गोहरण पर्व — भीष्म की पराजय
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 64
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः शान्तनवो भीष्मो भरतानां पितामहः। वध्यमानेषु योधेषु धनंजयमुपाद्रवत्॥
2प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम्। शरानादाय तीक्ष्णाग्रान् मर्मभेदान् प्रमाथिनः॥
3पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि। शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योदये यथा।॥
4प्रध्याय शङ्ख गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान् प्रहर्षयन्। प्रदक्षिणमुपावृत्य बीभत्सुं समवारयत्॥
5तमुदीक्ष्य समायान्तं कौन्तेयः परवीरहा। प्रत्यगृह्णात् प्रहृष्टात्मा धाराधरमिवाचलः॥
6ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान्। समार्पयन्महावेगाञ्छ्वसमानानिवोरगान्॥
7ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः। ज्वलन्तं कपिमाजघ्नुर्ध्वजाग्रनिलयांश्च तान्॥
8ततो भल्लेन महता पृथुधारेण पाण्डवः। छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तदपतद् भुवि॥
9ध्वजं चैवास्य कौन्तेयः शरैरभ्यहनन् भृशम्। शीघ्रकृद् रथवाहांश्च तथोभौ पार्ष्णिसारथी॥
10अमृष्यमाणस्तद् भीष्मो जानन्नपि स पाण्डवम्। दिव्येनास्त्रेण महता धनंजयप्रवाकिरत्॥
11तथैव पाण्डवो भीष्मे दिव्यमस्त्रमुदीरयन्। प्रत्यगृह्णादमेयात्मा महामेघमिवाचलः॥
12तयोस्तदभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्। प्रेक्षन्त कुरवः भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव।॥
13सर्वे योधाश्च सहसैनिकाः भल्लैर्भल्लाः समागम्य भीष्मपाण्डवयोर्युधि। अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि॥ अग्निचक्रमिवाविद्धं सव्यदक्षिणमस्यतः। गाण्डीवमभवद् राजन् पार्थस्य सृजतः शरान्॥ ततः संछादयामास भीष्मं शरशतैः शितैः। पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः॥ तां स वेलामिवोद्धतां शरवृष्टिं समुत्थिताम्। व्यधमत् सायकैर्भीष्मः पाण्डवं समवारयत्॥ ततस्तानि निकृत्तानि शरजालानि भागशः। समरे च व्यशीर्यन्त फाल्गुनस्य रथं प्रति॥ ततः कनकपुङ्खानां शरवृष्टिं समुत्थिताम्। पाण्डवस्य रथात् तूर्णं शलमानामिवायतिम्। व्यधमत् तां पुनस्तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः॥
14ततस्ते कुरवः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन्। दुष्करं कृतवान् भीष्मो यदर्जुनमयोधयत्॥
15बलवांस्तरुणो दक्षः क्षिप्रकारी धनंजयः। कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे॥ ऋते शान्तनवाद् भीष्मात् कृष्णाद् वा देवकीसुतात्। आचार्यप्रवराद् वापि भारद्वाजान्महाबलात्॥
16अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडन्तौ भरतर्षभौ। चढूंषि सर्वभूतानां मोहयन्तौ महाबलौ॥
17प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं रौद्रदारुणम्। कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च। प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विचेरतुः॥
18विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा। साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन्॥
19नायं युक्तो मनुष्येषु योऽयं संदृश्यते महान्। महास्त्राणां सम्प्रयोगः समरे भीष्मपार्थयोः॥
20वैशम्पायन उवाच एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत। अस्त्रयुद्धे तु निर्वृत्ते शरयुद्धमवर्तत॥
21अथ जिष्णुरुपावृत्य क्षुरधारेण कार्मुकम्। चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम्॥
22निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत् कार्मुकं रणे। समादाय महाबाहुः सज्यं चक्रे महारथः। शरांश्च सुबहून् क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये॥
23अर्जुनोऽपि शरांस्तीक्ष्णान् भीष्माथ निशितान् बहून्। चिक्षेप सुमहातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे॥
24तयोदिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोर्निशिताञ्छरान्। विशेषस्तदा राजल्लँक्ष्यते स्म महात्मनोः॥
25अथावृणोद् दश दिशः शरैरतिरथस्तदा। किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शान्तनवस्तथा॥
26अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम्। बभूव तस्मिन् संग्रामे राजंल्लोके तदद्भुतम्॥
27पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य स्थरक्षिणः। शेरते स्म तदा राजन कौन्तेयस्याभितो स्थम्॥
28ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः। आगच्छन् पुडसंश्लिष्टाः श्वेतवाहनपत्रिणः॥
29निष्यतन्तो रथात् तस्य धौता हिरण्यवाससः। आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिवपङ्क्तयः॥
30तस्य तद् दिव्यमस्त्रं हि विगाढं चित्रमस्यतः। प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः॥
31तं दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम्। शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान्॥
32पश्येमान् पार्थनिर्मुक्तान् संसक्तानिव गच्छतः। चित्ररूपमिदं जिष्णोदिव्यमस्त्रमुदीर्यतः॥
33नेदं मनुष्याः संदध्युन हीदं तेषु विद्यते। पौराणानां महास्त्राणां विचित्रोऽयं समागमः॥
34आददानस्य हि शरान् संधाय च विमुञ्चतः। विकर्षतश्च गाण्डीवं नान्तरं समदृश्यत॥
35मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे। नाशक्नुवन्त सैन्यानि पाण्डवं प्रति वीक्षितुम्॥ तथैव भीष्मं गाङ्गेयं द्रष्टुं नोत्सहते जनः॥
36उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ तीव्रपराक्रमौ। उभौ सदृशकर्माणावुभौ युधि सुदुर्जयौ॥
37इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम्। पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत॥
38ततः शान्तनवो भीष्मो वाम पार्श्वमताडयत्। पश्यतः प्रतिसंधाय विध्यतः सव्यसाचिनः॥
39ततः प्रहस्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम्। चिच्छेद गार्धपत्रेण भीष्मस्यादित्यतेजसः॥
40अथैनं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनंजयः॥
41स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम्। गाङ्गेयो युद्धदुर्धर्षस्तस्थौ दीर्घमिवान्तरम्॥
42तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम्। उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said The warriors being thus slain, Bhishma, the son of Shantanu, the grandfather of Bharatas, rushed at Dhananjaya,
2Taking up the best of bows made of burnished gold, and sharp arrows capable of piercing to the very vitals.
3And on account of a white umbrella being held over his head, that foremost of men shone like a hill at sun-rise.
4Blowing his conch and cheering up the son of Dhritarashtra, the son of Ganga encountered Bibhatsu.
5Seeing him approach, that slayer of hostile heroes, the son of Kunti received him gladly like a hill receiving a cloud.
6Then the greatly energetic Bhishma discharged eight quick arrows, sighing like serpents, at Partha's flag.
7Reaching the flag-staff of the son of Pandu, those winged arrows struck the blowing monkey and other creatures stationed on the flag-staff.
8Then with a huge and sharp dart, the son of Pandu quickly cut off Bhishma's umbrella and it fell down on the ground.
9The son of Kunti, with arrows, struck his flag-staff, his two horses and her driver that protected his flanks.
10Unable to bear this, Bhishma though he knew Arjuna's prowess covered Dhananjaya, the son of Pandu with celestials weapons.
11Then discharging a celestials weapon at Bhishma, Pandava, of incomparable energy, received him like a hill receiving a huge mass of cloud.
12There was a mighty and hair-stirring encounter between Partha and Bhishma like that between Bali and Vasava,
13The Kuru warriors, with their soldiers witnessed that encounter between Bhishma and Partha attacking each other with darts. Partha shooting arrows with both the hands, the Gandiva bow looked like a continuous circle of fire. The son of Kunti enveloped Bhishma with hundreds of sharp arrows like a cloud covering the mountain with rain. Bhishma with his own arrows counteracted that shower of arrows like banks resisting the surging deep, and covered Arjuna with shafts. Those shafts, sundered into a thousand pieces, fell on Arjuna's car. Then arose a downpour of gold-winged shafts going through the sky like a swarm of locusts. He then pierced Bhishma with hundred sharpened shafts.
14All Kauravas at that moment thanked Bhishma by saying-"Hurrah! Bhishma has showed this rare valour as to wage battle against Arjuna. a
15Arjuna is mighty, young, efficient and quick in shooting arrows. Hence, who otherwise than Bhishma, the son of Shantanu, Srikrishna, the son of Devaki or Drona, the son of Bharadvaja, mighty and great preceptor (Acharya), can face Partha in battle.
16Both the mighty warriors, crown to the Bharata's dynasty were detouring or splitting the weapons shot by each other as if it was a play not war for them and the spectators were dazed to see it.
17Both of the great warriors were thus engaged in battle-field by shooting the weapons Prajapatya, Aiendra, Agneya, Raudra, Kaubera, Varuna, Yama and Vayavya.
18All spectators to that battle could not resist them saying frequently, Ogreat warrior Partha! we thank you. O great warrior Bhishma! We thank you (viz. we appreciate your war-craft and expertise).
19The great use of specific divine arms and weapons as it is being seen in the battle of Bhishma and Partha, impossible to anywhere and amid other warriors.
20see O Janamejaya! a battle with divine arms between Bhishma and Arjuna both experts kept on incessant for a certain time. A battle with arrows then started.
21The victorious Arjuna then marched closer to Bhishma and cut in pieces the gold studded bow of him by shooting an arrow having sword like blade.
22The great warrior Bhishma with his huge arms picked-up just at an eye-wink another bow, tied it with string and shot a volley of arrows at Arjuna in sheer anger.
23Arjuna, the great valorous also shot several acute arrows at Bhishma and Bhishma in reaction also shot numerous arrows at Arjuna.
24O king! both of the warriors were expert in divine arms and weapons and therefore, shooting at each other acute arrows. No difference anyway was seen them at that time viz. both were equally valorous.
25Arjuna, the son of Kunti holding a crown on head and Bhishma, the son of Shantanu, both were Atirathi warrior. They had covered the directions, ten in number with the arrows shot at each other.
26o king Janamejaya! it was really a phenomenon to see of this world that at one time Arjuna, the son of Pandu was seen overlapping Bhishma while Bhishma overlapping Arjuna on the other moment.
27O king! the chivalrous soldiers protecting the chariot of Bhishma were fell down dead both side of that chariot as Arjuna had killed them.
28The arrows bearing wings then started moving forward at their release from the bow named Gandiva of Arjuna rode on the white chariot. They started coming from all sides as if intended to make this entire universe free from enemies.
29The white arrows with golden wings appears as a row of swans in the sky when they flew from the side where Arjuna's chariot was existed.
30Arjuna was shooting divine arms capable to pierce the heart in an excellent manner and Indra etc. all gods were watching his war-craft from the sky where they had come and stood to see this phenomenal battle,
31The chivalrous Gandharva Chitrasena was impressed highly with Arjuna and he said Indra, the king of gods in appreciation of his excellent and phenomenal war-craft.
32O sovereign king! see that forwarding swiftly and compact with each other on release from Arjuna's bow. This arrows strategy of Arjuna is really excellent and splendid as he is expert in using divine arms.
33As this arm is not with other people, they cannot use this divine arm for battle. An excellent conglomeration of the powerful arms has been made only in this battle here.
34Nobody could measure the difference of time between the acts of picking up arrows from holster, putting on bow, shooting and giving tension to the bow.
35The soldiers on part of Kauravas have lost courage even to see straight way at valorous son of Pandu as nobody can gaze at the sun glowing in sky with acute rays in the noon. Similarly, nobody can dare to look straight at Bhishma, the son of Ganga.
36Both warriors are famous for their excellent deeds through the world. Both are aggressively valorous. Both equally chivalours and tough to defeat in the battle.
37O Bharata! Indra, the king of gods revealed honour for this excellent battle between Arjuna and Bhishma with showing flowers on them when so reported by Chitrasena.
38Bhishma, the son of Shantanu suddenly penetrated the left collateral of Arjuna's body who had wounded the Kauravas' army in course of the fierce battle so fought. are
39The smiling Bibhatsu with sharp shafts furnished with vulture feathers cut off the bow of Bhishma resembling the sun in effulgence.
40Then with ten shafts Dhananjaya, the son of Kunti, wounded him, brave as he was, on the breast.
41Thus assailed, the powerful son of Ganga stood leaning for a long time on the pole of the car.
42Beholding him senseless, his charioteer remembering his instructions took away the mighty car-warrior.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार योद्धाओं के मारे जाने पर भरतवंशियों के पितामह शान्तनुपुत्र भीष्म धनञ्जय की ओर झपटे —
2तपे हुए स्वर्ण के बने श्रेष्ठ धनुष तथा मर्मस्थलों को भेदने में समर्थ तीक्ष्ण बाण लेकर।
3और अपने सिर पर श्वेत छत्र धारण किए जाने के कारण वह नरश्रेष्ठ सूर्योदय के समय के पर्वत के समान देदीप्यमान हुए।
4अपना शंख बजाकर और धृतराष्ट्रपुत्र का उत्साह बढ़ाकर गंगापुत्र ने बीभत्सु का सामना किया।
5उन्हें आते देखकर उस शत्रुवीरहन्ता कुन्तीपुत्र ने उनका वैसे ही प्रसन्नतापूर्वक स्वागत किया जैसे पर्वत मेघ का स्वागत करता है।
6तब अत्यन्त तेजस्वी भीष्म ने सर्पों के समान फुफकारते हुए आठ तीव्र बाण पार्थ की ध्वजा पर छोड़े।
7पाण्डुपुत्र के ध्वजदण्ड तक पहुँचकर उन पंखयुक्त बाणों ने ध्वजा पर स्थित गरजते हुए वानर तथा अन्य प्राणियों पर प्रहार किया।
8तब पाण्डुपुत्र ने एक विशाल और तीक्ष्ण बाण से शीघ्र ही भीष्म का छत्र काट डाला और वह पृथ्वी पर गिर पड़ा।
9कुन्तीपुत्र ने बाणों से उनके ध्वजदण्ड, उनके दोनों घोड़ों तथा उनके पार्श्वों की रक्षा करने वाले सारथि पर प्रहार किया।
10इसे सह न सकने के कारण भीष्म ने, यद्यपि वे अर्जुन के पराक्रम को जानते थे, पाण्डुपुत्र धनञ्जय को दिव्यास्त्रों से ढक दिया।
11तब भीष्म पर दिव्यास्त्र छोड़ते हुए अनुपम तेजस्वी पाण्डव ने उनका वैसे ही सामना किया जैसे पर्वत विशाल मेघपुंज का सामना करता है।
12पार्थ और भीष्म के बीच वैसा ही महान् और रोमांचकारी द्वन्द्व हुआ जैसा बलि और वासव के बीच हुआ था —
13कुरु योद्धाओं ने अपने सैनिकों सहित भीष्म और पार्थ के उस द्वन्द्व को देखा, जिसमें वे परस्पर बाणों से प्रहार कर रहे थे। पार्थ दोनों हाथों से बाण छोड़ रहे थे, जिससे गाण्डीव धनुष अग्नि के अखण्ड मण्डल के समान दिखाई देता था। कुन्तीपुत्र ने सैकड़ों तीक्ष्ण बाणों से भीष्म को वैसे ही ढक दिया जैसे मेघ वर्षा से पर्वत को ढक लेता है। भीष्म ने अपने बाणों से उस बाणवर्षा का वैसे ही निवारण किया जैसे तट उमड़ते समुद्र को रोकता है, और उन्होंने अर्जुन को बाणों से ढक दिया। सहस्र टुकड़ों में कटे हुए वे बाण अर्जुन के रथ पर गिरे। तब आकाश में टिड्डियों के दल के समान जाते हुए स्वर्णपंख बाणों की वर्षा हुई। तब उन्होंने सौ तीक्ष्ण बाणों से भीष्म को बींध डाला।
14उस समय समस्त कौरवों ने भीष्म की सराहना करते हुए कहा — "साधु! भीष्म ने अर्जुन से युद्ध करके ऐसा दुर्लभ पराक्रम दिखाया है।
15अर्जुन बलशाली, युवा, निपुण और बाण छोड़ने में शीघ्र है। अतः शान्तनुपुत्र भीष्म, देवकीपुत्र श्रीकृष्ण अथवा महाबली महान् आचार्य भरद्वाजपुत्र द्रोण के अतिरिक्त और कौन युद्ध में पार्थ का सामना कर सकता है?"
16भरतवंश के शिरोमणि वे दोनों महाबली योद्धा एक-दूसरे के छोड़े अस्त्रों को मोड़ देते अथवा काट डालते थे, मानो उनके लिए यह युद्ध नहीं, क्रीड़ा हो; और दर्शक इसे देखकर स्तब्ध रह जाते थे।
17वे दोनों महावीर रणभूमि में प्राजापत्य, ऐन्द्र, आग्नेय, रौद्र, कौबेर, वारुण, याम्य तथा वायव्य अस्त्रों को छोड़ते हुए इस प्रकार युद्ध में लगे रहे।
18उस युद्ध के समस्त दर्शक बार-बार यह कहे बिना न रह सके — "हे महारथी पार्थ, साधु! हे महारथी भीष्म, साधु!" (अर्थात् हम आपके युद्धकौशल की प्रशंसा करते हैं।)
19भीष्म और पार्थ के इस युद्ध में दिव्यास्त्रों और शस्त्रों का जैसा महान् प्रयोग देखा जा रहा था, वैसा अन्य कहीं और अन्य योद्धाओं के बीच सम्भव नहीं था।
20हे जनमेजय, देखो — दोनों निपुण भीष्म और अर्जुन के बीच दिव्यास्त्रों का युद्ध कुछ काल तक निरन्तर चलता रहा। तत्पश्चात् बाणों का युद्ध आरम्भ हुआ।
21तब विजयी अर्जुन भीष्म के और निकट बढ़े और खड्ग के समान धार वाला बाण छोड़कर उनके स्वर्णजटित धनुष के टुकड़े-टुकड़े कर डाले।
22महारथी भीष्म ने अपनी विशाल भुजाओं से पलक झपकते ही दूसरा धनुष उठाया, उस पर प्रत्यंचा चढ़ाई और घोर क्रोध में अर्जुन पर बाणों की झड़ी लगा दी।
23महापराक्रमी अर्जुन ने भी भीष्म पर अनेक तीक्ष्ण बाण छोड़े और उत्तर में भीष्म ने भी अर्जुन पर असंख्य बाण छोड़े।
24हे राजन्, वे दोनों योद्धा दिव्यास्त्रों और शस्त्रों में निपुण थे और इसलिए एक-दूसरे पर तीक्ष्ण बाण छोड़ रहे थे। उस समय उन दोनों में कोई अन्तर दिखाई नहीं दिया — अर्थात् दोनों समान रूप से पराक्रमी थे।
25सिर पर मुकुट धारण किए कुन्तीपुत्र अर्जुन तथा शान्तनुपुत्र भीष्म — दोनों अतिरथी थे। एक-दूसरे पर छोड़े गए बाणों से उन्होंने दसों दिशाएँ ढक दी थीं।
26हे राजा जनमेजय, यह संसार का सचमुच अद्भुत दृश्य था कि एक क्षण पाण्डुपुत्र अर्जुन भीष्म पर छाए हुए दिखाई देते और दूसरे क्षण भीष्म अर्जुन पर।
27हे राजन्, भीष्म के रथ की रक्षा करने वाले वीर सैनिक उस रथ के दोनों ओर मरकर गिर पड़े, क्योंकि अर्जुन ने उनका वध कर दिया था।
28तब श्वेत रथ पर आरूढ़ अर्जुन के गाण्डीव नामक धनुष से छूटते ही पंखयुक्त बाण आगे बढ़ने लगे। वे चारों ओर से ऐसे आने लगे मानो इस समस्त विश्व को शत्रुओं से रहित कर देना चाहते हों।
29स्वर्णपंख वाले वे श्वेत बाण, जब उस दिशा से उड़ते जहाँ अर्जुन का रथ था, आकाश में हंसों की पंक्ति के समान दिखाई देते थे।
30अर्जुन हृदय को भेदने में समर्थ दिव्यास्त्रों को उत्तम रीति से छोड़ रहे थे, और इन्द्र आदि समस्त देवता, जो इस अद्भुत युद्ध को देखने आकर आकाश में खड़े थे, उनके युद्धकौशल को देख रहे थे।
31वीर गन्धर्व चित्रसेन अर्जुन से अत्यन्त प्रभावित हुए और उन्होंने उसके उत्तम एवं अद्भुत युद्धकौशल की प्रशंसा करते हुए देवराज इन्द्र से कहा —
32हे देवाधिपति, देखिए — अर्जुन के धनुष से छूटते ही वे बाण कैसे वेग से और एक-दूसरे से सटे हुए आगे बढ़ते हैं। अर्जुन की यह बाणयोजना सचमुच उत्तम और अद्भुत है, क्योंकि वह दिव्यास्त्रों के प्रयोग में निपुण है।
33यह अस्त्र अन्य लोगों के पास नहीं है, इसलिए वे युद्ध में इस दिव्यास्त्र का प्रयोग नहीं कर सकते। शक्तिशाली अस्त्रों का ऐसा उत्तम समागम केवल यहीं, इसी युद्ध में हुआ है।
34तूणीर से बाण निकालने, उसे धनुष पर चढ़ाने, प्रत्यंचा खींचने और उसे छोड़ने — इन क्रियाओं के बीच का अन्तर कोई नाप नहीं सका।
35कौरव पक्ष के सैनिकों में पराक्रमी पाण्डुपुत्र की ओर सीधे देखने तक का साहस नहीं रहा, जैसे मध्याह्न में प्रचण्ड किरणों से जलते सूर्य की ओर कोई नहीं देख सकता। इसी प्रकार गंगापुत्र भीष्म की ओर भी कोई सीधे देखने का साहस नहीं कर सकता।
36वे दोनों योद्धा अपने उत्तम कर्मों के लिए समस्त संसार में विख्यात हैं। दोनों प्रचण्ड पराक्रमी हैं। दोनों समान रूप से वीर और युद्ध में परास्त करने में अत्यन्त कठिन हैं।
37हे भरतवंशी, चित्रसेन के इस प्रकार कहने पर देवराज इन्द्र ने अर्जुन और भीष्म के इस उत्तम युद्ध का सम्मान उन पर पुष्पवर्षा करके प्रकट किया।
38उस घोर युद्ध में कौरवसेना को घायल करने वाले अर्जुन के शरीर के वाम पार्श्व को शान्तनुपुत्र भीष्म ने सहसा बींध डाला।
39मुसकराते हुए बीभत्सु ने गीध के पंखों से युक्त तीक्ष्ण बाणों से भीष्म का सूर्य के समान देदीप्यमान धनुष काट डाला।
40तब कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने दस बाणों से उन वीर को छाती पर घायल किया।
41इस प्रकार आहत होकर बलशाली गंगापुत्र दीर्घकाल तक अपने रथ के दण्ड का सहारा लिए खड़े रहे।
42उन्हें अचेत देखकर उनके सारथि ने अपने आदेशों का स्मरण करके उस महारथी को वहाँ से हटा लिया।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — यसरी योद्धाहरू मारिएपछि भरतवंशीहरूका पितामह शान्तनुपुत्र भीष्म धनञ्जयतिर झम्टिए —
2तपाइएको सुनको बनेको श्रेष्ठ धनु तथा मर्मस्थल भेद्न सक्ने तीक्ष्ण बाण लिएर।
3अनि आफ्नो शिरमाथि सेतो छाता ओढाइएकाले ती नरश्रेष्ठ सूर्योदयको समयको पर्वतझैँ देदीप्यमान भए।
4आफ्नो शङ्ख फुकेर र धृतराष्ट्रपुत्रको उत्साह बढाएर गङ्गापुत्रले बीभत्सुको सामना गरे।
5उनलाई आउँदै गरेको देखेर ती शत्रुवीरहन्ता कुन्तीपुत्रले उनको त्यसरी नै प्रसन्नतापूर्वक स्वागत गरे जसरी पर्वतले मेघको स्वागत गर्दछ।
6तब अत्यन्त तेजस्वी भीष्मले सर्पझैँ फुत्कारेका आठ तीव्र बाण पार्थको ध्वजामाथि छोडे।
7पाण्डुपुत्रको ध्वजदण्डसम्म पुगेर ती पखेटायुक्त बाणले ध्वजामा रहेका गर्जने वानर तथा अन्य प्राणीमाथि प्रहार गरे।
8तब पाण्डुपुत्रले एउटा विशाल र तीक्ष्ण बाणले चाँडै भीष्मको छाता काटिदिए र त्यो पृथ्वीमा खस्यो।
9कुन्तीपुत्रले बाणले उनको ध्वजदण्ड, उनका दुवै घोडा तथा उनका पार्श्वको रक्षा गर्ने सारथिमाथि प्रहार गरे।
10यो सहन नसकेकाले भीष्मले, यद्यपि उनी अर्जुनको पराक्रम जान्दथे, पाण्डुपुत्र धनञ्जयलाई दिव्यास्त्रले ढाकिदिए।
11तब भीष्ममाथि दिव्यास्त्र छोड्दै अनुपम तेजस्वी पाण्डवले उनको त्यसरी नै सामना गरे जसरी पर्वतले विशाल मेघपुञ्जको सामना गर्दछ।
12पार्थ र भीष्मका बीच त्यस्तै महान् र रोमाञ्चकारी द्वन्द्व भयो जस्तो बलि र वासवका बीच भएको थियो —
13कुरु योद्धाहरूले आफ्ना सैनिकसहित भीष्म र पार्थको त्यस द्वन्द्वलाई हेरे, जसमा तिनीहरू परस्पर बाणले प्रहार गरिरहेका थिए। पार्थ दुवै हातले बाण छोडिरहेका थिए, जसले गाण्डीव धनु आगोको अखण्ड मण्डलझैँ देखिन्थ्यो। कुन्तीपुत्रले सयौँ तीक्ष्ण बाणले भीष्मलाई त्यसरी नै ढाके जसरी मेघले वर्षाले पर्वतलाई ढाक्दछ। भीष्मले आफ्ना बाणले त्यस बाणवर्षाको त्यसरी नै निवारण गरे जसरी तटले उर्लंदो समुद्रलाई रोक्दछ, र उनले अर्जुनलाई बाणले ढाकिदिए। हजार टुक्रामा काटिएका ती बाण अर्जुनको रथमा खसे। तब आकाशमा सलहको हुलझैँ जाँदै गरेका सुनका पखेटा भएका बाणको वर्षा भयो। तब उनले सय तीक्ष्ण बाणले भीष्मलाई बिँधे।
14त्यस बेला सम्पूर्ण कौरवले भीष्मको सराहना गर्दै भने — "साधु! भीष्मले अर्जुनसँग युद्ध गरेर यस्तो दुर्लभ पराक्रम देखाएका छन्।
15अर्जुन बलशाली, युवा, निपुण र बाण छोड्नमा शीघ्र छन्। त्यसैले शान्तनुपुत्र भीष्म, देवकीपुत्र श्रीकृष्ण अथवा महाबली महान् आचार्य भरद्वाजपुत्र द्रोणबाहेक अरू कसले युद्धमा पार्थको सामना गर्न सक्दछ?"
16भरतवंशका शिरोमणि ती दुवै महाबली योद्धाले एकअर्काले छोडेका अस्त्रलाई मोडिदिन्थे अथवा काटिदिन्थे, मानौँ तिनका लागि यो युद्ध होइन, क्रीडा हो; र दर्शकहरू यो देखेर स्तब्ध हुन्थे।
17ती दुवै महावीर रणभूमिमा प्राजापत्य, ऐन्द्र, आग्नेय, रौद्र, कौबेर, वारुण, याम्य तथा वायव्य अस्त्र छोड्दै यसरी युद्धमा लागिरहे।
18त्यस युद्धका सम्पूर्ण दर्शकले बारम्बार यसो नभनी रहन सकेनन् — "हे महारथी पार्थ, साधु! हे महारथी भीष्म, साधु!" (अर्थात् हामी तपाईंको युद्धकौशलको प्रशंसा गर्दछौँ।)
19भीष्म र पार्थको यस युद्धमा दिव्यास्त्र र शस्त्रको जस्तो महान् प्रयोग देखिँदै थियो, त्यस्तो अन्यत्र कतै र अरू योद्धाहरूका बीच सम्भव थिएन।
20हे जनमेजय, हेर — दुवै निपुण भीष्म र अर्जुनका बीच दिव्यास्त्रको युद्ध केही समय निरन्तर चलिरह्यो। त्यसपछि बाणको युद्ध सुरु भयो।
21तब विजयी अर्जुन भीष्मको झन् नजिक बढे र खड्गजस्तै धार भएको बाण छोडेर उनको सुनले जडिएको धनु टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
22महारथी भीष्मले आफ्ना विशाल पाखुराले आँखा झिम्क्याउँदै अर्को धनु उठाए, त्यसमा प्रत्यञ्चा चढाए र घोर क्रोधमा अर्जुनमाथि बाणको झरी लगाइदिए।
23महापराक्रमी अर्जुनले पनि भीष्ममाथि अनेक तीक्ष्ण बाण छोडे र प्रत्युत्तरमा भीष्मले पनि अर्जुनमाथि असङ्ख्य बाण छोडे।
24हे राजन्, ती दुवै योद्धा दिव्यास्त्र र शस्त्रमा निपुण थिए र त्यसैले एकअर्कामाथि तीक्ष्ण बाण छोडिरहेका थिए। त्यस बेला ती दुईमा कुनै अन्तर देखिएन — अर्थात् दुवै समान रूपले पराक्रमी थिए।
25शिरमा मुकुट धारण गरेका कुन्तीपुत्र अर्जुन तथा शान्तनुपुत्र भीष्म — दुवै अतिरथी थिए। एकअर्कामाथि छोडिएका बाणले तिनीहरूले दशै दिशा ढाकेका थिए।
26हे राजा जनमेजय, यो संसारको साँच्चै अद्भुत दृश्य थियो कि एक क्षण पाण्डुपुत्र अर्जुन भीष्ममाथि छाएका देखिन्थे भने अर्को क्षण भीष्म अर्जुनमाथि।
27हे राजन्, भीष्मको रथको रक्षा गर्ने वीर सैनिकहरू त्यस रथका दुवैतिर मरेर ढले, किनभने अर्जुनले तिनीहरूको वध गरेका थिए।
28तब सेतो रथमा आरूढ अर्जुनको गाण्डीव नामक धनुबाट छुट्नासाथ पखेटायुक्त बाण अघि बढ्न थाले। ती चारैतिरबाट यसरी आउन थाले मानौँ यो सम्पूर्ण विश्वलाई शत्रुरहित पार्न चाहन्छन्।
29सुनका पखेटा भएका ती सेता बाण, जब त्यस दिशाबाट उड्थे जहाँ अर्जुनको रथ थियो, आकाशमा हाँसहरूको पङ्क्तिझैँ देखिन्थे।
30अर्जुन हृदय भेद्न सक्ने दिव्यास्त्रलाई उत्तम रीतिले छोडिरहेका थिए, र इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवता, जो यस अद्भुत युद्ध हेर्न आएर आकाशमा उभिएका थिए, उनको युद्धकौशल हेरिरहेका थिए।
31वीर गन्धर्व चित्रसेन अर्जुनबाट अत्यन्त प्रभावित भए र उनले उनको उत्तम एवं अद्भुत युद्धकौशलको प्रशंसा गर्दै देवराज इन्द्रलाई भने —
32हे देवाधिपति, हेर्नुहोस् — अर्जुनको धनुबाट छुट्नासाथ ती बाण कस्तो वेगले र एकअर्कासँग टाँसिएर अघि बढ्दछन्। अर्जुनको यो बाणयोजना साँच्चै उत्तम र अद्भुत छ, किनभने उनी दिव्यास्त्रको प्रयोगमा निपुण छन्।
33यो अस्त्र अरू मानिसहरूसँग छैन, त्यसैले तिनीहरूले युद्धमा यस दिव्यास्त्रको प्रयोग गर्न सक्दैनन्। शक्तिशाली अस्त्रहरूको यस्तो उत्तम समागम केवल यहीँ, यसै युद्धमा भएको छ।
34तूणीरबाट बाण निकाल्ने, त्यसलाई धनुमा चढाउने, प्रत्यञ्चा तान्ने र त्यसलाई छोड्ने — यी क्रियाहरूबीचको अन्तर कसैले नाप्न सकेन।
35कौरव पक्षका सैनिकहरूमा पराक्रमी पाण्डुपुत्रतिर सीधै हेर्ने साहससम्म रहेन, जसरी मध्याह्नमा प्रचण्ड किरणले बल्ने सूर्यतिर कसैले हेर्न सक्दैन। त्यसै गरी गङ्गापुत्र भीष्मतिर पनि कसैले सीधै हेर्ने साहस गर्न सक्दैन।
36ती दुवै योद्धा आफ्ना उत्तम कर्मका लागि सम्पूर्ण संसारमा विख्यात छन्। दुवै प्रचण्ड पराक्रमी छन्। दुवै समान रूपले वीर र युद्धमा परास्त गर्न अत्यन्त कठिन छन्।
37हे भरतवंशी, चित्रसेनले यसरी भनेपछि देवराज इन्द्रले अर्जुन र भीष्मको यस उत्तम युद्धको सम्मान तिनीहरूमाथि पुष्पवर्षा गरेर प्रकट गरे।
38त्यस घोर युद्धमा कौरवसेनालाई घाइते बनाउने अर्जुनको शरीरको वाम पार्श्वलाई शान्तनुपुत्र भीष्मले एकाएक बिँधिदिए।
39मुस्कुराउँदै बीभत्सुले गिद्धका प्वाँखले युक्त तीक्ष्ण बाणले भीष्मको सूर्यसमान देदीप्यमान धनु काटिदिए।
40तब कुन्तीपुत्र धनञ्जयले दस बाणले ती वीरलाई छातीमा घाइते बनाए।
41यसरी आहत भई बलशाली गङ्गापुत्र दीर्घकालसम्म आफ्नो रथको दण्डको सहारा लिएर उभिइरहे।
42उनलाई अचेत देखेर उनको सारथिले आफूलाई दिइएका निर्देशन सम्झेर ती महारथीलाई त्यहाँबाट हटाए।