनौला किरणले यसरी देदीप्यमान उभिएका थिए, जसरी सूर्य आफ्ना किरणले चम्किन्छ।
30ती महान् धनुर्धरले बाणको वर्षा गरे र त्यस युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूलाई यसरी ढाले जसरी चक्रधारी विष्णुले असुरहरूलाई ढालेका थिए।
31महाबली भीष्म तपाईंको सेनाबाट अलग परे र त्यस रणभूमिमा त्यसै गरी उग्र भए जसरी कुनै हात्ती आफ्नो बथानबाट छुट्टिएर एक्लै रहँदा भयङ्कर हुन्छ। (विपक्षका सम्पूर्ण योद्धा भीष्मका प्रहार अझ बढी सहन नसकेर उनलाई एक्लै छाडेर भागे।)
32ती महान् योद्धा (श्वेत)सँग लड्दै शत्रुदमन भीष्म नै एकमात्र प्रसन्न थिए। दुर्योधनको हितमा सधैँ तत्पर रहने उनी ती योद्धाहरू (श्वेत)लाई भस्म गर्न थाले।
33हे राजन्, आफ्नो प्राणको चिन्ता नगरी, सम्पूर्ण भय त्यागेर उनले त्यस महायुद्धमा पाण्डव सेनाको संहार गरे।
34ती (पाण्डव) सेनापतिलाई दुर्योधनको सेनामाथि प्रहार गरिरहेको देखेर तपाईंका पिता भीष्म, जसलाई देवव्रत पनि भनिन्छ, उनीमाथि जाइलागे।
35तब श्वेतले भीष्मलाई बाणको विशाल जालले ढाकिदिए; भीष्मले पनि श्वेतलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
36दुई साँढेझैँ गर्जँदै तिनीहरू एक-अर्कामाथि यसरी जाइलागे जसरी दुई विशालकाय मात्तिएका हात्ती अथवा दुई क्रुद्ध बाघ।
37आफ्ना अस्त्रले एक-अर्काका अस्त्र व्यर्थ पार्दै ती (दुवै) पुरुषश्रेष्ठ — भीष्म र श्वेत — एक-अर्काको प्राण लिने इच्छाले लडे।
38यदि श्वेतले त्यसको रक्षा नगरेका भए, भीष्मले क्रोधमा एकै दिनमा आफ्ना बाणले पाण्डव सेनालाई भस्म गर्न सक्थे।
39पितामहलाई श्वेतद्वारा पछि हटाइएको देखेर पाण्डवहरू अत्यन्त प्रसन्न भए, तर तपाईंको पुत्र अत्यन्त उदास भयो।
40तब अनेक राजाले घेरिएको दुर्योधन क्रोधले भरिएर त्यस महायुद्धमा पाण्डव सेनामाथि जाइलाग्यो।
41तपाईंको पुत्रबाट प्रेरित भई दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप तथा नरेश शल्यले पनि भीष्मको रक्षा गरे।
42दुर्योधन तथा अन्य सम्पूर्ण राजाहरूद्वारा पाण्डवहरूको सेनाको युद्धमा संहार भइरहेको देखेर श्वेतले गङ्गापुत्र भीष्मलाई छाडे र तपाईंको पुत्रको सेनाको यस्तो महान् वेगले संहार गर्न थाले जसरी वायुले महान् प्रचण्डताले रूखहरू उखेलेर फ्याँक्छ।
43हे राजन्, तपाईंको सेनालाई छिन्नभिन्न पारेर विराटका पुत्र (श्वेत) क्रोधमा सुधबुध गुमाएर फेरि त्यही ठाउँतिर जाइलागे जहाँ भीष्म उभिएका थिए।
44हे राजन्! ती दुवै महाबली महारथी, आफ्ना बाणले प्रज्वलित हुँदै, एक-अर्कालाई मार्न उत्सुक भई पुरातन कालका वृत्र र वासव (इन्द्र)झैँ लडे। धनुषलाई पूरै तानेर श्वेतले भीष्मलाई सात बाणले घाइते बनाए।
45तब ती वीर (भीष्म)ले आफ्नो पराक्रम प्रकट गरे; उनले चाँडै नै आफ्नो प्रतिपक्षीको शौर्यलाई यसरी रोकिदिए जसरी एउटा मात्तिएको हात्तीले अर्को मात्तिएको हात्तीलाई रोक्छ।
46श्वेतले फेरि पच्चीस बाण हाने, जसमध्ये प्रत्येकको गाँठो बाङ्गिएको थियो, र ती शान्तनुका पुत्र भीष्मको शरीरमा छिरे। यो एउटा अभूतपूर्व घटनाका रूपमा घट्यो।
47तब क्षत्रियहरूलाई आनन्दित पार्ने श्वेतले भीष्ममाथि प्रहार गरे; र शान्तनुका पुत्रले बदलामा उनलाई दस बाणले बिँधे।
48तब मुस्कुराउँदै र जिब्रोले आफ्नो मुखका कुना चाट्दै श्वेतले नौ बाणले भीष्मको धनुषका दस टुक्रा पारिदिए। त्यसपछि फलामको बनेको एउटा पखेटादार बाण लिएर उनले ती महानुभाव (भीष्म)को ध्वजाको शिखरमा रहेको तालवृक्ष चूरचूर पारिदिए। भीष्मको ध्वजा काटिएको देखेर तपाईंका पुत्रहरूले ठाने कि भीष्म मारिए। पाण्डवहरूले महान् हर्षमा आफ्ना शङ्ख फुके।
49यशस्वी भीष्मको तालध्वजा काटिएको देखेर दुर्योधनले महान् क्रोधमा आफ्नो सेनालाई युद्धका लागि प्रेरित गर्यो।
50ती सबैले भीष्मको, जो त्यस बेला महान् सङ्कटमा थिए, सावधानीपूर्वक रक्षा गरे। जो त्यहाँ दर्शक भई उभिएका थिए, तिनीहरूलाई राजा (दुर्योधन)ले यसरी भन्यो — "आज या त श्वेत मर्नेछ या भीष्म।" राजाका यी वचन सुनेर महारथीहरू चाँडै नै चतुरङ्गिणी सेनासहित गङ्गापुत्रको रक्षाका लागि अगाडि बढे। हे भरतवंशी, बाह्लीक, कृतवर्मा, कृप, शल्य, जरासन्धका पुत्र, विकर्ण, चित्रसेन तथा विविंशति — सबै ठूलो वेगले उनलाई चारैतिरबाट घेरेर बाणको निरन्तर वर्षा गर्न थाले। तब ती महात्मा महाबली योद्धा (श्वेत)ले आफ्ना हातको फुर्ती देखाएर ती क्रुद्ध योद्धाहरूलाई तीखा बाणले चाँडै नै रोकिदिए। जसरी सिंहले हात्तीको बथानलाई रोक्छ, त्यसरी नै ती सबैलाई रोकेर श्वेतले बाणको बाक्लो वर्षाले भीष्मको धनुष काटिदिए।
51तब शान्तनुका पुत्र भीष्मले त्यस युद्धमा अर्को धनुष उठाए र कङ्क पक्षीका प्वाँखले युक्त बाणले श्वेतलाई घाइते बनाए। तब ती सेनापति (श्वेत)ले महान् क्रोधमा सबैका देख्दादेख्दै त्यस युद्धमा भीष्मलाई असंख्य बाणले घाइते बनाए। सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ भीष्मलाई श्वेतद्वारा युद्धमा रोकिएको देखेर राजा (दुर्योधन) अत्यन्त उदास भयो, र तपाईंको सम्पूर्ण सेनाले आफूलाई महान् सङ्कटमा अनुभव गर्यो। वीर भीष्मलाई श्वेतका बाणले रोकिएको र घाइते भएको देखेर सबैले ठाने कि भीष्म मारिए।
52तब तपाईंका पिता देवव्रत आफ्नो ध्वजा काटिएको र सेना रोकिएको देखेर अत्यन्त क्रुद्ध भए र उनले श्वेतमाथि असंख्य बाण छाडे। हे राजन्, तर वीरहरूमा श्रेष्ठ श्वेतले भीष्मका ती सम्पूर्ण बाण व्यर्थ पारिदिए र एक पटक फेरि चौडा फलको बाणले तपाईंका पिताको धनुष काटिदिए। हे राजन्, त्यो धनुष फ्याँकेर गङ्गापुत्रले महान् क्रोधमा अर्को दृढ र विशाल धनुष उठाए, र सातवटा ठूला चौडा फलका बाणको सन्धान गरेर सेनापति श्वेतका चारै घोडा मारिदिए; त्यसपछि उनले तिनको ध्वजा काटे र तब तिनका सारथिको शिर।
53तब ती महारथी आफ्नो त्यस रथबाट हामफाले जसका घोडा र सारथि मारिइसकेका थिए। महारथीहरूमा श्रेष्ठ श्वेतलाई रथविहीन देखेर पितामह उनीमाथि चारैतिरबाट बाणको वर्षा गर्न थाले। यस महायुद्धमा भीष्मको धनुषबाट छुटेका बाणले घाइते भएर उनले आफ्नो धनुष रथमै छाडे र सुनजडित एउटा शक्ति (भाला) उठाए; र मृत्युको कालदण्डसमान तथा स्वयं मृत्युलाई पनि मार्न सक्ने त्यस भयानक र भयङ्कर शक्तिलाई उठाएर श्वेतले क्रोधमा शान्तनुका पुत्र भीष्मलाई यसरी भने — "हे पुरुषश्रेष्ठ, अलिकति पर्खनुहोस् र मेरो पराक्रम हेर्नुहोस्।" भीष्मलाई यसो भनेर ती महाबली र महात्मा धनुर्धरले सर्पसमान त्यो शक्ति फ्याँके।
54हे राजन्, तब मृत्युको दण्डझैँ देदीप्यमान त्यस भयङ्कर शक्ति देखेर तपाईंका पुत्रहरूमा "हाय" र "हाहाकार"का ठूला स्वर उठे।
55श्वेतको हातबाट छुटेको त्यो शक्ति, जो काँचुली फ्याँकेको सर्पसमान थियो, आकाशबाट खस्ने उल्कासमान महान् वेगले खस्यो।
56तब तपाईंका पिता देवव्रतले अलिकति पनि भय नमानी आठ तीखा पखेटादार बाणले त्यस भयङ्कर शक्तिका, जो शुद्ध सुनले मढिएको थियो र जो अग्निका ज्वालाले ढाकिएको देखिन्थ्यो, नौ टुक्रा पारिदिए।
57हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, तब तपाईंको सम्पूर्ण सेनाले हर्षको ठूलो घोष गर्यो। तर विराटका पुत्रले आफ्नो शक्ति टुक्राटुक्रा भएको देखेर क्रोधमा सारा सुध गुमाए।
58जसको हृदय नजिकिँदै गरेको मृत्युले अभिभूत भएको होस्, त्यसैझैँ उनले के गर्ने भन्ने निश्चय गर्न सकेनन्। हे राजन्, क्रोधले सुधबुध गुमाएर विराटका पुत्रले मुस्कुराउँदै —
59महान् उल्लासले भीष्मको विनाशका लागि एउटा भयङ्कर गदा उठाए। क्रोधले रातो आँखा भएका र दण्डधारी दोस्रो यमझैँ देखिँदै —
60उनी भीष्ममाथि यसरी जाइलागे जसरी उर्लिएको नदी कुनै ढुङ्गामाथि जाइलाग्छ। उनको महान् वेगलाई रोक्न नसकिने ठानेर अत्यन्त भयङ्कर भीष्म —
61जो सधैँ अरूको पराक्रम बुझ्नमा कुशल छन्, उनले त्यस प्रहारबाट बच्न एक्कासि भुइँमा हाम फाले। हे राजन्, तर श्वेतले क्रोधमा त्यो गह्रौँ गदा घुमाएर —
62त्यसलाई महादेव माहेश्वर (शिव)झैँ भीष्मको रथमाथि फ्याँकिदिए। भीष्मको विनाशका लागि फ्याँकिएको त्यस गदा खस्दा त्यो रथ आफ्नो ध्वजा, सारथि तथा घोडासहित भस्म भयो। महारथीहरूमा श्रेष्ठ भीष्मलाई पैदल लडिरहेको देखेर —
63शल्य आदि अनेक महारथी चाँडै नै उनको सहायताका लागि आए। अर्को रथमा चढेर र आफ्नो धनुष तानेर भीष्म बिस्तारै श्वेततिर बढे। यसै बीच उनले आकाशमा एउटा वाणी सुने। त्यो दिव्य थियो र उनकै कल्याणले युक्त थियो। त्यसले भन्यो — "हे भीष्म, हे भीष्म, हे महाबाहु वीर, एक क्षण पनि नगुमाई युद्ध गर्नुहोस्।
64यही त्यो क्षण हो जो विधाताले यसमाथि विजय पाउनका लागि नियत गरेका छन्।" दिव्य दूतद्वारा भनिएका यी वचन सुनेर —
65भीष्मले सावधानीपूर्वक श्वेतको वध गर्ने निश्चय गरे। महारथीहरूमा श्रेष्ठ उनी (श्वेत)लाई पैदल लडिरहेको देखेर अनेक महारथी अव्यवस्थित रूपमा उनको रक्षाका लागि दौडे। ती थिए सात्यकि, भीमसेन तथा पृषतका वंशज धृष्टद्युम्न।
66कैकेय बन्धुहरू, धृष्टकेतु तथा महाबली अभिमन्यु। तिनीहरूलाई उनको रक्षाका लागि आउँदै गरेको देखेर द्रोण, शल्य र कृपसहित —
67ती महात्मा वीर (भीष्म)ले ती सबैलाई यसरी रोकिदिए जसरी पर्वतले वायुलाई रोक्छ। जब पाण्डव सेनाका यशस्वी योद्धाहरू यसरी रोकिए —
68तब श्वेतले तरवार उठाएर भीष्मको धनुष काटिदिए। त्यो धनुष फ्याँकेर (कुरु) पितामहले, दिव्य दूतका वचन सुनेर, श्वेतलाई सकेसम्म चाँडो मार्ने निश्चय मनमा गरे। यद्यपि उनको प्रयत्न व्यर्थ पारियो, तथापि तपाईंका पिता देवव्रत —
69ती महारथीले चाँडै नै इन्द्रको धनुषझैँ देदीप्यमान अर्को धनुष उठाए। उनले क्षणभरमै त्यसमा ताँत चढाइदिए।
70हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, तब तपाईंका पिताले ती महारथी श्वेतलाई देखे, यद्यपि उनी त्यस बेला भीमसेनलाई अगाडि राखेका ती पुरुषश्रेष्ठहरू (पाण्डव योद्धाहरू)ले घेरिएका थिए —
71गङ्गापुत्र (भीष्म) एक्लै श्वेतमाथि आक्रमण गर्न अगाडि बढे। भीष्मलाई आउँदै गरेको देखेर महाबली भीमसेनले उनलाई साठी बाणले घाइते बनाए। तर ती महारथी, तपाईंका पिता देवव्रतले केही भयङ्कर बाणले भीमसेन, अभिमन्यु तथा अन्य महारथीहरूलाई रोकिदिए। त्यसपछि उनले ती (श्वेत)माथि तीन सीधा बाणले प्रहार गरे।
72(कुरु) पितामहले त्यस महायुद्धमा सात्यकिमाथि सय बाणले, धृष्टद्युम्नमाथि बीसले र कैकेय बन्धुहरूमाथि पाँच बाणले प्रहार गरे।
73यसरी भयङ्कर बाणले ती सम्पूर्ण महान् धनुर्धरलाई रोकेर तपाईंका पिता देवव्रत एक्लै श्वेततिर जाइलागे।
74तब स्वयं मृत्युसमान, महान् तनाव सहन सक्ने तथा रोक्न नसकिने एउटा बाण लिएर महाबली भीष्मले त्यसलाई आफ्नो ताँतमा राखे।
75ब्रह्मास्त्रको बलले युक्त त्यस पखेटादार बाणलाई देवता, गन्धर्व, पिशाच, उरग तथा राक्षसहरूले देखे।
76अग्निझैँ देदीप्यमान त्यो बाण उनको कवच छेडेर निस्क्यो र वज्रझैँ चमकसहित पृथ्वीमा गएर गाडियो।
77जसरी सूर्य आफ्ना किरण लिएर हतारिँदै आफ्नो पश्चिमी भवनतिर जान्छ, त्यसरी नै त्यो श्वेतको प्राण लिएर उनको शरीरबाट निस्क्यो।
78जब उनी यसरी त्यस युद्धमा भीष्मद्वारा मारिए, तब हामीले उनलाई पर्वतको भत्किएको शिखरझैँ ढलेको देख्यौँ।
79पाण्डव पक्षका सम्पूर्ण महान् क्षत्रिय महारथीहरूले (उनको मृत्युमा) विलाप गरे। तर तपाईंको पुत्र तथा सम्पूर्ण कुरुहरू महान् हर्षले भरिए।
80हे राजन्, श्वेत मारिएको देखेर दुःशासन शङ्ख र नगराका प्रचण्ड नादसँगै रणभूमिमा हर्षले नाच्न थाल्यो।
81जब ती महान् धनुर्धर युद्धका आभूषण भीष्मद्वारा मारिए, तब शिखण्डीलाई अगाडि राखेका पाण्डव पक्षका महान् धनुर्धरहरू भयले काँपे।
82हे राजन्, सेनापति (श्वेत) मारिएपछि धनञ्जय (अर्जुन) तथा वृष्णिवंशका प्रमुख (कृष्ण)ले बिस्तारै आफ्नो सेना पछि हटाए।
83हे भरतवंशी, तपाईंको सेना र तिनीहरूको सेना — दुवै पछि हटे, र दुवैले नै बारम्बार ठूलो स्वरले घोष गरिरहे।
84हे शत्रुदमन, त्यस महान् द्वन्द्वयुद्धमा आफ्ना सेनापति (श्वेत)ले गरेको महान् संहार सम्झँदै (पाण्डव) महारथीहरू अत्यन्त उदास भई आफ्नो शिविरमा फर्के।