भगवद्यान पर्व — गान्धारी के वचन
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 199
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच कृष्णस्य तु वचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणोऽभ्यभाषत॥
2गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारी दीर्घदर्शिनीम्। आनयेह तया सार्धमनुनेष्यामि दुर्मतिम्॥
3यदि सापि दुरात्मानं शमयेद् दुष्टचेतसम्। अपि कृष्णस्य सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम्॥
4अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानमनुदर्शयेत्। दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य शमार्थं ब्रुवती वचः॥
5अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत्। शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम्॥
6राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदरो दीर्घदर्शिनीम्। आनयामास गान्धारी धृतराष्ट्रस्य शासनात्॥
7धृतराष्ट्र उवाच एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः। ऐश्वर्यलोभादैश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति॥
8अशिष्टवदमर्यादः पापैः सह दुरात्मवान्। सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः॥
9वैशम्पायन उवाच सा भर्तृवचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी। अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यमब्रवीत्॥
10गान्धार्युवाच आनायय सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकमातुरम्। न हि राज्यमशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना॥
11आप्नुमाप्तं तथापीदमविनीतेन सर्वथा। त्वं ह्योवात्र भृशं ग. धृतराष्ट्र सुतप्रियः॥
12यो जानन् पापतामस्य तत्प्रज्ञामनुवर्तसे। स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो लोभमास्थितः॥
13अशक्योऽद्य त्वया राजन् विनिवर्तयितुं बलात्। राष्ट्रप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः॥
14दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रोऽश्नुते फलम्। कथं हि स्वजने भेदमुपेक्षेत महीपतिः। भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रहसिष्यन्ति शत्रवः॥
15या हि शक्या महाराज साना भेदेन वा पुनः। निस्तर्तुमापदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत्॥
16वैशम्पायन उवाच शासनाद् धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्षणम्। मातुश्च वचनात् क्षत्ता सभां प्रावेशयत् पुनः॥
17स मातुर्वचनाकाङ्क्षी विवेश पुनः सभाम्। अभिताप्रेक्षणः क्रोधान्निःश्वसन्निव पन्नगः॥
18तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थितम्। विगर्हमाणा गान्धारी शमार्थं वाक्यमब्रवीत्॥
19दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक। हितं ते सानुबन्धस्य तथाऽऽयत्यां सुखोदयम्॥
20दुर्योधन यदाह त्वां पिता भरतसत्तमा भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता सुहृदां कुरु तद् वचः॥
21विजितात्मा तु भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता। भवेद् द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया॥
22न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते। अवाप्तुं रक्षितुं वापि भोक्तुं भरतसत्तम॥
23न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यमश्नीयाद् दीर्घमन्तरम्। मेधावी स राज्यमभिपालयेत्॥
24कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतः। तौ तु शत्रु विनिर्जित्य राजा विजयते महीम्॥
25लोकेश्वर प्रभुत्वं हि महदेतद् दुरात्मभिः। राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यमभिरक्षितुम्॥
26इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेदर्थधर्मयोः। इन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धतेऽन्निरिवेन्धनैः॥
27अविधेयानि हीमानि व्यापादयितुमप्यलम्। अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्॥
28अविजित्य य आत्मानममात्यान् विजिगीषते। अमित्रान् वाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते॥
29आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत्। ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते॥
30वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्ड विकारिषु। परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यर्थं श्रीनिषेवते॥
31क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुभौ। कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः॥
32याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्य पिदधुर्मुखम्। बिभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोधो स्म वर्धितौ॥
33काम क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्थं च भूमिपः। सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते॥
34सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः। ईष्सन्नर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम्॥
35कामाभिभूतः क्रोधाद् वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते। स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत॥
36एकीभूतैर्महाप्राज्ञैः शूरैररिनिवर्हणैः। पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी॥
37यथा भीष्मः शान्तनवो द्रोणश्चापि महारथः। आहतुस्तात तत् सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ॥
38प्रपद्यस्व महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्। प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः॥
39सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने। प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः॥
40न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थों कुतः सुखम्। न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथा।॥
41भीष्मेण हि महाप्राज्ञं पित्रा ते बाह्निकेन च। दत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद् भीतैररिंदम॥
42तस्य चैतत्प्रदानस्य फलमद्यानुपश्यसि। यद् भुड्क्षे पृथिवीं कृत्स्ना शूरैर्निहतकण्टकाम्॥
43प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिंदम। यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुमधु प्रदीयताम्॥
44अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम्। सुहृदां वचने तिष्ठन् यशः प्राप्स्यसि भारत॥
45श्रीमद्भिरात्मवद्भिस्तैर्बुद्धिमद्भिर्जितेन्द्रियैः। पाण्डवैर्विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात्॥
46निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम्। स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ॥
47अलमङ्ग निकारोऽयं त्रयोदश समाः कृतः। शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम्॥
48न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वमर्थमभीप्ससि। सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते॥
49भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजये। धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम्॥
50अमर्षवशमापन्नो मा कुरूंस्तात जीघनः। एषा हि पृथिवी कृत्स्ना मा गमत् त्वत्कृते वधम्॥
51यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः। योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतदद्योपपद्यते॥
52समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं हि विदितात्मनाम्। पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः॥
53राजपिण्डभयादेते यदि हास्यन्ति जीवितम्। न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीक्षितुम्॥
54न लोभादर्थसम्पत्तिनराणामिह दृस्यते। तदलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ।॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Hearing these words of Krishna Dhritarashtra, the lord of men, said in haste to Vidura conversant with all virtues.
2“Go my dear friend, to the exceedingly wise Gandhari endued with great foresight; get her hare; joining with her shall I persuade that one of evil intellect.
3If she can lead that wicked-souled one of vicious heart, to peace then shall we be able to act up to the words of Krishna, our wellwisher.
4She might show the right path to him overpowered by avarice, by speaking in favour of that one of wicked intellect and having vicious men for his help, for making peace.
5If she can thwart this dire and frightful calamity brought about by Duryodhana then shall we attain happiness and remain happy for ever.
6Hearing the words of the king Vidura brought, by command of Dhritarashtra, Gandhari endued with great foresight.
7Dhritarashtra said O Gandhari, this is your wicked-souled son who never obeys my commands owing to his avarice for prosperity; he will lose prosperity as also his life,
8That wicked-souled like, unmannerly man and without showing any respect for others, accompanied by those one an vicious companions, went out of the council hall and the fool did not pay any attention to the advice of his well-wishers.
9Vaishampayana said That princess, of great renown Gandhari having heard the words of her husband, said these words desiring the greatest good of her son.
10Gandhari said Quickly summon your son, who is afflicted with a passion for kingdom; a kingdom cannot be maintained by an unrighteous person who seeks neither virtue nor worldly good.
11But notwithstanding all this, Duryodhana, having to humility in him, has obtained what is unobtainable by all means and you, O Dhritarashtra, are very much blamable for this, for you are fond of your son.
12You, who know that he is of a sinful nature, follow his wisdom, and he too supported by you is fully under the influence of desire and wrath and a slave of lust.
13He is now incapable of being swerved from his purpose by force, O king; entrusting the kingdom to that ignorant fool of wicked soul,
14And having wicked ministers and moved by avarice, you are reaping the fruits O Dhritarashtra; why do you, O lord of the earth, look on this dispute with your own kinsmen with indifference? Your enemies will rejoice at this dispute with your own kinsmen.
15A difficulty which can be averted, O great king, by means of conciliation in gift, who would care to use violence in?
16Vaishampayana said By command of Dhritarashtra as also at the request of the mother the Kshattri again had the wrathful Duryodhana brought there.
17He, being desirous of hearing what his mother had to say, again entered the council chambers with his eyes red as copper in rage, and breathing ((heavily) like a serpent.
18Seeing her son who was following the wrong course enter, Gandhari with a view to peace, spoke these words finding fault with him.
19O Duryodhana, my dear son, listen to those words of mine which will conduce to the benefit to yourself along with your followers, which will bring on happiness and which is easy for you to listen.
20Duryodhana, what your father, that best among the Bharatas, as also Bhishma, Drona, Kripa and the Kshatta have told your is the advice of your well wishers; follow that.
21It is my fond and earnest wish as also that of your well wishers Bhishma, your father and others, the chief of whom is Drona, that you should make peace.
22O you of great wisdom, a kingdom cannot be maintained by following the bent of your desires alone, nor can it be earned, protected or enjoyed (by that means), o best of the Bharatas,
23No can one, who has not controlled his senses, enjoy a kingdom for a long while; one, who has controlled his senses and has intelligence, can alone protect a kingdom.
24Desire and wrath snatch away a man from earthy good; after subjugating these two enemies does a king conquer the earth.
25The sovereignty enjoyed by a ruler of men is a great thing; a kingdom can easily be wished for by those that are of wicked souls but it cannot be suitably protected by them.
26One, who aspires to great things, must lead his senses to virtue and profit; by having the senses under control, intelligence increases as fire when it has fuel added on to it.
27These, when not kept under proper control, are sufficiently powerful to kill a man like untrained horses not properly managed which can kill an incompetent driver on the road.
28He, who without conquering self, wants to conquer his ministers wants to conquer his enemies, is soon brought under subjection by others.
29He was conquers his own self first, thinking that to be an enemy, and then desires to conquer his ministers and his enemies has his desires fulfilled.
30To one who has his senses under control, to one who has gained mastery over his enemies, to one who holds the rod (of punishment) on offenders and to one who does a thing after mature consideration, does prosperity offer great adoration.
31Like two small fishes, caught in a net with small holes, are desire and wrath which exist in a body, deprived of their existence by wisdom.
32Desire and wrath when increased are the things owing to which the gods shut up the doors to heaven to a man who has gained mastery over wordy propensities and otherwise is qualified to enter heaven.
33The protector of the earth, who knows how to gain complete ascendancy over desire, wrath, avarice, pride and vanity, subjugates the entire world.
34The rulers of men, desirous of obtaining worldly good, virtue and the defeat of his enemies, should constantly employ them-selves in controlling their senses.
35He who behaves falsely, being subject to desire or to wrath, towards himself or to others, has got no body to help him.
36Having joined those ones endued with great wisdom, those heroes who are chastisers of their enemies, their enemies, those Pandavas, you will enjoy along with them this earth in happiness, my dear son.
37What Bhishma, the son of Shantanu and the great car-warrior Drona have told you, namely that Krishna and Arjuna are invincible is true indeed.
38Seek the refuge of that one of long arms Krishna, who does everything without exertions; if Keshava gratified it will conduce to the happiness of both the sides.
39That man, who does not follow the instructions of well-wishers who desire his good and who are wise and learned, is the delight of his enemies.
40My dear son, from a fight there will result no good; and how can there be virtue or worldly benefit? and how can there be happiness. Even victory is not stable; do not therefore set your mind on war.
41O you of great wisdom, by Bhishma, by your father and by Balhika were the sons of Pandu given their share of the kingdom out fear for a dispute, O chastiser of foes.
42The fruits of this bestowal you now seeyou enjoy this entire earth, subjected by those heroes, with all your thorns and barriers removed.
43Give to the sons of Pandu their due share, O chastiser of foes, if you desire to enjoy earth with your ministers; make over to them one half of kingdom.
44One half of this earth is sufficient for the livelihood of yourself and your ministers; by following the advice of your well-wishers you will earn renown, O Bharata.
45By a struggle with the sons of Pandu who are endued are with prosperity, who have intelligence and who have mastered their senses, you will be deprived of great happiness, my dear son.
46Removing the wrath of your well-wishers, rule over your kingdom duly after having given back to the sons of Pandu their own share, O best among the Bharatas.
47The troubles that they have suffered for the last thirteen years are enough; O you of great wisdom, control the feelings you entertain, which are fed by wrath and desire.
48You desire to possess yourself of the wealth of the sons of Pritha but you are not competent to do it, nor is the son of the Suta, nor your brother Dushasana of firm wrath,
49Bhishma, Drona, Kripa Karna, Bhimasena, Dhananjaya and Dhrishtadyumna being fired with wrath, all creatures will surely cease to exist.
50Being subject to the influence of wrath, do not, my dear son, slay the Kurus; let not this entire earth be massacred on account of your doings.
51The, thought, that you entertain, o king that Bhishma, Drona, Kripa and others will fight for you, with all their might, will not be realized now.
52These, who know their own selves, have equal affection for the the Pandavas and yourselves, while virtue is more on their sides; besides whichever side wins, the kingdom will be the same to them.
53If foe the fear of losing the maintenance they get from the king, they can think lightly of their very lives, they will yet not be able to see the king Yudhishthira with (angry) eyes.
54By avarice men are seen to earn prosperity in this world; therefore do you my dear son, quench this avarice of yours, O best among the Bharatas.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — कृष्ण के ये वचन सुनकर नरेश्वर धृतराष्ट्र ने समस्त धर्मों के ज्ञाता विदुर से शीघ्रतापूर्वक कहा।
2"हे सखे, अत्यन्त बुद्धिमती और महान् दूरदर्शिनी गान्धारी के पास जाओ; उन्हें यहाँ ले आओ; उनके साथ मिलकर मैं उस दुर्बुद्धि को समझाऊँगा।
3यदि वे उस दुरात्मा, पापहृदय पुत्र को सन्धि की ओर ले जा सकें, तो हम अपने हितैषी कृष्ण के वचनों के अनुसार आचरण कर सकेंगे।
4लोभ से अभिभूत और दुष्ट पुरुषों को सहायक बनाए हुए उस दुर्बुद्धि के हित में सन्धि के पक्ष में बोलकर वे सम्भवतः उसे सन्मार्ग दिखा सकें।
5यदि वे दुर्योधन के द्वारा लाई गई इस घोर और भयंकर विपत्ति को रोक सकें, तो हम सुख प्राप्त करेंगे और सदा सुखी रहेंगे।"
6राजा के वचन सुनकर विदुर धृतराष्ट्र की आज्ञा से महान् दूरदर्शिनी गान्धारी को ले आए।
7धृतराष्ट्र ने कहा — हे गान्धारी, यह तुम्हारा दुरात्मा पुत्र है जो ऐश्वर्य के लोभ के कारण कभी मेरी आज्ञा नहीं मानता; यह ऐश्वर्य के साथ-साथ अपने प्राण भी खोएगा।
8वह दुरात्मा, उद्दण्ड और दूसरों के प्रति तनिक भी सम्मान न दिखाने वाला पुरुष अपने उन दुष्ट साथियों के साथ सभाभवन से बाहर चला गया, और उस मूढ़ ने अपने हितैषियों की सलाह पर तनिक भी ध्यान नहीं दिया।
9वैशम्पायन ने कहा — महायशस्विनी उन राजकुमारी गान्धारी ने अपने पति के वचन सुनकर अपने पुत्र का परम कल्याण चाहते हुए ये वचन कहे।
10गान्धारी ने कहा — राज्य की लालसा से पीड़ित अपने पुत्र को शीघ्र बुलाइए; जो न धर्म चाहता है न अर्थ, ऐसे अधर्मी पुरुष के द्वारा राज्य की रक्षा नहीं हो सकती।
11किन्तु इतना सब होते हुए भी दुर्योधन ने, जिसमें विनम्रता नहीं है, वह प्राप्त कर लिया जो किसी भी उपाय से अप्राप्य है; और हे धृतराष्ट्र, इसके लिए आप ही बहुत अधिक दोषी हैं, क्योंकि आप अपने पुत्र के प्रति आसक्त हैं।
12आप, जो जानते हैं कि वह पापी स्वभाव का है, उसी की बुद्धि का अनुसरण करते हैं; और वह भी आपके सहारे से काम और क्रोध के पूर्ण वश में तथा लालसा का दास है।
13हे राजन्, अब वह बलपूर्वक अपने संकल्प से हटाया नहीं जा सकता; उस अज्ञानी, दुरात्मा मूढ़ को राज्य सौंपकर —
14जिसके मन्त्री दुष्ट हैं और जो लोभ से प्रेरित है — हे धृतराष्ट्र, आप उसका फल भोग रहे हैं; हे पृथ्वीपति, अपने ही बन्धुजनों के साथ इस कलह को आप उदासीन भाव से क्यों देखते हैं? आपके शत्रु आपके अपने बन्धुजनों के साथ इस कलह पर आनन्द मनाएँगे।
15हे महाराज, जो कठिनाई साम और दान के द्वारा दूर की जा सकती है, उसमें बलप्रयोग करने की चिन्ता कौन करेगा?
16वैशम्पायन ने कहा — धृतराष्ट्र की आज्ञा से तथा माता के अनुरोध पर क्षत्ता (विदुर) क्रोधी दुर्योधन को पुनः वहाँ ले आए।
17अपनी माता क्या कहना चाहती हैं यह सुनने की इच्छा से वह क्रोध में ताम्रवर्ण नेत्र लिए और सर्प के समान (तीव्र) साँस लेता हुआ पुनः सभाभवन में प्रविष्ट हुआ।
18कुमार्ग पर चलने वाले अपने पुत्र को प्रवेश करते देखकर गान्धारी ने सन्धि के उद्देश्य से उसमें दोष निकालते हुए ये वचन कहे।
19हे प्रिय पुत्र दुर्योधन, मेरे उन वचनों को सुनो जो तुम्हारे तथा तुम्हारे अनुयायियों के हित के होंगे, जो सुख लाएँगे और जिन्हें सुनना तुम्हारे लिए सरल है।
20हे दुर्योधन, तुम्हारे पिता उन भरतश्रेष्ठ ने, तथा भीष्म, द्रोण, कृप और क्षत्ता ने तुमसे जो कहा है वह तुम्हारे हितैषियों की सलाह है; उसका अनुसरण करो।
21यह मेरी और तुम्हारे हितैषियों — भीष्म, तुम्हारे पिता तथा अन्य, जिनमें प्रमुख द्रोण हैं — की स्नेहपूर्ण और हार्दिक कामना है कि तुम सन्धि कर लो।
22हे महाबुद्धिमान्, हे भरतश्रेष्ठ, केवल अपनी इच्छाओं के अनुसार चलने से राज्य की रक्षा नहीं हो सकती, न (उस उपाय से) उसे अर्जित, सुरक्षित अथवा भोगा जा सकता है।
23जिसने अपनी इन्द्रियों को वश में नहीं किया वह दीर्घ काल तक राज्य का उपभोग नहीं कर सकता; जिसने इन्द्रियों को वश में किया है और जो बुद्धिमान् है, वही राज्य की रक्षा कर सकता है।
24काम और क्रोध मनुष्य को लौकिक हित से दूर खींच ले जाते हैं; इन दोनों शत्रुओं को जीतकर ही राजा पृथ्वी को जीतता है।
25नरेश्वर के द्वारा भोगा जाने वाला आधिपत्य महान् वस्तु है; दुरात्मा पुरुष राज्य की कामना तो सहज ही कर सकते हैं, किन्तु उसकी उचित रक्षा नहीं कर सकते।
26जो महान् वस्तुओं की आकांक्षा करता है उसे अपनी इन्द्रियों को धर्म और अर्थ की ओर ले जाना चाहिए; इन्द्रियों को वश में रखने से बुद्धि उसी प्रकार बढ़ती है जैसे ईंधन डालने पर अग्नि।
27जब इन्हें भलीभाँति वश में नहीं रखा जाता, तब ये मनुष्य का वध करने में उतनी ही समर्थ होती हैं जितने अनियन्त्रित असिद्ध अश्व, जो मार्ग पर अकुशल सारथि का वध कर सकते हैं।
28जो अपने को जीते बिना अपने मन्त्रियों को जीतना चाहता है और अपने शत्रुओं को जीतना चाहता है, वह शीघ्र ही दूसरों के अधीन हो जाता है।
29जो पहले अपने ही आपको शत्रु मानकर जीत लेता है और तत्पश्चात् अपने मन्त्रियों तथा शत्रुओं को जीतना चाहता है, उसकी कामनाएँ पूर्ण होती हैं।
30जिसने अपनी इन्द्रियों को वश में किया है, जिसने अपने शत्रुओं पर विजय पाई है, जो अपराधियों पर दण्ड चलाता है और जो भलीभाँति विचार करके कार्य करता है — लक्ष्मी उसकी महती उपासना करती है।
31शरीर में विद्यमान काम और क्रोध, छोटे छिद्रों वाले जाल में फँसी दो छोटी मछलियों के समान, बुद्धि के द्वारा अपने अस्तित्व से वंचित कर दिए जाते हैं।
32बढ़े हुए काम और क्रोध ही वे वस्तुएँ हैं जिनके कारण देवता उस मनुष्य के लिए भी स्वर्ग के द्वार बन्द कर देते हैं जिसने लौकिक प्रवृत्तियों पर विजय पा ली है और जो अन्यथा स्वर्ग में प्रवेश के योग्य है।
33जो पृथ्वीपालक काम, क्रोध, लोभ, गर्व और अभिमान पर पूर्ण अधिकार पाना जानता है, वह समस्त संसार को जीत लेता है।
34अर्थ, धर्म तथा शत्रुओं की पराजय प्राप्त करने के इच्छुक नरेश्वरों को निरन्तर अपनी इन्द्रियों को वश में करने में लगे रहना चाहिए।
35जो काम अथवा क्रोध के वश में होकर अपने प्रति अथवा दूसरों के प्रति कपटपूर्ण व्यवहार करता है, उसका सहायक कोई नहीं होता।
36हे प्रिय पुत्र, महाबुद्धिमान् उन वीर शत्रुदमन पाण्डवों से मिलकर तुम उनके साथ इस पृथ्वी का सुखपूर्वक उपभोग करोगे।
37शन्तनुपुत्र भीष्म ने और महारथी द्रोण ने तुमसे जो कहा है — अर्थात् कृष्ण और अर्जुन अजेय हैं — वह वस्तुतः सत्य है।
38उन महाबाहु कृष्ण की शरण लो, जो बिना किसी प्रयास के सब कुछ कर लेते हैं; यदि केशव प्रसन्न हो जाएँ तो वह दोनों पक्षों के सुख का कारण बनेगा।
39जो पुरुष अपने हितैषियों की — जो उसका भला चाहते हैं और जो बुद्धिमान् तथा विद्वान् हैं — शिक्षा का अनुसरण नहीं करता, वह अपने शत्रुओं का आनन्द बनता है।
40हे प्रिय पुत्र, युद्ध से कोई भला नहीं होगा; और उसमें धर्म अथवा लौकिक लाभ कैसे हो सकता है? सुख कैसे हो सकता है? विजय भी स्थिर नहीं है; इसलिए युद्ध पर मन मत लगाओ।
41हे महाबुद्धिमान्, हे शत्रुदमन, भीष्म ने, तुम्हारे पिता ने और बाह्लीक ने कलह के भय से पाण्डुपुत्रों को उनका राज्यभाग दिया था।
42उस दान का फल तुम अब देख रहे हो — उन वीरों के द्वारा वश में की गई इस समस्त पृथ्वी का, समस्त काँटों और बाधाओं के दूर हो जाने पर, तुम उपभोग करते हो।
43हे शत्रुदमन, यदि तुम अपने मन्त्रियों के साथ पृथ्वी का उपभोग करना चाहते हो, तो पाण्डुपुत्रों को उनका उचित भाग दे दो; राज्य का आधा भाग उन्हें सौंप दो।
44हे भरतवंशी, इस पृथ्वी का आधा भाग तुम्हारे और तुम्हारे मन्त्रियों के निर्वाह के लिए पर्याप्त है; अपने हितैषियों की सलाह का अनुसरण करके तुम यश अर्जित करोगे।
45हे प्रिय पुत्र, जो ऐश्वर्य से सम्पन्न हैं, जो बुद्धिमान् हैं और जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को वश में किया है, उन पाण्डुपुत्रों से संघर्ष करके तुम महान् सुख से वंचित हो जाओगे।
46हे भरतश्रेष्ठ, अपने हितैषियों का क्रोध दूर करके, पाण्डुपुत्रों को उनका अपना भाग लौटा देने के पश्चात् अपने राज्य पर यथोचित शासन करो।
47पिछले तेरह वर्षों में उन्होंने जो कष्ट भोगे हैं वे पर्याप्त हैं; हे महाबुद्धिमान्, अपने उन भावों को वश में करो जो क्रोध और काम से पुष्ट होते हैं।
48तुम पृथापुत्रों का धन हड़पना चाहते हो, किन्तु तुम उसमें समर्थ नहीं हो, न सूतपुत्र (कर्ण) समर्थ है, न तुम्हारा दृढ़ क्रोध वाला भाई दुःशासन।
49भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, भीमसेन, धनञ्जय और धृष्टद्युम्न के क्रोध से प्रज्वलित हो जाने पर समस्त प्राणी निश्चय ही समाप्त हो जाएँगे।
50हे प्रिय पुत्र, क्रोध के वश में होकर कुरुओं का संहार मत करो; तुम्हारे कर्मों के कारण यह समस्त पृथ्वी संहृत न हो जाए।
51हे राजन्, तुम जो यह सोचते हो कि भीष्म, द्रोण, कृप और अन्य लोग अपनी समस्त शक्ति से तुम्हारे लिए युद्ध करेंगे, वह अब सिद्ध नहीं होगा।
52ये, जो अपने आपको जानते हैं, पाण्डवों और तुम्हारे प्रति समान स्नेह रखते हैं, जब कि धर्म उनके पक्ष में अधिक है; इसके अतिरिक्त जो भी पक्ष जीते, राज्य उनके लिए एक ही रहेगा।
53यदि राजा से मिलने वाली जीविका के छिन जाने के भय से वे अपने प्राणों तक की परवाह न करें, तो भी वे राजा युधिष्ठिर को (क्रुद्ध) नेत्रों से देख न सकेंगे।
54इस लोक में मनुष्य लोभ के कारण ऐश्वर्य खोते हुए देखे जाते हैं; इसलिए हे प्रिय पुत्र, हे भरतश्रेष्ठ, अपने इस लोभ को शान्त करो।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — कृष्णका यी वचन सुनेर नरेश्वर धृतराष्ट्रले सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता विदुरसँग हतारिँदै भने।
2"हे सखा, अत्यन्त बुद्धिमती र महान् दूरदर्शी गान्धारीकहाँ जाऊ; उनलाई यहाँ ल्याऊ; उनीसँग मिलेर म त्यस दुर्बुद्धिलाई सम्झाउनेछु।
3यदि उनले त्यस दुरात्मा, पापहृदय पुत्रलाई सन्धितिर लैजान सकिन् भने, हामी आफ्ना हितैषी कृष्णका वचनअनुसार आचरण गर्न सक्नेछौँ।
4लोभले अभिभूत र दुष्ट पुरुषहरूलाई सहायक बनाएको त्यस दुर्बुद्धिको हितमा सन्धिको पक्षमा बोलेर उनले सम्भवतः उसलाई सन्मार्ग देखाउन सकून्।
5यदि उनले दुर्योधनद्वारा ल्याइएको यस घोर र भयङ्कर विपत्तिलाई रोक्न सकिन् भने, हामीले सुख प्राप्त गर्नेछौँ र सदा सुखी रहनेछौँ।"
6राजाका वचन सुनेर विदुरले धृतराष्ट्रको आज्ञाले महान् दूरदर्शी गान्धारीलाई ल्याए।
7धृतराष्ट्रले भने — हे गान्धारी, यो तिम्रो दुरात्मा पुत्र हो जसले ऐश्वर्यको लोभका कारण कहिल्यै मेरो आज्ञा मान्दैन; यसले ऐश्वर्यसँगै आफ्नो प्राण पनि गुमाउनेछ।
8त्यो दुरात्मा, उद्दण्ड र अरूप्रति अलिकति पनि सम्मान नदेखाउने पुरुष आफ्ना ती दुष्ट साथीहरूसँग सभाभवनबाट बाहिर निस्क्यो, र त्यो मूढले आफ्ना हितैषीहरूको सल्लाहमा अलिकति पनि ध्यान दिएन।
9वैशम्पायनले भने — महायशस्विनी ती राजकुमारी गान्धारीले आफ्ना पतिका वचन सुनेर आफ्नो पुत्रको परम कल्याण चाहँदै यी वचन भनिन्।
10गान्धारीले भनिन् — राज्यको लालसाले पीडित आफ्नो पुत्रलाई चाँडै बोलाउनुहोस्; जसले न धर्म चाहन्छ न अर्थ, त्यस्तो अधर्मी पुरुषद्वारा राज्यको रक्षा हुन सक्दैन।
11तर यति सबै हुँदाहुँदै पनि दुर्योधनले, जसमा विनम्रता छैन, त्यो प्राप्त गर्यो जुन कुनै पनि उपायले अप्राप्य छ; र हे धृतराष्ट्र, यसका लागि तपाईं नै धेरै दोषी हुनुहुन्छ, किनभने तपाईं आफ्नो पुत्रप्रति आसक्त हुनुहुन्छ।
12तपाईं, जसले जान्नुहुन्छ कि ऊ पापी स्वभावको छ, उसैको बुद्धिको अनुसरण गर्नुहुन्छ; र ऊ पनि तपाईंको सहाराले काम र क्रोधको पूर्ण वशमा तथा लालसाको दास छ।
13हे राजन्, अब ऊ बलपूर्वक आफ्नो सङ्कल्पबाट हटाइन सक्दैन; त्यस अज्ञानी, दुरात्मा मूढलाई राज्य सुम्पेर —
14जसका मन्त्री दुष्ट छन् र जो लोभले प्रेरित छ — हे धृतराष्ट्र, तपाईं त्यसको फल भोग्दै हुनुहुन्छ; हे पृथ्वीपति, आफ्नै बन्धुजनसँगको यस कलहलाई तपाईं उदासीन भावले किन हेर्नुहुन्छ? तपाईंका शत्रुहरूले तपाईंका आफ्नै बन्धुजनसँगको यस कलहमा आनन्द मनाउनेछन्।
15हे महाराज, जुन कठिनाइ साम र दानद्वारा टार्न सकिन्छ, त्यसमा बलप्रयोग गर्ने चिन्ता कसले गर्नेछ?
16वैशम्पायनले भने — धृतराष्ट्रको आज्ञाले तथा माताको अनुरोधमा क्षत्ता (विदुर)ले क्रोधी दुर्योधनलाई पुनः त्यहाँ ल्याए।
17आफ्नी माताले के भन्न चाहन्छिन् भन्ने सुन्ने इच्छाले ऊ क्रोधमा ताम्रवर्ण नेत्र लिएर र सर्पजस्तै (तीव्र) सास फेर्दै पुनः सभाभवनमा प्रवेश गर्यो।
18कुमार्गमा हिँड्ने आफ्नो पुत्रलाई प्रवेश गर्दै गरेको देखेर गान्धारीले सन्धिको उद्देश्यले उसमा दोष खोज्दै यी वचन भनिन्।
19हे प्रिय पुत्र दुर्योधन, मेरा ती वचन सुन जो तिम्रो तथा तिम्रा अनुयायीहरूको हितका हुनेछन्, जसले सुख ल्याउनेछन् र जुन सुन्न तिम्रा लागि सरल छ।
20हे दुर्योधन, तिम्रा पिता ती भरतश्रेष्ठले, तथा भीष्म, द्रोण, कृप र क्षत्ताले तिमीसँग जे भनेका छन् त्यो तिम्रा हितैषीहरूको सल्लाह हो; त्यसको अनुसरण गर।
21यो मेरो र तिम्रा हितैषीहरू — भीष्म, तिम्रा पिता तथा अन्य, जसमा प्रमुख द्रोण छन् — को स्नेहपूर्ण र हार्दिक कामना हो कि तिमी सन्धि गर।
22हे महाबुद्धिमान्, हे भरतश्रेष्ठ, केवल आफ्ना इच्छाअनुसार हिँडेर राज्यको रक्षा हुन सक्दैन, न (त्यस उपायले) त्यसलाई आर्जन, सुरक्षित वा भोग गर्न सकिन्छ।
23जसले आफ्ना इन्द्रिय वशमा राखेको छैन उसले दीर्घ कालसम्म राज्यको उपभोग गर्न सक्दैन; जसले इन्द्रियलाई वशमा राखेको छ र जो बुद्धिमान् छ, उसैले राज्यको रक्षा गर्न सक्छ।
24काम र क्रोधले मनुष्यलाई लौकिक हितबाट टाढा तान्छन्; यी दुवै शत्रुलाई जितेर मात्रै राजाले पृथ्वीलाई जित्छ।
25नरेश्वरद्वारा भोगिने आधिपत्य महान् वस्तु हो; दुरात्मा पुरुषहरूले राज्यको कामना त सजिलै गर्न सक्छन्, तर त्यसको उचित रक्षा गर्न सक्दैनन्।
26जसले महान् वस्तुहरूको आकाङ्क्षा गर्छ उसले आफ्ना इन्द्रियलाई धर्म र अर्थतिर लैजानुपर्छ; इन्द्रियलाई वशमा राख्नाले बुद्धि त्यसै गरी बढ्छ जसरी दाउरा थपेपछि अग्नि।
27जब यिनलाई राम्ररी वशमा राखिँदैन, तब यी मनुष्यको वध गर्न त्यति नै समर्थ हुन्छन् जति अनियन्त्रित असिद्ध अश्वहरू, जसले मार्गमा अकुशल सारथिको वध गर्न सक्छन्।
28जसले आफूलाई नजिती आफ्ना मन्त्रीहरूलाई जित्न चाहन्छ र आफ्ना शत्रुहरूलाई जित्न चाहन्छ, ऊ चाँडै नै अरूको अधीनमा पर्छ।
29जसले पहिले आफैँलाई शत्रु ठानेर जित्छ र त्यसपछि आफ्ना मन्त्री तथा शत्रुहरूलाई जित्न चाहन्छ, उसका कामना पूरा हुन्छन्।
30जसले आफ्ना इन्द्रिय वशमा राखेको छ, जसले आफ्ना शत्रुमाथि विजय पाएको छ, जसले अपराधीमाथि दण्ड चलाउँछ र जसले राम्ररी विचार गरेर कार्य गर्छ — लक्ष्मीले उसको महान् उपासना गर्छिन्।
31शरीरमा विद्यमान काम र क्रोध, साना प्वाल भएको जालमा फसेका दुई साना माछाजस्तै, बुद्धिद्वारा आफ्नो अस्तित्वबाट वञ्चित गरिन्छन्।
32बढेका काम र क्रोध नै ती वस्तु हुन् जसका कारण देवताहरूले त्यस मनुष्यका लागि पनि स्वर्गका ढोका बन्द गर्छन् जसले लौकिक प्रवृत्तिमाथि विजय पाइसकेको छ र जो अन्यथा स्वर्गमा प्रवेशको योग्य छ।
33जुन पृथ्वीपालकले काम, क्रोध, लोभ, गर्व र अभिमानमाथि पूर्ण अधिकार पाउन जान्दछ, उसले सम्पूर्ण संसारलाई जित्छ।
34अर्थ, धर्म तथा शत्रुहरूको पराजय प्राप्त गर्न चाहने नरेश्वरहरूले निरन्तर आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पार्नमा लागिरहनुपर्छ।
35जो काम वा क्रोधको वशमा परी आफूप्रति वा अरूप्रति कपटपूर्ण व्यवहार गर्छ, उसको सहायक कोही हुँदैन।
36हे प्रिय पुत्र, महाबुद्धिमान् ती वीर शत्रुदमन पाण्डवहरूसँग मिलेर तिमी उनीहरूसँगै यस पृथ्वीको सुखपूर्वक उपभोग गर्नेछौ।
37शन्तनुपुत्र भीष्मले र महारथी द्रोणले तिमीसँग जे भनेका छन् — अर्थात् कृष्ण र अर्जुन अजेय छन् — त्यो वास्तवमै सत्य हो।
38ती महाबाहु कृष्णको शरण लेऊ, जसले कुनै प्रयासविना नै सबै कुरा गर्छन्; यदि केशव प्रसन्न भए भने त्यो दुवै पक्षको सुखको कारण बन्नेछ।
39जुन पुरुषले आफ्ना हितैषीहरूको — जसले उसको भलो चाहन्छन् र जो बुद्धिमान् तथा विद्वान् छन् — शिक्षाको अनुसरण गर्दैन, ऊ आफ्ना शत्रुहरूको आनन्द बन्छ।
40हे प्रिय पुत्र, युद्धबाट कुनै भलो हुनेछैन; र त्यसमा धर्म वा लौकिक लाभ कसरी हुन सक्छ? सुख कसरी हुन सक्छ? विजय पनि स्थिर छैन; त्यसैले युद्धमा मन नलगाऊ।
41हे महाबुद्धिमान्, हे शत्रुदमन, भीष्मले, तिम्रा पिताले र बाह्लीकले कलहको भयले पाण्डुपुत्रहरूलाई तिनको राज्यभाग दिएका थिए।
42त्यस दानको फल तिमी अब देख्दै छौ — ती वीरहरूद्वारा वशमा पारिएको यो सम्पूर्ण पृथ्वीको, सम्पूर्ण काँडा र बाधा हटेपछि, तिमी उपभोग गर्छौ।
43हे शत्रुदमन, यदि तिमी आफ्ना मन्त्रीहरूसँग पृथ्वीको उपभोग गर्न चाहन्छौ भने, पाण्डुपुत्रहरूलाई तिनको उचित भाग देऊ; राज्यको आधा भाग तिनीहरूलाई सुम्पिदेऊ।
44हे भरतवंशी, यस पृथ्वीको आधा भाग तिम्रो र तिम्रा मन्त्रीहरूको निर्वाहका लागि पर्याप्त छ; आफ्ना हितैषीहरूको सल्लाहको अनुसरण गरेर तिमीले यश आर्जन गर्नेछौ।
45हे प्रिय पुत्र, जो ऐश्वर्यले सम्पन्न छन्, जो बुद्धिमान् छन् र जसले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा राखेका छन्, ती पाण्डुपुत्रहरूसँग सङ्घर्ष गरेर तिमी महान् सुखबाट वञ्चित हुनेछौ।
46हे भरतश्रेष्ठ, आफ्ना हितैषीहरूको क्रोध हटाएर, पाण्डुपुत्रहरूलाई तिनको आफ्नो भाग फिर्ता दिएपछि आफ्नो राज्यमा यथोचित शासन गर।
47विगत तेह्र वर्षमा तिनीहरूले जुन कष्ट भोगेका छन् ती पर्याप्त छन्; हे महाबुद्धिमान्, आफ्ना ती भावलाई वशमा पार जो क्रोध र कामले पुष्ट हुन्छन्।
48तिमी पृथापुत्रहरूको धन हडप्न चाहन्छौ, तर तिमी त्यसमा समर्थ छैनौ, न सूतपुत्र (कर्ण) समर्थ छ, न तिम्रो दृढ क्रोध भएको भाइ दुःशासन।
49भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, भीमसेन, धनञ्जय र धृष्टद्युम्न क्रोधले प्रज्वलित भएपछि सम्पूर्ण प्राणी निश्चय नै समाप्त हुनेछन्।
50हे प्रिय पुत्र, क्रोधको वशमा परेर कुरुहरूको संहार नगर; तिम्रा कर्मका कारण यो सम्पूर्ण पृथ्वी संहार नहोस्।
51हे राजन्, तिमी जुन यो सोच्छौ कि भीष्म, द्रोण, कृप र अन्य मानिसहरूले आफ्नो सम्पूर्ण शक्तिले तिम्रा लागि युद्ध गर्नेछन्, त्यो अब सिद्ध हुनेछैन।
52यिनीहरू, जसले आफूलाई जान्दछन्, पाण्डवहरू र तिमीप्रति समान स्नेह राख्छन्, जब कि धर्म तिनीहरूको पक्षमा बढी छ; यसबाहेक जुन पक्षले जिते पनि, राज्य तिनीहरूका लागि एउटै रहनेछ।
53यदि राजाबाट पाइने जीविका खोसिने भयले तिनीहरूले आफ्ना प्राणसमेतको वास्ता नगरून्, तैपनि तिनीहरूले राजा युधिष्ठिरलाई (क्रुद्ध) नेत्रले हेर्न सक्नेछैनन्।
54यस लोकमा मनुष्यहरू लोभका कारण ऐश्वर्य गुमाएको देखिन्छ; त्यसैले हे प्रिय पुत्र, हे भरतश्रेष्ठ, आफ्नो यो लोभलाई शान्त पार।