सञ्जययान पर्व — सञ्जय के वचन
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 104
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच अनुज्ञातः पाण्डवेन प्रययौ संजयस्तदा। शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्वं कृत्वा महात्मनः॥
2सम्प्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रमेव प्रविश्य च। अन्तःपुरं समास्थाय द्वा:स्थं वचनमब्रवीत्॥
3आचक्ष्व धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां समुपागतम्। सकाशात् पाण्डुपुत्राणां संजयं मा चिरं कृथाः॥
4जागर्ति चेदभिवदेस्त्वं हि द्वाःस्थ प्रविशेयं विदितो भूमिपस्य। निवेद्यमत्रात्ययिकं हि मेऽस्ति द्वाःस्थोऽथ श्रुत्वा नृपति जगाम्॥
5द्वा:स्थ उवाच संजयोऽथ भूमिपते नमस्ते दिदृक्षया द्वारमुपागतस्ते। प्राप्तो दूतः पाण्डवानां सकाशात् राजन् किमयं करोतु।॥
6प्रशाधि है धृतराष्ट्र उवाच आचक्ष्व मां कुशलिनं कल्पमस्मै प्रवेश्यतां स्वागतं संजयाय। न चाहमेतस्य भवाम्यकल्पः स मे कस्माद् द्वारि तिष्ठेच्च सक्तः॥
7वैशम्पायन उवाच ततः प्रविश्यानुमते नृपस्य महद् वेश्म प्राज्ञशूरार्यगुप्तम्। सिंहासनस्थं पार्थिवमाससाद वैचित्रवीर्यं प्राञ्जलि: सूतपुत्रः॥
8संजय उवाच संजयोऽहं भूमिपते नमस्ते प्राप्तोऽस्मि गत्वा नरदेव पाण्डवान्। अभिवाद्य त्वां पाण्डुपुत्रो मनस्वी युधिष्ठिरः कुशलं चान्वपृच्छत्॥
9स ते पुत्रान् पृच्छति प्रीयमाण: कच्चित् पुत्रैः परीयसे नप्तृभिश्च। तथा सुहृद्भिः सचिवैश्च राजन् ये चापि त्वामुपजीवन्ति तैश्च॥
10धृतराष्ट्र उवाच अभिनन्द्यत्वां तात वदामि संजय अजातशत्रु च सुखेन पार्थम्। कच्चित् स राजा कुशली सपुत्रः सहामात्यः सानुजः कौरवाणाम्॥
11संजय उवाच सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रो बुभूषते यच्च तेऽग्रेऽऽत्मनोऽभूत्। निर्णिक्तधर्मार्थकरो मनस्वी बहुश्रुतो दृष्टिमाञ्छीलवांश्च॥
12परो धर्मात् पाण्डवस्यानृशंस्य धर्मः परो वित्तचयान्मतोऽस्या नपार्थेऽनुरुध्यते भारत तस्य बुद्धिः॥
13परप्रयुक्तः पुरुषो विचेष्टते सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा। इमं दृष्ट्वा नियमं पाण्डवस्य मन्ये परं कर्म दैवं मनुष्यात्॥
14इमं च दृष्ट्वा तव कर्मदोषं पापोदकं घोरमवर्णरूपम्। यावत् परः कामयतेऽतिवेलं तावन्नरोऽयं लभते प्रशंसाम्॥
15अजातशत्रुस्तु विहाय पापं जीर्णां त्वचं सर्प इवासमाम्। विरोचतेऽहार्यवृत्तेन वीरो युधिष्ठिरस्त्वयि पापं विसृज्या॥
16हन्तात्मनः कर्म निबोध राजन् धर्मार्थयुक्तादार्यवृत्तादपेतम्। उपक्रोशं चेह गतोऽसि राजन् भूयश्च पापं प्रसजेदमुत्र॥
17राशंससे पुत्रवशानुगोऽस्या अधर्मशब्दश्च महान् पृथिव्यां नेदं कर्म त्वत्समं भारताग्रय॥
18हीनप्रज्ञो दौष्कुलेयो नृशंसो दीर्घ वैरी क्षत्रविद्यास्वधीरः। हीनवीर्यो यश्च भवेदशिष्टः॥
19कुले जातो बलवान् यो यशस्वी बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा। धर्माधर्मी ग्रथितौ यो बिभर्ति स ह्यस्य वशादुपैति॥
20कथं हि मन्त्राग्रयधरो मनीषी धर्मार्थयोरापदि सम्प्रणेता। एवं युक्तः सर्वमन्त्रैरहीनो नरो नृशंसं कर्म कुर्यादमूढः॥
21तव ह्यमी मन्त्रविदः समेत्य समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः। तेषामयं बलवान् निश्चयश्च कुरुक्षये नियमेनोदपादि॥
22अकालिकं कुरवो नाभविष्यन् पापेन चेत् पापमजातशत्रुः। इच्छेज्जातु त्वयि पापं विसृज्य निन्दा चेयं तव लोकेऽभविष्यत्॥
23किमन्यत्र विषयादीश्वराणां यत्र पार्थः परलोकं स्म दुष्टम्। न संशयो नास्ति मनुष्यकारः॥
24एतान् गुणान् कर्मकृतानवेक्ष्य भावाभावौ वर्तमानावनित्यौ। बलिहि राजा पारमविन्दमानो नान्यत् कालात् कारणं तत्र मेने॥
25चक्षुः श्रोत्रे नासिकात्वक् च जिह्वा ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन्तोः। तानि प्रीतान्येव तान्यव्यथो दुःखहीनः प्रणुद्यात्॥
26न त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म संवर्तते सुप्रयुक्तं यथावत्। मातुः पितुः कर्मणाभिप्रसूत: संवर्धते विधिवद् भोजनेन॥
27प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राजन् निन्दाप्रशंसे च भजन्त एव। परस्त्वेनं गर्हयतेऽपराधे प्रशंसते साधुवृत्तं तमेव॥ तृष्णाक्षयान्ते
28दन्तो नूनं भवितायं प्रजानाम्। नो चेदिदं तव कर्मापराधात् कुरून् देहत् कृष्णवर्मेव कक्षम्॥
29त्वमेवैको जातु पुत्रस्य राजन् वशं गत्वा सर्वलोके नरेन्द्र। कामात्मनः श्लाघनो द्युतकाले नागाः शमं पश्य विपाकमस्य॥
30अनाप्तानां संग्रहात् त्वं नगेन्द्र तथाऽऽप्तानां निग्रहाच्चैव राजन्। मशक्तस्त्वं रक्षितुं कौरवेय।॥
31अनुज्ञातो स्थवेगावधूतः श्रान्तोऽभिपद्ये शयनं नृसिंह। मजातशत्रोर्वचनं समेताः॥
32धृतराष्ट्र उवाच अनुज्ञातोऽस्यावसथं परेहि प्रपद्यस्व शयनं सूतपुत्र। मजातशत्रोर्वचनं त्वयोक्तम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Then did Sanjaya, permitted by the son of Pandu, depart, doing all the behest's of the great-souled Dhritarashtra.
2Having reached Hastinapura, he entered it quickly and standing at the gate (entrance of the) inner apartments of the palace said these words to the gate-keeper.
3Tell Dhritarashtra, O gate-keeper, that, I, Sanjaya, have returned from the presence of the sons of Pandu, delay not.
4If he is awake, tell him this, O gate-keeper and make the ruler of the earth acquainted with (the news of) my entrance (into the city); I have business to submit to him. Hearing this, the gate-keeper went to the king.
5The gate-keeper said O you lord of the earth, I bow down to you. Sanjaya is come to your door, desirous of an audience. He is arrived here as an envoy from the presence of the sons of Pandu. Command, O king, as to what he should do.
6Dhritarashtra said Inform him of my well-being. Let him enter. Welcome to Sanjaya. I am never unwilling to receive him, why does he, who can enter at any moment, stand at my door.
7Vaishampayana said Then with the king's permission, the son of Suta having entered that large hall with clasped hands, approached the royal so Vichitravirya, seated on the throne and protected by wise men, heroes and honorable men.
8Sanjaya said I am Sanjaya, I bow down to the lord of the earth. Setting out from here, I reached the sons of Pandu, O god among men. The spirited Yudhishthira having sent his greetings to you, afterwards asked me about your health.
9And he gladly enquired about the health of your sons and asks you if you are pleased with your sons and son's sons and friends and ministers and all those who live dependent on you.
10Dhritarashtra said Blessing you, I say, O Sanjaya, is the son of Pritha he who creates no enemies, in happiness? Is that king of the Kauravas well with his sons, ministers and younger brothers.
11Sanjaya said With his ministers, the son of Pandu is in health; he desires that which was formerly his own, he who acquires virtue and wealth and commits no wrong deed, who is spirited, of great learning, of great fore-sight and of good behaviour.
12With the sons of Pandu humanity is superior to virtue and in his opinion virtue is superior to the accumulation of wealth. He is inclined to the through, O son of Bharata, that happiness and joy are essential to virtue.
13Led by the will of God, a man acts like a wooden doll moved about by a thread. Seeing the sufferings of the son of Pandu I think that the ordinations of the gods have greater force than the exertions of man.
14Seeing again your sinful deeds which will give rise to misery and which are eminently indescribable, (I am of opinion) that so long as a mighty foe waits for an opportunity, the other obtains praise.
15The hero Yudhishthira, who has created no enemies, casting away all sins as a snake does its worn out slough, which cannot remain on it, shines resplendent having transferred (the effect of) his sins to you.
16Reflect, Oking, the suicidal (effects of your) acts which are the reverse of the acts of honorable men and unproductive either of virtue or of wealth you have obtained blame, O king, in this world and again will you get misery in another.
17Now following the whims of your son, you expect to obtain the wealth which it is hard to gain; you want to enjoy without them to share it. This act has been loudly proclaimed to be vicious in this world and this act is not worthy of you, O you foremost of the race of Bharata.
18Those who are devoid of wisdom, who are born is low families, who are cruel, who cherish feelings of enmity for a long time and who are not steady in the acquisitions of a Kshatriya, who are devoid to heroism and who are vicious-those who answer this description are overtaken by ruin.
19It is through luck that one is born in a high family, is mighty, is renowned, is vastly learned, is happy in this life, tries to subdue his soul or supports virtue and vice which have a close connection between them.
20The Kurus will prematurely cease to exist, if through your sins, he who has created no enemies wishes you misery. He will transfer (effect of) his sins to you and you will be blamed in the world.
21Why should a man who is advised by the best of ministers, who is wise and who is master of actions producing virtue and interest in times of distress and who has not lost his senses why should such a man do a cruel deed like a man who is devoid of all advice.
22All these ministers of yours, ever devoted to work, wait together. It is through their firm determination (that they will not give back to the Pandavas their share of the kingdom) that the destruction of the Kurus will be accomplished.
23What else is it but divine that the son of Pritha left this world to behold the other and was there honored like one having the privilege of roaming about both the worlds. This is not the doing of a man. There is no doubt about it.
24Seeing that the growth of these attributes (viz., heroism etc.) depended on action and that wealth and poverty were transient, king Bali, in his search about the cause of this came to the conclusion that god and nothing else was the cause thereof.
25The eye, the ear, the nose, the touch and the tongue, these are the sources of the knowledge of animals. These are gratified if thirst is destroyed; therefore should a man cheerfully bring these under control.
26Others put it in a different way. (They say) that the desired effect must come out of one's acts when done properly. (Thus) the child is the outcome of the act of its father and mother and it grows by proper diet.
27O king, man is subject to good and bad, happiness and misery, praise and censure. He wins praise when he does any good act and blame when he commits any wrong.
28I blame you; for, the result of this struggle between the sons of Bharata will surely be the destruction of innumerable human lives and if peace be not concluded the Kurus will be consumed by Arjuna like a heap of dried grass by a blazing fire through your fault.
29O Lord of men, you, alone of all the world having come under the influence of your headstrong son, regarded success as sure and did not prevent the dispute at the time of the game; now, see the result of this.
30O king, O lord of men, you will not be able to return this broad domain on account of your weakness, in listening to the counsels of false ministers and rejecting that of faithful advisers, Oson of Kuru.
31O best of men, being very much fatigued by the speedy motion of the car I solicit your permission to retire to rest; for in the morning the sons of Kuru assembled in the council chamber will listen to the message of him who has created no enemies.
32Dhritarashtra said O son of Suta, being permitted by me go you to your house and retire to rest. In the morning will the sons of Kuru in the council chamber be hearers of the message of him who has created no enemies, alluded to by you.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तब पाण्डुपुत्र की अनुमति पाकर सञ्जय, महात्मा धृतराष्ट्र के समस्त आदेशों का पालन करके, वहाँ से चल पड़े।
2हस्तिनापुर पहुँचकर उन्होंने शीघ्र नगर में प्रवेश किया और महल के भीतरी कक्षों के द्वार पर खड़े होकर द्वारपाल से ये वचन कहे।
3हे द्वारपाल, धृतराष्ट्र से कहो कि मैं, सञ्जय, पाण्डुपुत्रों के पास से लौट आया हूँ; विलम्ब मत करो।
4हे द्वारपाल, यदि वे जाग रहे हों तो उनसे यह कहो और पृथ्वीपति को मेरे नगर में आगमन की सूचना दो; मुझे उनके सम्मुख कार्य निवेदन करना है। यह सुनकर द्वारपाल राजा के पास गया।
5द्वारपाल ने कहा — हे पृथ्वीपते, मैं आपको प्रणाम करता हूँ। सञ्जय आपके द्वार पर आए हैं और दर्शन चाहते हैं। वे पाण्डुपुत्रों के पास से दूत बनकर आए हैं। हे राजन्, आज्ञा दीजिए कि वे क्या करें।
6धृतराष्ट्र ने कहा — उन्हें मेरी कुशलता बताओ। वे भीतर आएँ। सञ्जय का स्वागत है। मैं उनसे मिलने को कभी अनिच्छुक नहीं रहता; फिर जो किसी भी क्षण भीतर आ सकते हैं वे मेरे द्वार पर क्यों खड़े हैं?
7वैशम्पायन ने कहा — तब राजा की अनुमति पाकर सूतपुत्र ने उस विशाल सभा में प्रवेश किया और हाथ जोड़कर सिंहासन पर बैठे तथा बुद्धिमानों, वीरों एवं माननीय पुरुषों से रक्षित विचित्रवीर्य के राजपुत्र के समीप पहुँचे।
8सञ्जय ने कहा — मैं सञ्जय हूँ, पृथ्वीपति को प्रणाम करता हूँ। हे नरदेव, यहाँ से चलकर मैं पाण्डुपुत्रों के पास पहुँचा। तेजस्वी युधिष्ठिर ने आपको अपना अभिनन्दन भेजकर फिर आपकी कुशल पूछी।
9और उन्होंने प्रसन्नतापूर्वक आपके पुत्रों की कुशल पूछी तथा यह भी पूछा कि क्या आप अपने पुत्रों, पौत्रों, मित्रों, मन्त्रियों तथा उन सबसे प्रसन्न हैं जो आपके आश्रय में जीते हैं।
10धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, तुम्हारा कल्याण हो; मैं पूछता हूँ — क्या पृथा के वे पुत्र, जिन्होंने किसी को शत्रु नहीं बनाया, सुख से हैं? क्या वे कौरवराज अपने पुत्रों, मन्त्रियों तथा छोटे भाइयों सहित कुशल से हैं?
11सञ्जय ने कहा — अपने मन्त्रियों सहित पाण्डुपुत्र कुशल से हैं; वे उसी को चाहते हैं जो पहले उन्हीं का था — वे, जो धर्म तथा अर्थ अर्जित करते हैं, कोई अनुचित कर्म नहीं करते, जो तेजस्वी, महाविद्वान्, दूरदर्शी तथा सदाचारी हैं।
12पाण्डुपुत्र के लिए मानवता धर्म से भी ऊपर है, और उनके मत में धर्म धन के संचय से श्रेष्ठ है। हे भरतपुत्र, उनका झुकाव इस विचार की ओर है कि सुख तथा आनन्द धर्म के लिए आवश्यक हैं।
13ईश्वर की इच्छा से चलता हुआ मनुष्य डोरी से नचाई जाने वाली काठ की पुतली के समान कर्म करता है। पाण्डुपुत्र के कष्टों को देखकर मैं समझता हूँ कि दैव के विधान का बल मनुष्य के प्रयत्न से अधिक है।
14और आपके उन पापपूर्ण कर्मों को देखकर, जो दुःख के जनक तथा अत्यन्त अवर्णनीय हैं, मेरा मत यह है कि जब तक बलवान् शत्रु अवसर की प्रतीक्षा करता है, तब तक दूसरा प्रशंसा पाता रहता है।
15अजातशत्रु वीर युधिष्ठिर अपने समस्त पापों को उसी प्रकार त्यागकर, जैसे सर्प अपनी जीर्ण केंचुली को, जो उस पर टिक नहीं सकती, अपने पापों के फल को आप पर संक्रान्त करके देदीप्यमान हो रहे हैं।
16हे राजन्, अपने उन आत्मघाती कर्मों पर विचार कीजिए, जो माननीय पुरुषों के कर्मों के विपरीत हैं और जिनसे न धर्म उत्पन्न होता है न धन। हे राजन्, आपने इस लोक में निन्दा पाई है और परलोक में भी दुःख ही पाएँगे।
17अब अपने पुत्र की मनमानी के पीछे चलकर आप उस धन को पाने की आशा रखते हैं जिसे पाना कठिन है; आप उसे उनके साथ बाँटे बिना भोगना चाहते हैं। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, यह कर्म इस संसार में खुले रूप से पापपूर्ण घोषित है और आपके योग्य नहीं है।
18जो बुद्धिहीन हैं, नीच कुलों में उत्पन्न हैं, क्रूर हैं, दीर्घकाल तक वैर पालते हैं, क्षत्रिय के अर्जन में स्थिर नहीं हैं, वीरता से रहित तथा दुष्ट हैं — जो इस वर्णन पर खरे उतरते हैं, वे विनाश को प्राप्त होते हैं।
19यह भाग्य से ही होता है कि कोई उच्च कुल में जन्म लेता है, बलवान् होता है, यशस्वी होता है, महाविद्वान् होता है, इस जीवन में सुखी होता है, अपनी आत्मा को वश में करने का प्रयत्न करता है अथवा धर्म और अधर्म को — जिनका परस्पर घनिष्ठ सम्बन्ध है — धारण करता है।
20यदि आपके पापों के कारण अजातशत्रु आपका अनिष्ट चाहने लगें, तो कुरु समय से पहले ही समाप्त हो जाएँगे। वे अपने पापों का फल आप पर संक्रान्त कर देंगे और संसार में निन्दा आपकी होगी।
21जिसे श्रेष्ठ मन्त्रियों की सलाह मिलती हो, जो स्वयं बुद्धिमान् हो, जो आपत्तिकाल में धर्म तथा अर्थ को उत्पन्न करने वाले कर्मों का स्वामी हो और जिसकी बुद्धि ठिकाने हो — ऐसा मनुष्य किसी सलाह से रहित मनुष्य की भाँति क्रूर कर्म क्यों करे?
22आपके ये समस्त मन्त्री, जो सदा कार्य में लगे रहते हैं, एक साथ प्रतीक्षा कर रहे हैं। उन्हीं के इस दृढ़ निश्चय से — कि वे पाण्डवों को उनके राज्य का भाग नहीं लौटाएँगे — कुरुओं का विनाश पूरा होगा।
23यह दैव नहीं तो और क्या है कि पृथा के पुत्र इस लोक को छोड़कर दूसरे लोक को देखने गए और वहाँ ऐसे सम्मानित हुए मानो उन्हें दोनों लोकों में विचरण का अधिकार प्राप्त हो? यह मनुष्य का किया हुआ नहीं है; इसमें सन्देह नहीं।
24यह देखकर कि इन गुणों की वृद्धि कर्म पर निर्भर है और धन तथा दरिद्रता क्षणभंगुर हैं, राजा बलि ने इसके कारण की खोज करते हुए यह निष्कर्ष निकाला कि इसका कारण दैव के अतिरिक्त और कुछ नहीं।
25नेत्र, कान, नासिका, त्वचा तथा जिह्वा — ये प्राणियों के ज्ञान के साधन हैं। तृष्णा का नाश हो जाने पर ये तृप्त हो जाते हैं; इसलिए मनुष्य को प्रसन्न मन से इन्हें वश में करना चाहिए।
26दूसरे लोग इसे भिन्न रूप में कहते हैं। वे कहते हैं कि अभीष्ट फल कर्मों के ठीक प्रकार से किए जाने पर ही मिलता है। इसी प्रकार सन्तान माता-पिता के कर्म का फल है और वह उचित आहार से बढ़ती है।
27हे राजन्, मनुष्य भले-बुरे के, सुख-दुःख के, प्रशंसा तथा निन्दा के अधीन है। कोई सत्कर्म करने पर वह प्रशंसा पाता है और कोई अनुचित कर्म करने पर निन्दा।
28मैं आपको दोष देता हूँ; क्योंकि भरतवंशियों के इस संघर्ष का परिणाम निश्चय ही असंख्य मनुष्यों का विनाश होगा; और यदि शान्ति न हुई तो आपके ही दोष से कुरु अर्जुन के द्वारा वैसे ही भस्म कर दिए जाएँगे जैसे सूखी घास का ढेर प्रज्वलित अग्नि से।
29हे नरेश्वर, समस्त संसार में केवल आप ही अपने हठी पुत्र के प्रभाव में आकर विजय को निश्चित मानते रहे और द्यूत के समय उस विवाद को नहीं रोका; अब इसका परिणाम देखिए।
30हे राजन्, हे नरेश्वर, हे कुरुपुत्र, कपटी मन्त्रियों की सलाह सुनने तथा निष्ठावान् परामर्शदाताओं की सलाह ठुकराने की अपनी दुर्बलता के कारण आप इस विशाल राज्य को अपने अधिकार में रख नहीं सकेंगे।
31हे नरश्रेष्ठ, रथ की तीव्र गति से मैं अत्यन्त थक गया हूँ; अतः विश्राम के लिए जाने की अनुमति चाहता हूँ; क्योंकि प्रातःकाल सभाभवन में एकत्र कुरुपुत्र अजातशत्रु का सन्देश सुनेंगे।
32धृतराष्ट्र ने कहा — हे सूतपुत्र, मेरी अनुमति लेकर अपने घर जाओ और विश्राम करो। प्रातःकाल सभाभवन में कुरुपुत्र उस अजातशत्रु के सन्देश को सुनेंगे, जिसकी तुमने चर्चा की है।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — तब पाण्डुपुत्रको अनुमति पाएर सञ्जय, महात्मा धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण आदेशको पालन गरेर, त्यहाँबाट हिँडे।
2हस्तिनापुर पुगेर उनले चाँडै नगरमा प्रवेश गरे र महलका भित्री कक्षका ढोकामा उभिएर द्वारपाललाई यी वचन भने।
3हे द्वारपाल, धृतराष्ट्रलाई भन कि म, सञ्जय, पाण्डुपुत्रहरूकहाँबाट फर्केर आएको छु; ढिलो नगर।
4हे द्वारपाल, यदि उहाँ जागिरहनुभएको छ भने उहाँलाई यो भन र पृथ्वीपतिलाई मेरो नगर आगमनको सूचना देऊ; मैले उहाँको सामु काम निवेदन गर्नु छ। यो सुनेर द्वारपाल राजाकहाँ गयो।
5द्वारपालले भन्यो — हे पृथ्वीपति, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु। सञ्जय तपाईंको ढोकामा आउनुभएको छ र दर्शन चाहनुहुन्छ। उहाँ पाण्डुपुत्रहरूकहाँबाट दूत भई आउनुभएको हो। हे राजन्, आज्ञा दिनुहोस् कि उहाँले के गरून्।
6धृतराष्ट्रले भने — उनलाई मेरो कुशलता बताऊ। उनी भित्र आऊन्। सञ्जयको स्वागत छ। म उनलाई भेट्न कहिल्यै अनिच्छुक हुन्नँ; अनि जो कुनै पनि क्षण भित्र आउन सक्दछन् उनी मेरो ढोकामा किन उभिएका छन्?
7वैशम्पायनले भने — तब राजाको अनुमति पाएर सूतपुत्रले त्यो विशाल सभामा प्रवेश गरे र हात जोडेर सिंहासनमा बसेका तथा बुद्धिमान्, वीर एवं माननीय पुरुषहरूले रक्षित विचित्रवीर्यका राजपुत्रको समीप पुगे।
8सञ्जयले भने — म सञ्जय हुँ, पृथ्वीपतिलाई प्रणाम गर्दछु। हे नरदेव, यहाँबाट गएर म पाण्डुपुत्रहरूकहाँ पुगेँ। तेजस्वी युधिष्ठिरले तपाईंलाई आफ्नो अभिनन्दन पठाएर अनि तपाईंको कुशल सोधे।
9र उनले प्रसन्नतापूर्वक तपाईंका पुत्रहरूको कुशल सोधे तथा यो पनि सोधे कि के तपाईं आफ्ना पुत्र, नाति, मित्र, मन्त्री तथा ती सबैसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ जो तपाईंको आश्रयमा बाँच्दछन्।
10धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, तिम्रो कल्याण होस्; म सोध्दछु — के पृथाका ती पुत्र, जसले कसैलाई शत्रु बनाएनन्, सुखी छन्? के ती कौरवराज आफ्ना पुत्र, मन्त्री तथा कान्छा भाइहरूसहित कुशल छन्?
11सञ्जयले भने — आफ्ना मन्त्रीसहित पाण्डुपुत्र कुशल छन्; उनी त्यसैलाई चाहन्छन् जो पहिले उनकै थियो — उनी, जो धर्म तथा अर्थ अर्जन गर्दछन्, कुनै अनुचित कर्म गर्दैनन्, जो तेजस्वी, महाविद्वान्, दूरदर्शी तथा सदाचारी छन्।
12पाण्डुपुत्रका लागि मानवता धर्मभन्दा पनि माथि छ, र उनको मतमा धर्म धनको सञ्चयभन्दा श्रेष्ठ छ। हे भरतपुत्र, उनको झुकाव यस विचारतर्फ छ कि सुख तथा आनन्द धर्मका लागि आवश्यक छन्।
13ईश्वरको इच्छाले चल्दै गरेको मानिस डोरीले नचाइने काठको पुतलीजस्तै कर्म गर्दछ। पाण्डुपुत्रका कष्ट देखेर म ठान्दछु कि दैवको विधानको बल मानिसको प्रयत्नभन्दा बढी छ।
14र तपाईंका ती पापपूर्ण कर्म देखेर, जो दुःखका जनक तथा अत्यन्त अवर्णनीय छन्, मेरो मत यो छ कि जबसम्म बलवान् शत्रुले अवसरको प्रतीक्षा गर्दछ, तबसम्म अर्को प्रशंसा पाइरहन्छ।
15अजातशत्रु वीर युधिष्ठिर आफ्ना सम्पूर्ण पाप त्यसै गरी त्यागेर, जसरी सर्पले आफ्नो जीर्ण काँचुली, जो उसमा टिक्न सक्दैन, आफ्ना पापको फल तपाईंमाथि सारेर देदीप्यमान भइरहेका छन्।
16हे राजन्, आफ्ना ती आत्मघाती कर्ममाथि विचार गर्नुहोस्, जो माननीय पुरुषका कर्मको विपरीत छन् र जसबाट न धर्म उत्पन्न हुन्छ न धन। हे राजन्, तपाईंले यस लोकमा निन्दा पाउनुभएको छ र परलोकमा पनि दुःख नै पाउनुहुनेछ।
17अब आफ्ना पुत्रको मनमानीको पछि लागेर तपाईं त्यो धन पाउने आशा राख्नुहुन्छ जुन पाउन कठिन छ; तपाईं त्यो उनीहरूसँग नबाँडीकनै भोग्न चाहनुहुन्छ। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यो कर्म यस संसारमा खुला रूपमा पापपूर्ण घोषित छ र तपाईंको योग्य छैन।
18जो बुद्धिहीन छन्, नीच कुलमा जन्मेका छन्, क्रूर छन्, लामो समयसम्म वैर पाल्दछन्, क्षत्रियको अर्जनमा स्थिर छैनन्, वीरताबाट रहित तथा दुष्ट छन् — जो यस वर्णनमा खरो उत्रन्छन्, तिनीहरू विनाशमा पर्दछन्।
19यो भाग्यले नै हुन्छ कि कोही उच्च कुलमा जन्मन्छ, बलवान् हुन्छ, यशस्वी हुन्छ, महाविद्वान् हुन्छ, यस जीवनमा सुखी हुन्छ, आफ्नो आत्मालाई वशमा पार्ने प्रयत्न गर्दछ अथवा धर्म र अधर्मलाई — जसको आपसमा घनिष्ठ सम्बन्ध छ — धारण गर्दछ।
20यदि तपाईंका पापका कारण अजातशत्रुले तपाईंको अनिष्ट चाहन थाले भने, कुरुहरू समयभन्दा पहिले नै समाप्त हुनेछन्। उनले आफ्ना पापको फल तपाईंमाथि सारिदिनेछन् र संसारमा निन्दा तपाईंको हुनेछ।
21जसलाई श्रेष्ठ मन्त्रीहरूको सल्लाह मिल्दछ, जो आफैँ बुद्धिमान् छ, जो आपत्कालमा धर्म तथा अर्थ उत्पन्न गर्ने कर्मको स्वामी छ र जसको बुद्धि ठेगानमा छ — त्यस्तो मानिसले कुनै सल्लाहविनाको मानिसझैँ क्रूर कर्म किन गरोस्?
22तपाईंका यी सम्पूर्ण मन्त्री, जो सधैँ काममा लागिरहन्छन्, सँगै प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। तिनकै यो दृढ निश्चयले — कि तिनीहरूले पाण्डवहरूलाई तिनको राज्यको भाग फिर्ता गर्नेछैनन् — कुरुहरूको विनाश पूरा हुनेछ।
23यो दैव होइन भने अरू के हो कि पृथाका पुत्र यस लोक छोडेर अर्को लोक हेर्न गए र त्यहाँ यसरी सम्मानित भए मानौँ उनलाई दुवै लोकमा विचरणको अधिकार प्राप्त छ? यो मानिसले गरेको होइन; यसमा शंका छैन।
24यो देखेर कि यी गुणको वृद्धि कर्ममा निर्भर छ र धन तथा दरिद्रता क्षणभंगुर छन्, राजा बलिले यसको कारणको खोजी गर्दै यो निष्कर्ष निकाले कि यसको कारण दैवबाहेक अरू केही होइन।
25आँखा, कान, नाक, छाला तथा जिब्रो — यी प्राणीका ज्ञानका साधन हुन्। तृष्णाको नाश भएपछि यी तृप्त हुन्छन्; त्यसैले मानिसले प्रसन्न मनले यिनलाई वशमा पार्नुपर्छ।
26अरू मानिसहरूले यसलाई भिन्न रूपमा भन्दछन्। उनीहरू भन्दछन् कि अभीष्ट फल कर्म राम्ररी गरिएपछि मात्र मिल्दछ। त्यसै गरी सन्तान आमाबुबाको कर्मको फल हो र त्यो उचित आहारले बढ्दछ।
27हे राजन्, मानिस असल-खराबको, सुखदुःखको, प्रशंसा तथा निन्दाको अधीनमा छ। कुनै सत्कर्म गरेपछि उसले प्रशंसा पाउँछ र कुनै अनुचित कर्म गरेपछि निन्दा।
28म तपाईंलाई दोष दिन्छु; किनभने भरतवंशीहरूको यो संघर्षको परिणाम निश्चय नै असंख्य मानिसको विनाश हुनेछ; र यदि शान्ति भएन भने तपाईंकै दोषले कुरुहरू अर्जुनद्वारा त्यसै गरी भस्म पारिनेछन् जसरी सुक्खा घाँसको थुप्रो प्रज्वलित अग्निले।
29हे नरेश्वर, सम्पूर्ण संसारमा केवल तपाईं मात्र आफ्नो हठी पुत्रको प्रभावमा परेर विजयलाई निश्चित ठान्दै रहनुभयो र द्यूतका बेला त्यो विवाद रोक्नुभएन; अब यसको परिणाम हेर्नुहोस्।
30हे राजन्, हे नरेश्वर, हे कुरुपुत्र, कपटी मन्त्रीहरूको सल्लाह सुन्ने तथा निष्ठावान् परामर्शदाताहरूको सल्लाह ठुकराउने आफ्नो दुर्बलताका कारण तपाईंले यो विशाल राज्य आफ्नो अधिकारमा राख्न सक्नुहुनेछैन।
31हे नरश्रेष्ठ, रथको तीव्र गतिले म अत्यन्तै थाकेको छु; अतः विश्रामका लागि जाने अनुमति चाहन्छु; किनभने बिहान सभाभवनमा भेला भएका कुरुपुत्रहरूले अजातशत्रुको सन्देश सुन्नेछन्।
32धृतराष्ट्रले भने — हे सूतपुत्र, मेरो अनुमति लिएर आफ्नो घर जाऊ र विश्राम गर। बिहान सभाभवनमा कुरुपुत्रहरूले त्यो अजातशत्रुको सन्देश सुन्नेछन्, जसको तिमीले चर्चा गर्यौ।