भीष्म-वध पर्व — घोर संग्राम और संहार
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 119
संस्कृत
1संजय उवाच शिखण्डी तु रणे भीष्ममासाद्य पुरुषर्षभम्। दशभिर्निशितैर्भल्लैराजघान स्तनान्तरे॥
2शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः क्रोधदीप्तेन चक्षुषा। सम्प्रेक्षत कटाक्षेण निर्दहन्निव भारत॥
3स्त्रीत्वं तस्य स्मरन् राजन् सर्वलोकस्य पश्यतः। नाजधान रणे भीष्मः स च तन्नाववुद्धवान्॥
4अर्जुनस्तु महाराज शिखण्डिनमभाषत। अभिद्रवस्व त्वरितं जहि चैनं पितामहम्॥
5किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम्। न ह्यन्यमनुपश्यामि कञ्चिद् यौधिष्ठिरे बले॥
6यः शक्तः समरे भीष्मं प्रतियोद्भुमिहाहवे। ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
7एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ। शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पितामहमवाकिरत्॥
8अचिन्तयित्वा तान् बाणान् पिता देवव्रतस्तव। अर्जुगं समरे क्रुद्धं वारयामास सायकैः॥
9तथैव च चमू सर्वां पाण्डवानां महारथः। अप्रैषीत् स शरैस्तीक्ष्णैः परलोकाय मारिष॥
10तथैव पाण्डवा राजन् सैन्येन महता वृताः। भीष्मं संछादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम्॥
11स समन्तात् परिवृतो भारतो भरतर्षभ। निर्ददाह रणे शूरान् वने वह्निरिव ज्वलन्॥
12तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्। अयोधयच्च यत् पार्थं जुगोप च पितामहम्॥
13कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनः। दुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लोका महात्मनः॥
14यदेकः समरे पार्थान् सार्जुनान् समयोधयत्। न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुल्बणम्॥
15दुःशासनेन समरे रथिनो विरथीकृताः। सादिनश्च महेष्वासा हस्तिनश्च महाबलाः॥
16विनिर्भिन्नाः शरैस्तीक्ष्णैनिपेतुर्वसुधातले। शरातुरास्तथैवान्ये दन्तियो विद्रुता दिशः॥
17यथाग्निरिन्धनं प्राप्य ज्वलेद् दीप्तार्चिरुल्बणम्। तथा जवाल पुत्रस्ते पाण्डुसेनां विनिर्दहन्॥
18तं भारतमहामात्रं पाण्डवानां महारथः। जेतुं नोत्सहते कश्चिन्नाभ्युद्यातुं कथंचन॥ ऋते महेन्द्रतनयाच्छवेताश्वात् कृष्णसारथेः। स हि तं समरे राजन् निर्जित्य विजयोऽर्जुनः॥ भीष्ममेवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः। विजितस्तव पुत्रोऽपि भीष्मबाहुव्यपाश्रयः॥
19पुनः पुनः समाश्वस्य प्रायुध्यत मदोत्कटः। अर्जुनस्तु रणे राजन् योधयन् संव्यराजत॥
20शिखण्डी तु रणे राजन् विव्याधैव पितामहम्। शरैरशनिसंस्पर्शस्तथा सर्पविषोपमैः॥
21न च स्म ते रुजं चक्रुः पितुस्तव जनेश्वर। स्मयमानस्तु गाड्नेयस्तान् बाणाञ्जगृहे तदा॥
22उष्णातॊ हि नरो यद्वज्जलधाराः प्रतीच्छति। तथा जग्राह गाङ्गेयः शरधारा: शिखण्डिनः॥
23तं क्षत्रिया महाराज ददृशुर्घोरमाहवे। भीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनाम्॥
24ततोऽब्रवीत्तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिष। अभिद्रवत संग्रामे फाल्गुनं सर्वतो रणे॥
25भीष्मो वः समरे सर्वान् पालयिष्यति धर्मवित्। ते भयं सुमहत् त्यक्त्वा पाण्डवान् प्रति युध्यत॥
26हेमतालेन महता भीष्मस्तिष्ठति पालयन्। सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां समरे शर्म वर्म च॥
27त्रिदशाऽपि समुधुक्ता नालं भीष्मं समासितुम्। किमु पार्था महात्मानं मर्त्यभूता महाबलाः॥
28तस्माद्रवत मा योधाः फाल्गुनं प्राप्य संयुगे। अहमद्य रणे यत्तो योधयिष्यामि पाण्डवम्॥
29सहितः सर्वतो यत्तैर्भवद्भिर्वसुधाधिपः। तच्छ्रुत्वा तु वचो राजंस्तव पुत्रस्य धन्विनः॥
30सर्वे योधाः सुसंरब्धा बलवन्तो महाबलाः। ते विदेहाः कलिङ्गाश्च दासेरकगणाश्च ह॥
31अभिपेतुर्निषादाश्च सौवीराश्च महारणे। बाह्रीका दरदाश्चैव प्रतीच्योदीच्यमालवाः॥ अभीषाहाः शूरसेनाः शिवयोऽथ वसातयः। शाल्वाः शकास्त्रिगाश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह॥
32अभिपेतू रणे पार्थं पतङ्गा इव पावकम्। शलभा इव राजेन्द्र पार्थमप्रतिमं रणे। एतान् सर्वान् सहानीकान् महाराज महारथान्॥ दिव्यान्यस्त्राणि संचिन्त्य प्रसंधाय धनंजयः। स तैरस्त्रैर्महावेगैर्ददाह सुमहाबलः॥ शरप्रतापैर्बीभत्सुः पतङ्गानिव पावकः। तस्य बाणसहस्राणि सृजतो दृढधन्विनः॥ दीप्यमानमिवाकाशे गाण्डीवं समदृश्यत।
33ते शरार्ता महाराज विप्रकीर्णमहाध्वजाः॥ नाभ्यवर्तन्त राजानः सहिता वानरध्वजम्। सध्वजा रथिन: पेतुर्हयारोहा हयैः सह॥ सगजाश्च गजारोहाः किरीटिशरताडिताः। ततोऽर्जुनभुजोत्सृष्टैरावृताऽऽसीद् वसुन्धरा॥ विद्रवद्भिश्च वहुधा बलैः राज्ञां समन्ततः। अथ पार्थो महाराज द्रावयित्वा वरुथिनीम्॥
34दुःशासनाय सुबहून् प्रेषयामास सायकान्। ते तु भित्त्वा तव सुतं दुःशासनमयोमुखाः॥
35धरणी विविशुः सर्वे वल्मीकमिव पन्नगाः। हयांश्चास्य ततो जघ्ने सारथिं च न्यपातयत्॥
36विविंशतिं च विंशत्या विरथं कृतवान् प्रभुः। आजघान भृशं चैव पञ्चभिर्नतपर्वभिः॥
37कृपं विकर्णं शल्यं च विद्ध्वा बहुभिरायसैः। चकार विरथांश्चैव कौन्तेयः श्वेतवाहनः॥
38एवं ते विरथाः सर्वे कृपः शल्यश्च मारिष। दुःशासनो विकर्णश्च तथैव च विविंशतिः॥
39सम्प्राद्रवन्त समरे निर्जिताः सव्यसाचिना। पूर्वाह्ने भरतश्रेष्ठ पराजित्य महारथान्॥
40प्रजज्वाल रणे पार्थो विधूम इव पावकः। तथैव शरवर्षेण भास्करो रश्मिवानिव॥
41अन्यानपि महाराज तापयामास पार्थिवान्। पराङ्मुखीकृत्य तथा शरवधर्महारथान्॥
42प्रावर्तयत संग्रामे शोणितोदां महानदीम्। मध्येन कुरुसैन्यानां पाण्डवानां च भारत॥
43गजाश्च रथसङ्घाश्च बहुधा रथिभिर्हताः। स्थाश्च निहता नागैर्हयाश्चैव पदातिभिः॥
44अन्तराच्छिद्यमानानि शरीराणि शिरांसि च। निपेतुर्दिक्षु सर्वासु गजाश्वरथयोधिनाम्॥
45छन्नमायोधनं राजन् कुण्डलाङ्गदधारिभिः। पतितैः पात्यमानैश्च राजपुत्रैर्महारथैः॥
46रथनेमिनिकृत्तैश्च गजैश्चैवावपोथितैः। पादाताश्चाप्यधावन्त साश्वाश्च हययोधिनः॥
47गजाश्च रथयोधाश्च परिपेतुः समन्ततः। विकीर्णाश्च रथा भूमौ भग्नचक्रयुगध्वजाः॥ तद् गजाश्वरथौघानां रुधिरेण समुक्षितम्। छन्नमायोधनं रेजे रक्ताभ्रमिव शारदम्॥
48श्वानः काकाश्च गृध्राश्च वृका गोमायुभिः सह। प्रणेदुर्भक्ष्यमासाद्य विकृताश्च मृगद्विजाः॥
49बवुर्बहुविधाश्चैव दिक्षु सर्वासु मारुताः। दृश्यमानेषु रक्षःसु भूतेषु च नदत्सु च॥
50काञ्चनानि च दामानि पताकाश्च महाधनाः। धूयमाना व्यदृश्यन्त सहसा मारुतेरिताः॥
51श्वेतच्छत्रसहस्राणि सध्वजाश्च महारथाः। विकीर्णाः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः॥
52सपताकाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः। क्षत्रियाश्च मनुष्येन्द्र गदाशक्तिधनुर्धराः॥ समन्ततश्च दृश्यन्ते पतिता धरणीतले।
53ततो भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन्॥ अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधन्विनाम्।
54तं शिखण्डी रणे यान्तमभ्यद्रवत दंशितः॥ ततः समाहरद् भीष्मस्तदस्त्रं पावकोपमम्।
55त्वरितः पाण्डवो राजन् मध्यमः श्वेतवाहनः। निजघ्ने तावकं सैन्यं मोहयित्वा पितामहम्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then, O foremost of men, Shikhandin having encountered Bhishma in battle, pierced the latter on his breast with ten broad-headed shafts of great sharpness.
2Then the son of Ganga looked at Shikhandin with his eyes blazing in rage, and O Bharata, he seemed to burn the latter by his glance only.
3But, O king, remembering his femininity, Bhishma did not wound him before the eyes of all in that battle. The latter however comprehended it not.
4Therefore, O monarch, Arjuna said to Shikhandin, “swiftly rush at the grandsire and slay him.
5What is that you want to speak, O hero? Slay the mighty car-warrior Bhishma, I do not see a man in the whole army of Yudhishthira,
6Who is able to fight with Bhishma in battle, except yourself, O best of men? This I say to you forsooth."
7Thus spoken to by Pritha's son, O foremost of the Bharatas, Shikhandin speedily covered the grandsire with arrows of various description;
8But disregarding those arrows, your sire Devavrata, wrought up with wrath engaged to fight with Arjuna by means of his shafts.
9That mighty car-warrior also dispatched the forces of the Pandavas to the other world, O sire, with his sharp-pointed shafts.
10On the other hand, O king, the sons of Pandu, supported by mighty divisions covered Bhishma over, like clouds covering the orb of the day.
11Then, O foremost of the Bharata, that chief of the Bharatas thus surrounded on all sides, began to consume those heroes in battle like a raging conflagration burning the woods.
12Then we beheld the wonderful prowess of your son as much as he simultaneously fought with Arjuna and protected the grandsire.
13Then all people were gratified with the feat achieved by your high-minded son Dushasana wielding his bow;
14For then he, single-handed, fought with the Pandavas including Arjuna himself; he then fought so fiercely that the Pandavas were unable to resist him.
15In that battle car-warriors were deprived of their cars by Dushasana; mighty horse-men and highly powerful elephant-riders,
16Mangled with his shafts, fell down on the surface of the earth. Huge-tusked elephants afflicted with arrow-wounds in all directions.
17Just as fire fed with fuel fiercely blazes forth with terrible flames, so did your son consume the troops of the Pandavas.
18ran None of the heroic car-warriors of the Pandava host, O Bharata, was then able to vanquish, nay to encounter, that warrior of gigantic stature, except Arjuna the son of the great Indra, having white steeds and owning Krishna for his charioteer. Then, o king, the ever-victorious Arjuna defeating Dushasana in battle, rushed against Bhishma even before the very eyes of the people assembled there. Though vanquished, your son then depending greatly upon the strength of Bhishma's arms,
19Furiously fought with the Pandavas comforting his own troops at the same time. Arjuna also, O king, engaged in battle appeared very beautiful.
20Shikhandin also, O monarch, pierced the grandsire in battle with sharp arrows, of which the touch resembled that of the bolt of heaven and which were mortal like the virulent venom of snakes.
21These shafts, O ruler of men, did not cause any the slightest pain to your father, and then the son of Ganga received those arrows with a smile.
22Just as a man burning with thirst eagerly welcomes a shower of rain, so did also the son of Ganga receive the shower of arrows discharged by Shikhandin.
23Then, O mighty monarch, the Kshatriyas beheld Bhishma look terrible as he consumed the ranks of the high-souled Pandavas.
24Then your son commanded, O sire, all your troops saying. “Assail from all sides the heroic Phalguna.
25The valiant Bhishma conversant with all duties will protect us in battle.” Then those troops of yours dismissing all fears fought on with the Pandavas.
26(Again did Duryodhana say) “Yonder is Bhishma, with his tall standard marked with the device of a golden palmyra, striving for saving the honour and armours of all the Dhritarashtra warriors.
27Even the celestial striving vigorously cannot overcome the mighty and high-souled Bhishma in battle, what to speak of the sons of Pritha who are mere mortals.
28Therefore, O warriors, do you not run away getting Phalguna as an adversary in battle. I myself, putting forth my best energies, shall day battle against the Pandavas,
29United with all these rulers of earth, all exerting their best in battle.” Hearing those words of your son wielding the bow,
30All the valiant and highly powerful warriors wrought up with rage, belonging to the clans of the Videhas, the Kalingas, the Daserakas, and many other tribes,
31Fell upon Arjuna in battle. The Nishadas, the Souviras, the Balhika's, the Daradas, the Westerners, the Northerners and the Malavas, Abhishahs, the Shurasenas, the Shibis, the Vasatis, the Shalavas, the Shakas, the Trigartas, the Ambasthas with the Kaikeyas,
32Then rushed upon the son of Pritha like a flight of insects rushing at the flames of a fire. Then, O mighty monarch, that highly powerful hero Dhananjaya, always dreaded in battle, invO king celestial weapons, fixed them on his bowstring, and aiming them at those hundreds of enemy's divisions of car-warriors swiftly consumed them all, by means of those powerful dares of great velocity, like fire burning down a fight of insects. Then the bow Gandiva of that resolute bowman appeared resplendent as he shot myriad's upon myriad's of arrows from it.
33Then, O mighty monarch, those Kaurava warriors with their tall standards splintered into pieces, ventured nor, even in a body, experienced against Arjuna owning the standard marked with the device of an ape. S011 Afflicted with shafts by the diadem-decked Arjuna, car-warriors fell with their standards, horse-riders with their horses and elephantriders with their elephants. Then the earth become soon covered with divisions of kings flying in all directions in consequence of the shafts shot by the arms of Arjuna. Then having completely crushed the enemy's ranks, the son of Pritha,
34Sped numerous shafts at your Dushasana. Those iron-tipped arrows, having pierced Dushasana.
35Penetrated the earth like so many snakes entering their holes in ant-bills. Then Arjuna slew the steeds and charioteer of the latter.
36Then that valiant hero deprived Vivingshati of his car with twenty shafts and wounded the latter with shafts of straight knots.
37Then the son of Kunti, owning white steeds, having pierced Kripa, Vikarna, and Shalya with many iron arrows, deprived them of their cars.
38Thus deprived of their chariots, O sire, Kripa, Shalya, Dushasana, Vikarma and Vivingshati,
39All fled away from the field of battle being completely worsted by Savyasachin. Then, O foremost of the Bharatas, having vanquished the mighty car-warriors at the forenoon,
40Partha then blazed forth in battle like fire without even one curl of smoke. He then, in consequence of his pouring arrows showers, looked like the sun scattering his myriad rays in all directions.
41He felled also, O mighty monarch, many rulers of the earth all mighty car-warriors, having compelled them to turn their faces away from the field of battle.
42Then, O Bharata, between the armies of the Kurus and the Pandavas, he crushed a mighty river of bloody current to flow.
43Large bodies of elephants, steeds and carwarriors were slain by car-warriors; and many were the car-warriors slain by elephants and many the horse-men slain by foot-soldiers.
44In all directions then fell many heads and bodies cut in the middle, of car-warriors, horsemen and elephant-riders.
45The field of battle, O king, became strewn with fallen and falling bodies of many royal car-warriors even then decked with bracelets and graced with ear-rings.
46The field was also covered over with many bodies mangled by car-wheels and trampled upon by by elephants. Foot-soldiers, and horsemen with their chargers fled away in all directions.
47Elephants and car-warriors left in all directions. Many were the gore of elephants, horses and car-warriors, appeared beautiful like the autumnal sky covered with specks of red cloud.
48Dogs, crows, vultures, wolves, and jackels and other beasts set up loud yields, at the sight of food that was then before them.
49Then, when Rakshasas and evil spirits were seen to roar there, various kinds of winds began to blow in all directions.
50Strings of gold and precious standards were seen suddenly to be fluttered by the wind, and began to tremble,
51Thousands of white umbrellas and many mighty car-warriors with their standards, were seen strewn on the surface of the earth.
52Many huge elephants with the flags unfurled on their back started running in all the four directions because of severe pain caused to them by hard blows of arrows. O king! A number of Kshatriyas with gada, sakti and bows in their hands were seen fell down on the earth everywhere.
53Thereupon, O mighty monarch, Bhishma having invoked into existence a celestial weapon rushed at the son of Kunti even before the very eyes of all bowmen.
54Then clad in mail Shikhandin confronted him rushing in battle. Whereupon Bhishma withdrew that dare resembling fire itself.
55Meanwhile Kunti's son owning white steeds having confounded the grandsire began to slaughter your forces.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब, हे नरश्रेष्ठ, युद्ध में भीष्म से भिड़कर शिखण्डी ने उन्हें अत्यन्त तीक्ष्ण दस भल्लों से वक्षःस्थल पर बींधा।
2तब गङ्गापुत्र ने क्रोध से जलती आँखों से शिखण्डी की ओर देखा, और हे भरतवंशी, वे मानो अपनी दृष्टि मात्र से उन्हें भस्म कर देना चाहते थे।
3किन्तु, हे राजन्, उसके स्त्रीत्व का स्मरण करके भीष्म ने उस युद्ध में सबके देखते हुए उस पर प्रहार नहीं किया। किन्तु शिखण्डी इसे समझ न सके।
4इसलिए, हे राजन्, अर्जुन ने शिखण्डी से कहा — "शीघ्र पितामह पर टूट पड़ो और उनका वध करो।
5हे वीर, तुम क्या कहना चाहते हो? उन महारथी भीष्म का वध करो। युधिष्ठिर की समस्त सेना में मुझे एक भी ऐसा पुरुष नहीं दिखता —
6हे नरश्रेष्ठ, जो तुम्हारे अतिरिक्त युद्ध में भीष्म से लड़ने में समर्थ हो। यह मैं तुमसे निश्चयपूर्वक कहता हूँ।"
7हे भरतश्रेष्ठ, पृथापुत्र द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर शिखण्डी ने शीघ्र ही नाना प्रकार के बाणों से पितामह को ढक दिया;
8किन्तु उन बाणों की उपेक्षा करके क्रोध से भरे आपके पिता देवव्रत अपने बाणों से अर्जुन से युद्ध करने में लग गए।
9हे तात, उन महारथी ने अपने तीक्ष्ण नोक वाले बाणों से पाण्डवों की सेनाओं को भी परलोक भेज दिया।
10दूसरी ओर, हे राजन्, विशाल सेनाओं से समर्थित पाण्डुपुत्रों ने भीष्म को इस प्रकार ढक दिया जैसे मेघ सूर्यमण्डल को ढक लेते हैं।
11हे भरतश्रेष्ठ, तब इस प्रकार चारों ओर से घिरे उन भरतश्रेष्ठ युद्ध में उन वीरों को इस प्रकार भस्म करने लगे जैसे प्रचण्ड दावानल वन को जलाता है।
12तब हमने आपके पुत्र का वह अद्भुत पराक्रम देखा, क्योंकि वे एक ही साथ अर्जुन से युद्ध करते रहे और पितामह की रक्षा भी करते रहे।
13तब अपना धनुष चलाते आपके उदारचेता पुत्र दुःशासन द्वारा किए गए उस पराक्रम से सब लोग सन्तुष्ट हुए;
14क्योंकि तब उन्होंने अकेले ही स्वयं अर्जुन सहित पाण्डवों से युद्ध किया; उन्होंने तब इतना घोर युद्ध किया कि पाण्डव उनका प्रतिरोध करने में असमर्थ रहे।
15उस युद्ध में दुःशासन ने रथियों को उनके रथों से वञ्चित कर दिया; पराक्रमी अश्वारोही और अत्यन्त बलशाली गजारोही —
16उनके बाणों से क्षत-विक्षत होकर पृथ्वी की सतह पर गिर पड़े। विशाल दाँतों वाले हाथी सब दिशाओं में बाणों के घावों से पीड़ित होकर भागे।
17जैसे ईंधन पाकर अग्नि भयंकर ज्वालाओं से प्रचण्ड रूप से प्रज्वलित होती है, वैसे ही आपके पुत्र ने पाण्डवों की सेनाओं को भस्म किया।
18हे भरतवंशी, तब पाण्डव सेना का कोई भी वीर रथी उन विशालकाय योद्धा को जीतने में — नहीं, उनसे भिड़ने तक में — समर्थ न था, सिवाय श्वेत अश्वों वाले और कृष्ण को सारथि बनाए महेन्द्रपुत्र अर्जुन के। तब, हे राजन्, सदा विजयी अर्जुन ने युद्ध में दुःशासन को पराजित करके वहाँ एकत्र लोगों के देखते-देखते ही भीष्म पर आक्रमण किया। पराजित होने पर भी आपके पुत्र भीष्म की भुजाओं के बल पर बहुत भरोसा करके —
19पाण्डवों से घोर युद्ध किया और साथ ही अपनी सेनाओं को ढाढ़स बँधाते रहे। हे राजन्, युद्ध में लगे अर्जुन भी अत्यन्त सुशोभित हुए।
20हे राजन्, शिखण्डी ने भी युद्ध में पितामह को ऐसे तीक्ष्ण बाणों से बींधा जिनका स्पर्श आकाश के वज्र के समान था और जो सर्पों के तीव्र विष के समान प्राणघातक थे।
21हे नरेश्वर, उन बाणों ने आपके पिता को तनिक भी पीड़ा नहीं पहुँचाई, और गङ्गापुत्र ने उन बाणों को मुसकराते हुए ग्रहण किया।
22जैसे प्यास से जलता मनुष्य वर्षा की झड़ी का उत्सुकता से स्वागत करता है, वैसे ही गङ्गापुत्र ने भी शिखण्डी द्वारा छोड़ी गई बाणवर्षा का स्वागत किया।
23हे महाराज, तब क्षत्रियों ने भीष्म को भयंकर रूप में देखा, जब वे महात्मा पाण्डवों की पंक्तियों को भस्म कर रहे थे।
24हे तात, तब आपके पुत्र ने अपनी समस्त सेनाओं को आज्ञा दी — "चारों ओर से वीर फाल्गुन पर आक्रमण करो।
25समस्त कर्तव्यों के ज्ञाता पराक्रमी भीष्म युद्ध में हमारी रक्षा करेंगे।" तब आपकी वे सेनाएँ समस्त भय त्यागकर पाण्डवों से युद्ध करती रहीं।
26(दुर्योधन ने पुनः कहा —) "वह देखो, सुवर्ण के ताड़वृक्ष के चिह्न वाली अपनी ऊँची ध्वजा लिए भीष्म समस्त धृतराष्ट्र-योद्धाओं के सम्मान और कवचों की रक्षा के लिए संघर्ष कर रहे हैं।
27प्रबल प्रयत्न करने पर भी देवता तक युद्ध में उन पराक्रमी महात्मा भीष्म को नहीं जीत सकते — फिर पृथापुत्रों की तो बात ही क्या, जो केवल मरणधर्मा मनुष्य हैं।
28इसलिए हे योद्धाओ, युद्ध में फाल्गुन को प्रतिपक्षी पाकर तुम भाग मत जाओ। मैं स्वयं अपनी पूरी शक्ति लगाकर आज पाण्डवों से युद्ध करूँगा —
29पृथ्वी के इन समस्त राजाओं के साथ मिलकर, जो सब युद्ध में अपना सर्वोत्तम बल लगा रहे हैं।" धनुष धारण किए आपके पुत्र के ये वचन सुनकर —
30विदेह, कलिंग, दासेरक तथा अन्य अनेक जातियों के समस्त पराक्रमी और अत्यन्त बलशाली योद्धा क्रोध से भरकर —
31युद्ध में अर्जुन पर टूट पड़े। निषाद, सौवीर, बाह्लीक, दरद, पश्चिमी, उत्तरी और मालव, अभिषाह, शूरसेन, शिबि, वसाति, शाल्व, शक, त्रिगर्त तथा कैकेयों सहित अम्बष्ठ —
32तब पृथापुत्र पर इस प्रकार टूट पड़े जैसे कीटों का झुण्ड अग्नि की ज्वालाओं पर टूट पड़ता है। तब, हे महाराज, युद्ध में सदा भयदायी उन अत्यन्त पराक्रमी वीर धनञ्जय ने दिव्यास्त्रों का आवाहन करके उन्हें अपनी प्रत्यञ्चा पर चढ़ाया, और शत्रु की रथसेना की उन सैकड़ों टुकड़ियों को लक्ष्य करके अत्यन्त वेगवान् उन प्रबल अस्त्रों से उन सबको शीघ्र ही इस प्रकार भस्म कर दिया जैसे अग्नि कीटों के झुण्ड को जला देती है। तब उन दृढ़ धनुर्धर का गाण्डीव धनुष देदीप्यमान दिखा, जब उन्होंने उससे असंख्य-असंख्य बाण छोड़े।
33हे महाराज, तब अपनी ऊँची ध्वजाओं के टुकड़े-टुकड़े हो जाने पर वे कौरव योद्धा एक साथ मिलकर भी वानर के चिह्न वाली ध्वजा धारण करने वाले अर्जुन का सामना करने का साहस न कर सके। किरीटधारी अर्जुन के बाणों से पीड़ित होकर रथी अपनी ध्वजाओं सहित, अश्वारोही अपने अश्वों सहित और गजारोही अपने हाथियों सहित गिर पड़े। तब अर्जुन की भुजाओं से छोड़े गए बाणों के कारण सब दिशाओं में भागते राजाओं की टुकड़ियों से पृथ्वी शीघ्र ही पट गई। तब शत्रु की पंक्तियों को पूरी तरह कुचलकर पृथापुत्र ने —
34आपके पुत्र दुःशासन पर अनेक बाण छोड़े। लोहे की नोक वाले वे बाण दुःशासन को बींधकर —
35पृथ्वी में इस प्रकार घुस गए जैसे अनेक सर्प बाँबियों में अपने बिलों में घुस जाते हैं। तब अर्जुन ने उनके अश्वों और सारथि का वध कर दिया।
36तब उन पराक्रमी वीर ने बीस बाणों से विविंशति को उनके रथ से वञ्चित कर दिया और सीधी गाँठों वाले बाणों से उन्हें घायल किया।
37तब श्वेत अश्वों वाले कुन्तीपुत्र ने कृप, विकर्ण और शल्य को अनेक लौह बाणों से बींधकर उन्हें उनके रथों से वञ्चित कर दिया।
38हे तात, इस प्रकार अपने रथों से वञ्चित होकर कृप, शल्य, दुःशासन, विकर्ण और विविंशति —
39सव्यसाची द्वारा पूर्णतः पराजित होकर सब रणभूमि से भाग निकले। तब, हे भरतश्रेष्ठ, पूर्वाह्न में उन महारथियों को पराजित करके —
40पार्थ युद्ध में धूम की एक लट भी न रखने वाली अग्नि के समान प्रज्वलित हुए। तब बाणों की वर्षा करने के कारण वे सब दिशाओं में अपनी असंख्य किरणें बिखेरते सूर्य के समान दिखे।
41हे महाराज, उन्होंने पृथ्वी के अनेक राजाओं को, जो सब महारथी थे, रणभूमि से मुख मोड़ने पर विवश करके धराशायी भी किया।
42तब, हे भरतवंशी, कुरुओं और पाण्डवों की सेनाओं के बीच उन्होंने रुधिर की धारा वाली एक विशाल नदी बहा दी।
43रथियों द्वारा हाथियों, अश्वों और रथियों के विशाल समूह मारे गए; और अनेक रथी हाथियों द्वारा तथा अनेक अश्वारोही पदातियों द्वारा मारे गए।
44तब सब दिशाओं में रथियों, अश्वारोहियों और गजारोहियों के अनेक सिर तथा बीच से कटे हुए धड़ गिरे।
45हे राजन्, रणभूमि उन अनेक राजरथियों के गिरे और गिरते हुए शरीरों से पट गई, जो तब भी बाजूबन्दों से सजे और कुण्डलों से सुशोभित थे।
46वह भूमि रथों के पहियों से क्षत-विक्षत और हाथियों द्वारा रौंदे गए अनेक शरीरों से भी ढक गई। पदाति और अपने अश्वों सहित अश्वारोही सब दिशाओं में भाग निकले।
47हाथी और रथी भी सब दिशाओं में चले गए। हाथियों, अश्वों और रथियों के रुधिर से लथपथ वह भूमि लाल मेघों के टुकड़ों से ढके शरत् ऋतु के आकाश के समान सुशोभित हुई।
48कुत्ते, कौवे, गीध, भेड़िए, सियार तथा अन्य पशु अपने सामने पड़े उस आहार को देखकर उच्च स्वर से चिल्लाने लगे।
49तब जब वहाँ राक्षस और दुष्ट आत्माएँ गरजती दिखीं, तब सब दिशाओं में नाना प्रकार की वायु बहने लगी।
50सुवर्ण की लड़ियाँ और बहुमूल्य ध्वजाएँ अकस्मात् वायु से फहराती और काँपती दिखाई दीं।
51सहस्रों श्वेत छत्र और अपनी ध्वजाओं सहित अनेक महारथी पृथ्वी की सतह पर बिखरे दिखे।
52पीठ पर फहराती पताकाओं वाले अनेक विशाल हाथी बाणों के कठोर प्रहारों से हुई घोर पीड़ा के कारण चारों दिशाओं में दौड़ने लगे। हे राजन्! हाथों में गदा, शक्ति और धनुष लिए अनेक क्षत्रिय सर्वत्र पृथ्वी पर गिरे हुए दिखाई दिए।
53तत्पश्चात्, हे महाराज, भीष्म ने एक दिव्यास्त्र का आवाहन करके समस्त धनुर्धरों के देखते-देखते ही कुन्तीपुत्र पर आक्रमण किया।
54तब कवच धारण किए शिखण्डी ने युद्ध में दौड़ते उनका सामना किया। इस पर भीष्म ने साक्षात् अग्नि के समान उस अस्त्र को वापस खींच लिया।
55इसी बीच श्वेत अश्वों वाले कुन्तीपुत्र पितामह को विमूढ़ करके आपकी सेनाओं का संहार करने लगे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब, हे नरश्रेष्ठ, युद्धमा भीष्मसँग भिडेर शिखण्डीले उनलाई अत्यन्त तीक्ष्ण दस भल्लले छातीमा छेडे।
2तब गङ्गापुत्रले क्रोधले जलिरहेका आँखाले शिखण्डीतिर हेरे, र हे भरतवंशी, उनी मानौँ आफ्नो दृष्टिले मात्रै उनलाई भस्म पारिदिन चाहन्थे।
3तर, हे राजन्, उनको स्त्रीत्वको सम्झना गरेर भीष्मले त्यस युद्धमा सबैको आँखा अगाडि उनीमाथि प्रहार गरेनन्। तर शिखण्डीले यो बुझेनन्।
4त्यसैले, हे राजन्, अर्जुनले शिखण्डीलाई भने — "चाँडै पितामहमाथि जाइलाग र उनको वध गर।
5हे वीर, तिमी के भन्न चाहन्छौ? ती महारथी भीष्मको वध गर। युधिष्ठिरको सम्पूर्ण सेनामा मलाई एउटा पनि यस्तो पुरुष देखिँदैन —
6हे नरश्रेष्ठ, जो तिमीबाहेक युद्धमा भीष्मसँग लड्न समर्थ होस्। यो म तिमीलाई निश्चयपूर्वक भन्दछु।"
7हे भरतश्रेष्ठ, पृथापुत्रद्वारा यसरी भनिएपछि शिखण्डीले चाँडै नाना प्रकारका बाणले पितामहलाई ढाकिदिए;
8तर ती बाणको उपेक्षा गरेर क्रोधले भरिएका तपाईंका पिता देवव्रत आफ्ना बाणले अर्जुनसँग युद्ध गर्न लागे।
9हे तात, ती महारथीले आफ्ना तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणले पाण्डवहरूका सेनालाई पनि परलोक पठाइदिए।
10अर्कोतिर, हे राजन्, विशाल सेनाबाट समर्थित पाण्डुपुत्रहरूले भीष्मलाई यसरी ढाकिदिए जसरी बादलले सूर्यमण्डललाई ढाक्छन्।
11हे भरतश्रेष्ठ, तब यसरी चारैतिरबाट घेरिएका ती भरतश्रेष्ठले युद्धमा ती वीरहरूलाई यसरी भस्म गर्न थाले जसरी प्रचण्ड डढेलोले वन जलाउँछ।
12तब हामीले तपाईंका पुत्रको त्यो अद्भुत पराक्रम देख्यौँ, किनभने उनी एकैसाथ अर्जुनसँग युद्ध गरिरहे र पितामहको रक्षा पनि गरिरहे।
13तब आफ्नो धनु चलाउँदै गरेका तपाईंका उदारचेता पुत्र दुःशासनले गरेको त्यस पराक्रमबाट सबै मानिस सन्तुष्ट भए;
14किनभने तब उनले एक्लै नै स्वयं अर्जुनसहित पाण्डवहरूसँग युद्ध गरे; उनले तब यति घोर युद्ध गरे कि पाण्डवहरू उनको प्रतिरोध गर्न असमर्थ रहे।
15त्यस युद्धमा दुःशासनले रथीहरूलाई तिनका रथबाट वञ्चित पारिदिए; पराक्रमी घोडचढी र अत्यन्त बलशाली हात्तीसवारहरू —
16उनका बाणले क्षतविक्षत भई पृथ्वीको सतहमा ढले। विशाल दाह्रा भएका हात्तीहरू सबै दिशामा बाणका घाउले पीडित भई भागे।
17जसरी इन्धन पाएर अग्नि भयङ्कर ज्वालाले प्रचण्ड रूपमा प्रज्वलित हुन्छ, त्यसै गरी तपाईंका पुत्रले पाण्डवहरूका सेनालाई भस्म गरे।
18हे भरतवंशी, तब पाण्डव सेनाको कुनै पनि वीर रथी ती विशालकाय योद्धालाई जित्न — होइन, उनीसँग भिड्नसम्म पनि — समर्थ थिएन, सेता घोडा भएका र कृष्णलाई सारथि बनाएका महेन्द्रपुत्र अर्जुनबाहेक। तब, हे राजन्, सधैँ विजयी अर्जुनले युद्धमा दुःशासनलाई पराजित गरेर त्यहाँ जम्मा भएका मानिसहरूको आँखै अगाडि भीष्ममाथि आक्रमण गरे। पराजित भए पनि तपाईंका पुत्रले भीष्मका पाखुराको बलमा धेरै भरोसा गरेर —
19पाण्डवहरूसँग घोर युद्ध गरे र सँगै आफ्ना सेनालाई ढाडस दिइरहे। हे राजन्, युद्धमा लागेका अर्जुन पनि अत्यन्त सुशोभित भए।
20हे राजन्, शिखण्डीले पनि युद्धमा पितामहलाई यस्ता तीक्ष्ण बाणले छेडे जसको स्पर्श आकाशको वज्रजस्तै थियो र जो सर्पहरूको तीव्र विषजस्तै प्राणघातक थिए।
21हे नरेश्वर, ती बाणले तपाईंका पितालाई अलिकति पनि पीडा दिएनन्, र गङ्गापुत्रले ती बाणलाई मुस्कुराउँदै ग्रहण गरे।
22जसरी तिर्खाले जलेको मानिसले वर्षाको झरीलाई उत्सुकताले स्वागत गर्दछ, त्यसै गरी गङ्गापुत्रले पनि शिखण्डीले छोडेको बाणवर्षाको स्वागत गरे।
23हे महाराज, तब क्षत्रियहरूले भीष्मलाई भयङ्कर रूपमा देखे, जब उनी महात्मा पाण्डवहरूका पङ्क्तिलाई भस्म गर्दै थिए।
24हे तात, तब तपाईंका पुत्रले आफ्ना सम्पूर्ण सेनालाई आज्ञा दिए — "चारैतिरबाट वीर फाल्गुनमाथि आक्रमण गर।
25सम्पूर्ण कर्तव्यका ज्ञाता पराक्रमी भीष्मले युद्धमा हाम्रो रक्षा गर्नेछन्।" तब तपाईंका ती सेनाहरू सम्पूर्ण भय त्यागेर पाण्डवहरूसँग युद्ध गरिरहे।
26(दुर्योधनले फेरि भने —) "त्यो हेर, सुनको ताडको रूखको चिह्न भएको आफ्नो अग्लो ध्वजा लिएका भीष्मले सम्पूर्ण धृतराष्ट्र-योद्धाहरूको सम्मान र कवचको रक्षाका लागि सङ्घर्ष गरिरहेका छन्।
27प्रबल प्रयत्न गर्दा पनि देवताहरूले नै युद्धमा ती पराक्रमी महात्मा भीष्मलाई जित्न सक्दैनन् — अनि पृथापुत्रहरूको त कुरै के, जो केवल मरणधर्मा मानिस हुन्।
28त्यसैले हे योद्धाहरू, युद्धमा फाल्गुनलाई प्रतिपक्षी पाएर तिमीहरू नभाग। म आफैँ आफ्नो पूरा शक्ति लगाएर आज पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्नेछु —
29पृथ्वीका यी सम्पूर्ण राजाहरूसँग मिलेर, जो सबै युद्धमा आफ्नो सर्वोत्तम बल लगाइरहेका छन्।" धनु धारण गरेका तपाईंका पुत्रका यी वचन सुनेर —
30विदेह, कलिङ्ग, दासेरक तथा अन्य अनेक जातिका सम्पूर्ण पराक्रमी र अत्यन्त बलशाली योद्धाहरू क्रोधले भरिएर —
31युद्धमा अर्जुनमाथि जाइलागे। निषाद, सौवीर, बाह्लीक, दरद, पश्चिमी, उत्तरी र मालव, अभिषाह, शूरसेन, शिबि, वसाति, शाल्व, शक, त्रिगर्त तथा कैकेयसहित अम्बष्ठ —
32तब पृथापुत्रमाथि यसरी जाइलागे जसरी कीराहरूको बथान अग्निका ज्वालामाथि जाइलाग्छ। तब, हे महाराज, युद्धमा सधैँ भयदायी ती अत्यन्त पराक्रमी वीर धनञ्जयले दिव्यास्त्रको आवाहन गरेर तिनलाई आफ्नो प्रत्यञ्चामा चढाए, र शत्रुको रथसेनाका ती सयौँ टुकडीलाई लक्ष्य गरेर अत्यन्त वेगवान् ती प्रबल अस्त्रले तिनीहरू सबैलाई चाँडै यसरी भस्म पारिदिए जसरी अग्निले कीराहरूको बथान जलाइदिन्छ। तब ती दृढ धनुर्धरको गाण्डीव धनु देदीप्यमान देखियो, जब उनले त्यसबाट असङ्ख्य-असङ्ख्य बाण छोडे।
33हे महाराज, तब आफ्ना अग्ला ध्वजा टुक्रा-टुक्रा भएपछि ती कौरव योद्धाहरूले सँगै मिलेर पनि वानरको चिह्न भएको ध्वजा धारण गर्ने अर्जुनको सामना गर्ने साहस गर्न सकेनन्। किरीटधारी अर्जुनका बाणले पीडित भई रथीहरू आफ्ना ध्वजासहित, घोडचढीहरू आफ्ना घोडासहित र हात्तीसवारहरू आफ्ना हात्तीसहित ढले। तब अर्जुनका पाखुराबाट छोडिएका बाणका कारण सबै दिशामा भाग्दै गरेका राजाहरूका टुकडीले पृथ्वी चाँडै छोपियो। तब शत्रुका पङ्क्तिलाई पूर्ण रूपमा कुल्चेर पृथापुत्रले —
34तपाईंका पुत्र दुःशासनमाथि अनेक बाण छोडे। फलामको टुप्पा भएका ती बाणले दुःशासनलाई छेडेर —
35पृथ्वीमा यसरी छिरे जसरी अनेक सर्प धमिराका थुम्कामा आफ्ना दुलोमा छिर्छन्। तब अर्जुनले उनका घोडा र सारथिको वध गरिदिए।
36तब ती पराक्रमी वीरले बीस बाणले विविंशतिलाई उनको रथबाट वञ्चित पारिदिए र सोझा गाँठा भएका बाणले उनलाई घाइते पारे।
37तब सेता घोडा भएका कुन्तीपुत्रले कृप, विकर्ण र शल्यलाई अनेक फलामे बाणले छेडेर तिनीहरूलाई तिनका रथबाट वञ्चित पारिदिए।
38हे तात, यसरी आफ्ना रथबाट वञ्चित भई कृप, शल्य, दुःशासन, विकर्ण र विविंशति —
39सव्यसाचीद्वारा पूर्ण रूपमा पराजित भई सबै रणभूमिबाट भागे। तब, हे भरतश्रेष्ठ, पूर्वाह्नमा ती महारथीहरूलाई पराजित गरेर —
40पार्थ युद्धमा धूवाँको एउटा लहर पनि नभएको अग्निजस्तै प्रज्वलित भए। तब बाणको वर्षा गरेका कारण उनी सबै दिशामा आफ्ना असङ्ख्य किरण छर्ने सूर्यजस्तै देखिए।
41हे महाराज, उनले पृथ्वीका अनेक राजालाई, जो सबै महारथी थिए, रणभूमिबाट मुख फर्काउन बाध्य पारेर धराशायी पनि पारे।
42तब, हे भरतवंशी, कुरुहरू र पाण्डवहरूका सेनाबीच उनले रगतको धारा भएको एउटा विशाल नदी बगाइदिए।
43रथीहरूद्वारा हात्ती, घोडा र रथीहरूका विशाल समूह मारिए; र अनेक रथी हात्तीद्वारा तथा अनेक घोडचढी पैदल सिपाहीद्वारा मारिए।
44तब सबै दिशामा रथी, घोडचढी र हात्तीसवारहरूका अनेक टाउका तथा बीचबाट काटिएका धड ढले।
45हे राजन्, रणभूमि ती अनेक राजरथीका ढलेका र ढलिरहेका शरीरले छोपियो, जो तब पनि बाजुबन्दले सजिएका र कुण्डलले सुशोभित थिए।
46त्यो भूमि रथका पाङ्ग्राले क्षतविक्षत र हात्तीहरूद्वारा कुल्चिएका अनेक शरीरले पनि छोपियो। पैदल सिपाही र आफ्ना घोडासहित घोडचढीहरू सबै दिशामा भागे।
47हात्ती र रथीहरू पनि सबै दिशामा गए। हात्ती, घोडा र रथीहरूको रगतले लतपत त्यो भूमि रातो बादलका टुक्राले ढाकिएको शरद् ऋतुको आकाशजस्तै सुशोभित भयो।
48कुकुर, काग, गिद्ध, ब्वाँसो, स्याल तथा अन्य पशुहरू आफ्नो सामु परेको त्यस आहार देखेर चर्को स्वरले कराउन थाले।
49तब जब त्यहाँ राक्षस र दुष्ट आत्माहरू गर्जिरहेको देखिए, तब सबै दिशामा नाना प्रकारका वायु बहन थाले।
50सुनका लहर र बहुमूल्य ध्वजाहरू अकस्मात् वायुले फर्फराउँदै र काँप्दै देखिए।
51हजारौँ सेता छाता र आफ्ना ध्वजासहित अनेक महारथी पृथ्वीको सतहमा छरिएका देखिए।
52पीठमा फर्फराउँदा पताका भएका अनेक विशाल हात्तीहरू बाणका कठोर प्रहारले भएको घोर पीडाका कारण चारै दिशामा दौडन थाले। हे राजन्! हातमा गदा, शक्ति र धनु लिएका अनेक क्षत्रिय सर्वत्र पृथ्वीमा ढलेका देखिए।
53त्यसपछि, हे महाराज, भीष्मले एउटा दिव्यास्त्रको आवाहन गरेर सम्पूर्ण धनुर्धरहरूको आँखै अगाडि कुन्तीपुत्रमाथि आक्रमण गरे।
54तब कवच धारण गरेका शिखण्डीले युद्धमा दौडिरहेका उनको सामना गरे। यसमा भीष्मले साक्षात् अग्निजस्तै त्यस अस्त्रलाई फिर्ता तानिलिए।
55यसैबीच सेता घोडा भएका कुन्तीपुत्रले पितामहलाई विमूढ पारेर तपाईंका सेनाको संहार गर्न थाले।