भगवद्यान पर्व — कर्ण के वचन
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 211
संस्कृत
1कर्ण उवाच असंशयं सौहृदान्मे प्रणयाच्चात्थ केशव। सख्येन चैव वार्ष्णेय श्रेयस्कामतयैव च।॥
2सर्वं चैवाभिजानामि पाण्डोः पुत्रोऽस्मि धर्मतः। निग्रहाद् धर्मशास्त्राणां यथा त्वं कृष्ण मन्यसे॥
3कन्या गर्भ समाधत्त भास्करान्यां जनार्दन। आदित्यवचनाच्चैव जातं मां सा व्यसर्जयत्॥
4सोऽस्मि कृष्ण तथा जातः पाण्डोः पुत्रोऽस्मि धर्मतः। कुन्त्या त्वहमपाकीर्णो यथा न कुशलं तथा॥
5सूतो हि मामधिरथो दृष्ट्वैवाभ्यानयद् गृहान्। राधायाश्चैव मां प्रादात् सौहार्दान्मधुसूदन॥
6मत्स्नेहाच्चैव राधायां सद्यः क्षीरमवातरत्। सा मे मूत्रं पुरीषं च प्रतिजग्राह माधव॥
7तस्याः पिण्डव्यपनयं कुर्यादस्मद्विधः कथम्। धर्मविद् धर्मशास्त्राणां श्रवणे सततं रतः॥
8तथा मामभिजानाति सूतश्चाधिरथः सुतम्। पितरं चाभिजानामि तमहं सौहृदात् सदा॥
9स हि मे जातकर्मादि कारयामास माधव। शास्त्रदृष्टेन विधिना पुत्रप्रीत्या जनार्दन॥
10नाम वै वसुषेणेति कारयामास वै द्विजैः। भार्याश्चोढा मम प्राप्ते यौवने तत्परिचहात्॥
11तासु पुत्राश्च पौत्राश्च मम जाता जनार्दन। तासु मे हृदयं कृष्णं संजातं कामबन्धनम्॥
12न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः। हर्षाद् भयाद् वा गोविन्द मिथ्या कर्तुं तदुत्सहे॥
13धृतराष्ट्रकुले कृष्ण दुर्योधनसमाश्रयात्। मया त्रयोदश समा भुक्तं राज्यमकण्टकम्॥
14इष्टं च बहुभिर्यज्ञैः सह सूतैर्मयाऽसकृत्। आवाहाच विवाहाच सह सूतैर्मया कृताः॥
15मां च कृष्ण समासाद्य कृतः शस्त्रसमुद्यमः। दुर्योधनेन वार्ष्णेय विग्रहश्चापि पाण्डवैः॥
16तस्माद् रणे द्वैरथे मां प्रत्युद्यातारमच्युत। वृतवान् परमं कृष्णं प्रतीपं सव्यसाचिनः॥
17वधाद् बन्धाद् भयाद् वापि लोभाद् वापि जनार्दन। अनृतं नोत्सहे कर्तुं धार्तराष्ट्रस्य धीमतः॥
18यदि ह्यद्य न गच्छेयं द्वैरथं सव्यसाचिना। अकीर्तिः स्याद्धृषीकेश मम पार्थस्य चोभयोः॥
19असंशयं हितार्थाय ब्रूयास्त्वं मधुसूदन। सर्वं च पाण्डवाः कुर्युस्त्वद्वशित्वान्न संशयः॥
20मन्त्रस्य नियमं कुर्यास्त्वमत्र मधुसूदन। एतदत्र हितं मन्ये सर्वं यादवनन्दन॥
21यदि जानाति मां राजा धर्मात्मा संयतेन्द्रियः। कुन्त्याः प्रथम पुत्रं न स राज्यं ग्रहीष्यति॥
22प्राप्य चापि महद् राज्यं तदहं मधुसूदन। स्फीतं दुर्योधनायैव सम्प्रदद्यामरिंदम॥
23स एव राजा धर्मात्मा शाश्वतोऽस्तु युधिष्ठिरः। नेता यस्य हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजयः॥
24पृथिवी तस्य राष्ट्रं च यस्य भीमो महारथः। नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाश्च माधवः॥
25धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः। उत्तमौजा युधामन्युः सत्यधर्मा च सौमकिः॥
26चैद्यश्च चेकितानश्च शिखण्डी चापराजितः। इन्द्रगोपकवर्णाश्च केकया भ्रातरस्तथा।
27इन्द्रायुधसवर्णश्च कुन्तिभोजो महामनाः॥ मातुलो भीमसेनस्य श्येनजिच्च महारथः। शङ्खः पुत्रो विराटस्य निधिस्त्वं च जनार्दन॥
28महानयं कृष्णं कृतः क्षत्रस्य समुदानयः। राज्यं प्राप्तमिदं दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु॥
29धार्तराष्ट्रस्य वार्ष्णेय शस्त्रयज्ञो भविष्यति। अस्य यज्ञस्य वेत्ता त्वं भविष्यसि जनार्दन॥
30आध्वर्यवं च ते कृष्ण क्रतावस्मिन् भविष्यति। होता चैवात्र वीभत्सुः संनद्धः स कपिध्वजः॥
31गाण्डीवं स्रुक् तथा चाज्यं वीर्यं पुंसां भविष्यति। ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राझं स्थूणाकर्णं च माधव। मन्त्रास्तत्र भविष्यन्ति प्रयुक्ताः सव्यसाचिना॥
32अनुयातश्च पितरमधिको वा पराक्रमे। गीतं स्तोत्रं स सौभद्रः सम्यक् तत्र भविष्यति॥
33उद्गाताऽत्र पुनर्भीमः प्रस्तोता सुमहाबलः। विनदन् स नरव्याघ्रो नागानीकान्तकृद् रणे॥
34स चैव तत्र धर्मात्मा शश्वद् राजा युधिष्ठिरः। जपैोमैश्च संयुक्तो ब्रह्मत्वं कारयिष्यति॥
35शङ्खशब्दा: समुरजा भेर्यश्च मधुसूदन। उत्कृष्टसिंहनादश्च सुब्रह्मण्यो भविष्यति॥
36नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रो यशस्विनौ। शामित्रं तौ महावी? सम्यक् तत्र भविष्यतः॥
37कल्माषदण्डा गोविन्दं विमलारथपङ्क्तयः। यूपा: समुपकल्पन्तामस्मिन् यज्ञे जनार्दन॥
38कर्णिनालीकनाराचा वत्सदन्तोपबृंहणाः। तोमराः सोमकलशाः पवित्राणि धनूंषि च॥
39असयोऽत्र कपालानि पुरोडाशाः शिरसि च। हविस्तु रुधिरं कृष्ण तस्मिन् यज्ञे भविष्यति॥
40इध्माः परिधयश्चैव शक्तयो विमला गदाः। सदस्या द्रोणशिष्याच कृपस्य च शरद्वतः॥
41इषवोऽत्र परिस्तोमा मुक्ता गाण्डीवधन्वना। महारथप्रयुक्ताश्च द्रोणद्रौणिप्रचोदिताः॥
42प्रतिप्रास्थानिकं कर्म सात्यकिस्तु करिष्यति। दीक्षितो धार्तराष्ट्रोऽत्र पली चास्य महाचमूः॥
43घटोत्कचोऽत्र शामित्रं करिष्यति महाबलः। अतिरात्रे महाबाहो वितते यक्षकर्मणि॥
44दक्षिणा त्वस्य यज्ञस्य धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्। वैतानिके कर्ममुखे जातो यः कृष्ण पावकात्॥
45यदब्रुवमहं कृष्ण कटुकानि स्म पाण्डवान्। प्रियार्थं धार्तराष्ट्रस्य तेन तप्ये ह्यकर्मणा॥
46यदा द्रक्ष्यसि मां कृष्ण निहतं सव्यसाचिना। पुनश्चितिस्तदा चास्य यज्ञस्याथ भविष्यति॥
47दुःशासनस्य रुधिरं यदा पास्यति पाण्डवः। आन नर्दतः सम्यक् तदा सूयं भविष्यति॥
48यदा द्रोणं च भीष्मं च पाञ्चाल्यौ पातयिष्यतः। तदा यज्ञावसानं तद् भविष्यति जनार्दन॥
49दुर्योधनं यदा हन्ता भीमसेनो महाबलः। तदा समाप्स्यते यज्ञो धार्तराष्ट्रस्य माधव॥
50नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य सङ्गत्ताः। हतेश्वरा नष्टपुत्रा हतनाथाश्च केशव॥
51रुदत्यः सह गान्धार्या श्वगृध्रकुरराकुले। स यज्ञेऽस्मिन्नवभृथो भविष्यति जनार्दन।॥
52विद्यावृद्धा वयोवृद्धाः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ। वृथा मृत्युं न कुर्वीरंस्त्वत्कृते मधुसूदन॥
53शस्त्रेण निधनं गच्छेत् समृद्धं क्षत्रमण्डलम्। कुरुक्षेत्रे पुण्यतमे त्रैलोक्यस्यापि केशव॥
54तदत्र पुम्डरीकाक्ष विधत्स्व यदभीप्सितम्। यथा कार्येन वार्ष्णेय क्षत्रं स्वर्गमवाप्नुयात्॥
55यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च जनार्दन। तावत् कीर्तिभवः शब्दः शाश्वतोऽयं भविष्यति॥
56ब्राह्मणाः कथयिष्यन्ति महाभारतमाहवम्। समागमेषु वार्ष्णेय क्षत्रियाणां यशोधनम्॥
57समुपानय कौन्तेयं युद्धायं मम केशव। मन्त्रसंवरणं कुर्वन् नित्यमेव परंतप॥
अंग्रेज़ी
1Karna said Undoubtedly, 0 Keshava, you have spoken those words out of good will, love and friendship, O best of the Vrishni race as also from the desire of my benefit.
2I too know all this, namely that morally speaking I am the son of Pandu owing to the rulings laid down in the holy books, as you say and think, O Krishna.
3Before her wedding (with Pandu) did she (Kunti) bear me in her womb owing to her intercourse with the sun and at his command again she abandoned me as soon as I was born.
4O Krishna, in this way was I born and I am therefore morally the son of Pandu. I was however left destitute by Kunti who thought not of my welfare,
5As soon as Adhiratha saw me who was just born, he took me to his house and out of affection for me presented me to Radha, O slayer of Madhu.
6Out of affection for me, Radha too got milk in her bosom and she held my urine and excrete, O Madhava.
7How can one, like myself ever engaged in hearing the injunctions of the holy books and conversant with virtue, neglect her Pinda (offerings for the soul of the departed).
8Therefore does Adhiratha the Suta look upon me as his son and I too, out of love, ever consider him to be my father.
9He had the necessary ceremonies, during childhood, enjoined by the holy books, performed, O Madhava, in a suitable manner cut of paternal love, O Janardana.
10He had me named as Vasudeva by the twice born; on attaining my youth too did I marry wives according to his choice.
11On them have been begotten sons and grandsons by me, O Janardana, and on them has the affection of my heårt been fastened, O Krishna.
12Not for the sake of this entire earth nor for heaps of gold, nor for pleasure, nor owing to fear can I venture to break off those ties.
13In the family of Dhritarashtra, O Krishna, owing to my being under the protection of Duryodhana, has sovereignty been enjoyed by me for thirteen years without any thorn.
14Many sacrifices have been performed by me in company with Suta's and all my connections and marriage, have been formed with the Suta's.
15Getting me on his side too, O Krishna, has the preparation of the weapons been made by Duryodhana and ( you scion of the Vrishni race, also of the war with the Pandavas.
16Therefore have I, O Achyuta, in a single fight between two car warriors in the ensuing battle, been selected as the best opened and match of Savyasachi.
17From a fear of being slain, from a fear of being captured or from covetousness even, O Janardana, I do not dare behave treacherously to the intelligent son of Dhritarashtra.
18If I do not fight with Savyasachi now in a single fight, then will infamy be mine, O Hrishikesha, and of the son of Pritha, in fact of both.
19Doubtless, O you slayer of Madhu, you are speaking for my own good and the Pandavas too will obey all your instructions, there is no doubt about it.
20But you should not give out this conversation between ourselves, 0 slayer of Madhu, for I think that this alone leads to good in this instance, O delighted of all Yadavas.
21If that king, virtuous-souled and controller of his senses as he is knows me to be the eldest son of Kunti, then he will not accept the kingdom.
22And even if I get this large and prosperous kingdom, I shall offer it to Duryodhana alone, Oslayer of Madhu, O chastiser of foes.
23May the virtuous-souled king Yudhishthira, whose guide is Hrishikesha and who has Dhananjaya for his warrior, live for ever.
24Let the earth and kingdom be his who has on his side the great car-warrior Bhima, and Nakula and Sahadeva, and the five sons of Draupadi, O Madhava,
25And Dhrishtadyumna, and the princes of Panchala and the great car-warriors Satyaki, Uttamanjus, Yudhamanyu and the virtuous prince of Somakas,
26And the princes of the Chedis and Chekitana and Shikandi who has never sustained a defeat and the princes of Kaikeya, brothers to one another, of the colour of Indragopa insects;
27And the great minded Kuntibhoja, the maternal uncle of Bhimasena, possessed of horses of the colors of the rainbow and the great car-warrior Shayenajit, Shankha the king of Virata and yourself like an ocean of resources, O Janardana.
28O Krishna, this assembly of Kshatriyas is great indeed; this blazing kingdom known among all kings is already won (by Yudhishthira).
29O you scion of the Vrishni race, there will be a sacrificial ceremony of weapons performed by the son of Dhritarashtra and in that sacrifice (the supervisor of the ceremonies) will be yourself, O Janardana.
30o Krishna, when the sacrifice is performed, you will also be the Adhvaryu; and in this Vibhatsu, that hero who has the figure of a monkey on his banner, clad in a coat of mail will be the Hotri (the guide in giving offerings).
31The Gandiva bow will be the sacrificial ladle and the might of men will constitute the clarified butter to be poured as libation on the fire. The weapons Aindra, Pashupata, Brahma, and Sthunakarna, O Madhava, used by Savyasachi will be the incantations (Mantras) in the sacrifice.
32Equal to his father or even superior to him in prowess the son of Subhadra will be the Vedic hymn recited there.
33The repeater (Udgatri) of those incantations again will be Bhima, who will also be the Prastori (the prepare), that foremost of men, that destroyer of the elephants in the army, making loud roars in battle.
34And the virtuous-souled king Yudhishthira, engaged in making Japa and Homa, will perform the office of a Brahmana in the sacrificial rite.
35The sounds of conch shells, of labors and drums and the roars of lions will announce the hour of dinner in that sacrifice.
36Nakula and Sahadeva, the two sons of Madri endued with fame-these two heroes of great strength will be duly the sacrifices of animals in that sacrifice.
37Furnished with flag staffs of various colors, spotless rows of carriage, O Govinda, will be the Yupas (staff for fastening sacrificial animals) in this sacrifice, at the end of the principal ceremony, O Janardana.
38Karnir (arrows with barbs) Nalikas (a rude sorts of muskets) Narachas (daggers fastened to sticks) and arrows like the spoons and vessels for the Soma juice; while bows will be substitutes for Pavitrus ((Kusha leaves for springing clarified butter).
39The swords will be substitutes for the Kapalas and the heads of soldiers killed in the field will be those for Purodashas; the bloods of warrior will be the clarified butter, O Krishna in that sacrificial ceremony.
40The lances will be the substitutes for Paridhas (vessels for depositing the offerings) and the maces will be those for Shakti's (the wood work for protecting the offerings), the part of assisting priests will be performed by the disciples of Drona and Kripa and Sharadvata.
41The arrows, let loose by the wielder of the Gandiva bow and shot also by car-warriors urged by Drona and his son will act for ladles in their sacrifice.
42Satyaki will do the duties of the chief assistant to the head priest; the son of Dhritarashtra will be the performer and his large army will take the place of his wife.
43Ghatotkacha, of great strength, will be the slayer of the sacrificial animals at the commencement of this sacrificial rite at an advanced hour of the night, O you of long arms.
44The Dakshina ((final gifts to the priest) of that sacrifice will be Dhrishtadyumna of great energy, for O Krishna, he was born out of fire in a sacrifice having for its mouth the rites celebrated with Mantras.
45What harsh words, I said to the sons of Pandu, O Krishna, were for the gratification of the son of Dhritarashtra and I am now struck with remorse for that misdeed.
46When you will see me, O Krishna, slain by Savyasachi, then will the Punaschiti (the second part of the ceremonies) commence, O Janardana.
47When the sons of Pandu will drink the blood of Dushashana repeatedly making loud roars, then will the drinking of the Soma juice of the sacrifice have been finished.
48When Drona and Bhishma will be overthrown by the two princes of Panchala, then will the ceremonies connected with the sacrifice of the son of Dhritarashtra be brought to an end, O Janardana.
49When Bhimasena of great strength will be the slayer of Duryodhana then will the ceremonies be finished.
50When the daughter-in-law and the grand daughter-in-law (wives of grandsons) of Dhritarashtra will assemble together being deprived of their protectors, their sons and their husbands, O Keshava,
51Weeping loudly with Gandhari in the field of battle frequented by dogs and vultures and other carnivorous animals then will the final bath in connection with the sacrifice have taken place, OJanardana.
52Do not let those best of the Kshatriyas, who are old in learning and old in age meet with an useless death on account of your doings, O slayer of Madhu.
53The entire race of Kshatriyas will meet with death by weapons in Kurukshetra, the holiest spot in all the these worlds, O Keshava.
54O you of lotus-eyes, manage things in such a way in this case that we may gain our endthat united together the Kshatriyas go to heaven, O you of the Vrishni race.
55So long as mountains and lakes will exist, O Janardana, so long will the fame of this event last-that is for ever.
56The Brahmanas will tell the world of the great battle of Mahabharata. The wealth of Kshatriyas, O you of the Vrishni race, is what they win in the field of battle.
57Bring here the son of Kunti for me to fight, O Keshava, for ever keeping this conversation secret, О chastiser of foes.
हिन्दी
1कर्ण ने कहा — हे केशव, हे वृष्णिवंशश्रेष्ठ, निःसन्देह आपने ये वचन सद्भाव, प्रेम और मैत्री से तथा मेरे हित की कामना से कहे हैं।
2हे कृष्ण, मैं भी यह सब जानता हूँ — अर्थात् शास्त्रों के विधान के अनुसार धर्मतः मैं पाण्डु का पुत्र हूँ, जैसा आप कहते और मानते हैं।
3पाण्डु से अपने विवाह से पूर्व ही उन्होंने (कुन्ती ने) सूर्य के साथ समागम के कारण मुझे अपने गर्भ में धारण किया था, और उन्हीं की आज्ञा से जन्म लेते ही उन्होंने मुझे त्याग दिया।
4हे कृष्ण, इस प्रकार मेरा जन्म हुआ और इसलिए धर्मतः मैं पाण्डु का पुत्र हूँ। किन्तु कुन्ती ने, जिन्होंने मेरे कल्याण का विचार नहीं किया, मुझे असहाय छोड़ दिया।
5हे मधुसूदन, ज्यों ही अधिरथ ने अभी-अभी जन्मे मुझे देखा, वे मुझे अपने घर ले गए और मेरे प्रति स्नेह के कारण मुझे राधा को अर्पित कर दिया।
6हे माधव, मेरे प्रति स्नेह के कारण राधा के वक्ष में भी दूध उतर आया और उन्होंने मेरा मल-मूत्र सँभाला।
7मेरे जैसा पुरुष, जो सदा शास्त्रों की आज्ञाओं को सुनने में लगा रहता है और धर्म का ज्ञाता है, उनके पिण्ड (पितरों के निमित्त अर्पण) की उपेक्षा कैसे कर सकता है?
8इसलिए सूत अधिरथ मुझे अपना पुत्र मानते हैं और मैं भी स्नेहवश सदा उन्हें अपना पिता मानता हूँ।
9हे माधव, हे जनार्दन, उन्होंने पितृस्नेह से बाल्यकाल में शास्त्रविहित समस्त संस्कार यथोचित रीति से कराए।
10उन्होंने द्विजों से मेरा नाम वसुषेण रखवाया; युवावस्था प्राप्त करने पर भी मैंने उन्हीं की पसन्द के अनुसार पत्नियों से विवाह किया।
11हे जनार्दन, उनसे मुझे पुत्र और पौत्र प्राप्त हुए हैं, और हे कृष्ण, उन्हीं में मेरे हृदय का स्नेह बँधा हुआ है।
12न इस समस्त पृथ्वी के लिए, न स्वर्ण के ढेरों के लिए, न सुख के लिए, न भय के कारण ही मैं उन बन्धनों को तोड़ने का साहस कर सकता हूँ।
13हे कृष्ण, धृतराष्ट्र के कुल में दुर्योधन के संरक्षण में रहने के कारण मैंने तेरह वर्ष तक निष्कण्टक आधिपत्य का उपभोग किया है।
14मैंने सूतों के साथ मिलकर अनेक यज्ञ किए हैं और मेरे समस्त सम्बन्ध तथा विवाह सूतों के साथ ही हुए हैं।
15हे कृष्ण, हे वृष्णिवंशी, मुझे अपने पक्ष में पाकर ही दुर्योधन ने अस्त्रों की तैयारी की है और पाण्डवों से युद्ध की भी।
16इसलिए हे अच्युत, आगामी युद्ध में दो रथियों के द्वन्द्वयुद्ध में मुझे सव्यसाची का सर्वश्रेष्ठ प्रतिद्वन्द्वी और जोड़ चुना गया है।
17हे जनार्दन, न मारे जाने के भय से, न बन्दी बनाए जाने के भय से, न लोभ से ही मैं बुद्धिमान् धृतराष्ट्रपुत्र के प्रति विश्वासघात का आचरण करने का साहस करता हूँ।
18हे हृषीकेश, यदि अब मैं सव्यसाची से द्वन्द्वयुद्ध न करूँ, तो अपयश मेरा भी होगा और पृथापुत्र का भी — वस्तुतः दोनों का।
19हे मधुसूदन, निःसन्देह आप मेरे ही हित के लिए बोल रहे हैं और पाण्डव भी आपके समस्त निर्देशों का पालन करेंगे — इसमें कोई सन्देह नहीं।
20किन्तु हे मधुसूदन, हे समस्त यादवों के आनन्दवर्धक, हमारे बीच का यह संवाद आपको प्रकट नहीं करना चाहिए, क्योंकि मैं समझता हूँ कि इस प्रसंग में यही कल्याणकारी है।
21यदि वे धर्मात्मा और जितेन्द्रिय राजा यह जान लें कि मैं कुन्ती का ज्येष्ठ पुत्र हूँ, तो वे राज्य स्वीकार नहीं करेंगे।
22और हे मधुसूदन, हे शत्रुदमन, यदि मुझे यह विशाल और समृद्ध राज्य मिल भी जाए, तो मैं उसे केवल दुर्योधन को ही अर्पित कर दूँगा।
23वे धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर, जिनके मार्गदर्शक हृषीकेश हैं और जिनके योद्धा धनञ्जय हैं, चिरजीवी हों।
24हे माधव, पृथ्वी और राज्य उन्हीं का हो, जिनके पक्ष में महारथी भीम हैं, नकुल और सहदेव हैं, द्रौपदी के पाँचों पुत्र हैं,
25और धृष्टद्युम्न हैं, तथा पाञ्चाल के राजकुमार और महारथी सात्यकि, उत्तमौजा, युधामन्यु तथा सोमकों के धर्मात्मा राजकुमार हैं,
26तथा चेदि के राजकुमार, चेकितान और कभी पराजय न सहने वाले शिखण्डी, तथा इन्द्रगोप कीटों के वर्ण वाले परस्पर भाई कैकेय राजकुमार हैं;
27और भीमसेन के मामा उदारचित्त कुन्तिभोज हैं, जिनके पास इन्द्रधनुष के वर्ण वाले अश्व हैं, तथा महारथी श्येनजित्, विराटराज शंख, और हे जनार्दन, साधनों के समुद्र के समान स्वयं आप हैं।
28हे कृष्ण, क्षत्रियों का यह समुदाय वस्तुतः महान् है; समस्त राजाओं में विख्यात यह देदीप्यमान राज्य युधिष्ठिर के द्वारा पहले ही जीत लिया गया है।
29हे वृष्णिवंशी, धृतराष्ट्रपुत्र के द्वारा शस्त्रों का एक यज्ञ किया जाएगा, और हे जनार्दन, उस यज्ञ में अनुष्ठान के अध्यक्ष स्वयं आप होंगे।
30हे कृष्ण, जब यह यज्ञ होगा तब आप ही अध्वर्यु भी होंगे; और इस यज्ञ में कवच धारण किए हुए वे विभत्सु, वे वीर जिनके ध्वज पर वानर की आकृति है, होता (आहुति देने के मार्गदर्शक) होंगे।
31गाण्डीव धनुष यज्ञ की स्रुवा होगा और पुरुषों का बल अग्नि में आहुति के रूप में डाला जाने वाला घृत होगा। हे माधव, सव्यसाची के द्वारा प्रयुक्त ऐन्द्र, पाशुपत, ब्रह्म और स्थूणाकर्ण अस्त्र इस यज्ञ के मन्त्र होंगे।
32पराक्रम में अपने पिता के समान अथवा उनसे भी श्रेष्ठ सुभद्रापुत्र वहाँ पढ़ा जाने वाला वैदिक सूक्त होगा।
33उन मन्त्रों के उद्गाता पुनः भीम होंगे, जो प्रस्तोता भी होंगे — वे नरश्रेष्ठ, सेना के गजों के विनाशक, जो युद्ध में उच्च गर्जनाएँ करते हैं।
34और जप तथा होम में लगे हुए धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर उस यज्ञ में ब्रह्मा का कार्य सम्पन्न करेंगे।
35शंखों, दुन्दुभियों और भेरियों के नाद तथा सिंहनाद उस यज्ञ में भोजन का समय घोषित करेंगे।
36यश से युक्त माद्री के दोनों पुत्र नकुल और सहदेव — ये महाबली दोनों वीर उस यज्ञ में विधिवत् पशुओं का वध करने वाले (शमितृ) होंगे।
37हे गोविन्द, हे जनार्दन, नाना रंगों की ध्वजाओं से युक्त रथों की निर्मल पंक्तियाँ इस यज्ञ में — प्रधान अनुष्ठान के अन्त में — यूप (पशुओं को बाँधने के स्तम्भ) होंगी।
38कर्णी (काँटेदार बाण), नालिक (एक प्रकार के आग्नेय अस्त्र), नाराच (डण्डों में जड़े हुए फल) और बाण सोमरस के चमस तथा पात्रों के समान होंगे; और धनुष पवित्र (घृत छिड़कने के कुशपत्र) के स्थान पर होंगे।
39हे कृष्ण, तलवारें कपाल के स्थान पर होंगी और रणभूमि में मारे गए सैनिकों के मस्तक पुरोडाश के स्थान पर; उस यज्ञ में योद्धाओं का रक्त घृत होगा।
40भाले परिधि (आहुति रखने के पात्र) के स्थान पर होंगे और गदाएँ शक्ति (आहुतियों की रक्षा के काष्ठकर्म) के स्थान पर; सहायक ऋत्विजों का कार्य द्रोण तथा कृप और शारद्वत के शिष्य करेंगे।
41गाण्डीवधारी के द्वारा छोड़े गए तथा द्रोण और उनके पुत्र के द्वारा प्रेरित रथियों के छोड़े गए बाण उस यज्ञ में स्रुव का कार्य करेंगे।
42सात्यकि प्रधान ऋत्विज के मुख्य सहायक का कार्य करेंगे; धृतराष्ट्रपुत्र यजमान होंगे और उनकी विशाल सेना उनकी पत्नी का स्थान लेगी।
43हे महाबाहो, महाबली घटोत्कच रात्रि के उत्तरार्ध में इस यज्ञ के आरम्भ में यज्ञपशुओं का वध करने वाला होगा।
44उस यज्ञ की दक्षिणा महातेजस्वी धृष्टद्युम्न होंगे, क्योंकि हे कृष्ण, उनका जन्म उस यज्ञ की अग्नि से हुआ था जिसका मुख मन्त्रों से किए गए अनुष्ठान थे।
45हे कृष्ण, मैंने पाण्डुपुत्रों से जो कठोर वचन कहे थे वे धृतराष्ट्रपुत्र को प्रसन्न करने के लिए थे, और अब उस दुष्कर्म के लिए मैं पश्चात्ताप से पीड़ित हूँ।
46हे कृष्ण, हे जनार्दन, जब आप मुझे सव्यसाची के द्वारा मारा गया देखेंगे, तब पुनश्चिति (अनुष्ठान का द्वितीय भाग) आरम्भ होगी।
47जब पाण्डुपुत्र उच्च गर्जनाएँ करते हुए बार-बार दुःशासन का रक्त पिएँगे, तब उस यज्ञ का सोमपान समाप्त हुआ समझा जाएगा।
48हे जनार्दन, जब द्रोण और भीष्म पाञ्चाल के दोनों राजकुमारों के द्वारा गिरा दिए जाएँगे, तब धृतराष्ट्रपुत्र के यज्ञ से सम्बद्ध अनुष्ठान समाप्ति की ओर होंगे।
49जब महाबली भीमसेन दुर्योधन के वधकर्ता होंगे, तब वे अनुष्ठान पूर्ण हो जाएँगे।
50हे केशव, जब धृतराष्ट्र की पुत्रवधुएँ और पौत्रवधुएँ अपने रक्षकों, अपने पुत्रों और अपने पतियों से वंचित होकर एकत्र होंगी —
51हे जनार्दन, कुत्तों, गीधों और अन्य मांसभक्षी जीवों से भरी रणभूमि में गान्धारी के साथ उच्च स्वर में रोती हुई — तब उस यज्ञ का अवभृथ स्नान सम्पन्न हुआ समझा जाएगा।
52हे मधुसूदन, विद्या में वृद्ध और अवस्था में वृद्ध वे क्षत्रियश्रेष्ठ आपके कर्मों के कारण व्यर्थ मृत्यु को प्राप्त न हों।
53हे केशव, समस्त क्षत्रिय वंश समस्त लोकों में सबसे पवित्र स्थान कुरुक्षेत्र में शस्त्रों से मृत्यु को प्राप्त होगा।
54हे कमलनयन, हे वृष्णिवंशी, इस प्रसंग में वस्तुओं को इस प्रकार व्यवस्थित कीजिए कि हमारा अभीष्ट सिद्ध हो — कि क्षत्रिय एक साथ मिलकर स्वर्ग को जाएँ।
55हे जनार्दन, जब तक पर्वत और सरोवर विद्यमान रहेंगे, तब तक इस घटना का यश बना रहेगा — अर्थात् सदा के लिए।
56ब्राह्मण जगत् को महाभारत के इस महायुद्ध की कथा सुनाएँगे। हे वृष्णिवंशी, क्षत्रियों का धन वही है जो वे रणभूमि में जीतते हैं।
57हे केशव, हे शत्रुदमन, इस संवाद को सदा गुप्त रखते हुए कुन्तीपुत्र को मेरे साथ युद्ध के लिए यहाँ ले आइए।
नेपाली
1कर्णले भने — हे केशव, हे वृष्णिवंशश्रेष्ठ, निःसन्देह तपाईंले यी वचन सद्भाव, प्रेम र मैत्रीले तथा मेरो हितको कामनाले भन्नुभएको हो।
2हे कृष्ण, म पनि यो सबै जान्दछु — अर्थात् शास्त्रका विधानअनुसार धर्मतः म पाण्डुको पुत्र हुँ, जस्तो तपाईं भन्नुहुन्छ र मान्नुहुन्छ।
3पाण्डुसँग आफ्नो विवाहभन्दा पहिले नै उनले (कुन्तीले) सूर्यसँगको समागमका कारण मलाई आफ्नो गर्भमा धारण गरेकी थिइन्, र उनैको आज्ञाले जन्मनासाथ उनले मलाई त्यागिदिइन्।
4हे कृष्ण, यसरी मेरो जन्म भयो र त्यसैले धर्मतः म पाण्डुको पुत्र हुँ। तर कुन्तीले, जसले मेरो कल्याणको विचार गरिनन्, मलाई असहाय छोडिदिइन्।
5हे मधुसूदन, जब अधिरथले भर्खरै जन्मेको मलाई देखे, उनले मलाई आफ्नो घर लगे र मप्रतिको स्नेहका कारण मलाई राधालाई अर्पण गरे।
6हे माधव, मप्रतिको स्नेहका कारण राधाको छातीमा पनि दूध आयो र उनले मेरो मलमूत्र सम्हालिन्।
7मजस्तो पुरुष, जो सधैँ शास्त्रका आज्ञा सुन्नमा लागिरहन्छ र धर्मको ज्ञाता छ, उनको पिण्ड (पितृका निम्ति अर्पण)को उपेक्षा कसरी गर्न सक्छ?
8त्यसैले सूत अधिरथले मलाई आफ्नो पुत्र मान्छन् र म पनि स्नेहवश सधैँ उनलाई आफ्नो पिता मान्छु।
9हे माधव, हे जनार्दन, उनले पितृस्नेहले बाल्यकालमा शास्त्रविहित सम्पूर्ण संस्कार यथोचित रीतिले गराए।
10उनले द्विजहरूबाट मेरो नाम वसुषेण राख्न लगाए; युवावस्था प्राप्त गरेपछि पनि मैले उनकै रोजाइअनुसार पत्नीहरूसँग विवाह गरेँ।
11हे जनार्दन, तिनीहरूबाट मलाई पुत्र र नाति प्राप्त भएका छन्, र हे कृष्ण, तिनैमा मेरो हृदयको स्नेह बाँधिएको छ।
12न यो सम्पूर्ण पृथ्वीका लागि, न सुनका थुप्राका लागि, न सुखका लागि, न भयका कारण नै म ती बन्धन तोड्ने साहस गर्न सक्छु।
13हे कृष्ण, धृतराष्ट्रको कुलमा दुर्योधनको संरक्षणमा रहेकाले मैले तेह्र वर्षसम्म निष्कण्टक आधिपत्यको उपभोग गरेको छु।
14मैले सूतहरूसँग मिलेर अनेक यज्ञ गरेको छु र मेरा सम्पूर्ण सम्बन्ध तथा विवाह सूतहरूसँगै भएका छन्।
15हे कृष्ण, हे वृष्णिवंशी, मलाई आफ्नो पक्षमा पाएरै दुर्योधनले अस्त्रको तयारी गरेको छ र पाण्डवहरूसँग युद्धको पनि।
16त्यसैले हे अच्युत, आगामी युद्धमा दुई रथीहरूको द्वन्द्वयुद्धमा मलाई सव्यसाचीको सर्वश्रेष्ठ प्रतिद्वन्द्वी र जोडी छानिएको छ।
17हे जनार्दन, न मारिने भयले, न बन्दी बनाइने भयले, न लोभले नै म बुद्धिमान् धृतराष्ट्रपुत्रप्रति विश्वासघातको आचरण गर्ने साहस गर्छु।
18हे हृषीकेश, यदि अब म सव्यसाचीसँग द्वन्द्वयुद्ध नगरूँ भने, अपयश मेरो पनि हुनेछ र पृथापुत्रको पनि — वास्तवमा दुवैको।
19हे मधुसूदन, निःसन्देह तपाईं मेरै हितका लागि बोल्दै हुनुहुन्छ र पाण्डवहरूले पनि तपाईंका सम्पूर्ण निर्देशको पालन गर्नेछन् — यसमा कुनै सन्देह छैन।
20तर हे मधुसूदन, हे सम्पूर्ण यादवहरूका आनन्दवर्धक, हामीबीचको यो संवाद तपाईंले प्रकट गर्नुहुँदैन, किनभने म ठान्छु कि यस प्रसङ्गमा यही कल्याणकारी छ।
21यदि ती धर्मात्मा र जितेन्द्रिय राजाले यो जाने कि म कुन्तीको जेठो पुत्र हुँ, भने उनले राज्य स्वीकार गर्नेछैनन्।
22र हे मधुसूदन, हे शत्रुदमन, यदि मलाई यो विशाल र समृद्ध राज्य मिले पनि, म त्यो केवल दुर्योधनलाई नै अर्पण गर्नेछु।
23ती धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर, जसका मार्गदर्शक हृषीकेश छन् र जसका योद्धा धनञ्जय छन्, चिरजीवी होऊन्।
24हे माधव, पृथ्वी र राज्य उनकै होस्, जसको पक्षमा महारथी भीम छन्, नकुल र सहदेव छन्, द्रौपदीका पाँचै पुत्र छन्,
25र धृष्टद्युम्न छन्, तथा पाञ्चालका राजकुमार र महारथी सात्यकि, उत्तमौजा, युधामन्यु तथा सोमकहरूका धर्मात्मा राजकुमार छन्,
26तथा चेदिका राजकुमार, चेकितान र कहिल्यै पराजय नसहने शिखण्डी, तथा इन्द्रगोप कीराको वर्ण भएका परस्पर भाइ कैकेय राजकुमारहरू छन्;
27र भीमसेनका मामा उदारचित्त कुन्तिभोज छन्, जससँग इन्द्रेणीको वर्ण भएका अश्व छन्, तथा महारथी श्येनजित्, विराटराज शङ्ख, र हे जनार्दन, साधनहरूको समुद्रजस्तै स्वयं तपाईं हुनुहुन्छ।
28हे कृष्ण, क्षत्रियहरूको यो समुदाय वास्तवमै महान् छ; सम्पूर्ण राजाहरूमा विख्यात यो देदीप्यमान राज्य युधिष्ठिरद्वारा पहिले नै जितिइसकेको छ।
29हे वृष्णिवंशी, धृतराष्ट्रपुत्रद्वारा शस्त्रहरूको एउटा यज्ञ गरिनेछ, र हे जनार्दन, त्यस यज्ञमा अनुष्ठानका अध्यक्ष स्वयं तपाईं हुनुहुनेछ।
30हे कृष्ण, जब यो यज्ञ हुनेछ तब तपाईं नै अध्वर्यु पनि हुनुहुनेछ; र यस यज्ञमा कवच धारण गरेका ती विभत्सु, ती वीर जसको ध्वजामा वानरको आकृति छ, होता (आहुति दिने मार्गदर्शक) हुनेछन्।
31गाण्डीव धनुष यज्ञको स्रुवा हुनेछ र पुरुषहरूको बल अग्निमा आहुतिका रूपमा हालिने घ्यू हुनेछ। हे माधव, सव्यसाचीद्वारा प्रयुक्त ऐन्द्र, पाशुपत, ब्रह्म र स्थूणाकर्ण अस्त्र यस यज्ञका मन्त्र हुनेछन्।
32पराक्रममा आफ्ना पिताजस्तै वा उनीभन्दा पनि श्रेष्ठ सुभद्रापुत्र त्यहाँ पढिने वैदिक सूक्त हुनेछन्।
33ती मन्त्रका उद्गाता पुनः भीम हुनेछन्, जो प्रस्तोता पनि हुनेछन् — ती नरश्रेष्ठ, सेनाका हात्तीका विनाशक, जसले युद्धमा उच्च गर्जन गर्छन्।
34र जप तथा होममा लागेका धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले त्यस यज्ञमा ब्रह्माको कार्य सम्पन्न गर्नेछन्।
35शङ्ख, दुन्दुभि र भेरीका नाद तथा सिंहनादले त्यस यज्ञमा भोजनको समय घोषणा गर्नेछन्।
36यशले युक्त माद्रीका दुवै पुत्र नकुल र सहदेव — यी महाबली दुवै वीर त्यस यज्ञमा विधिवत् पशुहरूको वध गर्ने (शमितृ) हुनेछन्।
37हे गोविन्द, हे जनार्दन, नाना रङ्गका ध्वजाले युक्त रथहरूका निर्मल पङ्क्ति यस यज्ञमा — प्रधान अनुष्ठानको अन्त्यमा — यूप (पशुहरूलाई बाँध्ने खम्बा) हुनेछन्।
38कर्णी (काँडे बाण), नालिक (एक प्रकारका आग्नेय अस्त्र), नाराच (डन्डामा जडिएका फलाम) र बाणहरू सोमरसका चमस तथा पात्रजस्तै हुनेछन्; र धनुषहरू पवित्र (घ्यू छर्कने कुशपात)का ठाउँमा हुनेछन्।
39हे कृष्ण, तरवारहरू कपालका ठाउँमा हुनेछन् र रणभूमिमा मारिएका सैनिकहरूका शिर पुरोडाशका ठाउँमा; त्यस यज्ञमा योद्धाहरूको रगत घ्यू हुनेछ।
40भालाहरू परिधि (आहुति राख्ने पात्र)का ठाउँमा हुनेछन् र गदाहरू शक्ति (आहुतिको रक्षाका काष्ठकर्म)का ठाउँमा; सहायक ऋत्विजहरूको कार्य द्रोण तथा कृप र शारद्वतका शिष्यहरूले गर्नेछन्।
41गाण्डीवधारीद्वारा छोडिएका तथा द्रोण र उनका पुत्रद्वारा प्रेरित रथीहरूले छोडेका बाणले त्यस यज्ञमा स्रुवको कार्य गर्नेछन्।
42सात्यकिले प्रधान ऋत्विजका मुख्य सहायकको कार्य गर्नेछन्; धृतराष्ट्रपुत्र यजमान हुनेछन् र उनको विशाल सेनाले उनकी पत्नीको स्थान लिनेछ।
43हे महाबाहो, महाबली घटोत्कच रातको उत्तरार्धमा यस यज्ञको आरम्भमा यज्ञपशुहरूको वध गर्ने हुनेछ।
44त्यस यज्ञको दक्षिणा महातेजस्वी धृष्टद्युम्न हुनेछन्, किनभने हे कृष्ण, उनको जन्म त्यस यज्ञको अग्निबाट भएको थियो जसको मुख मन्त्रद्वारा गरिएका अनुष्ठान थिए।
45हे कृष्ण, मैले पाण्डुपुत्रहरूसँग जुन कठोर वचन भनेको थिएँ ती धृतराष्ट्रपुत्रलाई प्रसन्न पार्नका लागि थिए, र अब त्यस दुष्कर्मका लागि म पश्चात्तापले पीडित छु।
46हे कृष्ण, हे जनार्दन, जब तपाईंले मलाई सव्यसाचीद्वारा मारिएको देख्नुहुनेछ, तब पुनश्चिति (अनुष्ठानको दोस्रो भाग) आरम्भ हुनेछ।
47जब पाण्डुपुत्रहरूले उच्च गर्जन गर्दै बारम्बार दुःशासनको रगत पिउनेछन्, तब त्यस यज्ञको सोमपान समाप्त भएको मानिनेछ।
48हे जनार्दन, जब द्रोण र भीष्म पाञ्चालका दुवै राजकुमारद्वारा ढालिनेछन्, तब धृतराष्ट्रपुत्रको यज्ञसँग सम्बद्ध अनुष्ठान समाप्तितिर हुनेछन्।
49जब महाबली भीमसेन दुर्योधनका वधकर्ता हुनेछन्, तब ती अनुष्ठान पूरा हुनेछन्।
50हे केशव, जब धृतराष्ट्रका बुहारीहरू र नातिबुहारीहरू आफ्ना रक्षक, आफ्ना पुत्र र आफ्ना पतिबाट वञ्चित भई एकत्र हुनेछन् —
51हे जनार्दन, कुकुर, गिद्ध र अन्य मांसभक्षी जीवले भरिएको रणभूमिमा गान्धारीसँग उच्च स्वरमा रुँदै — तब त्यस यज्ञको अवभृथ स्नान सम्पन्न भएको मानिनेछ।
52हे मधुसूदन, विद्यामा वृद्ध र अवस्थामा वृद्ध ती क्षत्रियश्रेष्ठहरू तपाईंका कर्मका कारण व्यर्थ मृत्युलाई प्राप्त नहोऊन्।
53हे केशव, सम्पूर्ण क्षत्रिय वंश सम्पूर्ण लोकमा सबैभन्दा पवित्र स्थान कुरुक्षेत्रमा शस्त्रबाट मृत्युलाई प्राप्त हुनेछ।
54हे कमलनयन, हे वृष्णिवंशी, यस प्रसङ्गमा कुराहरू यसरी मिलाउनुहोस् कि हाम्रो अभीष्ट सिद्ध होस् — कि क्षत्रियहरू एकसाथ मिलेर स्वर्ग जाऊन्।
55हे जनार्दन, जबसम्म पर्वत र सरोवर विद्यमान रहनेछन्, तबसम्म यस घटनाको यश रहनेछ — अर्थात् सदाका लागि।
56ब्राह्मणहरूले जगत्लाई महाभारतको यस महायुद्धको कथा सुनाउनेछन्। हे वृष्णिवंशी, क्षत्रियहरूको धन त्यही हो जुन तिनीहरूले रणभूमिमा जित्छन्।
57हे केशव, हे शत्रुदमन, यस संवादलाई सदा गुप्त राख्दै कुन्तीपुत्रलाई मसँग युद्धका लागि यहाँ ल्याउनुहोस्।