सैन्यनिर्याण पर्व — कुरुक्षेत्र में प्रवेश
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 221
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच जनार्दनवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृनुवाच धर्मात्मा समक्षं केशवस्य ह॥
2श्रुतं भवद्भिर्यद् वृत्तं सभायां कुरुसंसदि। केशवस्यापि यद् वाक्यं तत् सर्वमवधारितम्॥
3तस्मात् सेनाविभागं मे कुरुध्वं नरसत्तमाः। अक्षौहिण्यश्च सप्तैताः समेता विजयाय वै॥
4तासां ये पतयः सप्त विख्यातास्तान् निबोधत। दुपदश्च विराटश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ॥
5सात्यकिश्चेकितानश्च भीमसेनश्च वीर्यवान्। एते सेनाप्रणेतारो वीराः सर्वे तनुज्यजः॥
6सर्वे वेदविदः शूरोः सर्वे सुचरितव्रताः। ह्रीमन्तो नीतिमन्तश्च सर्वे युद्धविशारदाः॥
7इष्वस्त्रकुशलाः सर्वे तथा सर्वास्त्रयोधिनः। सप्तानामपि यो नेता सेनानां प्रविभागवित्॥
8यः सहेत रणे भीष्मं शरार्चिः पावकोपमम्। तं तावत् सहदेवात्र प्रब्रूहि कुरुनन्दन। स्वमतं पुरुषव्याघ्र को नः सेनापतिः क्षमः॥
9सहदेव उवाच संयुक्तं एकदुःखश्च वीर्यवांश्च महीपतिः। यं समाश्रित्य धर्मज्ञं स्वमंशमनुयुज्महे॥
10मत्स्यो विराटो बलवान् कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः। प्रसहिष्यति संग्रामे भीष्मं तांश्च महारथान्॥
11वैशम्पायन उवाच तथोक्ते सहदेवेन वाक्ये वाक्यविशारदः। नकुलोऽनन्तरं तस्मादिदं वचनमाददे॥
12वयसा शास्त्रतो धैर्यात् कुलेनाभिजनेन च। ह्रीमान् बलान्वितः श्रीमान् सर्वशास्त्रविशारदः॥
13वेद चास्त्रं भरद्वाजाद् दुर्धर्षः सत्यसङ्गरः। यो नित्यं स्पर्धते द्रोणं भीष्मं चैव महाबलम्॥
14श्लाध्यः पार्थिववंशस्य प्रमुखे वाहिनीपतिः। पुत्रपौत्रैः परिवृतः शतशाख इव द्रुमः॥
15यस्तताप तपो घोरं सदारः पृथिवीपतिः। रोषाद् द्रोणविनाशाय वीरः समितिशोभनः॥
16पितेवास्मान् समाधत्ते यः सदा पार्थिवर्षभः। श्वशुरो द्रुपदोऽस्माकं सेनाग्रं स प्रकर्षतु॥
17स द्रोणभीष्मावायातौ सहेदिति मतिर्ममा स हि दिव्यास्त्रविदं राजा सखा चाङ्गिरसो नृपः॥
18माद्रीसुताभ्यामुक्ते तु स्वमते कुरुनन्दनः। वासविर्वासवसमः सव्यसाच्यब्रवीद् वचः॥
19योऽयं तपःप्रभावेण ऋषिसंतोषणेन च। दिव्यः पुरुष उत्पन्नो ज्वालावर्णो महाभुजः॥
20धनुष्मान् कवची खड्गी रथमारुह्य दंशितः। दिव्यैर्हयवरैर्युक्तमग्निकुण्डात् समुत्थितः॥
21गर्जनिव महामेघो स्थधोघेण वीर्यवान्। सिंहसंहननो वीरः सिंहतुल्यपराक्रमः॥
22सिंहोरस्कः सिंहभुजः सिंहवक्षा महाबलः। सिंहगर्जनो वीरः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः॥
23सुभूः सुदंष्ट्रः सुहनुः सुबाहुः सुमुखोऽकृशः। सुजत्रुः सुविशालाक्षः सुपादः सुप्रतिष्ठितः॥
24अभेद्यः सर्वशस्त्राणां प्रभिन्न इव वारणः। जज्ञे द्रोणविनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः॥
25धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सहेद् भीष्मस्य सायकान्। वज्राशनिसमस्पर्शान् दीप्तास्यानुरगानिव॥
26यमदूतसमान् वेगे निपाते पावकोपमान्। रामेणाजौ विषहितान् वज्रनिष्पेषदारुणान्॥
27पुरुषं तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम्। धृष्टद्युम्नमृते राजनिति मे धीयते मतिः॥
28क्षिप्रहस्तश्चित्रयोधी मत: सेनापतिर्मम। अभेद्यकवचः श्रीमान् मातङ्ग इव यूथपः॥
29भीमसेन उवाच वधार्थं यः समुत्पन्नः शिखण्डी दुपदात्मजः। वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋषयश्च समागताः॥
30यस्य संग्राममध्ये तु दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वतः। रूपं द्रक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः॥
31न तं युद्धे प्रपश्यामि यो भिन्द्यात् तु शिखण्डिनम्। शस्त्रेण समरे राजन् संनद्धं स्यन्दने स्थितम्॥
32द्वैरथे समरे नान्यो भीष्मं हन्यान्महाव्रतम्। शिखण्डिनमृते वीरं स मे सेनापतिर्मतः॥
33युधिष्ठिर उवाच सर्वस्य जगतस्तात् सारासारं बलाबलम्। सर्वं जानाति धर्मात्मा मतमेषां च केशवः॥
34यमाह कृष्णो दाशार्हः सोऽस्तु सेनापतिर्ममा कृतास्त्रोऽष्यकृतास्त्रो वा वृद्धो वा यदि वा युवा।।३४।
35एष नो विजये मूलमेष तात विपर्यये। अत्र प्राणाश्च राज्यं च भावाभावौ सुखासुखे॥
36एष धाता विधाता च सिद्धिरत्र प्रतिष्ठिता। यमाह कृष्णो दाशार्हः सोऽस्तु नो वाहिनीपतिः॥
37ब्रवीतु वदतां श्रेष्ठो निशा समभिवर्तते। ततः सेनापतिं कृत्वा कृष्णस्य वशवर्तिनः॥
38रात्रेः शेषे व्यतिक्रान्ते प्रयास्यामो रणाजिरम्। अधिवासितशस्त्राश्च कृतकौतुकमङ्गलाः॥
39वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः। अब्रवीत् पुण्डरीकाक्षो धनंजयमवेक्ष्य ह॥
40ममाप्येते महाराज भवद्भिर्य उदाहृताः। नेतारस्तव सेनाया मता विक्रान्तयोधिनः॥
41सर्वं एवं समर्था हि तव शत्रु प्रबाधितुम्। इन्द्रस्यापि भयं ह्येते जनयेयुर्महाहवे॥
42किं पुनर्धार्तराष्ट्राणां लुब्धानां पापचेतसाम्। मयाऽपि हि महाबाहो त्वत्प्रियार्थं महाहवे॥
43कृतो यत्नो महांस्तत्र शमः स्यादिति भारत। धर्मस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम्॥
44कृतास्त्रं मन्यते बाल आत्मानमविचक्षणः। धार्तराष्ट्रो बलस्थं च पश्यत्यात्मानमातुरः॥
45युज्यतां वाहिनी साधु वधसाध्या हि मे मताः। न धार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति स्थातुं दृष्ट्वा धनंजयम्॥
46भीमसेनं च संक्रुद्धं यमौ चापि यमोपमौ। युयुधानद्वितीयं च धृष्टद्युम्नममर्षणम्॥
47अभिमन्युं द्रौपदेयान् विराटदुपदावपि। अक्षौहिणीपतींश्चान्यान् नरेन्द्रान् भीमविक्रमान्॥
48सारवद् बलमस्माकं दुष्प्रधर्षं दुरासदम्। धार्तराष्ट्रबलं संख्ये हनिष्यति न संशयः॥ धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सेनापतिमरिंदम।
49वैशम्पायन उवाच एवमुक्ते तु कृष्णेन सम्प्राहृष्यन्नरोत्तमाः॥ तेषां प्रहृष्टमनसां नादः समभवन्महान्।
50योग इत्यथ सैन्यानां त्वरतां सम्प्रधावताम्॥ हयवारणशब्दाश्च नेमिघोषाश्च सर्वतः।
51शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च तुमुलाः सर्वतोऽभवन्॥ तदुग्रं सागरनिभं क्षुब्धं बलसमागमम्।
52रथपत्तिगजोदग्रं महोर्मिभिरवाकुलम्॥ धावतामाह्वयानानां तनुत्राणि च बनताम्।
53प्रयास्यतां पाण्डवानां ससैन्यानां समन्ततः॥ गड्डेव पूर्णा दुर्धर्षा समदृश्यत वाहिनी। अग्रानीके भीमसेनो माद्रीपुत्रौ च दंशितौ॥
54सौभद्रो द्रौपदेयाश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। प्रभद्रकाश्च पञ्चाला भीमसेनमुखा ययुः॥
55ततः शब्दः समभवत् समुद्रस्येव पर्वणि। हृष्टानां सम्प्रयातानां घोषो दिवमिवास्पृशत्॥
56प्रहृष्टा दंशिता योधाः परानीकविदारणाः। तेषां मध्ये ययौ राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥
57शकटापणवेशाश्च यानयुग्यं च सर्वशः। कोशं यन्त्रायुधं चैव ये च वैद्याश्चिकित्सकाः॥
58फल्गु यच्च बलं किंचिद् यच्चापि कृशदुर्बलम्। तत् संगृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः॥
59उपप्लव्ये तु पाञ्चाली द्रौपदी सत्यवादिनी। सह स्त्रीभिर्निववृते दासीदाससमावृता॥
60कृत्वा मूलप्रतीकारं गुल्मैः स्थावरजङ्गमः। स्कन्धावारेण महता प्रययुः पाण्डुनन्दनाः॥
61ददतो गां हिरण्यं च ब्राह्मणैरभिसंवृताः। स्तूयमाना ययू राजन् रथैर्मणिविभूषितैः॥
62केकया धृष्टकेतुश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभुः। श्रेणिमान् वसुदानश्च शिखण्डी चापराजितः॥
63हृष्टास्तुष्टाः कवचिन: सशस्त्राः समलंकृताः। राजानमन्ययुः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम्॥
64जघनार्धे विराटश्च याज्ञसेनिश्च सौमकिः। सुधर्मा कुन्तिभोजश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः॥
65रथायुतानि चत्वारि हयाः पञ्चगुणास्तथा। पत्तिसैन्यं दशगुणं गजानामयुतानि षट्॥
66अनाधृष्टिश्चेकितानो धृष्टकेतुश्च सात्यकिः। परिवार्य ययुः सर्वे वासुदेवधनंजयौ॥
67आसाद्य तु कुरुक्षेत्रं व्यूढानीकाः प्रहारिणः। पाण्डवाः समदृश्यन्त नर्दन्तो वृषभा इव॥
68तेऽवगाह्य कुरुक्षेत्रं शङ्खान् दध्मुररिंदमाः। तथैव दध्मतुः शङ्ख वासुदेवधनंजयौ॥
69पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। निशम्य सर्वसैन्यानि समहृष्यन्त सर्वशः॥
70शङ्खदुन्दुभिसंसृष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम्। पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरांश्चान्वनादयत्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said The virtuous-souled king Yudhishthira the just, having heard these words of Janardana, said to his brothers in the presence of Keshava.
2You have heard what happened in that assemblage of the Kurus and you have also understood what words Keshava has said.
3Therefore do you, O best among men, make a division of my army; these are the seven Akshauhinis who have assembled for my victory.
4Listen to the names of those renowned who to be their respective commanders. Drupada, Virata, Dhrishtadyumna and Shikhandin,
5Satyaki, Chekitana and Bhimasena endued with strength, these heroes who are prepared to sacrifice their lives will be the commanders of my army.
6All of then are conversant with the Vedas, and all those heroes have made and observed excellent vows; all of them know very well the science of war and are endued with modesty and know diplomacy. men are
7All of them besides can fight with all weapons and are skillful in the use of arrows and other weapons. He who will command these seven division must have a knowledge of all the divisions of the army.
8He must besides withstand the flame of his arrows similar to those of fire. Speak out, O Sahadeva, O delighted of the Kuru race, your own opinion as to who has these qualifications, O best among men, and who is competent to be our general?
9Sahadeva said Bound to us by a tie and having the same cause for sorrow as ourselves, the ruler of the earth, endued with prowess, the one conversant with virtue taking refuge with whom we seek to gain our share.
10That mighty king of the Matsya's, Virata, a master in the use of weapons and hard to vanquish in battle, will withstand in battle Bhishma and those mighty car-warriors.
11Vaishampayana said These words being spoken by Sahadeva, Nakula who was eloquent, said these words.
12“In age, in a knowledge of the holy books, in patience, in nobility of birth and in high connections, he, who is respectable, who is well versed in all the holy books and sciences,
13He who learnt the handing of weapons from Bharadvaja, he who is hard to vanquish and ever devoted to truth, who ever challenges Drona as also Bhishma endued with great strength,
14He who is enviable in the races of the rulers of the earth, the foremost of all leaders of armies and who surrounded by sons and grandsons is like a tree with a hundred branches,
15The lord of the earth who in company with his wife practiced hard austerities for destroying Drona, that hero who adorns an assembly,
16That best among the rulers of the earth who ever supports us as a father, our father-inlaw Drupada, should stand at the head of our army.
17He will be able to withstand both Drona and Bhishma. Such has been my opinion; that king is familiar with the use of celestial weapons and the king is the friend of Angiras.”
18The two sons of Madri having spoken out their own opinions, that delighter of the Kuru race, Savyasachin, the son of Vasava, equal to Vasava himself, said these words.
19He, who by the virtue of his austerity and by his gratification of the Rishis, that celestial being of long arms came out, looking like fire,
20Armed with bows and swords, clad in amours and ascending a chariot drawn by celestial horses of superior breed, from the hole of the sacrificial fire.
21That man endued with strength, whose chariot rattle is like the roar of the large masses of clouds, that hero, who endued with the strength of lions, is capable of slaying a lion;
22That one of great effulgence and strength who has the heart of a lion, the arms of a lion, the chest of a lion, the roars of a lion as also the shoulders of a lion,
23That man who has beautiful eyebrows, beautiful teeth, beautiful cheeks, beautiful arms, beautiful face, beautiful feet and beautiful frame of body,
24Who can not be pierced by any weapon, like an infuriated elephant-this one, a speaker of truth, and a restrainer of his senses, was born for slaying Drona.
25I think that this Dhrishtadyumra will be able to withstand the arrows of Bhishma, which strike with the force the thunderbolt and which look like blazing serpents,
26Which in force are equal to the messengers of Yama and in causing havoc are like fire and which falling as they do with the heaviness of the thunderbolt could be borne only by Rama.
27That man I do not see who can withstand that one of great vows (Bhishma) save and except Dhrishtadyumna, o king; and such is my opinion.
28In my opinion this warrior, who is like the chief elephant of a herd, and endued with prosperity, lightness of hand, clad in a coat of mail that cannot be pierced, well versed in the use of all weapons, should be my commander,
29Bhimasena said That Shikhandin, the son of Drupada who is born for the destruction ((of Bhishma) as it is used to be said, O chief among kings, by the assembled Siddhas and Rishis,
30Whose form in the midst of the fight, while displaying celestial weapons, people will see to be like that of the great-souled Rama (should be the commander).
31I do not see that man who could in battle subjugate Shikhandin while under arms, O king, and seated on his chariot clad in mail.
32In hand single combat, no one save Shikhandin could slay that hero, Bhishma, of great vows and it is my opinion that he should be our general.
33Yudhishthira said The truth or untruth, the strength and weakness of the entire world, my dear, brothers and the minds of these, the great souled Keshava knows.
34He, whom Krishna, of the Dasharha race, will name, should be my general whether he is a master in the use of weapons or otherwise or whether he is old or young.
35He, my dear brothers, in the root of our victory or our defeat and on him depend our lives, our kingdom, our success, our want, our happiness and our misery.
36He is the lord he is the ordainer and on him depends success and let him, who is named by Krishna of the Dasharha race, be the leader of my forces.
37Let the foremost of speakers speak, for it is now almost night; having selected our general, under the guidance of Krishna,
38We shall at the end of this night march to the field of battle after having worshipped our weapons and duly performed all the auspicious ceremonies.
39Vaishampayana said Hearing those words of the wise and virtuous king, the one of lotus eyes said looking on Dhananjaya.
40In my opinion too, O great king, these powerful warriors who have been named by you, should be the leaders of your army.
41All of them are competent to withstand your enemies and they will beget fear in even Indra in the great war,
42What to speak of those sons of Dhritarashtra of wicked heart who are acting from covetousness. By me too, O you of long arms, has been taken great pains for your benefit in the forth-coming great war.
43With that view, I have taken great pains so that there might be peace, O Bharata, and we have thus paid off the debt we owned to virtue and can besides not be blamed by fault-finding persons.
44That boy thinks himself wise and a master in the use of weapons, and though the son of Dhritarashtra considers himself strong yet in reality he is weak.
45Array your troops for battle for in my opinion it is possible to slay them. The son of Dhritarashtra will not be able to continue in their present attitude after seeing Dhananjaya.
46As also when he sees Bhimasena excited with anger, and the twins who are like Yama himself and the wrathful Dhrishtadyumna having Yuyudhana for his second,
47And Abhimanyu and the sons of Draupadi and Virata and Drupada and other chiefs of men of fierce strength, each the commander of an Akshauhini.
48Our army has great strength and is besides hard to vanquish and is hard to withstand and I think that in the battle will slay the army of the son of Dhritarashtra-there is no doubt about it. O chastiser of foes, I consider that Dhrishtadyumna should be our general.
49Vaishampayana said Krishna having said this all those best among men were highly rejoiced and there was a great shout sent up by these whose minds had been made cheerful.
50There was a speedy moving about among the soldiers all crying "Dravup" and there was everywhere the roar of elephants, the neighing of horses and the clatter of the wheels of the chariots.
51There was everywhere a loud uproar caused by the sounds of conches and of drums, and the assembling of that army caused a din like that of the sea in a tempest.
52The army, composed of chariots, infantry and cavalry, with the soldiers running about summoning one another and buckling on their Armour.
53And the Pandavas moving about, looked like the Ganga troubled by great waves and full to the brim. The army seemed to be hard to vanquish. In front of the army were Bhimasena and the two sons of Madri clad in coats of mail,
54And the son of Subhadra and the (five) sons of Draupadi and Dhrishtadyumna, the son of Parshata race, the Prabhadrakash and the Panchalas under the leadership of Bhimasena.
55The sound proceeding from these was like the roar of the sea on the day of the new moon; and the shouts, sent by the cheerful soldiers proceeding along, touched the very heavens as it were.
56The cheerful soldiers, clad in coats of mail, were capable of piercing the hostile armies and in the midst of those went Yudhishthira the son of Kunti,
57With carts and transport cars, and all descriptions of vehicles, the treasury, weapons and machines and physicians and surgeons,
58The few invalids that there were in the army and all those that were weak and powerless-taking all these the king went with those that served him as attendants.
59The truthful princess of Panchali, the daughter of Drupada in company with other ladies and surrounded by servant and maids remained at Upaplavya.
60Those delighters of the Pandu race set out with a large army after having made due arrangements for guarding over their wealth and having erected a surrounding wall at a short distance and soldiers being placed at regular intervals.
61They proceeded distributing cows and gold and surrounded by Brahmanas; O king, they proceeded, hymns being sung in their praise, on chariots ornamented with gems and precious stones.
62The Kaikeya princes and Dhrishtaketu the son of the prince of the Kashis, Shrenimat, Vasudana, and Shikhandin who had never met with defeat,
63With cheerful hearts, clad in coats of mail, well-armed, and with their persons well ornamented, all followed surrounding the king Yudhishthira.
64In the rear were, Virata and the son of Yagasena of the Somaka race, Sudharman and Kuntibhoja and the sons of Dhrishtadyumna,
65Forty thousand chariots, five times that number of horses, ten times that number of foot soldiers, and sixty thousand elephants.
66Anadhristhi and Chekitana, Dhrishtaketu and Satyaki all went surrounding the king as also Vasudeva and Dhananjaya.
67And having racing Kurukshetra with their army ready for action, those smiters, the Pandavas, looked like bulls wandering about with loud roars.
68And reaching Kurukshetra those chastiser of foes blew their conches and in the same way did Vasudeva and Dhananjaya also blow their conches.
69All the soldiers of the army became cheerful in every way at hearing the sound of the Panchajanya conch which was similar to the roaring of thunder.
70Sounds of conches and drums mixed with the leonine roars of those soldiers endued with activity resounded in the earth and the sky and the seas also.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — जनार्दन के ये वचन सुनकर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने केशव की उपस्थिति में अपने भाइयों से कहा।
2कुरुओं की उस सभा में जो कुछ हुआ वह तुमने सुन लिया, और केशव ने जो वचन कहे हैं वह भी तुमने समझ लिया।
3इसलिए हे नरश्रेष्ठ, तुम मेरी सेना का विभाजन करो; मेरी विजय के लिए ये सात अक्षौहिणी सेनाएँ एकत्र हुई हैं।
4उन यशस्वी वीरों के नाम सुनो जो उनके अपने-अपने सेनापति होंगे — द्रुपद, विराट, धृष्टद्युम्न और शिखण्डी,
5सात्यकि, चेकितान और महाबली भीमसेन — प्राण न्योछावर करने को उद्यत ये वीर मेरी सेना के सेनापति होंगे।
6वे सब वेदों के ज्ञाता हैं, और उन समस्त वीरों ने उत्तम व्रत लिए और उनका पालन किया है; वे सब युद्धविद्या को भलीभाँति जानते हैं, विनयशील हैं और नीति के ज्ञाता हैं।
7इसके अतिरिक्त वे सब समस्त अस्त्रों से युद्ध कर सकते हैं और बाण तथा अन्य शस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं। जो इन सात विभागों का सेनापतित्व करेगा उसे सेना के समस्त अंगों का ज्ञान होना चाहिए।
8इसके साथ ही उसे भीष्म के उन बाणों की अग्नि-सदृश ज्वाला भी सहनी होगी। हे सहदेव, हे कुरुकुल के आनन्दवर्धक, हे नरश्रेष्ठ, कहो — तुम्हारे मत में ये योग्यताएँ किसमें हैं और कौन हमारा सेनापति होने योग्य है?
9सहदेव ने कहा — जो सम्बन्ध के बन्धन से हमसे बँधे हैं और जिनके शोक का कारण भी हमारे ही समान है, पराक्रम से सम्पन्न वे पृथ्वीपति, वे धर्मज्ञ, जिनकी शरण लेकर हम अपना भाग पाना चाहते हैं —
10मत्स्यों के वे महाबली राजा विराट, जो अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और युद्ध में दुर्जय हैं, वे युद्ध में भीष्म तथा उन महारथियों का सामना करेंगे।
11वैशम्पायन ने कहा — सहदेव के ये वचन कह चुकने पर वाक्पटु नकुल ने ये वचन कहे।
12"अवस्था में, शास्त्रज्ञान में, धैर्य में, कुलीनता में और उच्च सम्बन्धों में जो आदरणीय हैं, जो समस्त शास्त्रों और विद्याओं में निष्णात हैं,
13जिन्होंने भरद्वाजपुत्र (द्रोण) से अस्त्रसंचालन सीखा, जो दुर्जय और सदा सत्यनिष्ठ हैं, जो द्रोण को तथा महाबली भीष्म को भी सदा ललकारते हैं,
14जो पृथ्वी के शासकों के कुलों में स्पृहणीय हैं, समस्त सेनानायकों में अग्रगण्य हैं और जो पुत्रों-पौत्रों से घिरे हुए सौ शाखाओं वाले वृक्ष के समान हैं,
15वे पृथ्वीपति, जिन्होंने अपनी पत्नी के साथ द्रोण के विनाश के लिए कठोर तप किया, वे वीर जो सभा की शोभा बढ़ाते हैं,
16पृथ्वी के शासकों में श्रेष्ठ वे, जो सदा पिता के समान हमारा भरण करते हैं — हमारे श्वशुर द्रुपद हमारी सेना के अग्रभाग में खड़े होने चाहिए।
17वे द्रोण और भीष्म दोनों का सामना कर सकेंगे। यही मेरा मत है; वे राजा दिव्यास्त्रों के प्रयोग से परिचित हैं और अंगिरा के मित्र हैं।"
18माद्री के दोनों पुत्रों के अपने-अपने मत कह चुकने पर, कुरुकुल के आनन्दवर्धक, वासव (इन्द्र) के पुत्र और स्वयं वासव के समान सव्यसाची (अर्जुन) ने ये वचन कहे।
19वे, जो तप के प्रभाव से और ऋषियों को प्रसन्न करने से, वे महाबाहु दिव्य पुरुष अग्नि के समान दीप्त होकर प्रकट हुए,
20धनुष और तलवारों से सुसज्जित, कवच पहने और उत्तम जाति के दिव्य अश्वों से जुते रथ पर आरूढ़ होकर यज्ञाग्नि के कुण्ड से निकले,
21वे बलशाली पुरुष, जिनके रथ की घरघराहट मेघों की विशाल राशि की गर्जना के समान है, वे वीर, जो सिंह के बल से सम्पन्न होकर सिंह का भी वध करने में समर्थ हैं;
22महान् तेज और बल वाले वे, जिनका हृदय सिंह का, भुजाएँ सिंह की, वक्ष सिंह का, गर्जना सिंह की तथा कन्धे भी सिंह के हैं,
23वे पुरुष जिनकी भौंहें सुन्दर हैं, दाँत सुन्दर हैं, कपोल सुन्दर हैं, भुजाएँ सुन्दर हैं, मुख सुन्दर है, चरण सुन्दर हैं और सारी देहयष्टि सुन्दर है,
24जो मदोन्मत्त हाथी के समान किसी भी शस्त्र से बेधे नहीं जा सकते — वे सत्यवादी और जितेन्द्रिय पुरुष द्रोण के वध के लिए ही उत्पन्न हुए हैं।
25मेरा विचार है कि यही धृष्टद्युम्न भीष्म के उन बाणों को सह सकेंगे, जो वज्र के वेग से आघात करते हैं और जो जलते हुए सर्पों के समान दिखाई देते हैं,
26जो वेग में यम के दूतों के समान हैं और संहार करने में अग्नि के समान, और जो वज्र के भार से गिरते हुए केवल राम (परशुराम) द्वारा ही सहे जा सकते थे।
27हे राजन्, धृष्टद्युम्न के अतिरिक्त मुझे और कोई ऐसा पुरुष नहीं दिखाई देता जो उन महाव्रती (भीष्म) का सामना कर सके; यही मेरा मत है।
28मेरे मत में यह योद्धा, जो यूथ के प्रमुख हाथी के समान है और समृद्धि तथा हस्तलाघव से सम्पन्न है, जो अभेद्य कवच धारण किए हुए है और समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निष्णात है — वही मेरा सेनापति होना चाहिए।
29भीमसेन ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, द्रुपद के वे पुत्र शिखण्डी, जो (भीष्म के) विनाश के लिए ही उत्पन्न हुए हैं — जैसा एकत्र सिद्धों और ऋषियों द्वारा कहा जाता रहा है,
30और जिनका रूप युद्ध के बीच दिव्यास्त्रों का प्रदर्शन करते समय लोग महात्मा राम (परशुराम) के समान देखेंगे — वही सेनापति होने चाहिए।
31हे राजन्, मुझे वह पुरुष नहीं दिखाई देता जो शस्त्र धारण किए और कवच पहने रथ पर बैठे शिखण्डी को युद्ध में परास्त कर सके।
32द्वन्द्वयुद्ध में शिखण्डी के अतिरिक्त और कोई उन महाव्रती वीर भीष्म का वध नहीं कर सकता; और मेरा मत है कि वही हमारे सेनापति हों।
33युधिष्ठिर ने कहा — हे प्रिय भाइयो, समस्त संसार का सत्य-असत्य, बल-निर्बल तथा इन सबके मन — यह सब महात्मा केशव जानते हैं।
34दशार्हवंशी कृष्ण जिसका नाम लेंगे वही मेरा सेनापति हो — चाहे वह अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हो या न हो, चाहे वह वृद्ध हो या तरुण।
35हे प्रिय भाइयो, हमारी विजय अथवा पराजय की जड़ वही हैं और उन्हीं पर हमारे प्राण, हमारा राज्य, हमारी सफलता, हमारा अभाव, हमारा सुख और हमारा दुःख निर्भर है।
36वही स्वामी हैं, वही विधाता हैं और सफलता उन्हीं पर निर्भर है; इसलिए दशार्हवंशी कृष्ण जिसका नाम लें, वही मेरी सेनाओं का नायक हो।
37वक्ताओं में श्रेष्ठ वे बोलें, क्योंकि अब लगभग रात्रि हो चली है; कृष्ण के मार्गदर्शन में अपना सेनापति चुनकर
38हम इस रात्रि के अन्त में अपने शस्त्रों की पूजा करके और समस्त मंगल-कर्म विधिवत् सम्पन्न करके रणभूमि की ओर प्रस्थान करेंगे।
39वैशम्पायन ने कहा — बुद्धिमान् और धर्मात्मा राजा के वे वचन सुनकर कमलनयन (कृष्ण) ने धनञ्जय की ओर देखते हुए कहा।
40हे महाराज, मेरा भी यही मत है कि आपके द्वारा नामित ये बलशाली योद्धा ही आपकी सेना के नायक हों।
41वे सब आपके शत्रुओं का सामना करने में समर्थ हैं और इस महायुद्ध में वे इन्द्र में भी भय उत्पन्न कर देंगे,
42फिर लोभवश आचरण करने वाले उन दुष्टहृदय धृतराष्ट्रपुत्रों की तो बात ही क्या। हे महाबाहु, आगामी इस महायुद्ध में आपके हित के लिए मैंने भी बड़ा परिश्रम किया है।
43हे भरत, उसी दृष्टि से मैंने बहुत यत्न किया कि शान्ति हो जाए; और इस प्रकार हमने धर्म का जो ऋण था वह चुका दिया, और अब दोष ढूँढ़ने वालों द्वारा हम पर दोष भी नहीं लगाया जा सकता।
44वह बालक अपने को बुद्धिमान् और अस्त्रों के प्रयोग में निपुण मानता है, और यद्यपि धृतराष्ट्रपुत्र अपने को बलवान् समझता है, वस्तुतः वह दुर्बल है।
45अपनी सेना युद्ध के लिए व्यूहबद्ध कीजिए, क्योंकि मेरे मत में उनका वध सम्भव है। धनञ्जय को देखकर धृतराष्ट्रपुत्र अपनी वर्तमान मुद्रा में टिक नहीं सकेंगे।
46तथा जब वे क्रोध से उद्दीप्त भीमसेन को, यम के समान दोनों जुड़वाँ भाइयों को, और युयुधान (सात्यकि) को सहायक बनाए हुए क्रुद्ध धृष्टद्युम्न को देखेंगे,
47और अभिमन्यु को, द्रौपदी के पुत्रों को, विराट और द्रुपद को तथा प्रचण्ड बल वाले अन्य नरश्रेष्ठों को, जिनमें से प्रत्येक एक अक्षौहिणी का सेनापति है।
48हमारी सेना महान् बल वाली है, इसके अतिरिक्त दुर्जय है और उसका सामना करना कठिन है; और मेरा विचार है कि युद्ध में यह धृतराष्ट्रपुत्र की सेना का संहार कर देगी — इसमें कोई सन्देह नहीं। हे शत्रुदमन, मेरा मत है कि धृष्टद्युम्न हमारे सेनापति हों।
49वैशम्पायन ने कहा — कृष्ण के यह कह चुकने पर वे समस्त नरश्रेष्ठ अत्यन्त प्रसन्न हुए और जिनके मन प्रफुल्लित हो गए थे उन सबने बड़ा हर्षनाद किया।
50सैनिकों में तीव्र भागदौड़ मच गई और सब "शीघ्र चलो" पुकारने लगे; और चारों ओर हाथियों की चिंघाड़, घोड़ों की हिनहिनाहट तथा रथों के पहियों की घरघराहट गूँज उठी।
51चारों ओर शंखों और दुन्दुभियों की ध्वनि से महान् कोलाहल उठा, और उस सेना के एकत्र होने से आँधी में उमड़े समुद्र के समान गर्जना हुई।
52रथ, पैदल और अश्वारोहियों से बनी वह सेना — जिसके सैनिक एक-दूसरे को पुकारते और कवच कसते हुए इधर-उधर दौड़ रहे थे —
53और पाण्डवों के इधर-उधर विचरने से वह महान् तरंगों से क्षुब्ध और कगार तक भरी हुई गंगा के समान लगती थी। वह सेना दुर्जय दिखाई देती थी। सेना के आगे कवच धारण किए भीमसेन और माद्री के दोनों पुत्र थे,
54तथा सुभद्रा के पुत्र (अभिमन्यु), द्रौपदी के (पाँचों) पुत्र, पार्षतवंशी धृष्टद्युम्न, प्रभद्रक और पंचाल — ये सब भीमसेन के नेतृत्व में थे।
55उनसे उठने वाली ध्वनि अमावस्या के दिन के समुद्र की गर्जना के समान थी; और आगे बढ़ते हुए उन प्रसन्न सैनिकों द्वारा किया गया हर्षनाद मानो स्वयं आकाश को छू रहा था।
56कवच धारण किए वे प्रसन्न सैनिक शत्रुसेनाओं को भेदने में समर्थ थे, और उनके बीच कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर चल रहे थे —
57गाड़ियों और भारवाही रथों, सब प्रकार के वाहनों, कोष, अस्त्र-शस्त्रों और यन्त्रों, तथा वैद्यों और शल्यचिकित्सकों के साथ,
58सेना में जो थोड़े रोगी थे और जो दुर्बल तथा शक्तिहीन थे — इन सबको लेकर वे राजा अपने सेवकों के साथ चले।
59सत्यनिष्ठ पंचालराजकुमारी द्रुपदपुत्री (द्रौपदी) अन्य स्त्रियों के साथ और दास-दासियों से घिरी हुई उपप्लव्य में ही रहीं।
60अपने धन की रक्षा की उचित व्यवस्था करके, थोड़ी दूरी पर चारों ओर परकोटा खड़ा करके और नियमित अन्तराल पर सैनिक तैनात करके पाण्डुकुल के वे आनन्दवर्धक विशाल सेना सहित प्रस्थान कर गए।
61वे गौएँ और स्वर्ण बाँटते हुए तथा ब्राह्मणों से घिरे हुए आगे बढ़े; हे राजन्, वे रत्नों और मणियों से जड़े रथों पर, अपनी स्तुति में गाए जाते मंगलगीतों के बीच आगे बढ़े।
62केकयराजकुमार, काशिराजकुमार धृष्टकेतु, श्रेणिमान्, वसुदान और कभी पराजित न होने वाले शिखण्डी —
63प्रसन्न हृदय से, कवच धारण किए, भलीभाँति सुसज्जित और अपने शरीरों को अलंकृत किए — ये सब राजा युधिष्ठिर को घेरकर चले।
64पीछे विराट, सोमकवंशी यज्ञसेन के पुत्र, सुधर्मा, कुन्तिभोज तथा धृष्टद्युम्न के पुत्र थे —
65चालीस सहस्र रथ, उससे पाँच गुना अश्व, उससे दस गुना पैदल सैनिक और साठ सहस्र हाथी।
66अनाधृष्टि और चेकितान, धृष्टकेतु तथा सात्यकि — ये सब राजा को घेरकर चले, और वासुदेव तथा धनञ्जय भी।
67और युद्ध के लिए सन्नद्ध अपनी सेना सहित कुरुक्षेत्र पहुँचकर वे संहारकारी पाण्डव ऊँची गर्जना करते हुए विचरते बैलों के समान दिखाई दिए।
68कुरुक्षेत्र पहुँचकर उन शत्रुदमनों ने अपने शंख बजाए, और उसी प्रकार वासुदेव तथा धनञ्जय ने भी अपने शंख बजाए।
69वज्र की गर्जना के समान पांचजन्य शंख का शब्द सुनकर सेना के समस्त सैनिक सब प्रकार से प्रसन्न हो उठे।
70शंखों और दुन्दुभियों की ध्वनि, उन उत्साही सैनिकों की सिंहगर्जना से मिलकर पृथ्वी, आकाश तथा समुद्रों में भी गूँज उठी।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — जनार्दनका यी वचन सुनेर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले केशवको उपस्थितिमा आफ्ना भाइहरूलाई भने।
2कुरुहरूको त्यस सभामा जे भयो त्यो तिमीहरूले सुन्यौ, र केशवले जुन वचन भन्नुभएको छ त्यो पनि तिमीहरूले बुझ्यौ।
3त्यसैले हे नरश्रेष्ठ, तिमी मेरो सेनाको विभाजन गर; मेरो विजयका लागि यी सात अक्षौहिणी सेना जम्मा भएका छन्।
4ती यशस्वी वीरहरूका नाम सुन जो तिनका आ-आफ्ना सेनापति हुनेछन् — द्रुपद, विराट, धृष्टद्युम्न र शिखण्डी,
5सात्यकि, चेकितान र महाबली भीमसेन — प्राण न्योछावर गर्न उद्यत यी वीरहरू मेरो सेनाका सेनापति हुनेछन्।
6तिनीहरू सबै वेदका ज्ञाता छन्, र ती सम्पूर्ण वीरहरूले उत्तम व्रत लिएका र तिनको पालन गरेका छन्; तिनीहरू सबैले युद्धविद्यालाई राम्ररी जान्दछन्, विनयशील छन् र नीतिका ज्ञाता छन्।
7यसबाहेक तिनीहरू सबैले सम्पूर्ण अस्त्रले युद्ध गर्न सक्दछन् र बाण तथा अन्य शस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन्। जसले यी सात विभागको सेनापतित्व गर्नेछ उसलाई सेनाका सम्पूर्ण अङ्गको ज्ञान हुनुपर्दछ।
8यसका साथै उसले भीष्मका ती बाणको अग्निसदृश ज्वाला पनि सहनुपर्नेछ। हे सहदेव, हे कुरुकुलका आनन्दवर्धक, हे नरश्रेष्ठ, भन — तिम्रो मतमा यी योग्यता कसमा छन् र को हाम्रो सेनापति हुन योग्य छ?
9सहदेवले भने — जो सम्बन्धको बन्धनले हामीसँग बाँधिएका छन् र जसको शोकको कारण पनि हाम्रै जस्तै छ, पराक्रमले सम्पन्न ती पृथ्वीपति, ती धर्मज्ञ, जसको शरण लिएर हामी आफ्नो भाग पाउन चाहन्छौँ —
10मत्स्यहरूका ती महाबली राजा विराट, जो अस्त्रको प्रयोगमा निपुण र युद्धमा दुर्जय छन्, उनले युद्धमा भीष्म तथा ती महारथीहरूको सामना गर्नेछन्।
11वैशम्पायनले भने — सहदेवले यी वचन भनिसकेपछि वाक्पटु नकुलले यी वचन भने।
12"उमेरमा, शास्त्रज्ञानमा, धैर्यमा, कुलीनतामा र उच्च सम्बन्धमा जो आदरणीय छन्, जो सम्पूर्ण शास्त्र र विद्यामा निष्णात छन्,
13जसले भरद्वाजपुत्र (द्रोण)बाट अस्त्रसञ्चालन सिके, जो दुर्जय र सदा सत्यनिष्ठ छन्, जसले द्रोणलाई तथा महाबली भीष्मलाई पनि सधैँ ललकार्दछन्,
14जो पृथ्वीका शासकहरूका कुलमा स्पृहणीय छन्, सम्पूर्ण सेनानायकहरूमा अग्रगण्य छन् र जो पुत्र-नातिले घेरिएका सय हाँगा भएको वृक्षजस्तै छन्,
15ती पृथ्वीपति, जसले आफ्नी पत्नीसँग द्रोणको विनाशका लागि कठोर तप गरे, ती वीर जसले सभाको शोभा बढाउँछन्,
16पृथ्वीका शासकहरूमा श्रेष्ठ ती, जो सधैँ पिताजस्तै हाम्रो भरण गर्दछन् — हाम्रा ससुरा द्रुपद हाम्रो सेनाको अग्रभागमा उभिनुपर्दछ।
17उनले द्रोण र भीष्म दुवैको सामना गर्न सक्नेछन्। यही मेरो मत हो; ती राजा दिव्यास्त्रको प्रयोगसँग परिचित छन् र अङ्गिराका मित्र छन्।"
18माद्रीका दुवै पुत्रले आ-आफ्ना मत भनिसकेपछि, कुरुकुलका आनन्दवर्धक, वासव (इन्द्र)का पुत्र र स्वयं वासवजस्तै सव्यसाची (अर्जुन)ले यी वचन भने।
19उनी, जो तपको प्रभावले र ऋषिहरूलाई प्रसन्न पारेर, ती महाबाहु दिव्य पुरुष अग्निजस्तै दीप्त भई प्रकट भए,
20धनुष र तरवारले सुसज्जित, कवच लगाएर र उत्तम जातका दिव्य अश्वले जोतिएको रथमा आरूढ भई यज्ञाग्निको कुण्डबाट निस्के,
21ती बलशाली पुरुष, जसको रथको घर्घराहट मेघहरूको विशाल राशिको गर्जनजस्तै छ, ती वीर, जो सिंहको बलले सम्पन्न भई सिंहको पनि वध गर्न समर्थ छन्;
22महान् तेज र बल भएका ती, जसको हृदय सिंहको, पाखुरा सिंहका, छाती सिंहको, गर्जन सिंहको तथा काँध पनि सिंहका छन्,
23ती पुरुष जसका आँखीभौँ सुन्दर छन्, दाँत सुन्दर छन्, गाला सुन्दर छन्, पाखुरा सुन्दर छन्, मुख सुन्दर छ, चरण सुन्दर छन् र सारा देहयष्टि सुन्दर छ,
24जो मदोन्मत्त हात्तीजस्तै कुनै पनि शस्त्रले बेधिन सक्दैनन् — ती सत्यवादी र जितेन्द्रिय पुरुष द्रोणको वधका लागि नै उत्पन्न भएका हुन्।
25मेरो विचार छ कि यिनै धृष्टद्युम्नले भीष्मका ती बाण सहन सक्नेछन्, जो वज्रको वेगले आघात गर्दछन् र जो बलिरहेका सर्पजस्तै देखिन्छन्,
26जो वेगमा यमका दूतजस्तै छन् र संहार गर्नमा अग्निजस्तै, र जो वज्रको भारले खस्दा केवल राम (परशुराम)द्वारा मात्र सहिन सक्थे।
27हे राजन्, धृष्टद्युम्नबाहेक मलाई अरू कुनै त्यस्तो पुरुष देखिँदैन जसले ती महाव्रती (भीष्म)को सामना गर्न सकोस्; यही मेरो मत हो।
28मेरो मतमा यो योद्धा, जो यूथका प्रमुख हात्तीजस्तै छन् र समृद्धि तथा हस्तलाघवले सम्पन्न छन्, जो अभेद्य कवच धारण गरेका छन् र सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निष्णात छन् — उनै मेरा सेनापति हुनुपर्दछ।
29भीमसेनले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, द्रुपदका ती पुत्र शिखण्डी, जो (भीष्मको) विनाशका लागि नै उत्पन्न भएका हुन् — जस्तो जम्मा भएका सिद्ध र ऋषिहरूद्वारा भनिँदै आएको छ,
30र जसको रूप युद्धको बीचमा दिव्यास्त्रको प्रदर्शन गर्दा मानिसहरूले महात्मा राम (परशुराम)जस्तै देख्नेछन् — उनै सेनापति हुनुपर्दछ।
31हे राजन्, मलाई त्यो पुरुष देखिँदैन जसले शस्त्र धारण गरेका र कवच लगाएर रथमा बसेका शिखण्डीलाई युद्धमा परास्त गर्न सकोस्।
32द्वन्द्वयुद्धमा शिखण्डीबाहेक अरू कसैले ती महाव्रती वीर भीष्मको वध गर्न सक्दैन; र मेरो मत छ कि उनै हाम्रा सेनापति होऊन्।
33युधिष्ठिरले भने — हे प्रिय भाइहरू, सम्पूर्ण संसारको सत्य-असत्य, बल-निर्बल तथा यी सबैको मन — यो सबै महात्मा केशवले जान्दछन्।
34दशार्हवंशी कृष्णले जसको नाम लिनुहुनेछ उनै मेरा सेनापति होऊन् — चाहे उनी अस्त्रको प्रयोगमा निपुण होऊन् वा नहोऊन्, चाहे वृद्ध होऊन् वा तरुण।
35हे प्रिय भाइहरू, हाम्रो विजय अथवा पराजयको जरा उनै हुन् र उनैमाथि हाम्रा प्राण, हाम्रो राज्य, हाम्रो सफलता, हाम्रो अभाव, हाम्रो सुख र हाम्रो दुःख निर्भर छ।
36उनै स्वामी हुन्, उनै विधाता हुन् र सफलता उनैमाथि निर्भर छ; त्यसैले दशार्हवंशी कृष्णले जसको नाम लिनुहोस्, उनै मेरा सेनाहरूका नायक होऊन्।
37वक्ताहरूमा श्रेष्ठ उनी बोलून्, किनभने अब लगभग रात परिसकेको छ; कृष्णको मार्गदर्शनमा आफ्नो सेनापति छानेर
38हामी यस रातको अन्त्यमा आफ्ना शस्त्रको पूजा गरेर र सम्पूर्ण मङ्गल-कर्म विधिवत् सम्पन्न गरेर रणभूमितिर प्रस्थान गर्नेछौँ।
39वैशम्पायनले भने — बुद्धिमान् र धर्मात्मा राजाका ती वचन सुनेर कमलनयन (कृष्ण)ले धनञ्जयतिर हेर्दै भने।
40हे महाराज, मेरो पनि यही मत छ कि तपाईंद्वारा नाम लिइएका यी बलशाली योद्धाहरू नै तपाईंको सेनाका नायक होऊन्।
41तिनीहरू सबै तपाईंका शत्रुहरूको सामना गर्न समर्थ छन् र यस महायुद्धमा तिनीहरूले इन्द्रमा पनि भय उत्पन्न गरिदिनेछन्,
42फेरि लोभवश आचरण गर्ने ती दुष्टहृदय धृतराष्ट्रपुत्रहरूको त कुरै के। हे महाबाहु, आगामी यस महायुद्धमा तपाईंको हितका लागि मैले पनि ठूलो परिश्रम गरेको छु।
43हे भरत, त्यसै दृष्टिले मैले धेरै यत्न गरेँ कि शान्ति होस्; र यसरी हामीले धर्मको जुन ऋण थियो त्यो चुक्ता गर्यौँ, र अब दोष खोज्नेहरूद्वारा हामीमाथि दोष पनि लगाउन सकिँदैन।
44त्यो बालकले आफूलाई बुद्धिमान् र अस्त्रको प्रयोगमा निपुण ठान्दछ, र यद्यपि धृतराष्ट्रपुत्रले आफूलाई बलवान् ठान्दछ, वस्तुतः ऊ दुर्बल छ।
45आफ्नो सेना युद्धका लागि व्यूहबद्ध गर्नुहोस्, किनभने मेरो मतमा तिनीहरूको वध सम्भव छ। धनञ्जयलाई देखेर धृतराष्ट्रपुत्रहरू आफ्नो वर्तमान मुद्रामा टिक्न सक्नेछैनन्।
46तथा जब तिनीहरूले क्रोधले उद्दीप्त भीमसेनलाई, यमजस्तै दुवै जुम्ल्याहा भाइलाई, र युयुधान (सात्यकि)लाई सहायक बनाएका क्रुद्ध धृष्टद्युम्नलाई देख्नेछन्,
47र अभिमन्युलाई, द्रौपदीका पुत्रहरूलाई, विराट र द्रुपदलाई तथा प्रचण्ड बल भएका अन्य नरश्रेष्ठहरूलाई, जसमध्ये प्रत्येक एक अक्षौहिणीका सेनापति छन्।
48हाम्रो सेना महान् बल भएको छ, यसबाहेक दुर्जय छ र यसको सामना गर्न कठिन छ; र मेरो विचार छ कि युद्धमा यसले धृतराष्ट्रपुत्रको सेनाको संहार गरिदिनेछ — यसमा कुनै सन्देह छैन। हे शत्रुदमन, मेरो मत छ कि धृष्टद्युम्न हाम्रा सेनापति होऊन्।
49वैशम्पायनले भने — कृष्णले यसो भनिसकेपछि ती सम्पूर्ण नरश्रेष्ठहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र जसका मन प्रफुल्ल भएका थिए ती सबैले ठूलो हर्षनाद गरे।
50सैनिकहरूमा तीव्र भागदौड मच्चियो र सबै "चाँडो जाऊ" भन्दै कराउन थाले; र चारैतिर हात्तीहरूको चिच्याहट, घोडाहरूको हिनहिनाहट तथा रथहरूका पाङ्ग्राको घर्घराहट गुञ्जियो।
51चारैतिर शङ्ख र दुन्दुभिको ध्वनिले महान् कोलाहल उठ्यो, र त्यस सेना जम्मा हुँदा आँधीमा उर्लेको समुद्रजस्तै गर्जन भयो।
52रथ, पैदल र अश्वारोहीहरूले बनेको त्यो सेना — जसका सैनिकहरू एक-अर्कालाई बोलाउँदै र कवच कस्दै यताउता दौडिरहेका थिए —
53र पाण्डवहरू यताउता विचरण गर्दा त्यो महान् तरङ्गले क्षुब्ध र किनारसम्म भरिएको गङ्गाजस्तै देखिन्थ्यो। त्यो सेना दुर्जय देखिन्थ्यो। सेनाको अगाडि कवच धारण गरेका भीमसेन र माद्रीका दुवै पुत्र थिए,
54तथा सुभद्राका पुत्र (अभिमन्यु), द्रौपदीका (पाँचै) पुत्र, पार्षतवंशी धृष्टद्युम्न, प्रभद्रक र पञ्चालहरू — यी सबै भीमसेनको नेतृत्वमा थिए।
55तिनीहरूबाट उठ्ने ध्वनि औंसीको दिनको समुद्रको गर्जनजस्तै थियो; र अगाडि बढ्दै गरेका ती प्रसन्न सैनिकहरूले गरेको हर्षनादले मानौँ स्वयं आकाशलाई छोइरहेको थियो।
56कवच धारण गरेका ती प्रसन्न सैनिकहरू शत्रुसेनाहरूलाई भेद्न समर्थ थिए, र तिनीहरूका बीचमा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर हिँडिरहेका थिए —
57गाडा र भारवाहक रथहरू, सबै प्रकारका वाहन, कोष, अस्त्र-शस्त्र र यन्त्र, तथा वैद्य र शल्यचिकित्सकहरूसँग,
58सेनामा जो थोरै रोगी थिए र जो दुर्बल तथा शक्तिहीन थिए — यी सबैलाई लिएर ती राजा आफ्ना सेवकहरूसँग हिँडे।
59सत्यनिष्ठ पञ्चालराजकुमारी द्रुपदपुत्री (द्रौपदी) अन्य स्त्रीहरूसँग र दास-दासीहरूले घेरिएर उपप्लव्यमै रहिन्।
60आफ्नो धनको रक्षाको उचित व्यवस्था गरेर, थोरै दूरीमा चारैतिर पर्खाल खडा गरेर र नियमित अन्तरालमा सैनिक तैनाथ गरेर पाण्डुकुलका ती आनन्दवर्धकहरू विशाल सेनासहित प्रस्थान गरे।
61तिनीहरू गाई र सुन बाँड्दै तथा ब्राह्मणहरूले घेरिएर अगाडि बढे; हे राजन्, तिनीहरू रत्न र मणिले जडिएका रथमा, आफ्नो स्तुतिमा गाइने मङ्गलगीतका बीचमा अगाडि बढे।
62केकयराजकुमारहरू, काशिराजकुमार धृष्टकेतु, श्रेणिमान्, वसुदान र कहिल्यै पराजित नहुने शिखण्डी —
63प्रसन्न हृदयले, कवच धारण गरेर, राम्ररी सुसज्जित र आफ्ना शरीर अलङ्कृत गरेर — यी सबै राजा युधिष्ठिरलाई घेरेर हिँडे।
64पछाडि विराट, सोमकवंशी यज्ञसेनका पुत्र, सुधर्मा, कुन्तिभोज तथा धृष्टद्युम्नका पुत्रहरू थिए —
65चालीस हजार रथ, त्यसभन्दा पाँच गुणा अश्व, त्यसभन्दा दस गुणा पैदल सैनिक र साठी हजार हात्ती।
66अनाधृष्टि र चेकितान, धृष्टकेतु तथा सात्यकि — यी सबै राजालाई घेरेर हिँडे, र वासुदेव तथा धनञ्जय पनि।
67र युद्धका लागि सन्नद्ध आफ्नो सेनासहित कुरुक्षेत्र पुगेर ती संहारकारी पाण्डवहरू उच्च गर्जन गर्दै विचरण गर्ने गोरुजस्तै देखिए।
68कुरुक्षेत्र पुगेर ती शत्रुदमनहरूले आफ्ना शङ्ख बजाए, र त्यसै प्रकार वासुदेव तथा धनञ्जयले पनि आफ्ना शङ्ख बजाए।
69वज्रको गर्जनजस्तै पाञ्चजन्य शङ्खको आवाज सुनेर सेनाका सम्पूर्ण सैनिक सबै प्रकारले प्रसन्न भए।
70शङ्ख र दुन्दुभिको ध्वनि, ती उत्साही सैनिकहरूको सिंहगर्जनसँग मिसिएर पृथ्वी, आकाश तथा समुद्रहरूमा पनि गुञ्जियो।