सेनोद्योग पर्व — शल्य के वचन
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 80
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच शल्यः श्रुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः। अभ्ययात् पाण्डवान् राजन् सह पुत्रैर्महारथैः॥
2तस्य सेनानिवेशोऽभूदध्यर्धमिव योजनम्। तथा हि विपुलां सेनां बिभर्ति स नरर्षभः॥
3अक्षौहिणीपती राजन् महावीर्यपराक्रमः। विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः॥ विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररथवाहनाः। विचित्रस्रग्धराः सर्वे विचित्राम्बरभूषणाः॥ स्वदेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः। तस्य सेनाप्रणेतारो बभूवुः क्षत्रियर्षभाः॥
4व्यथयन्निव भूतानि कम्पयन्निव मेदिनीम्। शनैर्विश्रामयन् सेनां स ययौ येन पाण्डवः॥
5ततो दुर्योधनः श्रुत्वा महात्मानं महारथम्। उपायान्तमभिद्रुत्य स्वयमानर्च भारत॥
6कारयामास पूजार्थं तस्य दुर्योधनः सभाः। रमणीयेषु देशेषु रत्नचित्राः स्वलंकृताः॥
7शिल्पिभिर्विविधैश्चैव क्रीडास्तत्र प्रयोजिताः। तत्र माल्यानि मांसानि भक्ष्यं पेयं च सत्कृतम्॥
8कूपाश्च विविधाकारा मनोहर्षविवर्धनाः। वाष्यश्च विविधाकारा औदकानि गृहाणि च॥
9स ताः सभाः समासाद्य पूज्यमानो यथाऽमरः। दुर्योधनस्य सचिवैर्देशे देशे समन्ततः॥
10आजगाम सभामन्यां देवावसथवर्चसम्। स तत्र विषयैर्युक्तः कल्याणैरतिमानुषैः॥
11मेनेऽभ्यधिकमात्मानमवमेने पुरंदरम्। पप्रच्छ स ततः प्रेष्यान् प्रहृष्टः क्षत्रियर्षभः॥
12आनीयन्तां सभाकाराः प्रदेयारे हि मे मताः॥
13प्रसादमेषां दास्यामि कुन्तीपुत्रोऽनुमन्यताम्। दुर्योधनाय तत् सर्वं कथयन्ति स्म विस्मिताः॥
14सम्प्रहृष्टो यदा शल्यो दिदित्सुरपि जीवितम्। गूढो दुर्योधनस्तत्र दर्शयामास मातुलम्॥
15तं दृष्ट्वा मद्रराजश्च ज्ञात्वा यत्नं च तस्य तम्। परिष्वज्याब्रवीत् प्रीत इष्टोऽर्थो गृह्यतामिति॥
16दुर्योधन उवाच सत्यवान् भव कल्याण वरो वै मम दीयताम्। सर्वसेनाप्रणेता वै भवान् भवितुमर्हति॥
17वैशम्पायन उवाच कृतमित्यब्रवीच्छल्यः किमन्यत् क्रियतामिति। कृतमित्येव गान्धारिः प्रत्युवाच पुनः पुनः॥
18शल्य उवाच गच्छ दुर्योधन पुरं स्वकमेव नरर्षभ। अहं गमिष्ये द्रष्टुं वै युधिष्ठिरमरिंदमम्॥
19दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन् क्षिप्रमेध्ये नराधिप। अवश्यं चापि द्रष्टव्यः पाण्डवः पुरुषर्षभः॥
20दुर्योधन उवाच क्षिप्रमागम्यतां राजन् पाण्डवं वीक्ष्य पार्थिव। त्वय्यधीनः स्म राजेन्द्र वरदानं स्मरस्व नः॥
21शल्य उवाच क्षिप्रमेष्यामि भद्रं ते गच्छस्व स्वपुरं नृप। परिष्वज्य तथाऽन्योन्यं शल्यदुर्योधनावुभौ॥
22स तथा शल्यमामन्त्र्य पुनरायात् स्वकं पुरम्। शल्यो जगाम कौन्तेयानाख्यातुं कर्म तस्य तत्॥
23उपप्लव्यं स गत्वा तु स्कन्धावारं प्रविश्य च। पाण्डवानथ तान् सर्वान् शल्यस्तत्र ददर्श ह॥
24समेत्य च महाबाहुः शल्यः पाण्डुसेतैस्तदा। पाद्यमयं च गां चैव प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि॥
25ततः कुशलपूर्वं हि मद्रराजोऽरिसूदनः। प्रीत्या परमया युक्तः समाश्लिष्यद् युधिष्ठिरम्॥
26तथा भीमार्जुनौ कृष्णौ स्वस्रीयौ च यमावुभौ। आसने चोपविष्टस्तु शल्यः पार्थमुवाच ह॥
27कुशलं राजशार्दूलं कच्चित् ते कुरुनन्दन। अरण्यवासाद् दिष्ट्यासि विमुक्तो जयतां वर॥
28सुदुष्करं कृतं राजन् निर्जने वसता त्वया। भ्रातृभिः सह राजेन्द्र कृष्णया चानया सह।॥
29अज्ञातवासं घोरं च वसता दुष्करं कृतम्। दुःखमेव कुतः सौख्यं भ्रष्टराज्यस्य भारत॥
30दुःखस्यैतस्य महतौ धार्तराष्ट्रकृतस्य वै। अवाप्स्यसि सुखं राजन् हत्वा शत्रून् परंतप॥
31विदितं ते महाराज लोकतन्त्रं नराधिप। तस्माल्लोभकृतं किञ्चित् तव तात न विद्यते॥
32राजर्षीणां पुराणानां मार्गमन्विच्छ भारत। दाने तपसि सत्ये च भव तात युधिष्ठिर॥
33क्षमा दमश्च सत्यं च अहिंसा च युधिष्ठिर। अद्भुतश्च पुनर्लोकस्त्वयि राजन् प्रतिष्ठितः॥
34मृदुर्वदान्यो ब्रह्मण्यो दाता धर्मपरायणः। धर्मास्ते विदिता राजन् बहवो लोकसाक्षिकाः॥
35सर्वं जगदिदं तात विदितं ते परंतप। दिष्ट्या कृच्छ्रमिदं राजन् पारितं भरतर्षभ॥
36दिष्ट्या पश्यामि राजेन्द्र धर्मात्मानं सहानुगम्। निस्तीर्णं दुष्करं राजंस्त्वा धर्मनिचयं प्रभो॥
37वैशम्पायन उवाच ततोऽस्याकथयद् राजा दुर्योधनसमागमम्। तच्च शुश्रूषितं सर्वं वरदानं च भारत॥
38युधिष्ठिर उवाच सुकृतं ते कृतं राजन् प्रहृष्टेनान्तरात्मना। दुर्योधनस्य यद् वीर त्वया वाचा प्रतिश्रुतम्॥
39एकं त्विच्छामि भद्रं ते क्रियमाणं महीपते। राजन्नकर्तव्यमपि कर्तुमर्हसि सत्तम॥
40ममत्ववेक्षया वीर शृणु विज्ञापयामि ते। भवानिह च सारथ्ये वासुदेवसमो युधि॥
41कर्णार्जुनाभ्यां सम्प्राप्ते द्वैरथे राजसत्तम। कर्णस्य भवता कार्यं सारथ्यं नात्र संशयः॥
42तत्र पाल्योऽर्जुनो राजन् यदि मत्प्रियमिच्छसि। तेजोवधश्च ते कार्य: सौतेरस्मज्जयावहः॥ अकर्तव्यमपि ह्येतत् कर्तुमर्हसि मातुल।
43शल्य उवाच शृणु पाण्डव ते भद्रं यद् ब्रवीषि महात्मनः। तेजोवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य सङ्गमे॥
44अहं तस्य भविष्यामि संग्रामे सारथिध्रुवम्। वासुदेवेन हि समं नित्यं मां स हि मन्यते॥
45तस्याहं कुरुशार्दूल प्रतीपमहितं वचः। ध्रुवं संकथयिष्यामि योद्धुकामस्य संयुगे॥
46यथा स हतदर्पश्च हृततेजाश्च पाण्डव। भविष्यति सुखं हन्तु सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
47एवमेतत् करिष्यामि यथा तात त्वमात्थ माम्। यच्चान्यदपिशक्ष्यामि तत् करिष्यामि ते प्रियम्॥
48यच्च दुःखं त्वया प्राप्तं द्यूते वै कृष्णया सह। परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्रकृतानि वै॥ जटासुरात् परिक्लेश: कीचकाच्च महाद्युते। द्रौपद्याधिगतं सर्वं दमयन्त्या यथाऽशुभम्॥ सर्वं दुःखमिदं वीर सुखोदकं भविष्यति। नात्र मन्युस्त्वया कार्यो विधिर्हि बलवत्तरः॥
49दुःखानि हि महात्मानः प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर। देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते॥
50इन्द्रेण श्रूयते राजन् सभार्येण महात्मना। अनुभूतं महद् दुःखं देवराजेन भारत॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Shalya, having heard the news of hostility between the two parties, went to help the Pandavas, O king, surrounded by a large army and by his friends who were mighty in battle.
2The encampment of his army occupied one half of a yojana. That foremost among men was the lord of such a large army.
3That man of great prowess and strength was, O king, the lord of an Akshauhini and heroes-best among the Kshatriyas with diverse armours, diverse omaments and all riding cars diverse and animals, with diverse garlands, all putting on diverse dresses the dresses and ornaments of their respective lands, counted by hundreds and thousands ecame the leaders of his army.
4He went by show marches to the place where the Pandavas were encamped, affording rest to his army and as if causing pain to the beings and shaking the earth.
5Duryodhana, having, O son of Bharata, heard that the great-minded one, mighty in battle, was coming hastened towards him and welcomed him in person.
6And for his accommodation and honour, Duryodhana had palaces erected in charming spots ornamented with gems and well decorated.
7And sent there various artists for the amusement (of Shalya and his men) and provided there all sorts of eatables, drinks, meats and garlands.
8And he (provided) wells of various shapes calculated to increase the cheerfulness of the heart and several sorts of streams, fountains and buildings.
9Being welcomed and honoured by the agents of Duryodhana, as he arrived at these palaces in different countries, with the worship due to the gods.
10He came to a palace, which would have been suitable even as the resting place for the gods; and being provided with all sorts of things and greeted with honours due to beings superior to man.
11He thought too highly of himself and too little even of Purandara (Indra) and that, best among the Kshatriyas being pleased, asked the servants, sayingयुधिष्ठिरस्य पुरुषाः केऽत्र चक्रुः सभा इमाः।
12Where are the men of Yudhishthira who erected these palaces here? Bring them. In my opinion it is proper for those builders of palaces to be rewarded by me.
13"I shall reward them, may it so please the son of Kunti.” They all then, surprised, informed Duryodhana of all this,
14And when Shalya was very highly pleased and did not mind giving away even his life, Duryodhana, who had concealed himself there, appeared before his maternal uncle.
15Seeing the king of Madra, he knew that all these attentions came from him and embracing Duryodhana said, accept what you desire.
16Duryodhana said May your word be true. Grant me an auspicious boon. It is fitting that you should be the leader of my army.
17Vaishampayana said Said Shalya “It is done. What else do you desire of me?" and the son of Gandhari kept on repeating, “It is done."
18Shalya said O Duryodhana, O you best among men, go to your own capital, I shall go to see that subduer of his enemies, Yudhishthira.
19Having seen Yudhishthira, I shall come soon, O king. That best among men the son of Pandu, must be seen by me.
20Duryodhana said O king, O Ruler of the earth, come soon after seeing the son of Pandu. I depend on you. O best among kings, remember the boon you have granted me.
21Shalya said "Soon shall I return. (In the mean time) I wish you well; O king, go to your own capital.” Then the two, Shalya and Duryodhana, embraced each other.
22Vaishampayana said And having thus done honour to Shalya, he came back to his own capital while Shalya went to the sons of Kunti to tell them of that act of Duryodhana's.
23Having come to Upaplavya and entered the camp, Shalya saw all the sons of Pandu there.
24And having come there, he, the long armed one accepted the customary water for washing his feet and other gifts including a cow.
25And then that slayer of his enemies, the king of the Madras, having asked them about their health, embraced Yudhishthira, with great cheerfulness.
26And having done the same to Bhima and Arjuna and both the twin brothers, the sons of his sister, Shalya, who had seated himself, said to the son of Pritha:
27O best among kings, O son of Kuru, is it all right with you? O you victorious one! you have now passed the prescribed period of residence in the forest.
280 king, great difficulties have been overcome by yourself residing in the forest, in the company, O chief of kings, of your brothers and this lady.
29Residence unknown and unrecognised was another great difficulty overcome by you. O son of Bharata, naught but misery attends him who has lost a kingdom. Where is happiness for him?
30After all this great trouble and misery brought on by the son of Dhritarashtra, O king, you will get happiness after having slain your enemies, O great devotee.
31The ways and habits of men are known to you, O great king, O lord of men and therefore, O son, never has the slightest avarice been present in you.
32O son of Bharata, follow in the path of the great Rishi, king of old and O my son Yudhishthira, be their equal in liberality, devotion and truth,
33O Yudhishthira, forgiveness, power of self-control, truth, absence of desire for harm to anybody and all other virtues, that are rare in this world, are present in you, O king.
34You are mild, generous, religions, liberal and attached to virtue. O king, all the virtues known among men are also known to you.
35O son, everything connected with this world is known to you. O king, O you best among the race of Bharata, it is fortunate that this trouble is past.
36It is fortunate that I see, O king O chief among the kings, O Lord, yourself, the treasury of virtues and large-minded, come out of your difficulties.
37Vaishampayana said Then, O descendant of Bharata, did the king (Shalya) tell (the Pandavas) all about his meeting with Duryodhana, his promise and his boon.
38Yudhishthira said "O king, a good act has been done by you in that you have fulfilled a promise made when you were well pleased in the recesses of your heart.
39But, O lord of earth, I wish you well. I want you to do one thing for me. O king, O you most honest one, though it is improper still must you do it.
40O hero, listen to what I tell you, you are a great king equal to the son of Vasudeva in battle.
41O you best among kings, when the two, Karna and Arjuna meet in two chariots (in battle) I have no doubt that the office of charioteer of Karna will be filled by you.
42O king, if you wish well to me, Arjuna must be protected by you and you should do what kills the energy of the son of Suta and what is calculated to bring him defeat. Though this is improper, yet must you do it, maternal uncle of mine.
43Shalya said Hear me, O son of Pandu, I wish you well O noble-minded one, what you are telling me is to kill the energy of the son of Suta, when I am with him.
44I shall most certainly be his charioteer in the battle. He has always regarded me as the equal of the son of Vasudeva.
45O you best among the race of Kuru, I shall most certainly, when with him who is desirous of battle, speak what will do him harm and go against him.
46(I shall do this) so that his energy will be killed and his pride gone, O son of Pandu and then it will be easy to kill him. I speak with all sincerity.
47O son, I shall do what you have told me and I shall do any thing more can I which is for your good.
48All the troubles you have encountered with Draupadi after the game of dice and the harsh words you have had, to listen to, through the son of Suta and all the miseries endured, o illustrious one, through the Asura named Jata and Kichaka-all these unhappiness endured by Draupadi as (unhappiness was endured) by Damayanti-all this trouble, O hero, will give rise to happiness. Do not think that all this is through you, this is done by the fate which has greater control over matters.
490 Yudhishthira, great minded persons, meet with difficulties. O Lord of the world, difficulties have been met with by the gods too.
50We are told O king, O son of Bharata that the large minded Indra, the chief among the gods, had to endure great misery with his queen.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, दोनों पक्षों में शत्रुता का समाचार सुनकर शल्य विशाल सेना तथा युद्ध में बलशाली अपने मित्रों से घिरे हुए पाण्डवों की सहायता के लिए चले।
2उनकी सेना का शिविर आधे योजन में फैला था। वे नरश्रेष्ठ ऐसी विशाल सेना के स्वामी थे।
3हे राजन्, महान् पराक्रम और बल वाले वे एक अक्षौहिणी सेना तथा क्षत्रियों में श्रेष्ठ वीरों के स्वामी थे — जो विविध कवच, विविध आभूषण धारण किए, विविध रथों और वाहनों पर सवार, विविध मालाएँ पहने तथा अपने-अपने देशों की विविध वेशभूषा और आभूषणों से सुसज्जित थे; सैकड़ों-हजारों की संख्या में वे उनकी सेना के नायक बने।
4अपनी सेना को विश्राम देते हुए तथा मानो प्राणियों को पीड़ित करते और पृथ्वी को कँपाते हुए वे धीमी यात्रा करते हुए वहाँ पहुँचे जहाँ पाण्डवों का शिविर था।
5हे भरतवंशी, युद्ध में बलशाली उन उदारचेता के आने का समाचार सुनकर दुर्योधन शीघ्रता से उनकी ओर गया और स्वयं उनका स्वागत किया।
6और उनके निवास तथा सम्मान के लिए दुर्योधन ने रमणीय स्थानों पर रत्नों से जड़े और भलीभाँति सजाए हुए भवन बनवाए।
7और वहाँ (शल्य तथा उनके लोगों के) मनोरंजन के लिए विविध कलाकार भेजे तथा सब प्रकार के भोज्य पदार्थ, पेय, मांस और मालाएँ जुटाईं।
8और उन्होंने हृदय को प्रसन्न करने वाले विविध आकार के कूप तथा अनेक प्रकार की जलधाराएँ, फुहारे और भवन भी बनवाए।
9भिन्न-भिन्न देशों में इन भवनों तक पहुँचने पर दुर्योधन के सेवकों द्वारा उनका स्वागत और देवताओं के योग्य पूजा से सत्कार किया गया।
10वे एक ऐसे भवन में पहुँचे जो देवताओं के विश्रामस्थल के योग्य होता; वहाँ सब प्रकार की वस्तुएँ जुटाई गई थीं और मनुष्यों से श्रेष्ठ प्राणियों के योग्य सम्मान से उनका स्वागत हुआ।
11वे अपने को बहुत बड़ा और पुरन्दर (इन्द्र) को भी तुच्छ समझने लगे; और क्षत्रियों में श्रेष्ठ वे प्रसन्न होकर सेवकों से पूछ बैठे — "यहाँ ये सभाभवन युधिष्ठिर के किन पुरुषों ने बनाए हैं?"
12"युधिष्ठिर के वे पुरुष कहाँ हैं जिन्होंने यहाँ ये भवन बनवाए? उन्हें लाओ। मेरा मत है कि इन भवन-निर्माताओं को मेरे द्वारा पुरस्कृत किया जाना उचित है।
13मैं उन्हें पुरस्कृत करूँगा — कुन्तीपुत्र को यह रुचिकर हो।" तब उन सबने विस्मित होकर दुर्योधन को यह सब बताया।
14और जब शल्य अत्यन्त प्रसन्न थे और अपने प्राण तक देने में संकोच नहीं कर रहे थे, तब वहीं छिपे हुए दुर्योधन अपने मामा के सम्मुख प्रकट हुए।
15मद्रराज ने उन्हें देखकर जान लिया कि ये समस्त सत्कार उन्हीं की ओर से थे; और दुर्योधन का आलिंगन करके उन्होंने कहा — "जो चाहो, माँग लो।"
16दुर्योधन ने कहा — आपका वचन सत्य हो। मुझे यह मंगलमय वर दीजिए : उचित है कि आप मेरी सेना के नायक बनें।
17वैशम्पायन ने कहा — शल्य ने कहा — "ऐसा ही हो। और क्या चाहते हो मुझसे?" और गान्धारीपुत्र बार-बार दोहराता रहा — "बस, यही हो गया।"
18शल्य ने कहा — हे दुर्योधन, हे नरश्रेष्ठ, तुम अपनी राजधानी को जाओ; मैं शत्रुदमन युधिष्ठिर से मिलने जाऊँगा।
19हे राजन्, युधिष्ठिर से मिलकर मैं शीघ्र लौट आऊँगा। उन नरश्रेष्ठ पाण्डुपुत्र से मुझे मिलना ही चाहिए।
20दुर्योधन ने कहा — हे राजन्, हे पृथ्वीपति, पाण्डुपुत्र से मिलकर शीघ्र लौट आइए। मैं आप पर ही निर्भर हूँ। हे राजाओं में श्रेष्ठ, आपने मुझे जो वर दिया है, उसका स्मरण रखिए।
21शल्य ने कहा — "मैं शीघ्र लौटूँगा। तब तक तुम्हारा कल्याण हो; हे राजन्, अपनी राजधानी को जाओ।" तब शल्य और दुर्योधन ने परस्पर आलिंगन किया।
22वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार शल्य का सम्मान करके वह अपनी राजधानी को लौट गया, और शल्य कुन्तीपुत्रों के पास दुर्योधन के उस कृत्य की बात कहने चले।
23उपप्लव्य पहुँचकर और शिविर में प्रवेश करके शल्य ने वहाँ समस्त पाण्डुपुत्रों को देखा।
24और वहाँ पहुँचने पर उन महाबाहु ने पाद्य तथा गौ सहित अन्य प्रथागत उपहार स्वीकार किए।
25तत्पश्चात् शत्रुहन्ता उन मद्रराज ने उनका कुशल पूछकर बड़े हर्ष से युधिष्ठिर का आलिंगन किया।
26और भीम, अर्जुन तथा अपनी बहन के दोनों पुत्रों — जुड़वाँ भाइयों — के साथ भी वैसा ही करके शल्य ने आसन ग्रहण किया और पृथापुत्र से कहा —
27हे राजाओं में श्रेष्ठ, हे कुरुपुत्र, आप सकुशल तो हैं? हे विजयी, अब आपने वन में निवास की निर्धारित अवधि पूरी कर ली है।
28हे राजन्, हे राजाओं में प्रमुख, अपने भाइयों तथा इस देवी के साथ वन में रहते हुए आपने महान् कठिनाइयाँ पार की हैं।
29अज्ञात और अपरिचित रहकर निवास करना एक और महान् कठिनाई थी जिसे आपने पार किया। हे भरतवंशी, जिसका राज्य चला गया हो, उसके भाग्य में दुःख के अतिरिक्त और क्या है? उसके लिए सुख कहाँ?
30हे राजन्, धृतराष्ट्रपुत्र द्वारा लाए गए इस समस्त महान् क्लेश और दुःख के पश्चात्, हे महाव्रती, अपने शत्रुओं का वध करके आप सुख प्राप्त करेंगे।
31हे महाराज, हे नरपति, मनुष्यों के आचरण और स्वभाव आपको ज्ञात हैं; और इसीलिए, हे पुत्र, आपमें तनिक भी लोभ कभी नहीं रहा।
32हे भरतवंशी, प्राचीन काल के महर्षि-राजाओं के मार्ग पर चलिए; और हे मेरे पुत्र युधिष्ठिर, उदारता, भक्ति और सत्य में उनके समान बनिए।
33हे युधिष्ठिर, क्षमा, आत्मसंयम, सत्य, किसी की हानि की इच्छा का अभाव तथा इस संसार में दुर्लभ अन्य समस्त गुण, हे राजन्, आप में विद्यमान हैं।
34आप मृदु, उदार, धर्मपरायण, दानशील और धर्म में अनुरक्त हैं। हे राजन्, मनुष्यों में जितने गुण विख्यात हैं, वे सब आपको भी ज्ञात हैं।
35हे पुत्र, इस संसार से सम्बद्ध सब कुछ आपको ज्ञात है। हे राजन्, हे भरतवंश में श्रेष्ठ, यह सौभाग्य है कि यह विपत्ति बीत गई।
36हे राजन्, हे राजाओं में प्रमुख, हे स्वामी, यह सौभाग्य है कि मैं आपको — गुणों के कोष और उदारचेता को — अपनी कठिनाइयों से उबरा हुआ देख रहा हूँ।
37वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी, तब उस राजा (शल्य) ने पाण्डवों को दुर्योधन से अपनी भेंट, अपने वचन तथा दिए हुए वर के विषय में सब कुछ बता दिया।
38युधिष्ठिर ने कहा — "हे राजन्, आपने अच्छा ही किया कि हृदय की गहराई से प्रसन्न होकर दी हुई प्रतिज्ञा को पूरा किया।
39किन्तु, हे पृथ्वीपति, मैं आपका कल्याण चाहता हूँ। मैं चाहता हूँ कि आप मेरे लिए एक कार्य करें। हे राजन्, हे परम सत्यनिष्ठ, यद्यपि यह अनुचित है, तथापि आपको यह करना ही होगा।
40हे वीर, मैं जो कहता हूँ, वह सुनिए : आप युद्ध में वसुदेवपुत्र (कृष्ण) के समान महान् राजा हैं।
41हे राजाओं में श्रेष्ठ, जब कर्ण और अर्जुन दोनों अपने-अपने रथों पर युद्ध में आमने-सामने होंगे, तब मुझे सन्देह नहीं कि कर्ण के सारथि का पद आप ही सँभालेंगे।
42हे राजन्, यदि आप मेरा कल्याण चाहते हैं, तो आपको अर्जुन की रक्षा करनी होगी और वही करना होगा जिससे सूतपुत्र का तेज नष्ट हो और जो उसकी पराजय का कारण बने। यद्यपि यह अनुचित है, तथापि हे मेरे मामा, आपको यह करना ही होगा।
43शल्य ने कहा — हे पाण्डुपुत्र, सुनो; हे उदारचेता, मैं तुम्हारा कल्याण चाहता हूँ। तुम मुझसे यह कह रहे हो कि जब मैं सूतपुत्र के साथ रहूँ, तब उसका तेज नष्ट करूँ।
44मैं युद्ध में निश्चय ही उसका सारथि बनूँगा। उसने मुझे सदा वसुदेवपुत्र के समान माना है।
45हे कुरुवंश में श्रेष्ठ, युद्ध के अभिलाषी उस पुरुष के साथ रहते हुए मैं निश्चय ही वही कहूँगा जो उसका अहित करे और उसके विरुद्ध जाए।
46हे पाण्डुपुत्र, यह मैं इसलिए करूँगा जिससे उसका तेज नष्ट हो और उसका अभिमान जाता रहे; तब उसका वध सरल हो जाएगा। मैं पूर्ण निष्कपटता से कह रहा हूँ।
47हे पुत्र, तुमने मुझसे जो कहा है, वह मैं करूँगा; और इसके अतिरिक्त जो कुछ भी तुम्हारे हित में हो सकेगा, वह भी करूँगा।
48द्यूत के पश्चात् द्रौपदी के साथ तुम्हें जितने कष्ट सहने पड़े, सूतपुत्र के मुख से जो कठोर वचन तुम्हें सुनने पड़े, तथा, हे यशस्वी, जटासुर नामक असुर और कीचक के कारण जो दुःख सहने पड़े — तथा जो सब क्लेश द्रौपदी ने वैसे ही सहे जैसे दमयन्ती ने सहे थे — हे वीर, वह समस्त कष्ट सुख का कारण बनेगा। यह मत समझो कि यह सब तुम्हारे कारण हुआ; यह तो नियति ने किया है, जिसका इन बातों पर अधिक अधिकार है।
49हे युधिष्ठिर, उदारचेता पुरुषों को कठिनाइयाँ आती ही हैं। हे जगत्पति, देवताओं को भी कठिनाइयाँ सहनी पड़ी हैं।
50हे राजन्, हे भरतवंशी, हमें बताया गया है कि देवताओं के अधिपति उदारचेता इन्द्र को भी अपनी रानी सहित महान् दुःख सहना पड़ा था।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे राजन्, दुवै पक्षमा शत्रुताको समाचार सुनेर शल्य विशाल सेना तथा युद्धमा बलशाली आफ्ना मित्रहरूले घेरिएर पाण्डवहरूको सहायताका लागि हिँडे।
2उनको सेनाको शिविर आधा योजनमा फैलिएको थियो। ती नरश्रेष्ठ त्यस्तो विशाल सेनाका स्वामी थिए।
3हे राजन्, महान् पराक्रम र बल भएका उनी एक अक्षौहिणी सेना तथा क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ वीरहरूका स्वामी थिए — जो विविध कवच, विविध आभूषण धारण गरेका, विविध रथ र वाहनमा सवार, विविध माला लगाएका तथा आ-आफ्ना देशका विविध वेशभूषा र आभूषणले सुसज्जित थिए; सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा तिनीहरू उनको सेनाका नायक बने।
4आफ्नो सेनालाई विश्राम दिँदै तथा मानौँ प्राणीहरूलाई पीडित पार्दै र पृथ्वीलाई कँपाउँदै उनी बिस्तारै यात्रा गर्दै त्यहाँ पुगे जहाँ पाण्डवहरूको शिविर थियो।
5हे भरतवंशी, युद्धमा बलशाली ती उदारचेताको आगमनको समाचार सुनेर दुर्योधन शीघ्रताका साथ उनीतिर गए र आफैँ उनको स्वागत गरे।
6अनि उनको निवास तथा सम्मानका लागि दुर्योधनले रमणीय ठाउँमा रत्नले जडिएका र राम्ररी सजाइएका भवन बनाए।
7अनि त्यहाँ (शल्य तथा उनका मानिसहरूको) मनोरञ्जनका लागि विविध कलाकार पठाए तथा सबै प्रकारका भोज्य पदार्थ, पेय, मासु र माला जुटाए।
8अनि उनले हृदयलाई प्रसन्न पार्ने विविध आकारका इनार तथा अनेक प्रकारका जलधारा, फोहोरा र भवन पनि बनाए।
9भिन्नभिन्न देशमा यी भवनसम्म पुग्दा दुर्योधनका सेवकहरूले उनको स्वागत र देवताका योग्य पूजाले सत्कार गरे।
10उनी एउटा त्यस्तो भवनमा पुगे जो देवताहरूको विश्रामस्थलका योग्य हुन्थ्यो; त्यहाँ सबै प्रकारका वस्तु जुटाइएका थिए र मानिसभन्दा श्रेष्ठ प्राणीका योग्य सम्मानले उनको स्वागत भयो।
11उनी आफूलाई निकै ठूलो र पुरन्दर (इन्द्र)लाई पनि तुच्छ ठान्न थाले; अनि क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ उनले प्रसन्न भई सेवकहरूसँग सोधे — "यहाँ यी सभाभवन युधिष्ठिरका कुन पुरुषहरूले बनाएका हुन्?"
12"युधिष्ठिरका ती पुरुषहरू कहाँ छन् जसले यहाँ यी भवन बनाए? तिनीहरूलाई ल्याऊ। मेरो मत छ कि यी भवन-निर्माताहरूलाई मबाट पुरस्कृत गरिनु उचित छ।
13म तिनीहरूलाई पुरस्कृत गर्नेछु — कुन्तीपुत्रलाई यो रुचिकर होस्।" तब तिनीहरू सबैले विस्मित भई दुर्योधनलाई यो सबै बताए।
14अनि जब शल्य अत्यन्त प्रसन्न थिए र आफ्नो प्राणसम्म दिन सङ्कोच गरिरहेका थिएनन्, तब त्यहीँ लुकेका दुर्योधन आफ्ना मामाको सामु देखा परे।
15मद्रराजले उनलाई देखेर थाहा पाए कि यी सम्पूर्ण सत्कार उनैका तर्फबाट थिए; अनि दुर्योधनलाई अङ्गालो हालेर उनले भने — "जे चाहन्छौ, मागिहाल।"
16दुर्योधनले भने — तपाईंको वचन सत्य होस्। मलाई यो मङ्गलमय वर दिनुहोस् : उचित छ कि तपाईं मेरो सेनाका नायक बन्नुहोस्।
17वैशम्पायनले भने — शल्यले भने — "त्यस्तै होस्। अरू के चाहन्छौ मबाट?" अनि गान्धारीपुत्रले बारम्बार दोहोर्याइरहे — "बस, यही भयो।"
18शल्यले भने — हे दुर्योधन, हे नरश्रेष्ठ, तिमी आफ्नो राजधानी जाऊ; म शत्रुदमन युधिष्ठिरलाई भेट्न जान्छु।
19हे राजन्, युधिष्ठिरलाई भेटेर म चाँडै फर्कनेछु। ती नरश्रेष्ठ पाण्डुपुत्रलाई मैले भेट्नै पर्दछ।
20दुर्योधनले भने — हे राजन्, हे पृथ्वीपति, पाण्डुपुत्रलाई भेटेर चाँडै फर्कनुहोस्। म तपाईंमै निर्भर छु। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंले मलाई दिनुभएको वर सम्झनुहोस्।
21शल्यले भने — "म चाँडै फर्कनेछु। तबसम्म तिम्रो कल्याण होस्; हे राजन्, आफ्नो राजधानी जाऊ।" तब शल्य र दुर्योधनले परस्पर अङ्गालो हाले।
22वैशम्पायनले भने — यसरी शल्यको सम्मान गरेर उनी आफ्नो राजधानी फर्के, र शल्य कुन्तीपुत्रहरूकहाँ दुर्योधनको त्यस कृत्यको कुरा भन्न हिँडे।
23उपप्लव्य पुगेर र शिविरमा प्रवेश गरेर शल्यले त्यहाँ सम्पूर्ण पाण्डुपुत्रलाई देखे।
24अनि त्यहाँ पुगेपछि ती महाबाहुले पाद्य तथा गाईसहित अन्य प्रथागत उपहार स्वीकार गरे।
25त्यसपछि शत्रुहन्ता ती मद्रराजले तिनीहरूको कुशल सोधेर ठूलो हर्षले युधिष्ठिरलाई अङ्गालो हाले।
26अनि भीम, अर्जुन तथा आफ्नी बहिनीका दुवै पुत्र — जुम्ल्याहा भाइहरू — सँग पनि त्यसै गरेर शल्यले आसन ग्रहण गरे र पृथापुत्रलाई भने —
27हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, हे कुरुपुत्र, तपाईं सकुशल त हुनुहुन्छ? हे विजयी, अब तपाईंले वनमा बसाइको निर्धारित अवधि पूरा गर्नुभयो।
28हे राजन्, हे राजाहरूमा प्रमुख, आफ्ना भाइहरू तथा यी देवीसँग वनमा बस्दा तपाईंले महान् कठिनाइहरू पार गर्नुभएको छ।
29अज्ञात र अपरिचित रहेर बस्नु अर्को महान् कठिनाइ थियो जुन तपाईंले पार गर्नुभयो। हे भरतवंशी, जसको राज्य गएको होस्, उसको भाग्यमा दुःखबाहेक अरू के छ? उसका लागि सुख कहाँ?
30हे राजन्, धृतराष्ट्रपुत्रले ल्याएको यो सम्पूर्ण महान् क्लेश र दुःखपछि, हे महाव्रती, आफ्ना शत्रुहरूको वध गरेर तपाईंले सुख प्राप्त गर्नुहुनेछ।
31हे महाराज, हे नरपति, मानिसहरूका आचरण र स्वभाव तपाईंलाई थाहा छ; अनि त्यसैले, हे पुत्र, तपाईंमा अलिकति पनि लोभ कहिल्यै रहेन।
32हे भरतवंशी, प्राचीन कालका महर्षि-राजाहरूको मार्गमा हिँड्नुहोस्; अनि हे मेरा पुत्र युधिष्ठिर, उदारता, भक्ति र सत्यमा तिनीहरूसमान बन्नुहोस्।
33हे युधिष्ठिर, क्षमा, आत्मसंयम, सत्य, कसैको हानिको इच्छाको अभाव तथा यस संसारमा दुर्लभ अन्य सम्पूर्ण गुण, हे राजन्, तपाईंमा विद्यमान छन्।
34तपाईं मृदु, उदार, धर्मपरायण, दानशील र धर्ममा अनुरक्त हुनुहुन्छ। हे राजन्, मानिसहरूमा जति गुण विख्यात छन्, ती सबै तपाईंलाई पनि थाहा छन्।
35हे पुत्र, यस संसारसँग सम्बद्ध सबै कुरा तपाईंलाई थाहा छ। हे राजन्, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यो सौभाग्य हो कि यो विपत्ति बित्यो।
36हे राजन्, हे राजाहरूमा प्रमुख, हे स्वामी, यो सौभाग्य हो कि म तपाईंलाई — गुणहरूको कोष र उदारचेतालाई — आफ्ना कठिनाइबाट उत्रिएको देख्दैछु।
37वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी, तब ती राजा (शल्य)ले पाण्डवहरूलाई दुर्योधनसँगको आफ्नो भेट, आफ्नो वचन तथा दिएको वरको विषयमा सबै कुरा बताए।
38युधिष्ठिरले भने — "हे राजन्, तपाईंले राम्रै गर्नुभयो कि हृदयको गहिराइबाट प्रसन्न भई दिइएको प्रतिज्ञा पूरा गर्नुभयो।
39तर, हे पृथ्वीपति, म तपाईंको कल्याण चाहन्छु। म चाहन्छु कि तपाईंले मेरा लागि एउटा कार्य गरिदिनुहोस्। हे राजन्, हे परम सत्यनिष्ठ, यद्यपि यो अनुचित छ, तथापि तपाईंले यो गर्नै पर्नेछ।
40हे वीर, म जे भन्दछु, त्यो सुन्नुहोस् : तपाईं युद्धमा वसुदेवपुत्र (कृष्ण)समान महान् राजा हुनुहुन्छ।
41हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जब कर्ण र अर्जुन दुवै आ-आफ्ना रथमा युद्धमा आमनेसामने हुनेछन्, तब मलाई शङ्का छैन कि कर्णको सारथिको पद तपाईंले नै सम्हाल्नुहुनेछ।
42हे राजन्, यदि तपाईं मेरो कल्याण चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले अर्जुनको रक्षा गर्नुपर्नेछ र त्यही गर्नुपर्नेछ जसले सूतपुत्रको तेज नष्ट होस् र जो उनको पराजयको कारण बनोस्। यद्यपि यो अनुचित छ, तथापि हे मेरा मामा, तपाईंले यो गर्नै पर्नेछ।
43शल्यले भने — हे पाण्डुपुत्र, सुन; हे उदारचेता, म तिम्रो कल्याण चाहन्छु। तिमी मलाई यो भन्दैछौ कि जब म सूतपुत्रसँग रहूँ, तब उनको तेज नष्ट गरूँ।
44म युद्धमा निश्चय नै उनको सारथि बन्नेछु। उनले मलाई सधैँ वसुदेवपुत्रसमान मानेका छन्।
45हे कुरुवंशमा श्रेष्ठ, युद्धका अभिलाषी ती पुरुषसँग रहँदा म निश्चय नै त्यही भन्नेछु जसले उनको अहित होस् र उनको विरुद्ध जाओस्।
46हे पाण्डुपुत्र, यो म यसैले गर्नेछु जसले उनको तेज नष्ट होस् र उनको अभिमान हराओस्; तब उनको वध सजिलो हुनेछ। म पूर्ण निष्कपटताका साथ भन्दैछु।
47हे पुत्र, तिमीले मलाई जे भनेका छौ, त्यो म गर्नेछु; अनि यसबाहेक जे-जति तिम्रो हितमा हुन सक्नेछ, त्यो पनि गर्नेछु।
48द्यूतपछि द्रौपदीसँगै तिमीले जति कष्ट सहनुपर्यो, सूतपुत्रको मुखबाट जुन कठोर वचन तिमीले सुन्नुपर्यो, तथा, हे यशस्वी, जटासुर नामक असुर र कीचकका कारण जुन दुःख सहनुपर्यो — तथा जुन सबै क्लेश द्रौपदीले त्यसै गरी सहिन् जसरी दमयन्तीले सहेकी थिइन् — हे वीर, त्यो सम्पूर्ण कष्ट सुखको कारण बन्नेछ। यो नठान कि यो सबै तिम्रो कारणले भयो; यो त नियतिले गरेको हो, जसको यी कुरामाथि बढी अधिकार छ।
49हे युधिष्ठिर, उदारचेता पुरुषहरूलाई कठिनाइ आइहाल्दछन्। हे जगत्पति, देवताहरूले पनि कठिनाइ सहनुपरेको छ।
50हे राजन्, हे भरतवंशी, हामीलाई बताइएको छ कि देवताहरूका अधिपति उदारचेता इन्द्रले पनि आफ्नी रानीसहित महान् दुःख सहनुपरेको थियो।