गोहरण पर्व — गोहरण में उत्तर का तिरस्कार
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 38
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच स राजधान्या निर्याय वैराटिरकुतोभयः। प्रयाहीत्यब्रवीत् सूतं यत्र ते कुरवो गताः॥
2समवेताम् कुरून् सर्वाढिागीषूनवजित्य वै। गास्तेषां क्षिप्रमादाय पुनरेष्याम्यहं पुरम्॥
3ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान् पाण्डुनन्दनः। ते हया नरसिंहेन नोदिता वातरंहसः। आलिखन्त इवाकाशमूहः काञ्चनमालिनः॥
4नातिदूरमथो गत्वा मत्स्यपुत्रधनंजयौ। अवेक्षताममित्रघ्नौ कुरूणां बलिनां बलम्॥
5श्मशानमभितो गत्वा आससाद कुरूनथ। तां शमीमन्ववीक्षेतां व्यढानीकांश्च सर्वशः॥
6तदनीकं महत् तेषां विबभौ सागरोपमम्। सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम्॥
7ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता। दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृक् कुरुसत्तम॥
8तदनीकं महद् दृष्ट्वा गजाश्वरथसंकुलम्। कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शान्तनवेन च॥
9द्रोणेन च सपुत्रेण महेष्वासेन धीमता। हृष्टरोमा भयोद्विग्नः पार्थं वैराटिरब्रवीत्॥
10उत्तर उवाच नोत्सहे कुरुभिर्योद्धं रोमहर्षं हि पश्य मे। बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम्॥ प्रतियोद्धं न शक्ष्यामि कुरुसैन्यमनन्तकम्। नाशंसे भारती सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकम्॥ रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम्। दृष्ट्वैव हि परानाजौ मनः प्रव्यथतीव मे॥
11यत्र द्रोणच भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च बा िकः॥
12दुर्योधनस्तथा वीरो राजा च रथिनां वरः। द्युतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः॥
13दृष्ट्वैव हि कुरूनेतान् व्यूढानीकान् प्रहारिणः। हृषितानि च रोमाणि कश्मलं चागतं मम॥
14वैशम्पायन उवाच अविजातो विजातस्य मौाद् धूर्तस्य पश्यतः। परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः॥
15त्रिगर्तान् मे पिता यातः शून्ये सम्प्रणिधाय माम्। सर्वां सेनामुपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः॥
16सोऽहमेको बहून् बालः कृतास्त्रानकृतश्रमः। प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि निवर्तस्व बृहन्नले॥
17बृहन्नलोवाच भयेन दीनरूपोऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः। न च तावत् कृतं कर्म परैः किंचिद् रणाजिरे॥
18स्वयमेव च मामात्य वह मां कौरवान् प्रति। सोऽहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः॥
19मध्यमामिषगृध्राणां कुरूणामाततायिनाम्। नेष्यामि त्वां महाबाहो पृथिव्यामपि युध्यताम्॥
20तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च। कत्थमानोऽभिनिर्याय किमर्थं न युयुत्ससे॥
21न चेद् विजित्य गास्तास्त्वं गृहान् वै प्रतियास्यसि। प्रहसिष्यन्ति वीरास्त्वां नरा नार्यश्च संगताः॥
22अहमप्यत्र सैरन्ध्या ख्याता सारथ्यकर्मणि। न च शक्ष्याम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति॥
23स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्यास्तव वाक्येन तेन च। कथं न युध्येयमहं कुरून् सर्वान् स्थिरो भव॥
24उत्तर उवाच कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसः कुरवो धनम्। प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वापि बृहन्नले॥
25संग्रामे न च कार्यं मे गावो गच्छन्तु चापि मे। शून्यं मे नगरं चापि पितुश्चैव बिभेग्यहम्॥
26वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा प्राद्रवत् भीतो रथात् प्रस्कन्ध कुण्डली। त्यक्त्वा मानं च दर्षं च विसृज्य सशरं धनुः॥
27बृहन्नलोवाच नैष शूरैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम्। श्रेयस्तु मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम्॥
28वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तु कौन्तेयः सोऽवप्लुत्य रथोत्तमात्। तमन्वधावद् धावन्तं राजपुत्रं धनंजयः॥
29दीर्घा वेणी विधुन्वानः साधु रक्ते च वाससी। विधूय वेणी धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा॥ सैनिकाः प्राहसन् केचित् तथारूपमवेक्ष्य तम्। तं शीघ्रमभिधावन्तं सम्प्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन्॥
30क एष वेषसंच्छन्नो भस्मन्येव हुताशनः । किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियः॥
31सारूप्यमर्जुनस्येव क्लीपरूपं बिभर्ति च। तदेवैतच्छिरो ग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ। तद्वदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनंजयात्॥
32अमरेष्विव देवेन्द्रो मानुषेषु धनंजयः। एकः कोऽस्मानुपायायादन्यो लोके धनंजयात्॥
33एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे। स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात्॥
34सत्रेण नूनं छन्नं हि चरन्तं पार्थमर्जुनम्। उत्तर: सारथिं नगराद् बहिः॥ स नो मन्यामहे दृष्ट्वा भीत एष पलायते। तं नूनमेष धावन्तं जिघृक्षति धनंजयः॥
35वैशम्पायन उवाच इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक् पृथक्। न च व्यवसितुं किंचिदुत्तरं शक्नुवन्ति ते॥ छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत। उत्तरं तु प्रधावन्तमभिद्रुत्य धनंजयः। गत्वा पदशतं तूर्णं केशपक्षे परामृशत्॥ सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदार्तवत्। बहुलं कृपणं चैव विराटस्य सुतस्तदा॥ कृत्वा निर्यातो
36उत्तर उवाच शृणुयास्त्वं हि कल्याणि बृहन्नले सुमध्यमे। निवर्तय रथं क्षिप्रं जीवन् भद्राणि पश्यति॥
37शातकुम्भम्य शुद्धस्य शतं निष्कान् ददामि ते। मणीनष्टौ च वैदूर्यान् हेमबद्धान् महाप्रभान्॥ हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं च सुव्रतैः। मत्तांश्च दश मातङ्गान् मुञ्च मां त्वं बृहन्नले॥
38वैशम्पायन उवाच एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम्। प्रहस्य पुरुषव्याघ्रो रथस्यान्तिकमानयत्॥
39अथैनमब्रवीत् पार्थो भयार्तं नष्टचेतसम्। यदि नोत्सहसे योद्धं शत्रुभिः शत्रुकर्षण। एहि मे त्वं हयान् यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः॥
40प्रयाह्येतद् रथानीकं मद्बाहुबलरक्षितः। अप्रधृष्यतमं घोरं गुप्तं वीरैमहारथैः॥ मा भैस्त्वं राजपुत्राय क्षत्रियोऽसि परंतप।
41कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि॥ अहं वै कुरुभिर्योत्स्ये विजेष्यामि च ते पशून्।
42प्रविश्यैतद् रथानीकमप्रधृष्यं दुरासदम्॥ यन्ता भव नरश्रेष्ठ योत्स्येऽहं कुरुभिः सह।
43एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्वैराटिमपराजितः। समाश्वास्य मुहूर्तं तमुत्तरं भरतर्षभ॥
44तत एनं विचेष्टन्तमकामं भयपीडितम्। रथमारोपयामास पार्थः प्रहरतां वरः॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Having come out of the metropolis the brave son of Virata said to his charioteer:-"Go where the Kurus are."
2Having vanquished all the Kurus who have come here for victory and quickly rescued the kine I shall come back to the city of Virata.
3Thereupon the son of Pandu urged on the beautiful horses. Being urged on by that foremost of men, those horses, endued with the velocity of wind.
4Adorned with gold necklaces, seemed to run through the sky. And not going very far, the son of Matsya and Dhananjaya.
5Those two repressors of enemies espied the army of the powerful Kurus. And going towards the cremation ground they reached the Kurus.
6And they saw their army arranged in battle array. That huge army appeared like an ocean.
7Or like a forest full of many trees moving through the sky. Then was seen the dust of the earth raise by the moving army.
8Which destroyed the vision of creatures and touched the sky, O best of Kurus. Then beholding that huge army abounding in elephants, horses and chariots.
9And protected by Karna, Duryodhana, Bhishma, the highly intelligent and great bowman Drona with his son, Virata's son, worked up with fear and having hairs erect, said to Partha.
10Uttara said I dare not fight with the Kurus: see the hairs of my body have stood erect. I am unable to fight with the vast Kuru army, consisting of many irrepressible heroes and hard to be vanquished even by the celestials. I dare not enter into the army of the Bharatas consisting of the dreadful bowmen, horses, elephants, chariots infantry and flags. My mind is pained at the view of the enemy in the battle-field.
11Where (stand) Drona, Bhishma, Karna, Kripa, Vivinshati, Ashvatthama, Vikarana, Somadatta, Balhika.
12The heroic king Duryodhana, the foremost of car-warriors and other effulgent, great bowmen, all skilled in warfare.
13Beholding these Kurus, expert in fight, arrayed in battle order I am beside myself with fear and my hairs have stood erect.
14Vaishampayana said The coward and foolish Uttara began to bewail out of foolishness before Savyasachin who was high-spirited and disguised. Uttara said
15My sire has gone out to fight with Trigartas taking the entire army with him and leaving me alone in the empty city there are no soldiers for me.
16Single-handed and a mere stripling as I am I have not toiled much over the use of arms. I am not capable of fighting with all these skilled in arms; desist therefore, O Brihannala.
17Brihannala said You are pale with fear; why do you increase the delight of your enemies? Even now you have done nothing with your enemies in the field of action.
18You yourself told me "Take me to the Kauravas” and I shall take you there where there are many flags.
190 you having large arms, I shall take you to the Kurus ready to fight (for kine) like hawks for meat, (even) if they are prepared to fight for the earth.
20Vaunting of your manliness while starting before men and women, why do you not desire to fight?
21If you, without defeating them and taking back your kine, return home, all men and women, O hero, when they will meet, will laugh at you.
22As for me I had been highly spoken of by Sairandhri for my skill as a charioteer. I shall not therefore be able to return to the city without taking the kine. correction compelete
23For Sairandhri's eulogy, and your words (I have come here); why should I not therefore fight with the Kurus; be quiet.
24Uttara said Let the Kurus take away the profuse riches of the Matsya's a they like; let men and women laugh at me, O Brihannala.
25Let the kine go any where, let my city be desolate, let me fear my father, but I shall not enter into battle.
26Vaishampayana said Saying this, that one, adorned with earrings, got down from the chariot, and leaving behind, in fear, his bow and arrows fled away at the sacrifice of his honour and pride.
27Brihannala said To fly is not the practice of the brave and the Kshatriyas; death in battle is preferable to flight in fear.
28Vaishampayana said Saying this Dhananjaya, the son of Kunti, coming down from the excellent car, pursued the prince who was thus running away.
29His long braid of hair and pure white garments were fluttering in the air. Not knowing that Arjuna was running with his long braid of hair flowing and seeing him some soldiers burst out into laughter. And seeing him thus run quickly the Kurus said.
30Who is this man who is concealed like fire in ashes. He is partly a man and partly a woman.
31Although assuming a neuter form he appears like Arjuna. His is the same, head, same neck, and are the same arms resembling maces.
32His movement is also like his; he cannot be but Dhananjaya. As Indra is amongst the immurtals so is Dhananjaya amongst men.
33Excepting Dhananjaya who, in this world, alone can come to fight with us? Only one son of Virata has been left in the empty city.
34He has come out of childishness and not of heroism. Uttara must have issued out of the city making Arjuna the son of Pritha his charioteer who is living in disguise. It appears to us that he, seeing us, is flying away in fear. And forsooth Dhananjaya is following him to bring him back.
35O Bharata, seeing the son of Pandu in disguise all the Kurus thus thought separately but they could not arrive at a conclusion. Dhananjaya however, quickly following the fleeing Uttara, seized him within a hundred steps by the hair. Held by Arjuna the son of Virata began to lament piteously like one forlorn.
36Uttara said Hear, O youthful Brihannala, turn back the chariot. He, who lives, secures prosperity.
37I will give you a hundred coins of pure gold, eight highly brilliant jems Vaidurya set with gold, one car with a golden flag-staff and drawn by excellent horses and ten infuriated elephants. Release me, Brihannala.
38Vaishampayana said Holding him forcibly who was bewailing in these strains being beside himself that foremost of men brought him near the car.
39Partha then said to him who was stricken with fear and deprived of his senses. “O repressor of foes, if you do not like to fight with your enemies, come, govern the horses while I fight with them.
40Protected by the strength of my arms do you enter into the dreadful and inaccessible collection of arms guarded by brave and powerful horses. Fear not, O repressor of foes, for you are the foremost of princes and a Kshatriya.
41Why are you pulled down in the midst of enemies O foremost of men? I shall fight with the Kurus and release your animals.
42Entering into the formidable and impenetrable army. Be you my charioteer, O foremost of men, I shall fight with the Kurus.
43Thus speaking to Uttara, the son of Virata, Bibhatsu, never defeated in battle, excited him for the time being, O foremost of Viratas.
44Then Partha, the foremost of repressors took upon the car that unwilling and fainting prince, assailed with fear.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — राजधानी से बाहर निकलकर विराट के वीर पुत्र ने अपने सारथि से कहा — "वहाँ चलो, जहाँ कुरु हैं।"
2विजय की इच्छा से यहाँ आए समस्त कुरुओं को परास्त करके तथा शीघ्र गौएँ छुड़ाकर मैं विराट की नगरी को लौटूँगा।
3तदनन्तर पाण्डुपुत्र ने उन सुन्दर अश्वों को आगे बढ़ाया। उन नरश्रेष्ठ द्वारा प्रेरित वे वायु के समान वेग वाले अश्व —
4स्वर्णहारों से अलंकृत, मानो आकाश में दौड़ते प्रतीत हुए। और अधिक दूर न जाकर मत्स्यराज के पुत्र तथा धनंजय —
5उन दोनों शत्रुदमन ने बलशाली कुरुओं की सेना देखी। और श्मशान की ओर जाते हुए वे कुरुओं के पास पहुँचे।
6और उन्होंने उनकी सेना को व्यूह में सज्जित देखा। वह विशाल सेना समुद्र के समान प्रतीत हो रही थी —
7अथवा आकाश में चलते हुए अनेक वृक्षों से भरे वन के समान। तब चलती हुई सेना द्वारा उड़ाई गई पृथ्वी की धूल दिखाई दी —
8जिसने प्राणियों की दृष्टि नष्ट कर दी और जो आकाश तक जा पहुँची, हे कुरुश्रेष्ठ। तब हाथियों, अश्वों तथा रथों से भरी उस विशाल सेना को देखकर —
9और कर्ण, दुर्योधन, भीष्म, परम बुद्धिमान् तथा महान् धनुर्धर द्रोण एवं उनके पुत्र द्वारा रक्षित उस सेना को देखकर विराट के पुत्र भय से भरकर तथा रोमांचित होकर पार्थ से बोले।
10उत्तर ने कहा — मुझमें कुरुओं से युद्ध करने का साहस नहीं; देखो, मेरे शरीर के रोंगटे खड़े हो गए हैं। मैं उस विशाल कुरुसेना से युद्ध करने में असमर्थ हूँ, जो अनेक अजेय वीरों से युक्त है और जिसे देवता तक परास्त नहीं कर सकते। मुझमें भरतों की उस सेना में प्रवेश करने का साहस नहीं, जो भयंकर धनुर्धरों, अश्वों, हाथियों, रथों, पैदल सैनिकों तथा ध्वजाओं से भरी है। रणभूमि में शत्रु को देखकर मेरा मन व्यथित हो उठा है।
11जहाँ द्रोण, भीष्म, कर्ण, कृप, विविंशति, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाह्लीक (खड़े हैं) —
12वीर राजा दुर्योधन, रथियों में श्रेष्ठ, तथा अन्य तेजस्वी महान् धनुर्धर — सब युद्धकला में निपुण।
13युद्ध में निपुण इन कुरुओं को व्यूह में सज्जित देखकर मैं भय से आपे में नहीं हूँ और मेरे रोंगटे खड़े हो गए हैं।
14वैशम्पायन ने कहा — कायर तथा मूढ़ उत्तर मूर्खतावश उच्च मनोबल वाले तथा छद्मवेशधारी सव्यसाची के सम्मुख विलाप करने लगे। उत्तर ने कहा —
15मेरे पिता समस्त सेना अपने साथ लेकर तथा मुझे अकेला सूनी नगरी में छोड़कर त्रिगर्तों से युद्ध करने निकल गए हैं; मेरे पास कोई सैनिक नहीं।
16अकेला तथा मात्र किशोर होने के नाते मैंने शस्त्रों के प्रयोग में अधिक परिश्रम नहीं किया। मैं इन समस्त शस्त्रनिपुणों से युद्ध करने में समर्थ नहीं; अतः हे बृहन्नले, रुक जाओ।
17बृहन्नला ने कहा — आप भय से विवर्ण हो रहे हैं; अपने शत्रुओं का हर्ष क्यों बढ़ा रहे हैं? अभी तक तो आपने रणभूमि में अपने शत्रुओं के साथ कुछ किया ही नहीं।
18आपने स्वयं मुझसे कहा था — "मुझे कौरवों के पास ले चलो" — और मैं आपको वहीं ले चलूँगी, जहाँ अनेक ध्वजाएँ हैं।
19हे महाबाहु, मैं आपको उन कुरुओं के पास ले चलूँगी, जो (गौओं के लिए) वैसे ही लड़ने को तैयार हैं, जैसे बाज मांस के लिए — भले ही वे पृथ्वी के लिए लड़ने को तैयार हों।
20स्त्री-पुरुषों के सम्मुख निकलते समय अपने पौरुष की डींग हाँककर अब आप युद्ध क्यों नहीं करना चाहते?
21यदि आप उन्हें परास्त किए तथा अपनी गौएँ वापस लिए बिना घर लौटें, तो हे वीर, जब भी वे मिलेंगे, समस्त स्त्री-पुरुष आप पर हँसेंगे।
22रही मेरी बात, तो सैरन्ध्री ने सारथ्य में मेरी निपुणता की बड़ी प्रशंसा की थी। अतः मैं गौएँ लिए बिना नगरी को लौट नहीं सकूँगी।
23सैरन्ध्री की उस प्रशंसा के कारण तथा आपके वचनों के कारण (मैं यहाँ आई हूँ); फिर मैं कुरुओं से युद्ध क्यों न करूँ? आप शान्त रहिए।
24उत्तर ने कहा — कुरु मत्स्यों की प्रचुर सम्पत्ति जैसे चाहें वैसे हर ले जाएँ; हे बृहन्नले, स्त्री-पुरुष मुझ पर हँसें।
25गौएँ कहीं भी चली जाएँ, मेरी नगरी उजाड़ हो जाए, मुझे अपने पिता का भय हो — किन्तु मैं युद्ध में नहीं उतरूँगा।
26वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर कुण्डलों से सजे वे रथ से उतर पड़े और भय में अपने धनुष-बाण पीछे छोड़कर अपने सम्मान तथा गौरव की बलि देते हुए भाग चले।
27बृहन्नला ने कहा — भागना वीरों तथा क्षत्रियों की रीति नहीं; भय से भागने की अपेक्षा युद्ध में मृत्यु श्रेयस्कर है।
28वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर कुन्तीपुत्र धनंजय उस उत्तम रथ से उतरकर उस भागते हुए राजकुमार के पीछे दौड़े।
29उनकी लम्बी वेणी तथा शुभ्र श्वेत वस्त्र वायु में फहरा रहे थे। यह न जानते हुए कि वे अर्जुन हैं, उन्हें लम्बी वेणी लहराते दौड़ते देखकर कुछ सैनिक हँस पड़े। और उन्हें इस प्रकार शीघ्रता से दौड़ते देखकर कुरु बोले।
30यह कौन पुरुष है, जो राख में छिपी अग्नि के समान छिपा हुआ है? वह आधा पुरुष तथा आधा स्त्री है।
31यद्यपि उसने नपुंसक का रूप धारण किया है, तथापि वह अर्जुन के समान लगता है। वही सिर, वही ग्रीवा और वही गदा के समान भुजाएँ हैं।
32उसकी चाल भी उन्हीं की-सी है; वह धनंजय के अतिरिक्त और कोई नहीं हो सकता। जैसे अमरों में इन्द्र, वैसे ही मनुष्यों में धनंजय हैं।
33धनंजय के अतिरिक्त इस संसार में और कौन अकेला हमसे युद्ध करने आ सकता है? सूनी नगरी में विराट का केवल एक पुत्र ही छोड़ा गया था।
34वह बालबुद्धि से निकला है, वीरता से नहीं। उत्तर अवश्य ही छद्मवेश में रहने वाले पृथापुत्र अर्जुन को अपना सारथि बनाकर नगरी से निकला होगा। हमें ऐसा लगता है कि वह हमें देखकर भय से भाग रहा है। और निश्चय ही धनंजय उसे वापस लाने के लिए उसके पीछे जा रहे हैं।
35हे भरत, छद्मवेश में पाण्डुपुत्र को देखकर समस्त कुरुओं ने इस प्रकार अलग-अलग विचार किया, किन्तु वे किसी निष्कर्ष पर नहीं पहुँच सके। इधर धनंजय ने भागते हुए उत्तर का शीघ्र पीछा करके सौ पग के भीतर ही उन्हें केशों से पकड़ लिया। अर्जुन द्वारा पकड़े जाने पर विराट के पुत्र किसी असहाय की भाँति करुण विलाप करने लगे।
36उत्तर ने कहा — सुनो, हे तरुणी बृहन्नले, रथ लौटा लो। जो जीवित रहता है, वही समृद्धि पाता है।
37मैं तुम्हें शुद्ध स्वर्ण की सौ मुद्राएँ, स्वर्ण में जड़े आठ परम देदीप्यमान वैदूर्य मणि, स्वर्ण के ध्वजदण्ड वाला तथा उत्तम अश्वों से जुता एक रथ और दस मत्त हाथी दूँगा। मुझे छोड़ दो, बृहन्नले।
38वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार आपे से बाहर होकर विलाप करते हुए उन्हें बलपूर्वक पकड़कर वे नरश्रेष्ठ उन्हें रथ के पास ले आए।
39तब पार्थ ने भय से पीड़ित तथा संज्ञाशून्य उनसे कहा — "हे शत्रुदमन, यदि आप अपने शत्रुओं से युद्ध करना नहीं चाहते, तो आइए, अश्वों का संचालन कीजिए, जब तक मैं उनसे युद्ध करती हूँ।
40मेरी भुजाओं के बल से रक्षित होकर आप वीर तथा बलशाली अश्वों से रक्षित उस भयंकर तथा दुर्गम शस्त्रसमूह में प्रवेश कीजिए। हे शत्रुदमन, भय मत कीजिए, क्योंकि आप राजकुमारों में श्रेष्ठ तथा क्षत्रिय हैं।
41हे नरश्रेष्ठ, शत्रुओं के बीच आप क्यों गिरे जा रहे हैं? मैं कुरुओं से युद्ध करूँगी और आपके पशु छुड़ाऊँगी —
42उस दुर्जेय तथा अभेद्य सेना में प्रवेश करके। हे नरश्रेष्ठ, आप मेरे सारथि बनिए, मैं कुरुओं से युद्ध करूँगी।"
43विराट के पुत्र उत्तर से इस प्रकार कहकर, हे विराटश्रेष्ठ, युद्ध में कभी परास्त न होने वाले बीभत्सु ने उन्हें कुछ समय के लिए उत्साहित किया।
44तब दमन करने वालों में श्रेष्ठ पार्थ ने भय से आक्रान्त, अनिच्छुक तथा मूर्च्छित होते उन राजकुमार को रथ पर चढ़ा लिया।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — राजधानीबाट बाहिर निस्केर विराटका वीर छोराले आफ्ना सारथिलाई भने — "त्यहाँ जाऊ, जहाँ कुरुहरू छन्।"
2विजयको इच्छाले यहाँ आएका सम्पूर्ण कुरुहरूलाई परास्त गरेर तथा चाँडै गाईहरू छुटाएर म विराटको नगरीमा फर्कनेछु।
3त्यसपछि पाण्डुपुत्रले ती सुन्दर घोडाहरूलाई अगाडि बढाए। ती नरश्रेष्ठद्वारा प्रेरित ती वायुजस्तै वेग भएका घोडाहरू —
4सुनका हारले अलङ्कृत, मानौँ आकाशमा दौडेजस्ता देखिए। र धेरै टाढा नगई मत्स्यराजका छोरा तथा धनञ्जय —
5ती दुवै शत्रुदमनले बलशाली कुरुहरूको सेना देखे। र मसानघाटतिर जाँदै तिनीहरू कुरुहरूको छेउमा पुगे।
6र तिनीहरूले तिनको सेनालाई व्यूहमा सज्जित देखे। त्यो विशाल सेना समुद्रजस्तै प्रतीत भइरहेको थियो —
7अथवा आकाशमा हिँडिरहेको अनेक रूखले भरिएको वनजस्तै। तब हिँडिरहेको सेनाले उडाएको पृथ्वीको धूलो देखियो —
8जसले प्राणीहरूको दृष्टि नष्ट पार्यो र जो आकाशसम्म पुग्यो, हे कुरुश्रेष्ठ। तब हात्ती, घोडा तथा रथले भरिएको त्यस विशाल सेना देखेर —
9र कर्ण, दुर्योधन, भीष्म, परम बुद्धिमान् तथा महान् धनुर्धर द्रोण एवं उनका छोराद्वारा रक्षित त्यस सेना देखेर विराटका छोरा भयले भरिएर तथा रोमाञ्चित भई पार्थलाई भने।
10उत्तरले भने — ममा कुरुहरूसँग युद्ध गर्ने साहस छैन; हेर, मेरा शरीरका रौँ ठाडा भएका छन्। म त्यस विशाल कुरुसेनासँग युद्ध गर्न असमर्थ छु, जो अनेक अजेय वीरले युक्त छ र जसलाई देवताले समेत परास्त गर्न सक्दैनन्। ममा भरतहरूको त्यस सेनामा प्रवेश गर्ने साहस छैन, जो भयङ्कर धनुर्धर, घोडा, हात्ती, रथ, पैदल सैनिक तथा ध्वजाले भरिएको छ। रणभूमिमा शत्रुलाई देखेर मेरो मन व्यथित भएको छ।
11जहाँ द्रोण, भीष्म, कर्ण, कृप, विविंशति, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाह्लीक (उभिएका छन्) —
12वीर राजा दुर्योधन, रथीहरूमा श्रेष्ठ, तथा अन्य तेजस्वी महान् धनुर्धर — सबै युद्धकलामा निपुण।
13युद्धमा निपुण यी कुरुहरूलाई व्यूहमा सज्जित देखेर म भयले आपेमा छैनँ र मेरा रौँ ठाडा भएका छन्।
14वैशम्पायनले भने — कायर तथा मूर्ख उत्तर मूर्खतावश उच्च मनोबल भएका तथा छद्मवेशधारी सव्यसाचीको सामु विलाप गर्न थाले। उत्तरले भने —
15मेरा बुबा सम्पूर्ण सेना आफूसँग लिएर तथा मलाई एक्लै सुनसान नगरीमा छोडेर त्रिगर्तहरूसँग युद्ध गर्न निस्किसक्नुभएको छ; मसँग कुनै सैनिक छैन।
16एक्लै तथा किशोर मात्र भएको नाताले मैले शस्त्रको प्रयोगमा धेरै परिश्रम गरिनँ। म यी सम्पूर्ण शस्त्रनिपुणहरूसँग युद्ध गर्न समर्थ छैनँ; त्यसैले हे बृहन्नला, रोकिऊ।
17बृहन्नलाले भनिन् — तपाईं भयले विवर्ण हुँदै हुनुहुन्छ; आफ्ना शत्रुहरूको हर्ष किन बढाउँदै हुनुहुन्छ? अहिलेसम्म त तपाईंले रणभूमिमा आफ्ना शत्रुहरूसँग केही गर्नुभएकै छैन।
18तपाईंले आफैँ मलाई भन्नुभएको थियो — "मलाई कौरवहरूकहाँ लैजाऊ" — र म तपाईंलाई त्यहीँ लैजानेछु, जहाँ अनेक ध्वजा छन्।
19हे महाबाहु, म तपाईंलाई ती कुरुहरूकहाँ लैजानेछु, जो (गाईहरूका लागि) त्यसै गरी लड्न तयार छन्, जसरी बाज मासुका लागि — चाहे तिनीहरू पृथ्वीका लागि लड्न तयार होऊन्।
20स्त्रीपुरुषहरूको सामु निस्कँदा आफ्नो पौरुषको धाक लगाएर अब तपाईं युद्ध किन गर्न चाहनुहुन्न?
21यदि तपाईं तिनलाई परास्त नगरी तथा आफ्ना गाई फिर्ता नलिई घर फर्कनुभयो भने, हे वीर, जहिले पनि तिनीहरू भेट्दा सम्पूर्ण स्त्रीपुरुषले तपाईंमाथि हाँस्नेछन्।
22रह्यो मेरो कुरा, त सैरन्ध्रीले सारथ्यमा मेरो निपुणताको ठूलो प्रशंसा गरेकी थिइन्। त्यसैले म गाईहरू नलिई नगरीमा फर्कन सक्नेछैनँ।
23सैरन्ध्रीको त्यस प्रशंसाका कारण तथा तपाईंका वचनका कारण (म यहाँ आएकी हुँ); अनि म कुरुहरूसँग युद्ध किन नगरूँ? तपाईं शान्त रहनुहोस्।
24उत्तरले भने — कुरुहरूले मत्स्यहरूको प्रचुर सम्पत्ति जसरी चाहन्छन् त्यसरी हरण गरेर लगून्; हे बृहन्नला, स्त्रीपुरुषहरू ममाथि हाँसून्।
25गाईहरू जहाँ पनि जाऊन्, मेरो नगरी उजाड होस्, मलाई आफ्ना बुबाको भय होस् — तर म युद्धमा उत्रनेछैनँ।
26वैशम्पायनले भने — यसो भनेर कुण्डलले सजिएका उनी रथबाट ओर्ले र भयमा आफ्ना धनुषबाण पछाडि छोडेर आफ्नो सम्मान तथा गौरवको बलि दिँदै भागे।
27बृहन्नलाले भनिन् — भाग्नु वीर तथा क्षत्रियहरूको रीति होइन; भयले भाग्नुभन्दा युद्धमा मृत्यु श्रेयस्कर छ।
28वैशम्पायनले भने — यसो भनेर कुन्तीपुत्र धनञ्जय त्यस उत्तम रथबाट ओर्लेर त्यस भागिरहेका राजकुमारको पछि दौडे।
29उनको लामो वेणी तथा शुभ्र सेतो वस्त्र हावामा फर्फराइरहेका थिए। उनी अर्जुन हुन् भन्ने नजानी, उनलाई लामो वेणी हल्लाउँदै दौडिरहेको देखेर केही सैनिक हाँसे। र उनलाई यसरी हतारिँदै दौडिरहेको देखेर कुरुहरूले भने।
30यो को पुरुष हो, जो खरानीमा लुकेको अग्निझैँ लुकेको छ? ऊ आधा पुरुष तथा आधा स्त्री छ।
31यद्यपि उसले नपुंसकको रूप धारण गरेको छ, तथापि ऊ अर्जुनजस्तै देखिन्छ। त्यही शिर, त्यही घाँटी र त्यही गदाजस्ता पाखुरा छन्।
32उसको चाल पनि उनकै जस्तो छ; ऊ धनञ्जयबाहेक अरू कोही हुन सक्दैन। जसरी अमरहरूमा इन्द्र, त्यसै गरी मानिसहरूमा धनञ्जय छन्।
33धनञ्जयबाहेक यस संसारमा अरू को एक्लै हामीसँग युद्ध गर्न आउन सक्छ? सुनसान नगरीमा विराटका एउटा मात्र छोरा छोडिएका थिए।
34ऊ बालबुद्धिले निस्केको हो, वीरताले होइन। उत्तर अवश्य नै छद्मवेशमा रहेका पृथापुत्र अर्जुनलाई आफ्नो सारथि बनाएर नगरीबाट निस्केका होलान्। हामीलाई यस्तो लाग्छ कि ऊ हामीलाई देखेर भयले भागिरहेको छ। र निश्चय नै धनञ्जय उसलाई फिर्ता ल्याउन उसको पछि गइरहेका छन्।
35हे भरत, छद्मवेशमा पाण्डुपुत्रलाई देखेर सम्पूर्ण कुरुहरूले यसरी छुट्टाछुट्टै विचार गरे, तर तिनीहरू कुनै निष्कर्षमा पुग्न सकेनन्। यता धनञ्जयले भाग्दै गरेका उत्तरको चाँडै पिछा गरेर सय पाइलाभित्रै उनलाई केशबाट समाते। अर्जुनद्वारा समातिएपछि विराटका छोरा कुनै असहायझैँ करुण विलाप गर्न थाले।
36उत्तरले भने — सुन, हे तरुणी बृहन्नला, रथ फर्काऊ। जो जीवित रहन्छ, उसैले समृद्धि पाउँछ।
37म तिमीलाई शुद्ध सुनका सय मोहर, सुनमा जडिएका आठ परम देदीप्यमान वैदूर्य मणि, सुनको ध्वजदण्ड भएको तथा उत्तम घोडा जोतिएको एउटा रथ र दस मातेका हात्ती दिनेछु। मलाई छोड, बृहन्नला।
38वैशम्पायनले भने — यसरी आपेबाहिर भई विलाप गरिरहेका उनलाई बलपूर्वक समातेर ती नरश्रेष्ठले उनलाई रथको छेउमा ल्याए।
39तब पार्थले भयले पीडित तथा संज्ञाशून्य उनलाई भने — "हे शत्रुदमन, यदि तपाईं आफ्ना शत्रुहरूसँग युद्ध गर्न चाहनुहुन्न भने, आउनुहोस्, घोडाहरूको सञ्चालन गर्नुहोस्, जबसम्म म तिनीहरूसँग युद्ध गर्छु।
40मेरा पाखुराको बलले रक्षित भई तपाईं वीर तथा बलशाली घोडाहरूले रक्षित त्यस भयङ्कर तथा दुर्गम शस्त्रसमूहमा प्रवेश गर्नुहोस्। हे शत्रुदमन, भय नगर्नुहोस्, किनभने तपाईं राजकुमारहरूमा श्रेष्ठ तथा क्षत्रिय हुनुहुन्छ।
41हे नरश्रेष्ठ, शत्रुहरूको बीचमा तपाईं किन खस्दै हुनुहुन्छ? म कुरुहरूसँग युद्ध गर्नेछु र तपाईंका पशु छुटाउनेछु —
42त्यस दुर्जेय तथा अभेद्य सेनामा प्रवेश गरेर। हे नरश्रेष्ठ, तपाईं मेरो सारथि बन्नुहोस्, म कुरुहरूसँग युद्ध गर्नेछु।"
43विराटका छोरा उत्तरलाई यसरी भनेर, हे विराटश्रेष्ठ, युद्धमा कहिल्यै परास्त नहुने बीभत्सुले उनलाई केही समयका लागि उत्साहित पारे।
44तब दमन गर्नेहरूमा श्रेष्ठ पार्थले भयले आक्रान्त, अनिच्छुक तथा मूर्च्छित हुँदै गरेका ती राजकुमारलाई रथमा चढाए।