उलूकदूतागमन पर्व — दुर्योधन का उलूक को सन्देश
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 230
संस्कृत
1संजय उवाच हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। न्यविशन्त महाराज कौरवेया यथाविधि।।।।
2तत्र दुर्योधनो राजा निवेश्य बलमोजसा। सम्मानयित्वा नृपतीन् यस्य गुल्मांस्तथैव च॥
3आरक्षस्य विधिं कृत्वा योधानां तत्र भारत। कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चापि सौबलम्॥
4आनाय्य नृपतिस्तत्र मन्त्रयामास भारत। तत्र दुर्योधनो राजा कर्णेन सह भारत॥
5सम्भाषित्वा च कर्णेन भ्रात्रा दुःशासनेन च। सौबलेन च राजेन्द्र मन्त्रयित्वा नरर्षभ।॥
6आहूयोपह्वरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत्। उलूक गच्छ कैतव्य पाण्डवान् सहसोमकान्॥
7गत्वा मम वचो ब्रूहि वासुदेवस्य शृण्वतः। इदं तत् समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम्॥
8पाण्डवानां कुरूणां व युद्ध लोकभयंकरम्। यदेतत् कत्थनावाक्यं संजयो महदब्रवीत्॥
9वासुदेवसहायस्य गर्जतः सानुजस्य ते। मध्ये कुरूणां कौन्तेय तस्य कालोऽयमागतः॥
10यथा वः सम्प्रतिज्ञातं तत् सर्वं क्रियतामिति। ज्येष्ठं तथैव कौन्तेयं ब्रूयास्त्वं वचनान्मम॥
11भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सोमकैश्च सकेकयैः। कथं वा धार्मिको भूत्वा त्वमधर्मे मनः कृथाः॥
12य इच्छसि जगत् सर्वं नश्यमानं नृशंसवत्। अभयं सर्वभूतेभ्यो दाता त्वमिति मे मतिः॥
13श्रूयते हि पुरा गीतः श्लोकोऽयं भरतर्षभ। प्रह्लादेनाथ भद्रं ते हृते राज्ये तु दैवतैः॥
14यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरा ध्वज इवोच्छ्रितः। प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद् व्रतम्॥
15अत्र ते वर्तयिष्यामि आख्यानमिदमुत्तमम्। कथितं नारदेनेह पितुर्मम नराधिप॥
16मार्जारः किल दुष्टात्मा निश्चेष्टः सर्वकर्मसु। ऊर्ध्वबाहुः स्थितो राजन् गङ्गातीरे कदाचन॥ कृत्वा मनःशुद्धिं प्रत्ययार्थं शरीरिणाम्। करोमि धर्ममित्याह सर्वानेव शरीरिणः॥
17तस्य कालेन महता विश्रम्भं जग्मुरण्डजाः। समेत्य च प्रशंसन्ति मार्जारं तं विशाम्पते॥
18पक्षिभिः पक्षिभोजनः। आत्मकार्यं कृतं मेने चर्यायाश्च कृतं फलम्॥
19अथ दीर्घस्य कालस्य तं देशं मूषिका ययुः। ददृशुस्तं च ते तत्र धार्मिकं व्रतचारिणम्॥
20पूज्यमानस्तु तैः सर्वैः कार्येण महता युक्तं दम्भयुक्तेन भारत। तेषां मतिरियं राजन्नासीत् तत्र विनिश्चये॥
21बहुमित्रा वयं सर्वे तेषां नो मातुलो ह्ययम्। रक्षां करोतु सततं वृद्धबालस्य सर्वशः॥
22उपगम्य तु ते सर्वे बिडालमिदमब्रुवन्। भवत्प्रसादादिच्छामश्चर्तं चैव यथासुखम्॥
23भवान् नो गतिरव्यग्रा भवान् नः परमः सुहृत्। ते वयं सहिताः सर्वे भवन्तं शरणं गताः॥
24भवान् धर्मपरो नित्यं भवान् धर्मे व्यवस्थितः। स नो रक्ष महाप्रज्ञ त्रिदशानिव वज्रभृत्॥
25एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्मूषिकैः स विशाम्पते। प्रत्युवाच ततः सर्वान् मूषिकान् मूषिकान्तकृत्॥
26द्वयोर्योगं न पश्यामि तपसो रक्षणस्य च। अवशयं तु मया कार्यं वचनं भवतां हितम्॥
27युष्माभिरपि कर्तव्यं वचनं मम नित्यशः। तपसाऽस्मि परिश्रान्तो दृढं नियममास्थितः॥
28न चापि गमने शक्ति काश्चित् पश्यामि चिन्तयन्। सोऽस्मि नेयः सदा ताता नदीकूलमितः परम्॥
29तथेति तं प्रतिज्ञाय मूषिका भरतर्षभ। वृद्धबालमथो सर्वं मार्जाराय न्यवेदयन्॥
30ततः स पापो दुष्टात्मा मूषिकानथ भक्षयन्। पीवरश्च सुवर्णश्च दृढबन्धश्च जायते॥
31मूषिकाणां गणश्चात्र भृशं संक्षीयतेऽथ सः। मार्जारो वर्धते चापि तेजोबलसमन्वितः॥
32ततस्ते मूषिकाः सर्वे समेत्यान्योऽन्यमब्रुवन्। मातुलो वर्धते नित्यं वयं क्षीयामहे भृशम्॥
33ततः प्राज्ञतमः कश्चिड्डिण्डिको नाम मूषिकः। अब्रवीद् वचनं राजन् मूषिकाणां महागणम्॥
34गच्छतां वो नदीतीरं सहितानां विशेषतः। पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सहैव मातुलेन तु॥
35साधु साध्वति ते सर्वे पूजयांचक्रिरे तदा। चक्रुश्चैव यथान्यायं डिण्डिकस्य वचोऽर्थवत्॥
36अविज्ञानात् ततः सोऽथ डिण्डिकं [पभुक्तवान्। ततस्ते सहिताः सर्वे मन्त्रयामासुरञ्जसा॥
37तत्र वृद्धतमः कश्चित् कोलिको नाम मूषिकः। अब्रवीद् वचनं राजन् ज्ञातिमध्ये यथातथम्॥ न मातुलो धर्मकामश्छद्ममात्रं कृता शिखा।
38न मूलफलभक्षस्य विष्ठा भवति लोमशा॥ अस्य गात्राणि वर्धन्ते गणश्च परिहीयते।
39अद्य सप्ताष्टदिवसान् डिण्डिकोऽपि न दृश्यते॥ एतच्छ्रुत्वा वचः सर्वे मूषिका विप्रदुद्रुवुः।
40बिडालोऽपि स दुष्टात्मा जगामैव यथागतम्॥ तथा त्वमपि दुष्टात्मन् न बैडालं व्रतमास्थितः।
41चरसि ज्ञातिषु सदा बिडालो मूषिकेष्विव॥ अन्यथा किल ते वाक्यमन्यथा कर्म दृश्यते।
42दम्भनार्थाय लोकस्य वेदाधोपशमश्च ते॥ त्यक्त्वा छा त्विदं राजन् क्षत्रधर्मं समाश्रितः।
43कुरु कार्याणि सर्वाणि धर्मिष्ठोऽसि नरर्षभ॥ बाहुवीर्येण पृथिवीं लब्वा भरतसत्तम।
44देहि दानं द्विजातिभ्यः पितृभ्यश्च यथोचितम्॥ क्लिष्टाया वर्षपूगांश्च मातुर्मातृहिते स्थितः।
45प्रमार्जाश्रु रणे जित्वा सम्मान परमावह॥ पञ्च ग्रामा वृता यत्नान्नास्माभिरपवर्जिताः।
46युध्यामहे कथं संख्ये कोपयेव च पाण्डवान्॥ त्वत्कृते दुष्टभावस्य संत्यागो विदुरस्य च।
47जातुषे च गृहे दाहं स्मर तं पुरुषो भव॥ यच्च कृष्णमवोचस्त्वमायान्तं कुरुसंसदि।
48अयमस्मि स्थितो राजन् शमाय समराय च॥ तस्यायमागतः कालः समरस्य नराधिप!
49एतदर्थं मया सर्वं कृतमेतद् युधिष्ठिर॥ किं नु युद्धात् परं लाभं क्षत्रियो बहु मन्यते। किं च त्वं क्षत्रियकुले जातः सम्प्रथितो भुवि॥
50द्रोणादस्त्राणि संप्राप्य कृपाच्च भरतर्षभ। तुल्ययोनौ समबले वासुदेवं समाश्रितः॥
51ब्रूयास्त्वं वासुदेवं च पाण्डवानां समीपतः। आत्मार्थं पाण्डवार्थं च यत्ता मां प्रति योधय॥
52सभामध्ये च यद् रूपं मायया कृतवानसि। तत् तथैव पुनः कृत्वा सार्जुनो मामभिद्रव॥
53इन्द्रजालं च माया वै कुहका वाऽपि मीषणा। आत्तशस्त्रस्य संग्रामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः॥
54वयमप्युत्सहेम द्यां खं च गच्छेम मायया। रसातलं विशामोऽपि ऐन्द्र वा पुरमेव तु॥
55दर्शयेम च रूपाणि स्वशरीरे बहून्यपि। न तु पर्यायतः सिद्धिर्बुद्धिमाप्नोति मानुषीम्॥
56मनसैव हि भूतानि धातैव कुरुते वशे। यद् ब्रवीषि च वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रानहं रणे॥
57घातयित्वा प्रदास्यामि पार्थेभ्यो राज्यमुत्तमम्। आचचक्षे च मे सर्वं संजयस्तव भाषितम्॥
58स सत्यसंगरो भूत्वा पाण्डवार्थं पराक्रमी॥
59युध्यस्वाद्य रणे यत्तः पश्यामः पुरुषो भव। यस्तु शत्रुमभिज्ञाय शुद्धं पौरुषमास्थितः॥
60करोति द्विषतां शोकं स जीवति सुजीवितम्। अकस्माच्चैव ते कृष्ण ख्यातं लोके महद् यशः॥
61अद्येदानीं विजानीमः सन्ति षण्ढाः सशृङ्गकाः। मद्विधो नापि नृपतिस्त्वयि युक्तः कथञ्चन॥
62संनाहं संयुगे कर्तुं कंसभृत्ये विशेषतः। तं च तूबरकं बालं बह्वाशिनमविद्यकम्॥
63उलूक मद्वचो ब्रूहि असकृद्भीमसेनकम्। विराटनगरे पार्थ यस्त्वं सूदो ह्यभूः पुरा॥
64बल्लवो नाम विख्यातस्तन्ममैव हि पौरुषम्। प्रतिज्ञातं सभामध्ये न तन्मिथ्या त्वया पुरा॥
65दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते। यद् ब्रीवीषि च कौन्तेय धार्तराष्ट्रानहं रणे॥
66निहनिष्यामि तरसा तस्य कालोऽयमागतः। त्वं हि भोज्ये पुरस्कार्यो भक्ष्ये पेये च भारत॥
67क्वं युद्धं क्वं च भोक्तव्यं युध्यस्व पुरुषो भव। शयिष्यसे हतो भूमौ गदामालिङ्ग्य भारत॥
68तद् वृथा च सभामध्ये वल्गितं ते वृकोदर। उलूक नकुलं ब्रूहि वचनान्मम भारत॥
69युद्धयस्वाद्य स्थिरो भूत्वा पश्यामस्तव पौरुषम्। युधिष्ठिरानुरागं च द्वेषं च मयि भारत। कृष्णायाश्च परिक्लेशं स्मरेदानीं यथातथम्॥
70ब्रूयास्त्वं सहदेवं च राजमध्ये वचो मम। युद्ध्येदानीं रणे यत्तः क्लेशान् स्मर च पाण्डव॥
71विराटद्रुपदौ चोभौ ब्रूयास्त्वं वचनान्मम। न दृष्टपूर्वा भर्तारो भृत्यैरपि महागुणैः॥ तथाऽर्थपतिभिर्भूत्या यतः सृष्टाः प्रजास्ततः। अश्लाध्योऽयं नरपतिर्युवयोरिति चागतम्॥
72ते यूयं संहता भूत्वा तद्वधार्थं ममापि च। आत्मार्थं पाण्डवार्थं च प्रयुद्ध्यध्वं मया सह॥
73धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं ब्रूयास्त्वं वचनान्मम। एष ते समयः प्राप्तो लब्धव्यश्च त्वयाऽपि सः॥
74द्रोणमासाद्य समरे ज्ञास्यसे हितमुत्तमम्। युध्यस्व ससुहृत् पापं कुरु कर्म सुदुष्करम्॥
75शिखण्डिनमथो ब्रूहि उलूक वचनान्मम। स्त्रीति मत्वा महाबाहुर्न हनिष्यति कौरवः॥
76गाङ्गेयो धन्विनां श्रेष्ठो युद्ध्येदानीं सुनिर्भयः। कुरु कर्म रणे यत्तः पश्यामः पौरुषं तव॥
77एवमुक्त्वा ततो राजा प्रहस्योलूकमब्रवीत्। धनंजयं पुनर्बुहि वासुदेवस्य शृण्वतः॥
78अस्मान् वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्। अथवा निर्जितोऽस्माभी रणे वीर शयिष्यसि॥
79राष्ट्रनिर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव। कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन् पुरुषो भव॥
80यदर्थं क्षत्रिया सूते सर्वं तदिदमागतम्। बलं वीर्यं च शौर्यं च परं चाप्यस्त्रलाघवम्॥
81पौरुषं दर्शयन् युद्धे कोपस्य कुरु निष्कृतिम्। परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च। हृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याद् भ्रंशितस्य च॥
82कुले जातस्य शूरस्य परवित्तेष्वगृध्यतः। आस्थितं राज्यमाक्रम्य कोपं कस्य न दीपयेत्॥
83यत् तदुक्तं महद् वाक्यं कर्मणा तद् विभाव्यताम्। अकर्मणा कत्थितेन सन्तः कुपुरुषं विदुः॥ अमित्राणां वशे स्थानं राज्यं च पुनरुद्धर। द्वावौँ युद्धकामस्य तस्मात् तत् कुरु पौरुषम्॥
84पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम्। शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना॥
85द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद् विवासितः। संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः॥
86राष्ट्रनिर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव। कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन् पुरुषो भव॥
87अप्रियाणां च वचनं प्रब्रुवत्सु पुनः पुनः। अमर्ष दर्शयस्व त्वममर्षो ह्येव पौरुषम्॥
88क्रोधो बलं तथा वीर्यं ज्ञानयोगोऽस्त्रलाघवम्। इह ते दृश्यतां पार्थं युद्ध्यस्व पुरुषो भव॥
89लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम्। पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधाः श्वो युद्ध्यस्व सकेशवः॥९३।
90असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्यसे। आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम्॥
91एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन् पुरुषो भव। सूतपुत्रं सुदुर्धर्षं शल्यं च बलिनां वरम्॥
92द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि। अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि॥
93ब्राह्मे धनुषि चाचार्य वेदयोरन्तगं द्वयोः। युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम्॥
94द्रोणं महाद्युतिं पार्थं जेतुमिच्छसि तन्मृषा। न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम्॥
95अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम्। युगं वा परिवर्तेन यद्येवं स्याद् यथाऽऽत्य माम्॥
96को ह्यस्ति जीविताकाक्षी प्राप्येममरिमर्दनम्। पार्थो वा इतरो वापि कोऽन्यः स्वस्ति गृहान् व्रजेत्॥
97कथमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्टो दारुणेन वा। रणे जीवन् प्रमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन्॥
98किं दर्दुरः कूपशयो यथेमा न बुध्यसे राजचमूं समेताम्। दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रस्त्रिदशैरिव द्याम्॥
99काम्बोजशकैः खशैश्च। शाल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेश्यैम्लेंच्छैः पुलिन्दैईविडान्ध्रकाच्यैः॥
100नानाजनौघं युधि सम्प्रवृद्धं गाङ्गं यथा वेगपारणीयम्। मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे॥
101अक्षय्याविषुधी चैव अग्निदत्तं च ते रथम्। जानीमो हि रणे पार्थं केतुं दिव्यं च भारत॥
102अकत्थमानो युद्ध्यस्व कत्यसेऽर्जुन किं बहु। पर्यायात् सिद्धिरेतस्य नैतत् सिध्यति कत्थनात्॥
103यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत् कर्म धनंजय। सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः॥
104जानामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिव तालमात्रम्। जानाम्यहं त्वादृशो नास्ति योद्धा जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि॥
105न तु पर्यायधर्मेण सिद्धि प्राप्नोति मानवः। मनसैवानुकूलानि धातैव कुरुते वशे॥
106त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव। भूयश्चैव प्रशासिष्ये त्वां निहत्य सबान्धवम्॥
107क्वं तदा गाण्डिवं तेऽभूद् यत् त्वं दासपणैर्जितः। क्वं तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुन॥
108सगदाद् भीमसेनाद् वा फाल्गुनाद् वा सगाण्डिवात्। न वै मोक्षस्तदाभूद् वो विना कृष्णमनिन्दृिताम्॥
109सा वो दास्ये समापन्नान् मोचयामास पार्षती। अमानुष्यं समापन्नान् दासकर्मण्यवस्थितान्॥
110अवोचं यत् षण्ढतिलानहं वस्तथ्यमेव तत्। धृता हि वेणि पार्थेन विराटनगरे तदा॥
111सूदकर्मणि विश्रान्तं विराटस्य महानसे। भीमसेनेन कौन्तेय यत् तु तन्मम पौरुषम्॥
112एवमेव सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः। वेणी कृत्वा षण्ढवेषः कन्यां नर्तितवानसि।।११६।'
113न भयाद् वासुदेवस्य न चापि तव फाल्गुन। राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युद्ध्यस्व सहकेशवः॥
114न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा। आत्तशस्त्रस्य संग्रामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः॥
115वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा। आसाद्य माममोघेषु द्रविष्यन्ति दिशो दश॥
116संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम्। तरस्व वा महागाधं बाहुभ्यां पुरुषोदधिम्॥
117शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम्। बृहद्वलमहोद्वेलं सौमदत्तितिमिङ्गिलम्॥
118भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरासदम्। कर्णशल्यझषावर्तं काम्बोजवडवामुखम्॥
119दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्। जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम्॥
120शस्त्रौघमक्षय्यमभिप्रवृद्धं यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः। भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धवस्तदा मनस्ते परितापमेष्यति॥
121तदा मन्सते त्रिदिवादिवाशुचे निवर्तिता पार्थ महाप्रशासनात्। प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said The great souled sons of Pandu having fixed their encampment at Hiranvati, the sons of Kuru too encamped there as usual, O great king.
2The king Duryodhana, having encamped his soldiers there strongly, and having paid his respects to the rulers of men on his side and posted guards,
3And taken other measures for the protection of his soldiers, summoned before him Karna, Dushasana, Shakuni, the son of Subala,
4And consulted with the kings, O Bharata. The king Duryodhana first consulted with Karna, O Bharata.
5And having consulted with Karna and also with his brother Duhshasana, and that best among men having also consulted with the son of Subala, O chief among kings!
6And summoning in private Uluka, said these words o king: "O Uluka, O son of one who is skillful at dice, go to the Pandavas united with the Somakas.
7And going there say this on my behalf within the hearing of Vasudeva; "What has been expected for a long series of years has now come.
8Namely the war between the Pandavas and the Kurus, frightful to the world. Of the very boastful words Sanjaya told me,
9Proceeding from yourself and your younger brothers having Vasudeva for your ally, with a roar in the midst of the Kurus. O son of Kunti, the time for that has now come.
10What you have resolved to do, do all." Then do you speak to the eldest son of Kunti behalf.
11He, being a virtuous man, have you set your mind on a wrong course along with your brothers, and all the Somakas and the Kaikeyas.
12Do you desire like an inhuman being to destroy the entire world, on the contrary in my opinion you should rather keep all living creatures in safety. on my
13It is heard, O best among the Bharatas, that in days of old, Pralhada sang this Sloka on his kingdom being wrested by the gods. May you fare well.
14He, whose standard of righteousness is ever flying in the air like the standard of the gods and whose wicked deeds are concealed, is said to be of the ways of life adopted by the cat.
15I shall now tell you in this connection an excellent story repeated to my father by Narada, O ruler of men.
16A cat, wicked-souled and disinclined to action, once on a time went to the banks of the Ganga and stayed there with his arms upraised. He, having set his heart on holy devotion , to inspire confidence in animals, said to all living beings "I shall practice virtue."
17In course of time birds had much confidence in him and having assembled together they began to praise the cat, O lord of the universe..
18That eater of birds, having been thus honored by those feathery creatures, considered his object accomplished and the result of his devotions achieved.
19After a long time some mice came there and saw him practicing virtue and ascetic austerities.
20And ever employed in a great deed with pride. Being sure of this fact, they came to cherish this desire, Oking.
21We have many enemies, therefore let this one be our maternal uncle and let him therefore protect always all of us, old and young.
22And they having all approached the cat said this. Through your grace we desire to roam about happily.
23You are our refuge, you are our best friend; all of us therefore place ourselves under your protection.
24You are ever virtuously inclined, you are ever adopting a pious course; therefore do you, O you of great wisdom, protect us as the wielder of the thunder-bolt protects the gods.
25Being thus spoken to by all those mice, O lord of the universe, that destroyer of mice then spoke in reply to those mice.
26The connection between the two I do not see namely-my austerities and my protecting you, but of course I must act as you ask me for your good.
27But my words too ought to be always listened to by you. I am weakened by devolution but yet attached to it by firm resolve.
28I have not the slightest power to move, I now see on reflection; therefore should I be taken every day hence to the river side by you, my dear friends.
29The mice too saying "very well", O best among the race of Bharatas, placed every one of themselves, old and young, under the protection of the cat.
30Then did that wicked-souled wretch began to feed on mice and grow fat and in vigour of body.
31The members of mice began to diminish quickly and the cat too began to grow up endued with strength and energy.
32Then did those rats, meeting together, said to one another 'Our maternal uncle is growing up day by day but we are being speedily reduced in numbers.'
33Then the wisest among the mice, one named Dindika said these words in the assembly of the rats, Oking.
34You go to the river side together in advance); after you, I shall go in company with our maternal uncle.
35These words were applauded by them with the exclamation "well said" "well said" and they acted according to the suggestion of Dindika, which was consistent with reason.
36Owing to ignorance (of the plan) the cat ate up Dindika that day; then did they united together hold a consultation shortly after. One of the oldest mice named Kolika,
37Said this words, O king, among the members of his race which was indeed the truth. The desire of our maternal uncle is not to carn virtue, it is only a disguise.
38The evacuation of animals eating roots and fruits, cannot have hairs in it; his body is growing fatter while we are decreasing in numbers.
39For these seven and eight days moreover Dindika too is not seen.' Hearing this all the mice ran away.
40The wicked-souled cat too went away where he came from. In the same way are you also, O you of wicked heart, adopting the policy of the cat.
41You behave to your kinsmen always as the cat behaved to the mice; your words mean one thing while your acts are seen to be quite different,
42For a display before the world your knowledge of the Vedas, and the harmlessness of your nature; leaving aside this disguise and adopting the life of a Kshatriya.
43Do all these acts, and then will you be called a righteous man, O best among the men; O best among the Bharatas, having won this earth by the prowess if your arms,
44Make gifts to the twice-born and due offerings to your forefathers. Seeking the welfare of your mother, that mother who has undergone much trouble for a series of years.
45Dry up her tears by becoming victories in battle and conferring exalted honours on her. Five villages only were asked for by you humbly and that even was refused by us.
46With the thought how can we engage in fight, how can we inspire anger into the sons of Pandu. It was on account of your doing that we cast off the wicked Vidura.
47Remembering the attempt to burn you up in a house of powered lac be a man (and fight) as you said to Krishna when he was coming to the assembly of the Kurus.
48I remain here, O king, ready for peace or for war; remember that the time for that fight is now come, O ruler of men.
49All this has been made ready by me in view of that, O Yudhishthira. What does a Kshatriya consider to be a greater gain than war? You are born in a Kshatriya race and are known in this world.
50Having learnt the use of weapons from Drona and from Kripa, O best among Bharatas, you yet seek the protection of Vasudeva, of equal birth and equal strength.
51You should also say to Vasudeva in the hearing to the son of Pandu. For your own sake, and for the sake of Pandavas fight with me with all your power.
52The form in which you showed yourself in the midst of the assembly by the help of illusion, assuming again, come against me along with Arjuna.
53Illusion is sometimes frightful but it only inspires rage in him who has taken up arms and is ready for battle.
54Who can venture to go to heaven and to the say by the help of illusion and can enter even Rasatala and even the capital of Indra?
55In this body of mine I can show many forms but it is not by inspiring fight that a man becomes successful.
56By the force of the mind alone, does the Creator bring all creatures under his control. You too, O scion of the Vrishni race, said at the time namely.
57That, killing in battle the son of Dhritarashtra I shall bestow an excellent kingdom on the sons of Pritha-Sanjaya informed me of everything that you saidमद्वितीयेन पार्थेन वैरं वः सव्यसाचिना।
58“You declare war with Savyasachin having me for his second." Now being firmly devoted to truth, and for the sake of the Pandavas,
59Fight with all your might and be a manand we shall see. That ma, who knowing the might of his enemy acts, at the dictates of manliness,
60And brings grief on his enemies, lives indeed a good life. For no reason, O Krishna are you considered to be of great renown in this world and how they will know that many are the oxen who are important though they have horns.
61A ruler of man like myself should never you being clad in a coat of mail, you who are the slave of Kansa.
62To that stupid and dull-headed boy (in wisdom) that voracious eater, that ignorant man,
63O Uluka, say on my behalf, to that vicious weight Bhimasena: “O son of Pritha, in the city of Virata were you before a cook,"
64Known by the name of Ballava and that was all on account of my manliness. Be not fight with false to the resolve you made in the midst of the council in olden times.
65Drink the blood of Dushasana, if you can. O son of Kunti, what you said namely, that in battle, the sons of Dhritarashtra,
66I shall soon slay, the time for that is now come. You can indeed be rewarded in matters of dishes-both meats and drinks.
67Great however is the difference between dishes and war. Come, now, fight and be a man. You will be down on the field killed, embracing your mace, O Bharata.
68The boast you indulged in at that assembly is false, O Vrikodara. O Uluka, on my behalf do you also speak to Nakula.
69Fight now with patience and I shall see your manliness. I shall see too how great is your esteem for Yudhishthira and contempt for myself.
70Remember now the troubles experienced by Krishna. Speak also on my behalf of Sahadeva in the midst of kings these words.
71"War having now been proclaimed, fight with all your might, O son of Pandu, and remember your troubles.” Say also on my behalf to Drupada and Virata: "you are fools for you are not content to have me as your master but on the contrary you have gladly been the slaves of Yudhishthira. This king deserves no praise, probably with this thought do you now come to fight with us.
72Therefore do you, united together, fight with me to gain your own ends and that of the Pandavas and to bring on my death.”
73Speak to Dhrishtadyumna, prince of Panchala, on my behalf "now is the time for you and you will now meet with death.
74Coming face to face with Drona in battle shall you know which is good for you. Do you fight for the sake of your well wishers and accomplish a deed hard to do." O Uluka, speak on my behalf thus Shikhandin; "the son of Kuru having long arms does not slay you for he holds you to be a woman.
75That son of Ganga, that foremost among bow men, will not kill you therefore, do you fight without fear; fight with all your might, I will see your manliness."
76Saying this the king laughing aloud said to Uluka:' “Speak again to Dhananjaya in the hearing of Vasudeva.
77Either having defeated us for you rule over this universe or being yourselves defeated by us steep the sleep of heroes.
78Remembering, O son of Pandu, the pain of being exiled from your kingdom and of your residence in the forth and the trouble endued by Krishna, be a man.
79All the objects for which a Kshatriya lady brings forth a son are now come, strength, prowess, heroism and skillfulness in the use of weapon,
80And manliness, showing these, in battle, appease your rage. Persecuted, dispirited and exiled for a long time,
81And deprived of wealth, who is there whose heart would not break. Who is there who being born in a good family, being himself a lord, and not coveting the wealth of others, would not be excited with anger having lost a kingdom which is his by the rights of succession.
82Let the tall talks that you have made be realized in deeds; he is known to be a worthless man who having indulged in boasts does not relies them in deeds.
83Recover this kingdom and these territories which are now in the possession of enemies, these are indeed the two objects of war; therefore display your prowess.
84man In a game at dice have you been defeated and Krishna was dragged into the council. Wrath should therefore be displayed by one who thinks himself a in such circumstances.
85For twelve years have you been exiled from your home into the woods, and for a whole year you lived as a slave under Virata.
86Remembering therefore the trouble of being exiled from the kingdom, the residence in the forest and the sufferings of Krishna, be a man.
87Show your wrath to them who on the eve of your excite again and again used harsh words to you, for wrath is manliness.
88Wrath, strength, prowess, knowledge, application and quickness in the handling of weapons, show these now and fight, O son of Pritha, and act like a man.
89The deities, presiding over each weapon, have now been invoked. Kurukshetra is now free from mud, your horses are fat and sleek, your soldiers have been paid their dues, therefore do you fight, along with Keshava tomorrow.
90Without encountering Bhishma in battle why do you boast? Like that fool who used to boast without ever ascending the Gandhamadana mountain,
91You too boast in the same way; O son of Kunti, show forth your manliness without boasting. The son of a Suta, excited with great wrath, and that foremost among persons endued with strength namely Shalya,
92And Drona that foremost among men gifted with strength, who all in battle are equal to the Lord of Sachi himself, without defeating in battle all these, how do you desire the kingdom, O son of Pritha?
93The one, who is the preceptor in the science of bowmanship as also in the Vedas he who has thoroughly studied these two, he that is foremost in battle and who can never be separated from his army,
94O son of Pritha, the desire you entertain of vanquishing in battle that Drona, is vain; I never heard that the Meru mountain was ever moved by the wind.
95But even the wind may move the Meru mountain, the heaven may fall over the earth, the periods now reigning may change, if what you have told me ever happens.
96Who is there, the son of Pritha or any body else, who, having fought with this grinder of foes, would return home with life and in health,
97Who is there touching this earth with his foot who, after an encounter with these two and having his body brought in contract with the fierce arrows, would leave the field of battle alive?
98Why do you, like a frog living in a well, not understand the might of this vast army of assembled monarchs which is hard to be vanquished and which, shining as a celestial army, is protected by kings as heaven itself by the gods?
99Protected by the kings of the East, West, South, and North, of the Shalvas along with the Matsya's, the Kurus of the middle countries, the Mlecchas, the Pulindas, the Dravidas, the Andhras, and the Kanchis,
100Why do you wish to fight, О fool of little understanding, with me in the midst of this army of elephants, this army composed of various races and which in battle is as incapable of being crossed over as the waves of the Ganga.
101I know that your quivers are exhausted of their contents. I know your chariot given to you by Agni. I know you, O son of Pritha, in battle and I know your celestial banners, O Bharata.
102Fight and do not boast; why do you; O Arjuna, boast so much? One wins a battle by never his method of fighting and he does not win in consequence of boasts.
103If, O Dhananjaya, people in the world were to succeed owing to boasting then all would have their objects gained for who would be slow to boast.
104I know that Vasudeva is your ally, I know your Gandiva bow which is six cubits long. I know that there is no warriors equal to you, and knowing all this I deprive you of your kingdom.
105Man does not obtain success in his desires simply as a matter of course, By mere will force does the Creator make unfavourable circumstances turn into favourable ones and get them under control.
106The kingdom has been enjoyed by me for thirteen years while you were weeping; and again shall I rule over it after slaying yourself along with your friends.
107Where was your Gandiva bow when you were defeated at a game of dice and made a slave? And where again was the strength of Bhimasena, O Falguna?
108Without the help of that praise worthy Krishna you would not have been liberated at the time, though you had the help of Bhimasena with his mace and Falguna with his Gandiva.
109She, the daughter of Prishata race, liberated you who had come by the condition of a slave, and were engaged in offices becoming only of the low and in working as slaves.
110What, I said then of you, namely, that you were like the seed of the sesame without the kernel, was indeed true for did not the son of Pritha (Arjuna) bear long hair when in the city of Virata?
111The feelings of weariness, which O son of Kunti, were felt by Bhimasena in the palace of Virata, while engaged in the duties of a cook, are a proof of my manliness.
112Wearing the disguise of an eunuch, and wearing long hair and with hips and waist bands were you engaged in teaching a girl dancing. Such is the punishment which Kshatriyas award to a Kshatriya who flies from battle.
113Nor from fear of Vasudeva, nor form fear of you, O Falguna, shall I give you back the kingdom therefore do you fight along with Keshava.
114Neither deception, nor illusion, nor the trick of a conjurer is frightful to one who has taken up arms for fight, these only tend to excite his anger.
115A thousand Vasudevas, a hundred of Falgunas, having confronted me whose arms are never struck in vain, will fly away in all directions.
116Go to fight with Bhishma, or rend asunder the mountain by your head or with the help only of your two arms cross the sea of vast expanse,
117The sea having the son of Sharadvata as the great fish, Vivingshati as the great serpent, Bhishma as current of immeasurable might, Drona as its invincible crocodile,
118Karna and Shalya as its small fish and whirl pools, Kamboja, throne sending out flames from his mouth Brihadbala, the great waves and the son of Somadatta, the Timi fishes,
119Yuyutsu and Bhagadatta as its gale, Shrutayus and the son of Hridika its gulfs and bay, Dushasana its waves, Sushena and Chitrayudha its sea elephants and crocodiles,
120Jayadratha its hidden rocks, Purumitra its depth, Shakuni its water falls. when descending into the sea having inexhaustible weapons as its waves you will feel weary and be rendered senseless, then will your mind feel repentance.
121Then, O son of Pritha, will your mind be turned from the thought of ruling over the earth like one who has lived a life of infamy giving up all hopes of heaven. To win a kingdom for you is as difficult as to obtain heaven for a man who has never practiced devotion.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे महाराज, महात्मा पाण्डुपुत्रों के हिरण्वती पर अपना शिविर लगा लेने पर कुरुपुत्रों ने भी यथारीति वहीं शिविर लगाया।
2राजा दुर्योधन ने अपने सैनिकों को वहाँ दृढ़तापूर्वक ठहराकर, अपने पक्ष के नरपतियों का सम्मान करके और पहरेदार नियुक्त करके,
3तथा अपने सैनिकों की रक्षा के अन्य उपाय करके, कर्ण, दुःशासन और सुबलपुत्र शकुनि को अपने सामने बुलाया,
4और हे भरत, राजाओं से मन्त्रणा की। हे भरत, राजा दुर्योधन ने सबसे पहले कर्ण से मन्त्रणा की।
5और कर्ण से तथा अपने भाई दुःशासन से भी मन्त्रणा करके, तथा हे राजाओं में श्रेष्ठ, उन नरश्रेष्ठ ने सुबलपुत्र से भी मन्त्रणा करके,
6हे राजन्, उलूक को एकान्त में बुलाकर ये वचन कहे — "हे उलूक, हे द्यूतनिपुण के पुत्र, सोमकों से मिले हुए पाण्डवों के पास जाओ।
7और वहाँ जाकर वासुदेव के सुनते हुए मेरी ओर से यह कहो — "जिसकी वर्षों की लम्बी शृंखला से प्रतीक्षा थी वह अब आ पहुँचा है —
8अर्थात् पाण्डवों और कुरुओं का वह युद्ध, जो संसार के लिए भयंकर है। सञ्जय ने मुझे जिन अत्यन्त डींगभरे वचनों की बात बताई थी,
9जो तुमसे और तुम्हारे छोटे भाइयों से, वासुदेव को अपना सहायक बनाकर, कुरुओं के बीच गर्जते हुए निकले थे — हे कुन्तीपुत्र, उनका समय अब आ गया है।
10तुमने जो करने का निश्चय किया है वह सब कर डालो।" फिर मेरी ओर से कुन्ती के ज्येष्ठ पुत्र से यह कहो —
11"तुम धर्मात्मा पुरुष होकर भी अपने भाइयों तथा समस्त सोमकों और केकयों सहित कुमार्ग पर मन क्यों लगा बैठे हो?
12क्या तुम किसी निर्दय प्राणी के समान समस्त संसार का विनाश करना चाहते हो? इसके विपरीत मेरे मत में तुम्हें समस्त प्राणियों को सुरक्षित रखना चाहिए।
13हे भरतश्रेष्ठ, सुना जाता है कि प्राचीन काल में देवताओं द्वारा अपना राज्य छीन लिए जाने पर प्रह्लाद ने यह श्लोक गाया था। तुम्हारा कल्याण हो।
14'जिसकी धर्म की ध्वजा देवताओं की ध्वजा के समान सदा आकाश में फहराती रहती है और जिसके दुष्कर्म छिपे रहते हैं, वह बिडाल-वृत्ति वाला कहा जाता है।'
15हे नरपते, इसी सम्बन्ध में अब मैं तुम्हें वह उत्तम कथा सुनाता हूँ जो नारद ने मेरे पिता को सुनाई थी।
16एक समय एक दुरात्मा और कर्म से विमुख बिलाव गंगा के तट पर गया और वहाँ भुजाएँ ऊपर उठाए खड़ा रहा। पवित्र तप में मन लगाकर, प्राणियों में विश्वास उत्पन्न करने के लिए, उसने समस्त प्राणियों से कहा — "मैं धर्म का आचरण करूँगा।"
17हे विश्वपते, कालक्रम से पक्षियों को उस पर बहुत विश्वास हो गया और वे एकत्र होकर उस बिलाव की प्रशंसा करने लगे।
18उन पंखधारी प्राणियों द्वारा इस प्रकार सम्मानित होकर उस पक्षिभक्षी ने अपना प्रयोजन सिद्ध और अपने तप का फल प्राप्त हुआ माना।
19बहुत समय बाद वहाँ कुछ चूहे आए और उन्होंने उसे धर्म तथा तपस्या का आचरण करते देखा,
20और अभिमानपूर्वक सदा किसी महान् कर्म में लगा हुआ पाया। हे राजन्, इस बात के प्रति निश्चिन्त होकर उनके मन में यह इच्छा उत्पन्न हुई —
21"हमारे बहुत शत्रु हैं; इसलिए यह हमारा मामा बने और हम सब वृद्ध-युवा की सदा रक्षा करे।"
22और उन सबने बिलाव के पास जाकर यह कहा — "आपकी कृपा से हम सुखपूर्वक विचरना चाहते हैं।
23आप ही हमारे आश्रय हैं, आप ही हमारे सर्वश्रेष्ठ मित्र हैं; इसलिए हम सब अपने को आपके संरक्षण में सौंपते हैं।
24आप सदा धर्म की ओर प्रवृत्त हैं, सदा पवित्र मार्ग अपनाते हैं; इसलिए हे महाबुद्धिमान्, आप हमारी रक्षा वैसे ही कीजिए जैसे वज्रधारी देवताओं की रक्षा करते हैं।"
25हे विश्वपते, उन समस्त चूहों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उस मूषकसंहारक ने उन चूहों को उत्तर में कहा —
26"मुझे इन दोनों में — मेरी तपस्या और तुम्हारी रक्षा में — कोई सम्बन्ध नहीं दिखाई देता; किन्तु तुम जैसा कहते हो वैसा ही मुझे तुम्हारे हित के लिए करना ही होगा।
27किन्तु मेरे वचन भी तुम्हें सदा सुनने चाहिए। मैं तप से क्षीण हो गया हूँ, फिर भी दृढ़ संकल्प से उसी में लगा हुआ हूँ।
28विचार करने पर मुझे लगता है कि अब मुझमें हिलने-डुलने तक की शक्ति नहीं रही; इसलिए हे प्रिय मित्रो, तुम्हें मुझे प्रतिदिन यहाँ से नदी के तट तक ले जाना चाहिए।"
29हे भरतवंशश्रेष्ठ, चूहों ने भी "बहुत अच्छा" कहकर अपने में से प्रत्येक को, वृद्ध और युवा सबको, उस बिलाव के संरक्षण में सौंप दिया।
30तब वह दुरात्मा नीच चूहे खाने लगा और मोटा तथा शरीर से बलवान् होता गया।
31चूहों की संख्या शीघ्रता से घटने लगी और बिलाव बल तथा तेज से सम्पन्न होकर बढ़ने लगा।
32तब वे चूहे एकत्र होकर परस्पर कहने लगे — "हमारे मामा दिन-प्रतिदिन बढ़ते जा रहे हैं, किन्तु हम शीघ्रता से संख्या में घटते जा रहे हैं।"
33हे राजन्, तब चूहों में सबसे बुद्धिमान् दिण्डिक नामक एक ने चूहों की सभा में ये वचन कहे —
34"तुम सब पहले साथ-साथ नदी के तट पर जाओ; तुम्हारे बाद मैं अपने मामा के साथ जाऊँगा।"
35उन्होंने "ठीक कहा, ठीक कहा" के उद्गार से इन वचनों की सराहना की और दिण्डिक के उस सुझाव के अनुसार, जो युक्तिसंगत था, आचरण किया।
36योजना से अनजान बिलाव ने उस दिन दिण्डिक को खा लिया; तब कुछ ही समय बाद वे एकत्र होकर मन्त्रणा करने लगे। कोलिक नामक एक अत्यन्त वृद्ध चूहे ने
37हे राजन्, अपनी जाति के सदस्यों के बीच ये वचन कहे, जो वास्तव में सत्य ही थे — "हमारे मामा की इच्छा धर्म कमाने की नहीं है, यह केवल एक छद्मवेश है।
38जड़-फल खाने वाले प्राणियों के मल में बाल नहीं हो सकते; उसका शरीर मोटाता जा रहा है जबकि हम संख्या में घटते जा रहे हैं।
39इसके अतिरिक्त इन सात-आठ दिनों से दिण्डिक भी दिखाई नहीं देता।" यह सुनकर समस्त चूहे भाग गए।
40वह दुरात्मा बिलाव भी जहाँ से आया था वहीं चला गया। इसी प्रकार हे दुष्टहृदय, तुम भी बिलाव की नीति अपना रहे हो।
41तुम अपने बन्धुओं के प्रति सदा वैसा ही व्यवहार करते हो जैसा वह बिलाव चूहों के प्रति करता था; तुम्हारे वचनों का अर्थ कुछ और होता है जबकि तुम्हारे कर्म कुछ और ही दिखाई देते हैं।
42संसार के सामने दिखावे के लिए ही तुम्हारा वेदज्ञान और तुम्हारे स्वभाव की अहिंसा है; इस छद्मवेश को छोड़कर और क्षत्रिय का जीवन अपनाकर,
43ये सब कर्म करो; तभी तुम धर्मात्मा कहलाओगे, हे नरश्रेष्ठ। हे भरतश्रेष्ठ, अपनी भुजाओं के पराक्रम से इस पृथ्वी को जीतकर
44द्विजों को दान दो और अपने पूर्वजों को यथोचित तर्पण करो। अपनी उस माता का कल्याण चाहो जिसने वर्षों तक बहुत कष्ट सहे हैं।
45युद्ध में विजयी होकर और उन्हें उच्च सम्मान प्रदान करके उनके आँसू पोंछो। तुमने विनम्रतापूर्वक केवल पाँच गाँव माँगे थे और वह भी हमने अस्वीकार कर दिया —
46यही सोचकर कि हम युद्ध में कैसे लगें, पाण्डुपुत्रों में क्रोध कैसे उपजाएँ। तुम्हारे ही कारण हमने दुष्ट विदुर को त्याग दिया।
47लाक्षागृह में तुम्हें जलाने के उस प्रयत्न का स्मरण करके पुरुष बनो और युद्ध करो, जैसा तुमने कृष्ण से कहा था जब वे कुरुओं की सभा में आ रहे थे।
48हे राजन्, मैं यहाँ शान्ति के लिए अथवा युद्ध के लिए तैयार खड़ा हूँ; हे नरपते, स्मरण रखो कि उस युद्ध का समय अब आ गया है।
49हे युधिष्ठिर, यह सब मैंने उसी दृष्टि से तैयार किया है। क्षत्रिय के लिए युद्ध से बढ़कर और कौन-सा लाभ है? तुम क्षत्रियकुल में उत्पन्न हो और इस संसार में विख्यात हो।
50हे भरतश्रेष्ठ, द्रोण से और कृप से अस्त्रों का प्रयोग सीखकर भी तुम वासुदेव का संरक्षण खोजते हो, जो जन्म और बल में तुम्हारे ही समान हैं।
51पाण्डुपुत्र के सुनते हुए तुम्हें वासुदेव से भी यह कहना चाहिए — "अपने लिए और पाण्डवों के लिए अपनी समस्त शक्ति से मुझसे युद्ध करो।
52सभा के बीच माया के बल से तुमने जो रूप दिखाया था, वही फिर धारण करके अर्जुन के साथ मेरे सामने आओ।
53माया कभी-कभी भयंकर होती है, किन्तु वह उसमें केवल क्रोध ही उत्पन्न करती है जिसने शस्त्र उठा लिया है और जो युद्ध के लिए तैयार है।
54माया के बल से स्वर्ग और आकाश में कौन जा सकता है, और रसातल तथा इन्द्र की राजधानी में भी कौन प्रवेश कर सकता है?
55अपने इस शरीर में मैं अनेक रूप दिखा सकता हूँ; किन्तु भय उत्पन्न करने से मनुष्य सफल नहीं होता।
56केवल मन के बल से ही विधाता समस्त प्राणियों को अपने वश में करते हैं। हे वृष्णिवंशी, तुमने भी उस समय यह कहा था —
57कि 'युद्ध में धृतराष्ट्रपुत्र का वध करके मैं पृथापुत्रों को उत्तम राज्य प्रदान करूँगा।' तुमने जो कुछ कहा वह सब सञ्जय ने मुझे बताया — "तुम्हारी शत्रुता मुझे सहायक बनाए हुए सव्यसाची पार्थ से है।"
58"तुम मुझे सहायक बनाए हुए सव्यसाची से युद्ध की घोषणा करते हो।" अब सत्य में दृढ़ निष्ठ होकर और पाण्डवों के लिए,
59अपनी समस्त शक्ति से युद्ध करो और पुरुष बनो — और हम देखेंगे। वह पुरुष, जो अपने शत्रु का बल जानकर पौरुष के आदेश पर आचरण करता है,
60और अपने शत्रुओं पर शोक लाता है, वही वास्तव में उत्तम जीवन जीता है। हे कृष्ण, बिना किसी कारण के तुम्हें इस संसार में महान् यशस्वी माना जाता है; और लोग जान लेंगे कि सींगवाले बैल तो बहुत होते हैं, किन्तु सब महान् नहीं होते।
61मुझ जैसे नरपति को कवच धारण किए हुए तुमसे कभी नहीं डरना चाहिए — तुमसे, जो कंस के दास हो।
62उस मूर्ख और जड़बुद्धि बालक से, उस पेटू से, उस अज्ञानी पुरुष से —
63हे उलूक, मेरी ओर से उस दुष्ट भीमसेन से कहना — "हे पृथापुत्र, विराटनगर में तुम पहले रसोइया थे,
64जो बल्लव के नाम से जाना जाता था; और वह सब मेरे ही पौरुष के कारण था। प्राचीन काल में सभा के बीच तुमने जो प्रतिज्ञा की थी उससे झूठे मत होना।
65यदि तुम कर सको तो दुःशासन का रक्त पियो। हे कुन्तीपुत्र, तुमने जो कहा था कि युद्ध में धृतराष्ट्रपुत्रों का
66मैं शीघ्र ही वध करूँगा — उसका समय अब आ गया है। तुम्हें वास्तव में व्यंजनों के — मांस तथा पेय दोनों के — विषय में ही पुरस्कार मिल सकता है।
67किन्तु व्यंजनों और युद्ध में महान् अन्तर है। आओ, अब युद्ध करो और पुरुष बनो। हे भरत, तुम अपनी गदा से लिपटे हुए मारे जाकर रणभूमि पर पड़े रहोगे।
68हे वृकोदर, उस सभा में तुमने जो डींग हाँकी थी वह झूठी है।" हे उलूक, मेरी ओर से नकुल से भी कहना —
69"अब धैर्यपूर्वक युद्ध करो और मैं तुम्हारा पौरुष देखूँगा। यह भी देखूँगा कि युधिष्ठिर के प्रति तुम्हारा आदर कितना बड़ा है और मेरे प्रति तिरस्कार कितना।
70अब कृष्णा (द्रौपदी) द्वारा भोगे गए कष्टों का स्मरण करो।" राजाओं के बीच सहदेव से भी मेरी ओर से ये वचन कहना —
71"हे पाण्डुपुत्र, अब युद्ध की घोषणा हो चुकी है, इसलिए अपनी समस्त शक्ति से युद्ध करो और अपने कष्टों का स्मरण करो।" द्रुपद और विराट से भी मेरी ओर से कहना — "तुम मूर्ख हो, क्योंकि तुम मुझे अपना स्वामी बनाने से सन्तुष्ट नहीं हो, बल्कि इसके विपरीत तुमने प्रसन्नतापूर्वक युधिष्ठिर की दासता स्वीकार की है। यह राजा किसी प्रशंसा के योग्य नहीं है — सम्भवतः यही सोचकर तुम अब हमसे युद्ध करने आए हो।
72इसलिए तुम एकजुट होकर अपने और पाण्डवों के प्रयोजन सिद्ध करने तथा मेरी मृत्यु लाने के लिए मुझसे युद्ध करो।"
73पंचालराजकुमार धृष्टद्युम्न से मेरी ओर से कहना — "अब तुम्हारा समय आ गया है और अब तुम मृत्यु से मिलोगे।
74युद्ध में द्रोण के सम्मुख आकर तुम जानोगे कि तुम्हारे लिए क्या भला है। अपने हितैषियों के लिए युद्ध करो और कोई दुष्कर कर्म कर दिखाओ।" हे उलूक, मेरी ओर से शिखण्डी से इस प्रकार कहना — "महाबाहु कुरुपुत्र तुम्हारा वध नहीं करता, क्योंकि वह तुम्हें स्त्री मानता है।
75धनुर्धरों में अग्रगण्य वे गंगापुत्र भी तुम्हारा वध नहीं करेंगे; इसलिए निर्भय होकर युद्ध करो; अपनी समस्त शक्ति से युद्ध करो, मैं तुम्हारा पौरुष देखूँगा।"
76यह कहकर वह राजा ठहाका मारकर हँसा और उलूक से बोला — "वासुदेव के सुनते हुए धनञ्जय से फिर कहना —
77"या तो हमें परास्त करके इस विश्व पर शासन करो, अथवा स्वयं हमसे परास्त होकर वीरों की नींद सो जाओ।
78हे पाण्डुपुत्र, अपने राज्य से निर्वासित होने की और वन में निवास करने की पीड़ा तथा कृष्णा (द्रौपदी) द्वारा भोगे गए कष्ट का स्मरण करके पुरुष बनो।
79जिन समस्त प्रयोजनों के लिए क्षत्रिय स्त्री पुत्र को जन्म देती है वे सब अब आ उपस्थित हुए हैं — बल, पराक्रम, वीरता और अस्त्रसंचालन का कौशल,
80और पौरुष — इन्हें युद्ध में दिखाकर अपना क्रोध शान्त करो। सताए जाकर, हतोत्साहित होकर और दीर्घकाल तक निर्वासित रहकर,
81तथा धन से वंचित होकर किसका हृदय न टूटेगा? कौन ऐसा है जो उत्तम कुल में उत्पन्न होकर, स्वयं स्वामी होकर और दूसरों के धन की लालसा न रखकर भी, उत्तराधिकार से अपने अधिकार का राज्य खो देने पर क्रोध से उद्दीप्त न होगा?
82तुमने जो बड़ी-बड़ी बातें कही हैं वे कर्म में उतरें; वह पुरुष निकम्मा माना जाता है जो डींग हाँककर उसे कर्म में सिद्ध नहीं करता।
83यह राज्य और ये भूभाग, जो अब शत्रुओं के अधिकार में हैं, उन्हें वापस लो; वस्तुतः यही युद्ध के दो प्रयोजन हैं; इसलिए अपना पराक्रम दिखाओ।"
84तुम द्यूत में पराजित हुए और कृष्णा (द्रौपदी) सभा में घसीटी गई। ऐसी परिस्थितियों में जो अपने को पुरुष मानता है उसे क्रोध प्रकट करना चाहिए।
85बारह वर्ष तक तुम अपने घर से निकालकर वन में निर्वासित रहे, और पूरे एक वर्ष तक तुमने विराट के अधीन दास के रूप में जीवन बिताया।
86इसलिए राज्य से निर्वासित होने के कष्ट का, वन में निवास का और कृष्णा के दुःखों का स्मरण करके पुरुष बनो।
87उन पर अपना क्रोध दिखाओ जिन्होंने तुम्हारे निर्वासन के समय बार-बार तुमसे कठोर वचन कहे, क्योंकि क्रोध ही पौरुष है।
88क्रोध, बल, पराक्रम, ज्ञान, अभ्यास और अस्त्रसंचालन की शीघ्रता — हे पृथापुत्र, इन्हें अब दिखाओ और युद्ध करो तथा पुरुष के समान आचरण करो।
89प्रत्येक अस्त्र के अधिष्ठाता देवताओं का अब आवाहन हो चुका है। कुरुक्षेत्र अब कीचड़ से रहित है, तुम्हारे अश्व हृष्ट-पुष्ट और चिकने हैं, तुम्हारे सैनिकों को उनका वेतन दे दिया गया है; इसलिए कल केशव के साथ युद्ध करो।
90युद्ध में भीष्म का सामना किए बिना तुम डींग क्यों हाँकते हो? जैसे वह मूर्ख गन्धमादन पर्वत पर कभी चढ़े बिना ही डींगें हाँका करता था,
91तुम भी उसी प्रकार डींग हाँकते हो; हे कुन्तीपुत्र, डींग हाँके बिना अपना पौरुष दिखाओ। महान् क्रोध से उद्दीप्त सूतपुत्र, बल से सम्पन्न पुरुषों में अग्रगण्य शल्य,
92और बलशाली पुरुषों में अग्रगण्य वे द्रोण — जो सब युद्ध में स्वयं शचीपति (इन्द्र) के समान हैं — इन सबको युद्ध में परास्त किए बिना हे पृथापुत्र, तुम राज्य की इच्छा कैसे करते हो?
93जो धनुर्विद्या के तथा वेदों के भी आचार्य हैं, जिन्होंने इन दोनों का पूर्ण अध्ययन किया है, जो युद्ध में अग्रगण्य हैं और जिन्हें अपनी सेना से कभी अलग नहीं किया जा सकता —
94हे पृथापुत्र, उन द्रोण को युद्ध में परास्त करने की जो इच्छा तुम रखते हो वह व्यर्थ है; मैंने कभी नहीं सुना कि वायु ने कभी मेरु पर्वत को हिलाया हो।
95किन्तु वायु मेरु पर्वत को हिला भी दे, आकाश पृथ्वी पर गिर भी पड़े, वर्तमान युग बदल भी जाएँ — यदि तुमने मुझसे जो कहा है वह कभी घटित हो।
96कौन ऐसा है — पृथापुत्र हो या अन्य कोई — जो इस शत्रुसंहारक से युद्ध करके जीवित और स्वस्थ घर लौट सके?
97इस पृथ्वी पर पैर रखने वाला कौन ऐसा है जो इन दोनों से भिड़कर और अपने शरीर को उन भयंकर बाणों के सम्पर्क में लाकर रणभूमि से जीवित निकल सके?
98कुएँ के मेंढक के समान तुम एकत्र हुए राजाओं की इस विशाल सेना का बल क्यों नहीं समझते, जिसे जीतना कठिन है और जो दिव्य सेना के समान चमकती हुई राजाओं द्वारा वैसे ही रक्षित है जैसे स्वयं स्वर्ग देवताओं द्वारा?
99पूर्व, पश्चिम, दक्षिण और उत्तर के राजाओं द्वारा, मत्स्यों सहित शाल्वों द्वारा, मध्यदेश के कुरुओं द्वारा, म्लेच्छों, पुलिन्दों, द्रविड़ों, आन्ध्रों और काञ्चियों द्वारा रक्षित —
100हे अल्पबुद्धि मूर्ख, हाथियों की इस सेना के बीच, नाना जातियों से बनी और युद्ध में गंगा की तरंगों के समान अलंघ्य इस सेना के बीच तुम मुझसे युद्ध क्यों करना चाहते हो?
101मैं जानता हूँ कि तुम्हारे तूणीर रिक्त हो चुके हैं। मैं तुम्हारे उस रथ को जानता हूँ जो अग्नि ने तुम्हें दिया था। हे पृथापुत्र, मैं तुम्हें युद्ध में जानता हूँ और हे भरत, तुम्हारी दिव्य ध्वजाओं को भी जानता हूँ।
102युद्ध करो और डींग मत हाँको; हे अर्जुन, तुम इतनी डींग क्यों हाँकते हो? मनुष्य युद्ध अपनी युद्धपद्धति से जीतता है, डींगों के फलस्वरूप नहीं जीतता।
103हे धनञ्जय, यदि संसार में लोग डींग हाँकने से ही सफल होते तो सबके प्रयोजन सिद्ध हो जाते, क्योंकि डींग हाँकने में कौन पीछे रहेगा?
104मैं जानता हूँ कि वासुदेव तुम्हारे सहायक हैं, मैं तुम्हारे उस गाण्डीव धनुष को जानता हूँ जो छह हाथ लम्बा है। मैं जानता हूँ कि तुम्हारे समान कोई योद्धा नहीं है, और यह सब जानते हुए भी मैं तुम्हें तुम्हारे राज्य से वंचित करता हूँ।
105मनुष्य अपनी इच्छाओं में यों ही सफलता नहीं पा जाता। केवल इच्छाशक्ति से ही विधाता प्रतिकूल परिस्थितियों को अनुकूल बना देते हैं और उन्हें अपने वश में कर लेते हैं।
106तेरह वर्ष तक मैंने इस राज्य का भोग किया जब तुम रोते रहे; और अब तुम्हें तुम्हारे मित्रों सहित मारकर मैं फिर इस पर शासन करूँगा।
107जब तुम द्यूत में पराजित होकर दास बना दिए गए, तब तुम्हारा गाण्डीव धनुष कहाँ था? और हे फाल्गुन, तब भीमसेन का बल कहाँ था?
108उस प्रशंसनीया कृष्णा की सहायता के बिना तुम उस समय मुक्त न होते, यद्यपि तुम्हारे पास गदा लिए भीमसेन और गाण्डीव लिए फाल्गुन की सहायता थी।
109पृषतवंश की उस कन्या ने तुम्हें मुक्त कराया, जो दासता की दशा को प्राप्त हो चुके थे और केवल नीचों के योग्य कामों में तथा दासों के समान काम करने में लगे हुए थे।
110उस समय मैंने तुम्हारे विषय में जो कहा था — कि तुम बिना गूदे के तिल के दाने के समान हो — वह वास्तव में सत्य ही था; क्योंकि क्या विराटनगर में पृथापुत्र (अर्जुन) ने लम्बे केश नहीं रखे थे?
111हे कुन्तीपुत्र, विराट के महल में रसोइए का काम करते हुए भीमसेन ने जो थकान अनुभव की, वह मेरे पौरुष का प्रमाण है।
112नपुंसक का वेश धारण किए, लम्बे केश रखे और कमरबन्द बाँधे तुम एक कन्या को नृत्य सिखाने में लगे थे। यही वह दण्ड है जो क्षत्रिय उस क्षत्रिय को देते हैं जो युद्ध से भागता है।
113न वासुदेव के भय से, न हे फाल्गुन, तुम्हारे भय से मैं तुम्हें राज्य लौटाऊँगा; इसलिए केशव के साथ मिलकर युद्ध करो।
114न छल, न माया, न बाजीगर की चतुराई — इनमें से कुछ भी उसे भयभीत नहीं करता जिसने युद्ध के लिए शस्त्र उठा लिया है; ये तो केवल उसका क्रोध ही भड़काते हैं।
115सहस्र वासुदेव और सौ फाल्गुन मुझसे — जिसकी भुजाएँ कभी व्यर्थ प्रहार नहीं करतीं — भिड़कर चारों दिशाओं में भाग जाएँगे।
116जाओ, भीष्म से युद्ध करो, अथवा अपने सिर से पर्वत को फोड़ डालो, अथवा केवल अपनी दोनों भुजाओं के बल से उस विशाल सागर को पार कर लो —
117वह सागर जिसमें शरद्वान् के पुत्र (कृप) महामत्स्य हैं, विविंशति महासर्प है, भीष्म अपरिमित बल की धारा हैं, द्रोण उसका अजेय घड़ियाल है,
118कर्ण और शल्य उसकी छोटी मछलियाँ और भँवर हैं, काम्बोज मुख से ज्वाला उगलता हुआ है, बृहद्बल उसकी विशाल तरंगें हैं और सोमदत्त का पुत्र उसकी तिमि मछलियाँ,
119युयुत्सु और भगदत्त उसकी आँधी हैं, श्रुतायु और हृदिक का पुत्र उसकी खाड़ियाँ और उपसागर, दुःशासन उसकी लहरें, सुषेण और चित्रायुध उसके समुद्री हाथी और मगर,
120जयद्रथ उसकी छिपी चट्टानें, पुरुमित्र उसकी गहराई, शकुनि उसके जलप्रपात। जब अक्षय अस्त्रों की तरंगों वाले इस सागर में उतरकर तुम थक जाओगे और सुध खो बैठोगे, तब तुम्हारा मन पश्चात्ताप करेगा।
121हे पृथापुत्र, तब तुम्हारा मन पृथ्वी पर शासन करने के विचार से उसी प्रकार फिर जाएगा जैसे कलंकित जीवन जीने वाले का मन स्वर्ग की समस्त आशाएँ त्याग देता है। तुम्हारे लिए राज्य जीतना उतना ही कठिन है जितना उस मनुष्य के लिए स्वर्ग पाना जिसने कभी तप नहीं किया।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे महाराज, महात्मा पाण्डुपुत्रहरूले हिरण्वतीमा आफ्नो शिविर लगाएपछि कुरुपुत्रहरूले पनि यथारीति त्यहीँ शिविर लगाए।
2राजा दुर्योधनले आफ्ना सैनिकहरूलाई त्यहाँ दृढतापूर्वक बसाएर, आफ्नो पक्षका नरपतिहरूको सम्मान गरेर र पहरेदार नियुक्त गरेर,
3तथा आफ्ना सैनिकहरूको रक्षाका अन्य उपाय गरेर, कर्ण, दुःशासन र सुबलपुत्र शकुनिलाई आफ्नो अगाडि बोलाए,
4र हे भरत, राजाहरूसँग मन्त्रणा गरे। हे भरत, राजा दुर्योधनले सबभन्दा पहिले कर्णसँग मन्त्रणा गरे।
5र कर्णसँग तथा आफ्नो भाइ दुःशासनसँग पनि मन्त्रणा गरेर, तथा हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, ती नरश्रेष्ठले सुबलपुत्रसँग पनि मन्त्रणा गरेर,
6हे राजन्, उलूकलाई एकान्तमा बोलाएर यी वचन भने — "हे उलूक, हे द्यूतनिपुणका पुत्र, सोमकहरूसँग मिलेका पाण्डवहरूकहाँ जाऊ।
7र त्यहाँ गएर वासुदेवले सुन्दासुन्दै मेरो तर्फबाट यो भन — "जसको वर्षौंको लामो शृङ्खलादेखि प्रतीक्षा थियो त्यो अब आइपुगेको छ —
8अर्थात् पाण्डवहरू र कुरुहरूको त्यो युद्ध, जो संसारका लागि भयङ्कर छ। सञ्जयले मलाई जुन अत्यन्त फुर्ती भरिएका वचनको कुरा बताएका थिए,
9जो तिमीबाट र तिम्रा कान्छा भाइहरूबाट, वासुदेवलाई आफ्नो सहायक बनाएर, कुरुहरूका बीचमा गर्जँदै निस्केका थिए — हे कुन्तीपुत्र, तिनको समय अब आइसकेको छ।
10तिमीले जे गर्ने निश्चय गरेका छौ त्यो सबै गरिहाल।" त्यसपछि मेरो तर्फबाट कुन्तीका जेठा पुत्रलाई यो भन —
11"तिमी धर्मात्मा पुरुष भएर पनि आफ्ना भाइहरू तथा सम्पूर्ण सोमक र केकयहरूसहित कुमार्गमा मन किन लगाएका छौ?
12के तिमी कुनै निर्दय प्राणीजस्तै सम्पूर्ण संसारको विनाश गर्न चाहन्छौ? यसको विपरीत मेरो मतमा तिमीले सम्पूर्ण प्राणीलाई सुरक्षित राख्नुपर्दछ।
13हे भरतश्रेष्ठ, सुनिन्छ कि प्राचीन कालमा देवताहरूद्वारा आफ्नो राज्य खोसिएपछि प्रह्लादले यो श्लोक गाएका थिए। तिम्रो कल्याण होस्।
14'जसको धर्मको ध्वजा देवताहरूको ध्वजाजस्तै सधैँ आकाशमा फहरिरहन्छ र जसका दुष्कर्म लुकेका रहन्छन्, त्यसलाई बिरालो-वृत्ति भएको भनिन्छ।'
15हे नरपति, यसै सम्बन्धमा अब म तिमीलाई त्यो उत्तम कथा सुनाउँछु जुन नारदले मेरा पितालाई सुनाएका थिए।
16एक समय एउटा दुरात्मा र कर्मबाट विमुख बिरालो गङ्गाको किनारमा गयो र त्यहाँ पाखुरा माथि उठाएर उभिइरह्यो। पवित्र तपमा मन लगाएर, प्राणीहरूमा विश्वास उत्पन्न गर्नका लागि, उसले सम्पूर्ण प्राणीलाई भन्यो — "म धर्मको आचरण गर्नेछु।"
17हे विश्वपति, कालक्रममा पक्षीहरूलाई उसमाथि धेरै विश्वास भयो र तिनीहरू जम्मा भएर त्यस बिरालोको प्रशंसा गर्न थाले।
18ती पखेटा भएका प्राणीहरूद्वारा यसरी सम्मानित भई त्यस पक्षिभक्षीले आफ्नो प्रयोजन सिद्ध र आफ्नो तपको फल प्राप्त भएको ठान्यो।
19धेरै समयपछि त्यहाँ केही मुसा आए र तिनीहरूले उसलाई धर्म तथा तपस्याको आचरण गर्दै देखे,
20र अभिमानपूर्वक सधैँ कुनै महान् कर्ममा लागिरहेको पाए। हे राजन्, यस कुराप्रति निश्चिन्त भई तिनीहरूको मनमा यो इच्छा उत्पन्न भयो —
21"हाम्रा धेरै शत्रु छन्; त्यसैले यो हाम्रो मामा बनोस् र हामी सबै वृद्ध-युवाको सधैँ रक्षा गरोस्।"
22र तिनीहरू सबैले बिरालोकहाँ गएर यो भने — "तपाईंको कृपाले हामी सुखपूर्वक विचरण गर्न चाहन्छौँ।
23तपाईं नै हाम्रो आश्रय हुनुहुन्छ, तपाईं नै हाम्रो सर्वश्रेष्ठ मित्र हुनुहुन्छ; त्यसैले हामी सबै आफूलाई तपाईंको संरक्षणमा सुम्पन्छौँ।
24तपाईं सधैँ धर्मतिर प्रवृत्त हुनुहुन्छ, सधैँ पवित्र मार्ग अपनाउनुहुन्छ; त्यसैले हे महाबुद्धिमान्, तपाईं हाम्रो रक्षा त्यसै गर्नुहोस् जसरी वज्रधारीले देवताहरूको रक्षा गर्दछन्।"
25हे विश्वपति, ती सम्पूर्ण मुसाहरूद्वारा यसरी भनिँदा त्यस मूषकसंहारकले ती मुसाहरूलाई जवाफमा भन्यो —
26"मलाई यी दुईमा — मेरो तपस्या र तिमीहरूको रक्षामा — कुनै सम्बन्ध देखिँदैन; तर तिमीहरूले जस्तो भन्दछौ त्यस्तै मैले तिमीहरूको हितका लागि गर्नै पर्नेछ।
27तर मेरा वचन पनि तिमीहरूले सधैँ सुन्नुपर्दछ। म तपले क्षीण भइसकेको छु, तैपनि दृढ सङ्कल्पले त्यसैमा लागिरहेको छु।
28विचार गर्दा मलाई लाग्दछ कि अब ममा हल्लिने-डुल्नेसम्मको शक्ति रहेन; त्यसैले हे प्रिय मित्रहरू, तिमीहरूले मलाई दिनहुँ यहाँबाट नदीको किनारसम्म लैजानुपर्दछ।"
29हे भरतवंशश्रेष्ठ, मुसाहरूले पनि "धेरै राम्रो" भनेर आफूमध्ये प्रत्येकलाई, वृद्ध र युवा सबैलाई, त्यस बिरालोको संरक्षणमा सुम्पिदिए।
30तब त्यो दुरात्मा नीचले मुसा खान थाल्यो र मोटो तथा शरीरले बलवान् हुँदै गयो।
31मुसाहरूको सङ्ख्या चाँडै घट्न थाल्यो र बिरालो बल तथा तेजले सम्पन्न भई बढ्न थाल्यो।
32तब ती मुसाहरू जम्मा भएर आपसमा भन्न थाले — "हाम्रा मामा दिनदिनै बढ्दै गइरहेका छन्, तर हामी चाँडै सङ्ख्यामा घट्दै गइरहेका छौँ।"
33हे राजन्, तब मुसाहरूमा सबभन्दा बुद्धिमान् दिण्डिक नामक एउटाले मुसाहरूको सभामा यी वचन भन्यो —
34"तिमीहरू सबै पहिले सँगै नदीको किनारमा जाओ; तिमीहरूपछि म आफ्ना मामासँग जानेछु।"
35तिनीहरूले "ठीक भन्यौ, ठीक भन्यौ" भन्ने उद्गारले यी वचनको सराहना गरे र दिण्डिकको त्यस सुझावअनुसार, जो युक्तिसङ्गत थियो, आचरण गरे।
36योजनाबाट अनजान बिरालोले त्यस दिन दिण्डिकलाई खायो; तब केही समयपछि तिनीहरू जम्मा भएर मन्त्रणा गर्न थाले। कोलिक नामक एउटा अत्यन्त वृद्ध मुसाले
37हे राजन्, आफ्नो जातिका सदस्यहरूका बीचमा यी वचन भन्यो, जो वास्तवमा सत्य नै थिए — "हाम्रा मामाको इच्छा धर्म कमाउने होइन, यो केवल एउटा छद्मवेश हो।
38जरा-फल खाने प्राणीहरूको मलमा रौँ हुन सक्दैन; उसको शरीर मोटाउँदै गइरहेको छ जबकि हामी सङ्ख्यामा घट्दै गइरहेका छौँ।
39यसबाहेक यी सात-आठ दिनदेखि दिण्डिक पनि देखिँदैन।" यो सुनेर सम्पूर्ण मुसाहरू भागे।
40त्यो दुरात्मा बिरालो पनि जहाँबाट आएको थियो त्यहीँ गयो। त्यसै प्रकार हे दुष्टहृदय, तिमी पनि बिरालोको नीति अपनाइरहेका छौ।
41तिमी आफ्ना बन्धुहरूप्रति सधैँ त्यस्तै व्यवहार गर्दछौ जस्तो त्यस बिरालोले मुसाहरूप्रति गर्दथ्यो; तिम्रा वचनको अर्थ केही अर्कै हुन्छ जबकि तिम्रा कर्म केही अर्कै देखिन्छन्।
42संसारको अगाडि देखावटका लागि नै तिम्रो वेदज्ञान र तिम्रो स्वभावको अहिंसा छ; यो छद्मवेश छोडेर र क्षत्रियको जीवन अपनाएर,
43यी सबै कर्म गर; तबमात्र तिमी धर्मात्मा कहलाउनेछौ, हे नरश्रेष्ठ। हे भरतश्रेष्ठ, आफ्ना पाखुराको पराक्रमले यस पृथ्वीलाई जितेर
44द्विजहरूलाई दान देऊ र आफ्ना पूर्वजहरूलाई यथोचित तर्पण गर। आफ्नी त्यस आमाको कल्याण चाहो जसले वर्षौंसम्म धेरै कष्ट सहेकी छिन्।
45युद्धमा विजयी भएर र उनलाई उच्च सम्मान प्रदान गरेर उनका आँसु पुछ। तिमीले विनम्रतापूर्वक केवल पाँच गाउँ मागेका थियौ र त्यो पनि हामीले अस्वीकार गर्यौँ —
46यही सोचेर कि हामी युद्धमा कसरी लागौँ, पाण्डुपुत्रहरूमा क्रोध कसरी उब्जाऔँ। तिम्रै कारण हामीले दुष्ट विदुरलाई त्याग्यौँ।
47लाक्षागृहमा तिमीलाई जलाउने त्यस प्रयत्नको स्मरण गरेर पुरुष बन र युद्ध गर, जस्तो तिमीले कृष्णलाई भनेका थियौ जब उनी कुरुहरूको सभामा आउँदै थिए।
48हे राजन्, म यहाँ शान्तिका लागि अथवा युद्धका लागि तयार उभिएको छु; हे नरपति, स्मरण राख कि त्यस युद्धको समय अब आइसकेको छ।
49हे युधिष्ठिर, यो सबै मैले त्यसै दृष्टिले तयार पारेको छु। क्षत्रियका लागि युद्धभन्दा ठूलो अरू कुन लाभ छ? तिमी क्षत्रियकुलमा उत्पन्न भएका छौ र यस संसारमा विख्यात छौ।
50हे भरतश्रेष्ठ, द्रोणबाट र कृपबाट अस्त्रको प्रयोग सिकेर पनि तिमी वासुदेवको संरक्षण खोज्दछौ, जो जन्म र बलमा तिम्रै समान छन्।
51पाण्डुपुत्रले सुन्दासुन्दै तिमीले वासुदेवलाई पनि यो भन्नुपर्दछ — "आफ्ना लागि र पाण्डवहरूका लागि आफ्नो सम्पूर्ण शक्तिले मसँग युद्ध गर।
52सभाको बीचमा मायाको बलले तिमीले जुन रूप देखाएका थियौ, त्यही फेरि धारण गरेर अर्जुनसँग मेरो अगाडि आऊ।
53माया कहिलेकाहीँ भयङ्कर हुन्छ, तर त्यसले त्यसमा केवल क्रोध मात्र उत्पन्न गर्दछ जसले शस्त्र उठाइसकेको छ र जो युद्धका लागि तयार छ।
54मायाको बलले स्वर्ग र आकाशमा को जान सक्दछ, र रसातल तथा इन्द्रको राजधानीमा पनि को प्रवेश गर्न सक्दछ?
55आफ्नो यस शरीरमा म अनेक रूप देखाउन सक्दछु; तर भय उत्पन्न गरेर मानिस सफल हुँदैन।
56केवल मनको बलले नै विधाताले सम्पूर्ण प्राणीलाई आफ्नो वशमा पार्दछन्। हे वृष्णिवंशी, तिमीले पनि त्यस समय यो भनेका थियौ —
57कि 'युद्धमा धृतराष्ट्रपुत्रको वध गरेर म पृथापुत्रहरूलाई उत्तम राज्य प्रदान गर्नेछु।' तिमीले जे भन्यौ त्यो सबै सञ्जयले मलाई बताए — "तिम्रो शत्रुता मलाई सहायक बनाएका सव्यसाची पार्थसँग छ।"
58"तिमी मलाई सहायक बनाएका सव्यसाचीसँग युद्धको घोषणा गर्दछौ।" अब सत्यमा दृढ निष्ठ भएर र पाण्डवहरूका लागि,
59आफ्नो सम्पूर्ण शक्तिले युद्ध गर र पुरुष बन — र हामी हेर्नेछौँ। त्यो पुरुष, जसले आफ्नो शत्रुको बल जानेर पौरुषको आदेशमा आचरण गर्दछ,
60र आफ्ना शत्रुहरूमाथि शोक ल्याउँछ, त्यही वास्तवमा उत्तम जीवन बिताउँछ। हे कृष्ण, कुनै कारणविना नै तिमीलाई यस संसारमा महान् यशस्वी मानिन्छ; र मानिसहरूले जान्नेछन् कि सिङ भएका गोरु त धेरै हुन्छन्, तर सबै महान् हुँदैनन्।
61मजस्तो नरपतिले कवच धारण गरेका तिमीसँग कहिल्यै डराउनुहुँदैन — तिमीसँग, जो कंसका दास हौ।
62त्यस मूर्ख र जडबुद्धि बालकलाई, त्यस पेटूलाई, त्यस अज्ञानी पुरुषलाई —
63हे उलूक, मेरो तर्फबाट त्यस दुष्ट भीमसेनलाई भन्नू — "हे पृथापुत्र, विराटनगरमा तिमी पहिले भान्से थियौ,
64जो बल्लवको नामले चिनिन्थ्यो; र त्यो सबै मेरै पौरुषका कारण थियो। प्राचीन कालमा सभाको बीचमा तिमीले जुन प्रतिज्ञा गरेका थियौ त्यसबाट झूटा नबन।
65यदि तिमी सक्छौ भने दुःशासनको रगत पिऊ। हे कुन्तीपुत्र, तिमीले जे भनेका थियौ कि युद्धमा धृतराष्ट्रपुत्रहरूको
66म चाँडै वध गर्नेछु — त्यसको समय अब आइसकेको छ। तिमीलाई वास्तवमा व्यञ्जनका — मासु तथा पेय दुवैका — विषयमा मात्र पुरस्कार मिल्न सक्छ।
67तर व्यञ्जन र युद्धमा महान् अन्तर छ। आऊ, अब युद्ध गर र पुरुष बन। हे भरत, तिमी आफ्नो गदालाई अङ्गालो हालेर मारिएर रणभूमिमा पल्टिरहनेछौ।
68हे वृकोदर, त्यस सभामा तिमीले जुन फुर्ती लगाएका थियौ त्यो झूटो हो।" हे उलूक, मेरो तर्फबाट नकुललाई पनि भन्नू —
69"अब धैर्यपूर्वक युद्ध गर र म तिम्रो पौरुष हेर्नेछु। यो पनि हेर्नेछु कि युधिष्ठिरप्रति तिम्रो आदर कति ठूलो छ र मप्रति तिरस्कार कति।
70अब कृष्णा (द्रौपदी)ले भोगेका कष्टको स्मरण गर।" राजाहरूका बीचमा सहदेवलाई पनि मेरो तर्फबाट यी वचन भन्नू —
71"हे पाण्डुपुत्र, अब युद्धको घोषणा भइसकेको छ, त्यसैले आफ्नो सम्पूर्ण शक्तिले युद्ध गर र आफ्ना कष्टको स्मरण गर।" द्रुपद र विराटलाई पनि मेरो तर्फबाट भन्नू — "तिमीहरू मूर्ख हौ, किनभने तिमीहरू मलाई आफ्नो स्वामी बनाउन सन्तुष्ट छैनौ, बरु यसको विपरीत तिमीहरूले प्रसन्नतापूर्वक युधिष्ठिरको दासता स्वीकार गरेका छौ। यो राजा कुनै प्रशंसाको योग्य छैन — सम्भवतः यही सोचेर तिमीहरू अब हामीसँग युद्ध गर्न आएका छौ।
72त्यसैले तिमीहरू एकजुट भएर आफ्ना र पाण्डवहरूका प्रयोजन सिद्ध गर्न तथा मेरो मृत्यु ल्याउनका लागि मसँग युद्ध गर।"
73पञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्नलाई मेरो तर्फबाट भन्नू — "अब तिम्रो समय आइसकेको छ र अब तिमी मृत्युसँग भेट्नेछौ।
74युद्धमा द्रोणको सामु आएर तिमी जान्नेछौ कि तिम्रा लागि के भलो छ। आफ्ना हितैषीहरूका लागि युद्ध गर र कुनै दुष्कर कर्म गरेर देखाऊ।" हे उलूक, मेरो तर्फबाट शिखण्डीलाई यसरी भन्नू — "महाबाहु कुरुपुत्रले तिम्रो वध गर्दैन, किनभने उसले तिमीलाई स्त्री मान्दछ।
75धनुर्धरहरूमा अग्रगण्य ती गङ्गापुत्रले पनि तिम्रो वध गर्नेछैनन्; त्यसैले निर्भय भएर युद्ध गर; आफ्नो सम्पूर्ण शक्तिले युद्ध गर, म तिम्रो पौरुष हेर्नेछु।"
76यसो भनेर त्यो राजा ठूलो स्वरले हाँस्यो र उलूकलाई भन्यो — "वासुदेवले सुन्दासुन्दै धनञ्जयलाई फेरि भन्नू —
77"या त हामीलाई परास्त गरेर यस विश्वमाथि शासन गर, अथवा स्वयं हामीबाट परास्त भई वीरहरूको निद्रा सुत।
78हे पाण्डुपुत्र, आफ्नो राज्यबाट निर्वासित हुनुको र वनमा बसोबास गर्नुको पीडा तथा कृष्णा (द्रौपदी)ले भोगेको कष्टको स्मरण गरेर पुरुष बन।
79जुन सम्पूर्ण प्रयोजनका लागि क्षत्रिय स्त्रीले पुत्रलाई जन्म दिन्छिन् ती सबै अब आइपुगेका छन् — बल, पराक्रम, वीरता र अस्त्रसञ्चालनको कौशल,
80र पौरुष — यिनलाई युद्धमा देखाएर आफ्नो क्रोध शान्त पार। सताइएर, हतोत्साहित भई र दीर्घकालसम्म निर्वासित रहेर,
81तथा धनबाट वञ्चित भएर कसको हृदय नटुट्ला? कोही यस्तो छ र जो उत्तम कुलमा उत्पन्न भएर, स्वयं स्वामी भएर र अरूको धनको लालसा नराखेर पनि, उत्तराधिकारबाट आफ्नो अधिकारको राज्य गुमाउँदा क्रोधले उद्दीप्त नहोस्?
82तिमीले जुन ठूला-ठूला कुरा गरेका छौ ती कर्ममा उत्रून्; त्यो पुरुष निकम्मा मानिन्छ जसले फुर्ती लगाएर त्यसलाई कर्ममा सिद्ध गर्दैन।
83यो राज्य र यी भूभाग, जो अब शत्रुहरूको अधिकारमा छन्, तिनलाई फिर्ता लेऊ; वस्तुतः यिनै युद्धका दुई प्रयोजन हुन्; त्यसैले आफ्नो पराक्रम देखाऊ।"
84तिमी द्यूतमा पराजित भयौ र कृष्णा (द्रौपदी) सभामा घिसारिइन्। यस्ता परिस्थितिमा जसले आफूलाई पुरुष मान्दछ उसले क्रोध प्रकट गर्नुपर्दछ।
85बाह्र वर्षसम्म तिमी आफ्नो घरबाट निकालिएर वनमा निर्वासित रह्यौ, र पूरा एक वर्षसम्म तिमीले विराटका अधीनमा दासको रूपमा जीवन बितायौ।
86त्यसैले राज्यबाट निर्वासित हुनुको कष्टको, वनमा बसोबासको र कृष्णाका दुःखको स्मरण गरेर पुरुष बन।
87तिनीहरूमाथि आफ्नो क्रोध देखाऊ जसले तिम्रो निर्वासनको समयमा बारम्बार तिमीलाई कठोर वचन भने, किनभने क्रोध नै पौरुष हो।
88क्रोध, बल, पराक्रम, ज्ञान, अभ्यास र अस्त्रसञ्चालनको शीघ्रता — हे पृथापुत्र, यिनलाई अब देखाऊ र युद्ध गर तथा पुरुषजस्तै आचरण गर।
89प्रत्येक अस्त्रका अधिष्ठाता देवताहरूको अब आवाहन भइसकेको छ। कुरुक्षेत्र अब हिलोरहित छ, तिम्रा अश्व हृष्टपुष्ट र चिल्ला छन्, तिम्रा सैनिकहरूलाई तिनको तलब दिइसकिएको छ; त्यसैले भोलि केशवसँग युद्ध गर।
90युद्धमा भीष्मको सामना नगरी तिमी फुर्ती किन लगाउँछौ? जसरी त्यो मूर्ख गन्धमादन पर्वतमा कहिल्यै नचढी नै फुर्ती लगाउँथ्यो,
91तिमी पनि त्यसै प्रकारले फुर्ती लगाउँछौ; हे कुन्तीपुत्र, फुर्ती नलगाई आफ्नो पौरुष देखाऊ। महान् क्रोधले उद्दीप्त सूतपुत्र, बलले सम्पन्न पुरुषहरूमा अग्रगण्य शल्य,
92र बलशाली पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती द्रोण — जो सबै युद्धमा स्वयं शचीपति (इन्द्र)जस्तै छन् — यी सबैलाई युद्धमा परास्त नगरी हे पृथापुत्र, तिमी राज्यको इच्छा कसरी गर्दछौ?
93जो धनुर्विद्याका तथा वेदका पनि आचार्य हुन्, जसले यी दुवैको पूर्ण अध्ययन गरेका छन्, जो युद्धमा अग्रगण्य छन् र जसलाई आफ्नो सेनाबाट कहिल्यै अलग गर्न सकिँदैन —
94हे पृथापुत्र, ती द्रोणलाई युद्धमा परास्त गर्ने जुन इच्छा तिमी राख्दछौ त्यो व्यर्थ छ; मैले कहिल्यै सुनिनँ कि वायुले कहिल्यै मेरु पर्वतलाई हल्लाएको होस्।
95तर वायुले मेरु पर्वतलाई हल्लाइदेओस्, आकाश पृथ्वीमाथि खसिदेओस्, वर्तमान युग बदलिदेओस् — यदि तिमीले मलाई जे भनेका छौ त्यो कहिल्यै घटित होस्।
96को छ त्यस्तो — पृथापुत्र होऊन् वा अरू कोही — जो यस शत्रुसंहारकसँग युद्ध गरेर जीवित र स्वस्थ घर फर्कन सकोस्?
97यस पृथ्वीमा खुट्टा राख्ने को छ त्यस्तो जो यी दुवैसँग भिडेर र आफ्नो शरीरलाई ती भयङ्कर बाणको सम्पर्कमा ल्याएर रणभूमिबाट जीवित निस्कन सकोस्?
98इनारको भ्यागुताजस्तै तिमी जम्मा भएका राजाहरूको यस विशाल सेनाको बल किन बुझ्दैनौ, जसलाई जित्न कठिन छ र जो दिव्य सेनाजस्तै चम्किँदै राजाहरूद्वारा त्यसै रक्षित छ जसरी स्वयं स्वर्ग देवताहरूद्वारा?
99पूर्व, पश्चिम, दक्षिण र उत्तरका राजाहरूद्वारा, मत्स्यहरूसहित शाल्वहरूद्वारा, मध्यदेशका कुरुहरूद्वारा, म्लेच्छ, पुलिन्द, द्रविड, आन्ध्र र काञ्चीहरूद्वारा रक्षित —
100हे अल्पबुद्धि मूर्ख, हात्तीहरूको यस सेनाको बीचमा, नानाथरी जातिले बनेको र युद्धमा गङ्गाका तरङ्गजस्तै अलङ्घ्य यस सेनाको बीचमा तिमी मसँग युद्ध किन गर्न चाहन्छौ?
101म जान्दछु कि तिम्रा तरकस रित्तिइसकेका छन्। म तिम्रो त्यस रथलाई जान्दछु जो अग्निले तिमीलाई दिएका थिए। हे पृथापुत्र, म तिमीलाई युद्धमा जान्दछु र हे भरत, तिम्रा दिव्य ध्वजा पनि जान्दछु।
102युद्ध गर र फुर्ती नलगाऊ; हे अर्जुन, तिमी यति फुर्ती किन लगाउँछौ? मानिसले युद्ध आफ्नो युद्धपद्धतिले जित्दछ, फुर्तीको फलस्वरूप जित्दैन।
103हे धनञ्जय, यदि संसारमा मानिसहरू फुर्ती लगाएरै सफल हुन्थे भने सबैका प्रयोजन सिद्ध हुन्थे, किनभने फुर्ती लगाउनमा को पछि पर्ला?
104म जान्दछु कि वासुदेव तिम्रा सहायक हुन्, म तिम्रो त्यस गाण्डीव धनुषलाई जान्दछु जो छ हात लामो छ। म जान्दछु कि तिमीजस्तो कुनै योद्धा छैन, र यो सबै जान्दाजान्दै पनि म तिमीलाई तिम्रो राज्यबाट वञ्चित गर्दछु।
105मानिसले आफ्ना इच्छामा यसै सफलता पाउँदैन। केवल इच्छाशक्तिले नै विधाताले प्रतिकूल परिस्थितिलाई अनुकूल बनाइदिन्छन् र तिनलाई आफ्नो वशमा पार्दछन्।
106तेह्र वर्षसम्म मैले यस राज्यको भोग गरेँ जब तिमी रोइरह्यौ; र अब तिमीलाई तिम्रा मित्रहरूसहित मारेर म फेरि यसमाथि शासन गर्नेछु।
107जब तिमी द्यूतमा पराजित भई दास बनाइयौ, तब तिम्रो गाण्डीव धनुष कहाँ थियो? र हे फाल्गुन, तब भीमसेनको बल कहाँ थियो?
108त्यस प्रशंसनीया कृष्णाको सहायताविना तिमीहरू त्यस समय मुक्त हुने थिएनौ, यद्यपि तिमीहरूसँग गदा लिएका भीमसेन र गाण्डीव लिएका फाल्गुनको सहायता थियो।
109पृषतवंशकी त्यस कन्याले तिमीहरूलाई मुक्त गराइन्, जो दासताको दशामा पुगिसकेका थियौ र केवल नीचहरूका योग्य कामहरूमा तथा दासजस्तै काम गर्नमा लागिरहेका थियौ।
110त्यस समय मैले तिम्रा विषयमा जे भनेको थिएँ — कि तिमी गुदीविनाको तिलको दानाजस्तै हौ — त्यो वास्तवमा सत्य नै थियो; किनभने के विराटनगरमा पृथापुत्र (अर्जुन)ले लामा केश राखेका थिएनन्?
111हे कुन्तीपुत्र, विराटको महलमा भान्सेको काम गर्दा भीमसेनले जुन थकान अनुभव गरे, त्यो मेरो पौरुषको प्रमाण हो।
112नपुंसकको वेश धारण गरेर, लामा केश राखेर र कम्मरपेटी बाँधेर तिमी एउटी कन्यालाई नृत्य सिकाउनमा लागेका थियौ। यही त्यो दण्ड हो जो क्षत्रियहरूले त्यस क्षत्रियलाई दिन्छन् जो युद्धबाट भाग्दछ।
113न वासुदेवको भयले, न हे फाल्गुन, तिम्रो भयले म तिमीलाई राज्य फिर्ता गर्नेछु; त्यसैले केशवसँग मिलेर युद्ध गर।
114न छल, न माया, न बाजीगरको चतुर्याइँ — यीमध्ये कुनै पनि त्यसलाई भयभीत पार्दैन जसले युद्धका लागि शस्त्र उठाइसकेको छ; यिनले त केवल उसको क्रोध मात्र भडकाउँछन्।
115हजार वासुदेव र सय फाल्गुन मसँग — जसका पाखुराले कहिल्यै व्यर्थ प्रहार गर्दैनन् — भिडेर चारै दिशामा भाग्नेछन्।
116जाऊ, भीष्मसँग युद्ध गर, अथवा आफ्नो शिरले पर्वतलाई फोरिदेऊ, अथवा केवल आफ्ना दुवै पाखुराको बलले त्यस विशाल सागरलाई तरिहाल —
117त्यो सागर जसमा शरद्वान्का पुत्र (कृप) महामत्स्य छन्, विविंशति महासर्प छ, भीष्म अपरिमित बलको धारा हुन्, द्रोण त्यसको अजेय गोही हो,
118कर्ण र शल्य त्यसका साना माछा र भुमरी हुन्, काम्बोज मुखबाट ज्वाला ओकल्दै छ, बृहद्बल त्यसका विशाल तरङ्ग हुन् र सोमदत्तका पुत्र त्यसका तिमि माछा,
119युयुत्सु र भगदत्त त्यसका आँधी हुन्, श्रुतायु र हृदिकका पुत्र त्यसका खाडी र उपसागर, दुःशासन त्यसका छाल, सुषेण र चित्रायुध त्यसका समुद्री हात्ती र गोही,
120जयद्रथ त्यसका लुकेका चट्टान, पुरुमित्र त्यसको गहिराइ, शकुनि त्यसका झरना। जब अक्षय अस्त्रका तरङ्ग भएको यस सागरमा ओर्लेर तिमी थाक्नेछौ र सुध गुमाउनेछौ, तब तिम्रो मनले पश्चात्ताप गर्नेछ।
121हे पृथापुत्र, तब तिम्रो मन पृथ्वीमाथि शासन गर्ने विचारबाट त्यसै फर्कनेछ जसरी कलङ्कित जीवन बिताउनेको मनले स्वर्गका सम्पूर्ण आशा त्याग्दछ। तिम्रा लागि राज्य जित्नु त्यति नै कठिन छ जति त्यस मानिसका लागि स्वर्ग पाउनु जसले कहिल्यै तप गरेन।"