सञ्जययान पर्व — युधिष्ठिर के वचन
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 102
संस्कृत
1संजय उवाच आमन्त्रये त्वां नरदेवदेव गच्छाम्यहं पाण्डव स्वस्ति तेऽस्तु। दुच्चारितं मे मनसोऽभिषङ्गात्॥
2जनार्दनं भीमसेनार्जुनौ च माद्रीसुतौ सात्यकिं चेकितानम्। आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखः वः सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः॥
3युधिष्ठिर उवाच अनुज्ञातः संजय स्वस्ति गच्छ न नः स्मरस्यप्रियं जातु विद्वन्। विद्मश्च त्वां ते च वयं च सर्वे शुद्धात्मानं मध्यगतं सभास्थम्॥
4आप्तो दूतः संजय सुप्रियोऽसि कल्याणवाक् शीलवांस्तृप्तिमांश्च। न मुह्येस्त्वं संजय जातु मत्या न च क्रुद्ध्येरुच्यमानो दुरुक्तैः॥
5न मर्मगां जादु वक्तासि रूक्षां नोपश्रुतिं कटुकां नोत मुक्ताम्। मेतां वाचं तव जानीम सूत॥
6त्वमेव नः प्रियतमोऽसि दूत इहागच्छेद् विदुरो वा द्वितीयः। अभीक्ष्णदृष्टोऽसि पुरा हि नस्त्वं धनंजयस्यात्मसमः सखाऽसि॥
7इतो गत्वा संजय क्षिप्रमेव उपातिष्ठेथा ब्राह्मणान् ये तदर्हाः। विशुद्धवीर्याश्चरणोपपन्नाः कुले जाताः सर्वधर्मोपपन्नाः॥
8स्वाध्यायिनो ब्राह्मणा भिक्षवश्च तपस्विनो ये च नित्या वनेषु। स्तथेतरेषां कुशलं वदेथाः॥
9स्तथाऽऽचार्यानृत्विजो ये च तस्य। तैश्च त्वं तात सहितैर्यथार्ह संगच्छेथाः कुशलेनैव सूत॥
10अश्रोत्रिया ये च वसन्ति वृद्धा मनस्विनः शीलबलोपपन्नाः। आशंसन्तोऽस्माकमनुस्मरन्तो यथाशक्ति धर्ममात्रां चरन्तः॥
11श्लाघस्व मां कुशलिनं स्म तेभ्यो ह्यनामयं तात पृच्छेर्जघन्यम्। ये जीवन्ति व्यवहारेण राष्ट्र ये पालयन्तो निवसन्ति राष्ट्रे॥
12आचार्य इष्टो नयगो विधेयो वेदानभीप्सन् ब्रह्मचर्यं चचार। योऽस्त्रं चतुष्पात् पुनरेव चक्रे द्रोणः प्रसन्नोऽभिवाद्यस्त्वयाऽसौ॥
13अधीतविद्यश्चरणोपपन्नो योऽस्त्रं चतुष्पात् पुनरेव चक्रे। गन्धर्वपुत्रप्रतिम तरस्विनं तमश्वत्थामानं कुशलं स्म पृच्छेः॥
14शारद्वतस्यावसथं स्म गत्वा महारथस्यात्मविदां वरस्या त्वं मामभीक्ष्णं परिकीर्तयन् वै कृपस्य पादौ संजय पाणिना स्पृशेः॥
15यस्मिशौर्यमानृशंस्य तपश्च प्रज्ञा शीलं श्रुतिसत्त्वे धृतिश्च। पादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य भीष्मस्य मां तत्र निवेदयेथाः॥
16प्रज्ञाचक्षुर्यः प्रणेता कुरूणां बहुश्रुतो वृद्धसेवी मनीषी। तस्मै राज्ञे स्थविरायाभिवाद्य आचक्षीथाः संजय मामरोगम्॥
17ज्येष्ठः पुत्रो धृतराष्ट्रस्य मन्दो मूर्खः शठः संजय पापशीलः। प्रशास्ता वै पृथिवीं येन सर्वां सुयोधनं कुशलं तात पृच्छेः॥
18स्तथाशीलः संजय सोऽपि शश्वत्। महेष्वासः शूरतमः कुरूणां दुःशासनः कुशलं तात वाच्यः॥
19यस्य कामो वर्तते नित्यमेव नान्यः शमाद् भारतानामिति स्म। स बाह्निकानामृषभो मनीषी त्वंयाभिवाद्यः संजय साधुशीलः॥
20गुणैरनेकैः प्रवरैश्च युक्तो विज्ञानवान् नैव च निष्ठुरो यः। स्नेहादमर्षं सहते सदैव स सोमदत्तः पूजनीयो मतो मे॥
21अर्हत्तमः कुरुषु सौमदत्तिः स नो भ्राता संजय मत्सखा च। महेष्वासो रथिनामुत्तमोऽर्हः सहामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः॥
22ये चैवान्ये कुरुमुख्या युवानः पुत्रा: पौत्रा भ्रातरश्चैव ये नः। यं यमेषां मन्यसे येन योग्यं तत् तत् प्रोच्यानामयं सूत वाच्याः॥
23ये राजानः पाण्डवायोधनाय समानीता धार्तराष्ट्रण केचित्। वशातयः शाल्वकाः केकयाश्च तथाम्बष्ठा ये त्रिगर्ताश्च मुख्याः॥
24स्तथा प्रतीच्याः पर्वतीयाश्च सर्वे। स्तेषां सर्वेषां कुशलं सूत पृच्छेः॥
25हस्त्यारोहा रथिन: सादिनश्च पदातयश्चार्यसङ्घाः महान्तः। मनामयं परिपृच्छेः समग्रान्॥
26तथा राज्ञो ह्यर्थयुक्तानमात्यान् दौवारिकान् ये च सेनां नयन्ति। मर्थांश्च ये महतश्चिन्तयन्ति॥
27वृन्दारकं कुरुमध्येष्वमूढ़ महाप्रज्ञं सर्वधर्मोपपन्नम्। न तस्य युद्धं रोचते वै कदाचिद् वैश्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः॥
28श्छन्नोपधः साधुदेवी मताक्षः। यो दुर्जयो देवस्थेन संख्ये स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः॥
29गान्धारराजः शकुनिः पर्वतीयो निकर्तने योऽद्वितीयोऽक्षदेवी। मानं कुर्वन् धार्तराष्ट्रस्य सूत मिथ्याबुद्धेः कुशलं तात पृच्छेः॥
30यः पाण्डवानेकरथेन वीरः समुत्सहत्यप्रधृष्यान् विजेतुम्। यो मुह्यतां मोहयिताद्वितीयो वैकर्तनः कुशलं तस्य पृच्छेः॥
31स एव भक्तः स गुरुः स भर्ता स वै पिता स च माता सुहृच्च। अगाधबुद्धिर्विदुरो दीर्घदर्शी स नो मन्त्री कुशलं तं स्म पृच्छेः॥
32वृद्धाः स्त्रियो याश्च गुणोपपन्ना ज्ञायन्ते न: संजय मातरस्ताः। ताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य स्त्रीभिर्वृद्धाभिरभिवादं वदेथाः॥
33कच्चित् पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्यम् वर्तन्ते वो वृत्तिमनृशंसरूपाः। दजातशत्रुः कुशली सपुत्रः॥
34या नो भार्याः संजय वेत्थ तत्र तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेः। सुसंगुप्ताः सुरभयोऽनवद्या: कच्चिद् गृहानावसथाप्रमत्ताः॥
35कच्चिद् वृत्तिं श्वशुरेषु भद्राः कल्याणी वर्तध्वमनृशंसरूपाम्। स्तथा वृत्तिमात्मनः स्थापयध्वम्॥
36या नः स्नुषाः संजय वेत्थ तत्र प्राप्ताः कुलेभ्यश्च गुणोपपन्नाः। प्रजावत्यो ब्रूहि समेत्य ताच युधिष्ठिरो वोऽभ्यवदत् प्रसन्नः॥
37कन्याः स्वजेथाः सदनेषु संजय अनामयं मद्वचनेन पृष्ट्वा। कल्याणाः वः सन्तु पतयोऽनकूला यूयं पतीनां भवतानुकूलाः॥
38अलंकृता वस्त्रवत्यः सुगन्धा अबीभत्साः सुखिता भोगवत्यः। लघु यासां दर्शनं वाक् च लध्वी वेशस्त्रियः कुशलं तात पृच्छेः॥
39दास्यः स्युर्या ये च दासाः कुरूणां तदाश्रया बहवः कुब्जखञ्जाः। ऽप्यनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम्॥
40कच्चिद् वृत्ति वर्तते वै पुराणी कच्चिद् भोगान् धार्तराष्ट्रो ददाति। अङ्गहीनान् कृपणान् वामनान् वा यानानृशंस्यो धृतराष्ट्रो बिभति॥ अन्धांश्च सर्वान् स्थविरांस्तथैव हस्त्याजीवा बहवो येऽत्र सन्ति। ऽप्यनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम्॥
41मा भैष्ट दुःखेन कुजीवितेन नूनं कृतं परलोकेषु पापम्। निगृह्य शत्रून् सुहृदोऽनुगृह्या वासोभिरनेन च वो भरिष्ये॥
42सन्त्येव मे ब्राह्मणेभ्यः कृतानि भावीन्यथो नो बत वर्तयन्ति। तान् पश्यामि युक्तरूपांस्तथैव तामेव सिद्धिं श्रावयेथा नृपं तम्॥
43मात्मन्येव प्रयतन्तेऽथ मूढाः। ह्यस्मद्वाक्यात् कुशलं तात पृच्छेः॥
44ये चाप्यन्ते संश्रिता धार्तराष्ट्रान् नानादिग्भ्योऽभ्यागताः सूतपुत्र। दृष्ट्वा तांश्चैवार्हतश्चापि सर्वान् सम्पृच्छेथाः कुशलं चाव्ययं च॥
45एवं सर्वानागताभ्यागतांश्च राज्ञो दूतान् सर्वदिग्भ्योऽभ्युपेतान्। पृष्ट्वा सर्वान् कुशलं तांश्च सूत पश्चादहं कुशली तेषु वाच्यः॥
46न हीदृशाः सन्त्यपरे पृथिव्यां ये योधका धार्तराष्ट्रेण लब्धाः। धर्मस्तु नित्यो मम धर्म एव महाबलः शत्रुनिबर्हणाय॥
47इदं पुनर्वचनं धार्तराष्ट्र सुयोधनं संजय श्रावयेथाः। यस्ते शरीरे हृदयं दुनोति कामः कुरूनसपत्नोऽनुशिष्याम्॥ त्रैवंविधाः स्याम यथा प्रियं ते। ददस्व वा शक्रपुरी ममैव युध्यस्व वा भारतमुख्य वीर॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said After bidding you adieu, O god among men, shall I go awayo lord, O son of Pandu, may it be well with you. Has any objectionable language been uttered by me, in the heat of the moment.
2After bidding adieu also to Janardana, Bhimasena, Arjuna, the two sons of Madri, Satyaki and Chekitana, shall I go away. May happiness and prosperity be yours. May the king look upon us with an eye of good will.
3Yudhishthira said Perinitted by ourselves, go away 0 Sanjaya, May you fare well. Do not, O learned man, think ill of us. They and ourselves all know you to be a pure-souled man, in the midst of (their) court.
4As an enjoy sent (by them) O Sanjaya, you have made yourself dear to us and you are of peaceful speech, well behaved and satisfy every body. You are not ill disposed towards us and through spoken to harshly you are never angry.
5You are not a speaker of cutting and rude words, nor of harsh or false words. We are aware that your words are based on the principles of virtue, pregnant with meaning and humane, O Suta.
6You are our favorite; Vidura is the only other envoy that can come here. In former days you were often seen by us and you are our friend like Dhananjaya.
7Departing from here, O Sanjaya, you should speedily wait on these Brahmanas, who are endued with the practice of pure energy, born in high family and endued with all the virtues.
8And those Brahmanas who are devoted to study and devotees living on arms and those who always dwell in the forests. Greeting all these on my behalf, you should enquire the health of these old people and of others as well.
9You should also meet the priest of Dhritarashtra and all his preceptors and Ritvijas and ask them about their health O Suta.
10And those, who though not of good blood, are aged, spirited, endued with behaviour and strength, who remember and expect us and practise the slightest virtue, according to their means.
11Inform them of my good health and enquire of them about theirs, as also those who live in the kingdom carrying on the traders and those who live in the kingdom maintaining it (by filling offices of the state).
12Our preceptor Drona, who is well versed in the code of morality and who practised the Brahmacharya life wishing for a knowledge of the Vedas and who made the four Padas (viz., mantra, upachara, prayoga and sanhara) his weapon, should be pleased by you after being duly greeted.
13You should also enquire about the health of Ashvathama who is endued with the practice of studying and who has read the Vedas and also again has made the four Pandas his weapon and who is strong as the son of a Gandharva.
14Going to the residence of the son of Sharadvata, of mighty prowess and the chief among those who have a knowledge of self, you should again and again greet him on my behalf and touch the feet of Kripa, O Sanjaya, with your hands.
15You should also, touching the feet of that chief among the Kurus, Bhishma in whom are centered heroism, humility, devotion, wisdom, good behaviour, great learning, goodness and prowess, submit my proposals to him.
16Saluting the aged king too, who sees by the eyes of wisdom, is the leader of the Kurus, of great learning, who waits upon the old and wise, you should tell him that I am without any disease.
17You should also enquire, about the health of Suyodhana, the eldest son of Dhritarashtra, who is dull-headed, ignorant wicked and addicted to vice and, by whom, O Sanjaya, all this world is being ruled over.
18You should also enquire, about the health of his younger brother Dushasana, who is dullheaded and of the same behavior (as his elder brother) and who is a great bow man and one of the best heroes among the Kurus.
19The one who has no other wish except that there should be peace among the Bharata race, the best among the Balhika's, a wise and honest man, should also be saluted by you.
20In my opinion Somadatta too should be saluted by you who is endued with many good qualities, wise and merciful and who always subdues his anger towards the Kurus out of affection for them.
21The most venerable among the Kurus is the son of Somadatta; he is our brother, 0 Sanjaya and my friend as well. He is a good bowman a car-warrior as well and with his counselor, worthy of the highest respect. You should enquire about his health.
22Those others, who are high among the Kurus and young and those who are as sons, grand-sons and brothers to us, should also be asked, O Suta, regarding their health, in terms which you consider suitable for each.
23Those kings who have been brought together by the son of Dhritarashtra for fighting with the Pandavas, the Vashati, the Shalvakas, the Kaikeyas, the Ambasthan and the chief among the Trigartas.
24Those that have come from the east and the north, from the south and the west and all those heroes that have come from the hilly districts, you should ask O Suta, regarding their welfare; (and specially) those among them that are human and endued with good behaviour.
25Of those who ride on elephants and chariots and horses and those who fight on foot, of that assemblage of great and honorable men after informing my welfare, you should ask regarding their health collectively.
26In the same way you should enquire about them that are the financial ministers of the king and the door-keepers and those that lead the army and those that calculate the revenue and expenditure and the great men who ever think about the welfare of the kingdom,
27You should also enquire about the health of the son of Dhritarashtra by his Vaishya wife, who is the best among the Kurus and one among them, not a fool, of great wisdom and endued with all virtues. By no means is he inclined to fight.
28The one who has no rival in the tricks of dice, whose tricks cannot be detected, who plays dice and who can handle the dice cleverly, who is hard to defeat in the game, viz., Chitrasena, should also be asked concerning his health.
29The, king of Gandhara, Shakuni, who comes from the hills and who too is unrivaled in the tricks of the dice and who contributes to the honour of the son Dhritarashtra, of false intelligence, should, () Suta, be asked concerning his health.
30The heroes, who above from his car, excepts to defeat the sons of Pandu who are hard to vanquish, the one who is without a rival in de-fooling the fools (sons of Dhritarashtra) viz., (Karna) the son of Vaikartana should also be asked concerning his health.
31He who is devoted to our interests, who is our preceptor and lord, who is our father, mother and friend, Vidura of immeasurable wisdom and of good foresight, he who is our adviser, should also be asked concerning his health.
32The aged ladies and those among them who being endued with good qualities are regarded by us, O Sanjaya, as our mothers,. should be greeted when they are all together.
33“O you with living sons, do your sons treat you properly" saying this, O Sanjaya, afterwards tell them that he who has created no enemies is doing well with his sons.
34Those who are like our wives, O Sanjaya, should all be asked regarding their health and address them thus-"Are your leading careful lives in your houses, well protected and with fragrant fame and unblamable conduct?
35O gentle ladies, is your treatment towards your fathers-in-law gentle and considerate? You should secure for yourself such behaviour as will make your husbands kind towards you."
36Going to those who are like our daughtersin-law, endued with good qualities who have been brought there from good families and with issues, tell them that Yudhishthira who is well disposed towards them sends his greetings.
37The daughters of your house, O Sanjaya, should be embraced by you and after asking them about their health on my behalf you should thus address them O blessed ones, may your husbands be favorably disposed towards you and may you be favorably disposed towards your husband.
38You should also, enquire about the health of these ladies who wear ornaments and good cloths on their person, use perfumery, live without any fear, are made happy and in the enjoyment of comforts and whose looks are mild and speech is low.
39The maid-servants and the male servants and the many hunch-backed and lame men who have been sheltered by them too should after being informed of my welfare be asked regarding their health and spoken to in these terms.
40Does the son of Dhritarashtra continue the stipend granted you in old and does he allow you comforts. Those persons of defective limbs, idiots and dwarfs whom the humane Dhritarashtra supports and the many blind persons and decrepit ones and those who live by their hands (having no legs) that are there should be first told of my welfare and then asked about theirs.
41Do not be sorry for this uncomfortable life; sins must surely have been committed by you in the life before; after destroying my enemies I shall support them with food and clothes and favour my friends.
42Ask the king (Duryodhana) if the stipends made by me to Brahmanas are the same (as before); I shall see them properly rewarded and attain to their objects.
43And those weak persons who have no body to protect them and those that are vainly striving to earn bread for themselves and also those that are ignorant and imbecile should also be asked, regarding their health on my behalf.
44Those also, that have taken refuge with the sons of Dhritarashtra, coming from different directions, should be asked concerning their health.
45In the same way all the ambassadors, of the king (Dhritarashtra) who have come there from all directions, should first be asked about their health and afterwards they should be told that I am doing well.
46There is not in the world anything equal to the warriors that have been gained by the son of Dhritarashtra on his side. Virtue is even on my side and virtue is my great strength for the destruction of my enemies.
47You should, O Sanjaya, make Suyodhana, the son of Dhritarashtra hear these words "The desire which is tormenting your heart, to rule the Kurus without any rival, has no justification for it. We shall do nothing that will not be agreeable to you. Either give me back the city of Indra or fight, you chief hero among the race of Bharata."
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे नरदेव, आपसे विदा लेकर मैं जाऊँ; हे प्रभु, हे पाण्डुपुत्र, आपका कल्याण हो। कहीं आवेश में आकर मैंने कोई आपत्तिजनक वचन तो नहीं कह दिया?
2जनार्दन, भीमसेन, अर्जुन, माद्री के दोनों पुत्रों, सात्यकि तथा चेकितान से भी विदा लेकर मैं जाऊँ। आपका सुख तथा समृद्धि हो। राजा हमें सद्भाव की दृष्टि से देखें।
3युधिष्ठिर ने कहा — हे सञ्जय, हमारी अनुमति लेकर जाइए; आपका कल्याण हो। हे विद्वन्, हमारे विषय में बुरा मत सोचिए। वे भी और हम भी — सब जानते हैं कि उनकी सभा के बीच आप शुद्ध हृदय वाले पुरुष हैं।
4हे सञ्जय, उनके भेजे दूत के रूप में आपने अपने को हमारा प्रिय बना लिया है; आप शान्तवाणी हैं, सदाचारी हैं और सबको सन्तुष्ट करते हैं। आप हमारे प्रति दुर्भावना नहीं रखते और कठोर वचन सुनकर भी कभी क्रोध नहीं करते।
5आप कटु तथा रूखे वचन नहीं बोलते, न कठोर अथवा असत्य वचन। हे सूत, हम जानते हैं कि आपके वचन धर्म के सिद्धान्तों पर आधारित, अर्थपूर्ण तथा मानवीय होते हैं।
6आप हमारे प्रिय हैं; विदुर ही एकमात्र अन्य दूत हैं जो यहाँ आ सकते हैं। पूर्व दिनों में भी आप हमें प्रायः दिखाई देते रहे और आप धनञ्जय के समान हमारे मित्र हैं।
7हे सञ्जय, यहाँ से जाकर आप शीघ्र उन ब्राह्मणों की सेवा में उपस्थित होइए, जो शुद्ध तेज के अभ्यासी हैं, उच्च कुल में उत्पन्न हैं तथा समस्त गुणों से युक्त हैं।
8और वे ब्राह्मण भी, जो अध्ययन में लगे रहते हैं, वे तपस्वी जो भिक्षा पर जीवन बिताते हैं, तथा वे जो सदा वनों में निवास करते हैं — इन सबका मेरी ओर से अभिनन्दन करके इन वृद्धजनों की तथा औरों की भी कुशल पूछिए।
9हे सूत, आप धृतराष्ट्र के पुरोहित से तथा उनके समस्त आचार्यों और ऋत्विजों से भी मिलिए और उनकी कुशल पूछिए।
10और वे भी, जो उत्तम कुल के न होते हुए भी वृद्ध, तेजस्वी, सदाचारी तथा बलवान् हैं, जो हमें स्मरण करते हैं और हमारी प्रतीक्षा करते हैं तथा अपने सामर्थ्य के अनुसार थोड़ा-सा भी धर्म पालते हैं —
11— उन्हें मेरी कुशलता बताइए और उनकी कुशल पूछिए; तथा उनकी भी जो राज्य में रहकर व्यापार करते हैं और उनकी भी जो राज्य में रहकर, राजकीय पदों पर रहते हुए, उसका संचालन करते हैं।
12हमारे आचार्य द्रोण, जो नीतिशास्त्र में निपुण हैं, जिन्होंने वेदज्ञान की कामना से ब्रह्मचर्य का पालन किया और जिन्होंने चारों पादों (मन्त्र, उपचार, प्रयोग तथा संहार) को अपना शस्त्र बनाया — उनका विधिवत् अभिनन्दन करके आप उन्हें प्रसन्न कीजिए।
13आप अश्वत्थामा की भी कुशल पूछिए, जो निरन्तर अध्ययन में लगे रहते हैं, जिन्होंने वेदों का पाठ किया है, जिन्होंने भी उन चारों पादों को अपना शस्त्र बनाया है और जो गन्धर्वपुत्र के समान बलवान् हैं।
14हे सञ्जय, महापराक्रमी तथा आत्मज्ञानियों में श्रेष्ठ शरद्वान् के पुत्र के निवास पर जाकर आप बार-बार मेरी ओर से उनका अभिनन्दन कीजिए और अपने हाथों से कृप के चरण स्पर्श कीजिए।
15कुरुओं में श्रेष्ठ उन भीष्म के भी चरण स्पर्श करके, जिनमें वीरता, विनय, तपस्या, बुद्धि, सदाचार, महान् विद्या, साधुता तथा पराक्रम — सब केन्द्रित हैं — आप उनके सम्मुख मेरे प्रस्ताव रखिए।
16उन वृद्ध राजा को भी प्रणाम करके, जो बुद्धि के नेत्रों से देखते हैं, कुरुओं के नायक हैं, महाविद्वान् हैं और वृद्ध तथा बुद्धिमानों की सेवा करते हैं — आप उनसे कहिए कि मैं नीरोग हूँ।
17हे सञ्जय, आप धृतराष्ट्र के ज्येष्ठ पुत्र सुयोधन की भी कुशल पूछिए, जो मन्दबुद्धि, अज्ञानी, दुष्ट तथा दुर्व्यसनों में लिप्त है, और जिसके द्वारा यह सारा संसार शासित हो रहा है।
18आप उसके छोटे भाई दुःशासन की भी कुशल पूछिए, जो मन्दबुद्धि तथा अपने बड़े भाई के समान ही आचरण वाला है और जो महान् धनुर्धर तथा कुरुओं में श्रेष्ठ वीरों में से एक है।
19जिनकी भरतवंश में शान्ति स्थापित होने के अतिरिक्त और कोई कामना नहीं, बाह्लीकों में श्रेष्ठ उन बुद्धिमान् तथा सच्चे पुरुष को भी आप प्रणाम कीजिए।
20मेरे मत में सोमदत्त को भी आप प्रणाम कीजिए, जो अनेक सद्गुणों से युक्त, बुद्धिमान् तथा दयालु हैं और जो कुरुओं के प्रति स्नेह के कारण सदा अपना क्रोध दबा लेते हैं।
21हे सञ्जय, कुरुओं में सर्वाधिक पूजनीय सोमदत्त के पुत्र हैं; वे हमारे भाई हैं और हमारे मित्र भी। वे उत्तम धनुर्धर तथा रथी हैं और अपने मन्त्रियों सहित सर्वोच्च आदर के योग्य हैं। आप उनकी कुशल पूछिए।
22हे सूत, अन्य जो कुरुओं में उच्च तथा तरुण हैं, और जो हमारे लिए पुत्र, पौत्र तथा भाई के समान हैं — उनकी भी कुशल पूछिए, ऐसे शब्दों में जो आप प्रत्येक के लिए उपयुक्त समझें।
23वे राजा, जिन्हें धृतराष्ट्र के पुत्र ने पाण्डवों से युद्ध करने के लिए एकत्र किया है — वशाति, शाल्वक, केकय, अम्बष्ठ तथा त्रिगर्तों में श्रेष्ठ —
24— और जो पूर्व तथा उत्तर से, दक्षिण तथा पश्चिम से आए हैं, और वे समस्त वीर जो पर्वतीय प्रदेशों से आए हैं — हे सूत, उन सबकी कुशल पूछिए; और विशेषकर उनकी जो मानवीय तथा सदाचारी हैं।
25जो हाथियों, रथों तथा अश्वों पर सवार होकर लड़ते हैं और जो पैदल लड़ते हैं — उन महान् तथा माननीय पुरुषों के समूह को मेरी कुशलता बताकर आप सामूहिक रूप से उनकी कुशल पूछिए।
26इसी प्रकार उनकी भी कुशल पूछिए जो राजा के कोषाध्यक्ष हैं, जो द्वारपाल हैं, जो सेना का संचालन करते हैं, जो आय-व्यय का लेखा रखते हैं, और वे महान् पुरुष जो सदा राज्य के कल्याण का विचार करते हैं।
27वैश्य पत्नी से उत्पन्न धृतराष्ट्र के उस पुत्र की भी कुशल पूछिए, जो कुरुओं में श्रेष्ठ तथा उन्हीं में से एक है, जो मूर्ख नहीं है, महाबुद्धिमान् तथा समस्त गुणों से युक्त है। वह किसी भी प्रकार युद्ध की ओर प्रवृत्त नहीं है।
28द्यूत की कलाओं में जिसका कोई प्रतिद्वन्द्वी नहीं, जिसकी चालें पकड़ी नहीं जा सकतीं, जो द्यूत खेलता है और पासों को चतुराई से चलाना जानता है, जिसे खेल में हराना कठिन है — उस चित्रसेन की भी कुशल पूछिए।
29हे सूत, गान्धारराज शकुनि की भी कुशल पूछिए, जो पर्वतीय प्रदेश से आया है, जो द्यूत की कलाओं में अनुपम है और जो कपटबुद्धि से धृतराष्ट्र के पुत्र का मान बढ़ाता है।
30वह वीर, जो अपने रथ से दुर्जय पाण्डुपुत्रों को हराने की आशा रखता है और जो मूर्खों को और अधिक मूर्ख बनाने में अनुपम है — उस वैकर्तन के पुत्र (कर्ण) की भी कुशल पूछिए।
31जो हमारे हित में लगे रहते हैं, जो हमारे आचार्य तथा स्वामी हैं, जो हमारे पिता, माता तथा मित्र हैं — अपरिमित बुद्धि तथा उत्तम दूरदर्शिता वाले वे विदुर, जो हमारे परामर्शदाता हैं — उनकी भी कुशल पूछिए।
32हे सञ्जय, वे वृद्धा देवियाँ तथा उनमें जो सद्गुणों से युक्त होने के कारण हमारे द्वारा माता के समान मानी जाती हैं — जब वे सब एक साथ हों तब उनका अभिनन्दन कीजिए।
33हे सञ्जय, "हे जीवित पुत्रों वाली देवियो, क्या आपके पुत्र आपके साथ उचित व्यवहार करते हैं?" — यह कहकर उसके पश्चात् उनसे कहिए कि अजातशत्रु अपने पुत्रों सहित कुशल से हैं।
34हे सञ्जय, जो हमारी पत्नियों के समान हैं उन सबकी कुशल पूछिए और उनसे इस प्रकार कहिए — "क्या आप अपने घरों में सावधानी से, भली प्रकार सुरक्षित, सुगन्धित कीर्ति तथा निष्कलंक आचरण के साथ जीवन बिता रही हैं?
35हे सज्जन देवियो, क्या अपने श्वसुरजनों के प्रति आपका व्यवहार मृदु तथा विचारशील है? आपको अपने लिए ऐसा आचरण साधना चाहिए जिससे आपके पति आप पर प्रसन्न रहें।"
36जो हमारी पुत्रवधुओं के समान हैं, जो सद्गुणों से युक्त हैं, उत्तम कुलों से लाई गई हैं और सन्तान वाली हैं — उनके पास जाकर कहिए कि युधिष्ठिर, जो उनके प्रति सद्भाव रखते हैं, उन्हें अपना अभिनन्दन भेजते हैं।
37हे सञ्जय, अपने घर की कन्याओं को गले लगाइए और मेरी ओर से उनकी कुशल पूछकर उनसे इस प्रकार कहिए — हे कल्याणियो, तुम्हारे पति तुम पर प्रसन्न रहें और तुम अपने पति पर प्रसन्न रहो।
38उन देवियों की भी कुशल पूछिए जो अपने शरीर पर आभूषण तथा उत्तम वस्त्र धारण करती हैं, सुगन्ध का प्रयोग करती हैं, निर्भय जीवन बिताती हैं, सुखी हैं तथा भोगों का उपभोग करती हैं, और जिनकी दृष्टि मृदु तथा वाणी धीमी है।
39दासियों तथा सेवकों की, और उन अनेक कुबड़े तथा लँगड़े लोगों की भी, जिन्हें उन्होंने आश्रय दिया है — मेरी कुशलता बताकर उनकी कुशल पूछिए और उनसे इस प्रकार कहिए —
40"क्या धृतराष्ट्र का पुत्र तुम्हें पहले की भाँति वृत्ति देता रहता है और क्या तुम्हें सुख-सुविधा देता है?" जिन अंगहीनों, मन्दबुद्धियों तथा वामनों का दयालु धृतराष्ट्र पालन करते हैं, तथा वहाँ जो अनेक अन्धे, जरा से जीर्ण और पैर न होने के कारण हाथों के सहारे जीवन बिताने वाले हैं — उन्हें पहले मेरी कुशलता बताकर फिर उनकी कुशल पूछिए।
41(और उनसे कहिए —) इस कष्टपूर्ण जीवन का शोक मत करो; निश्चय ही पूर्वजन्म में तुमसे पाप हुए होंगे; अपने शत्रुओं का नाश करके मैं तुम्हें अन्न तथा वस्त्र से पालूँगा और अपने मित्रों पर कृपा करूँगा।
42राजा से पूछिए कि मेरे द्वारा ब्राह्मणों को दी गई वृत्तियाँ पहले की भाँति चल रही हैं या नहीं; मैं देखूँगा कि उन्हें यथोचित फल मिले और उनके प्रयोजन सिद्ध हों।
43और वे दुर्बल जन जिनका कोई रक्षक नहीं, और वे जो अपनी रोटी कमाने के लिए व्यर्थ ही जूझ रहे हैं, तथा वे भी जो अज्ञानी और असमर्थ हैं — उनकी भी मेरी ओर से कुशल पूछिए।
44वे भी, जो भिन्न-भिन्न दिशाओं से आकर धृतराष्ट्र के पुत्रों की शरण में गए हैं — उनकी भी कुशल पूछिए।
45इसी प्रकार राजा के वे समस्त दूत, जो सब दिशाओं से वहाँ आए हैं — पहले उनकी कुशल पूछिए और फिर उन्हें बताइए कि मैं कुशल से हूँ।
46धृतराष्ट्र के पुत्र ने अपने पक्ष में जो योद्धा जुटाए हैं, उनके समान संसार में कुछ नहीं। किन्तु धर्म भी मेरे ही पक्ष में है, और शत्रुओं के विनाश के लिए धर्म ही मेरा महान् बल है।
47हे सञ्जय, धृतराष्ट्र के पुत्र सुयोधन को ये वचन सुनाइए — "जो कामना तुम्हारे हृदय को जला रही है — कि तुम बिना किसी प्रतिद्वन्द्वी के कुरुओं पर शासन करो — उसका कोई औचित्य नहीं है। हम ऐसा कुछ नहीं करेंगे जो तुम्हें अप्रिय हो। या तो मुझे इन्द्रप्रस्थ नगर लौटा दो, अथवा युद्ध करो, हे भरतवंश के प्रमुख वीर।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे नरदेव, तपाईंसँग विदा लिएर म जाऊँ; हे प्रभु, हे पाण्डुपुत्र, तपाईंको कल्याण होस्। कतै आवेशमा आएर मैले कुनै आपत्तिजनक वचन त भनिनँ?
2जनार्दन, भीमसेन, अर्जुन, माद्रीका दुवै पुत्र, सात्यकि तथा चेकितानसँग पनि विदा लिएर म जाऊँ। तपाईंहरूको सुख तथा समृद्धि होस्। राजाले हामीलाई सद्भावको दृष्टिले हेरून्।
3युधिष्ठिरले भने — हे सञ्जय, हाम्रो अनुमति लिएर जानुहोस्; तपाईंको कल्याण होस्। हे विद्वान्, हाम्रो विषयमा नराम्रो नसोच्नुहोस्। उनीहरूले पनि र हामीले पनि — सबैले जान्दछौँ कि उनीहरूको सभाका बीच तपाईं शुद्ध हृदय भएका पुरुष हुनुहुन्छ।
4हे सञ्जय, उनीहरूले पठाएका दूतका रूपमा तपाईंले आफूलाई हाम्रो प्रिय बनाउनुभएको छ; तपाईं शान्तवाणी हुनुहुन्छ, सदाचारी हुनुहुन्छ र सबैलाई सन्तुष्ट पार्नुहुन्छ। तपाईं हामीप्रति दुर्भावना राख्नुहुन्न र कठोर वचन सुनेर पनि कहिल्यै क्रोध गर्नुहुन्न।
5तपाईं तीता तथा रुखा वचन बोल्नुहुन्न, न कठोर अथवा असत्य वचन। हे सूत, हामी जान्दछौँ कि तपाईंका वचन धर्मका सिद्धान्तमा आधारित, अर्थपूर्ण तथा मानवीय हुन्छन्।
6तपाईं हाम्रा प्रिय हुनुहुन्छ; विदुर मात्र एक अर्को दूत हुनुहुन्छ जो यहाँ आउन सक्नुहुन्छ। पहिलेका दिनमा पनि तपाईं हामीलाई प्रायः देखिनुहुन्थ्यो र तपाईं धनञ्जयसमान हाम्रा मित्र हुनुहुन्छ।
7हे सञ्जय, यहाँबाट गएर तपाईं चाँडै ती ब्राह्मणहरूको सेवामा उपस्थित हुनुहोस्, जो शुद्ध तेजका अभ्यासी छन्, उच्च कुलमा जन्मेका छन् तथा सम्पूर्ण गुणले युक्त छन्।
8र ती ब्राह्मणहरू पनि, जो अध्ययनमा लागिरहन्छन्, ती तपस्वी जो भिक्षामा जीवन बिताउँछन्, तथा ती जो सधैँ वनमा बस्दछन् — यी सबैको मेरो तर्फबाट अभिनन्दन गरेर यी वृद्धजनको तथा अरूको पनि कुशल सोध्नुहोस्।
9हे सूत, तपाईं धृतराष्ट्रका पुरोहितसँग तथा उनका सम्पूर्ण आचार्य र ऋत्विज्सँग पनि भेट्नुहोस् र तिनको कुशल सोध्नुहोस्।
10र ती पनि, जो उत्तम कुलका नभई पनि वृद्ध, तेजस्वी, सदाचारी तथा बलवान् छन्, जसले हामीलाई सम्झन्छन् र हाम्रो प्रतीक्षा गर्दछन् तथा आफ्नो सामर्थ्यअनुसार थोरै भए पनि धर्म पाल्दछन् —
11— तिनलाई मेरो कुशलता बताउनुहोस् र तिनको कुशल सोध्नुहोस्; तथा तिनको पनि जो राज्यमा बसेर व्यापार गर्दछन् र तिनको पनि जो राज्यमा बसेर, राजकीय पदमा रहेर, त्यसको सञ्चालन गर्दछन्।
12हाम्रा आचार्य द्रोण, जो नीतिशास्त्रमा निपुण छन्, जसले वेदज्ञानको कामनाले ब्रह्मचर्यको पालन गरे र जसले चारै पाद (मन्त्र, उपचार, प्रयोग तथा संहार)लाई आफ्नो शस्त्र बनाए — उनको विधिवत् अभिनन्दन गरेर तपाईंले उनलाई प्रसन्न पार्नुहोस्।
13तपाईं अश्वत्थामाको पनि कुशल सोध्नुहोस्, जो निरन्तर अध्ययनमा लागिरहन्छन्, जसले वेदको पाठ गरेका छन्, जसले पनि ती चारै पादलाई आफ्नो शस्त्र बनाएका छन् र जो गन्धर्वपुत्रसमान बलवान् छन्।
14हे सञ्जय, महापराक्रमी तथा आत्मज्ञानीहरूमा श्रेष्ठ शरद्वान्का पुत्रको निवासमा गएर तपाईं बारम्बार मेरो तर्फबाट उनको अभिनन्दन गर्नुहोस् र आफ्ना हातले कृपका चरण स्पर्श गर्नुहोस्।
15कुरुहरूमा श्रेष्ठ ती भीष्मका पनि चरण स्पर्श गरेर, जसमा वीरता, विनय, तपस्या, बुद्धि, सदाचार, महान् विद्या, साधुता तथा पराक्रम — सबै केन्द्रित छन् — तपाईं उनको सामु मेरा प्रस्ताव राख्नुहोस्।
16ती वृद्ध राजालाई पनि प्रणाम गरेर, जो बुद्धिका आँखाले देख्दछन्, कुरुहरूका नायक हुन्, महाविद्वान् छन् र वृद्ध तथा बुद्धिमान्हरूको सेवा गर्दछन् — तपाईं उनलाई भन्नुहोस् कि म निरोग छु।
17हे सञ्जय, तपाईं धृतराष्ट्रका जेठा पुत्र सुयोधनको पनि कुशल सोध्नुहोस्, जो मन्दबुद्धि, अज्ञानी, दुष्ट तथा दुर्व्यसनमा लिप्त छ, र जसद्वारा यो सारा संसार शासित भइरहेको छ।
18तपाईं उसका कान्छा भाइ दुःशासनको पनि कुशल सोध्नुहोस्, जो मन्दबुद्धि तथा आफ्ना जेठा दाजुजस्तै आचरणको छ र जो महान् धनुर्धर तथा कुरुहरूमा श्रेष्ठ वीरहरूमध्येको एक हो।
19जसको भरतवंशमा शान्ति स्थापित हुनुबाहेक अर्को कुनै कामना छैन, बाह्लीकहरूमा श्रेष्ठ ती बुद्धिमान् तथा साँचा पुरुषलाई पनि तपाईं प्रणाम गर्नुहोस्।
20मेरो मतमा सोमदत्तलाई पनि तपाईं प्रणाम गर्नुहोस्, जो अनेक सद्गुणले युक्त, बुद्धिमान् तथा दयालु छन् र जो कुरुहरूप्रतिको स्नेहका कारण सधैँ आफ्नो क्रोध दबाइदिन्छन्।
21हे सञ्जय, कुरुहरूमा सबभन्दा पूजनीय सोमदत्तका पुत्र हुन्; उनी हाम्रा भाइ हुन् र हाम्रा मित्र पनि। उनी उत्तम धनुर्धर तथा रथी छन् र आफ्ना मन्त्रीसहित सर्वोच्च आदरका योग्य छन्। तपाईं उनको कुशल सोध्नुहोस्।
22हे सूत, अरू जो कुरुहरूमा उच्च तथा तरुण छन्, र जो हाम्रा लागि पुत्र, नाति तथा भाइसमान छन् — तिनको पनि कुशल सोध्नुहोस्, त्यस्ता शब्दमा जो तपाईंलाई प्रत्येकका लागि उपयुक्त लागोस्।
23ती राजा, जसलाई धृतराष्ट्रका पुत्रले पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्न भेला गरेका छन् — वशाति, शाल्वक, केकय, अम्बष्ठ तथा त्रिगर्तहरूमा श्रेष्ठ —
24— र जो पूर्व तथा उत्तरबाट, दक्षिण तथा पश्चिमबाट आएका छन्, र ती सम्पूर्ण वीर जो पहाडी प्रदेशबाट आएका छन् — हे सूत, ती सबैको कुशल सोध्नुहोस्; र विशेष गरी तिनको जो मानवीय तथा सदाचारी छन्।
25जो हात्ती, रथ तथा घोडामा चढेर लड्दछन् र जो पैदल लड्दछन् — ती महान् तथा माननीय पुरुषहरूको समूहलाई मेरो कुशलता बताएर तपाईं सामूहिक रूपमा तिनको कुशल सोध्नुहोस्।
26त्यसै गरी तिनको पनि कुशल सोध्नुहोस् जो राजाका कोषाध्यक्ष छन्, जो द्वारपाल छन्, जो सेनाको सञ्चालन गर्दछन्, जो आयव्ययको लेखा राख्दछन्, र ती महान् पुरुष जो सधैँ राज्यको कल्याणको विचार गर्दछन्।
27वैश्य पत्नीबाट उत्पन्न धृतराष्ट्रका त्यस पुत्रको पनि कुशल सोध्नुहोस्, जो कुरुहरूमा श्रेष्ठ तथा तिनीहरूमध्येकै एक हो, जो मूर्ख होइन, महाबुद्धिमान् तथा सम्पूर्ण गुणले युक्त छ। ऊ कुनै पनि प्रकारले युद्धतर्फ प्रवृत्त छैन।
28द्यूतका कलामा जसको कुनै प्रतिद्वन्द्वी छैन, जसका चाल पक्रिन सकिँदैनन्, जसले द्यूत खेल्दछ र पासा चतुर्याइँले चलाउन जान्दछ, जसलाई खेलमा हराउन कठिन छ — त्यो चित्रसेनको पनि कुशल सोध्नुहोस्।
29हे सूत, गान्धारराज शकुनिको पनि कुशल सोध्नुहोस्, जो पहाडी प्रदेशबाट आएको छ, जो द्यूतका कलामा अनुपम छ र जो कपटबुद्धिले धृतराष्ट्रका पुत्रको मान बढाउँछ।
30त्यो वीर, जो आफ्नो रथबाट दुर्जय पाण्डुपुत्रहरूलाई हराउने आशा राख्दछ र जो मूर्खहरूलाई अझै मूर्ख बनाउनमा अनुपम छ — त्यो वैकर्तनका पुत्र (कर्ण)को पनि कुशल सोध्नुहोस्।
31जो हाम्रो हितमा लागिरहन्छन्, जो हाम्रा आचार्य तथा स्वामी हुन्, जो हाम्रा पिता, माता तथा मित्र हुन् — अपरिमित बुद्धि तथा उत्तम दूरदर्शिता भएका ती विदुर, जो हाम्रा परामर्शदाता हुन् — उनको पनि कुशल सोध्नुहोस्।
32हे सञ्जय, ती वृद्धा देवीहरू तथा तिनीहरूमध्ये जो सद्गुणले युक्त भएकाले हामीद्वारा आमासमान मानिन्छन् — जब उनीहरू सबै सँगै होऊन् तब तिनको अभिनन्दन गर्नुहोस्।
33हे सञ्जय, "हे जीवित पुत्र भएकी देवीहरू हो, के तपाईंहरूका पुत्रहरूले तपाईंहरूसँग उचित व्यवहार गर्दछन्?" — यसो भनेर त्यसपछि तिनलाई भन्नुहोस् कि अजातशत्रु आफ्ना पुत्रसहित कुशल छन्।
34हे सञ्जय, जो हाम्री पत्नीहरूसमान छन् ती सबैको कुशल सोध्नुहोस् र तिनलाई यसरी भन्नुहोस् — "के तपाईंहरू आफ्ना घरमा सावधानीपूर्वक, राम्ररी सुरक्षित, सुगन्धित कीर्ति तथा निष्कलंक आचरणसहित जीवन बिताइरहनुभएको छ?
35हे सज्जन देवीहरू हो, के आफ्ना ससुराजनप्रति तपाईंहरूको व्यवहार मृदु तथा विचारशील छ? तपाईंहरूले आफ्ना लागि त्यस्तो आचरण साध्नुपर्छ जसले तपाईंहरूका पति तपाईंहरूमाथि प्रसन्न रहून्।"
36जो हाम्रा बुहारीसमान छन्, जो सद्गुणले युक्त छन्, उत्तम कुलबाट ल्याइएका छन् र सन्तान भएका छन् — तिनीहरूकहाँ गएर भन्नुहोस् कि युधिष्ठिर, जो तिनीहरूप्रति सद्भाव राख्दछन्, तिनलाई आफ्नो अभिनन्दन पठाउँछन्।
37हे सञ्जय, आफ्नो घरका कन्याहरूलाई अँगालो हाल्नुहोस् र मेरो तर्फबाट तिनको कुशल सोधेर तिनलाई यसरी भन्नुहोस् — हे कल्याणीहरू हो, तिम्रा पति तिमीमाथि प्रसन्न रहून् र तिमी आफ्ना पतिमाथि प्रसन्न रह।
38ती देवीहरूको पनि कुशल सोध्नुहोस् जो आफ्नो शरीरमा गहना तथा उत्तम वस्त्र धारण गर्दछन्, सुगन्धको प्रयोग गर्दछन्, निर्भय जीवन बिताउँछन्, सुखी छन् तथा भोगको उपभोग गर्दछन्, र जसको दृष्टि मृदु तथा वाणी बिस्तारै छ।
39दासीहरू तथा सेवकहरूको, र ती अनेक कुप्रे तथा लङ्गडा मानिसहरूको पनि, जसलाई तिनीहरूले आश्रय दिएका छन् — मेरो कुशलता बताएर तिनको कुशल सोध्नुहोस् र तिनलाई यसरी भन्नुहोस् —
40"के धृतराष्ट्रका पुत्रले तिमीलाई पहिलेझैँ वृत्ति दिइरहेका छन् र के तिमीलाई सुखसुविधा दिन्छन्?" जुन अंगहीन, मन्दबुद्धि तथा बामनहरूको दयालु धृतराष्ट्रले पालन गर्दछन्, तथा त्यहाँ जो अनेक अन्धा, जराले जीर्ण र खुट्टा नभएकाले हातकै सहारामा जीवन बिताउनेहरू छन् — तिनलाई पहिले मेरो कुशलता बताएर अनि तिनको कुशल सोध्नुहोस्।
41(र तिनलाई भन्नुहोस् —) यस कष्टपूर्ण जीवनको शोक नगर; निश्चय नै पूर्वजन्ममा तिमीबाट पाप भएका हुनुपर्छ; आफ्ना शत्रुको नाश गरेर म तिमीलाई अन्न तथा वस्त्रले पाल्नेछु र आफ्ना मित्रमाथि कृपा गर्नेछु।
42राजालाई सोध्नुहोस् कि मैले ब्राह्मणहरूलाई दिएका वृत्ति पहिलेझैँ चलिरहेका छन् कि छैनन्; म हेर्नेछु कि तिनलाई यथोचित फल मिलोस् र तिनका प्रयोजन सिद्ध होऊन्।
43र ती दुर्बल जन जसको कुनै रक्षक छैन, र ती जो आफ्नो गाँसका लागि व्यर्थै संघर्ष गरिरहेका छन्, तथा ती पनि जो अज्ञानी र असमर्थ छन् — तिनको पनि मेरो तर्फबाट कुशल सोध्नुहोस्।
44ती पनि, जो भिन्नभिन्न दिशाबाट आएर धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको शरणमा गएका छन् — तिनको पनि कुशल सोध्नुहोस्।
45त्यसै गरी राजाका ती सम्पूर्ण दूत, जो सबै दिशाबाट त्यहाँ आएका छन् — पहिले तिनको कुशल सोध्नुहोस् र अनि तिनलाई बताउनुहोस् कि म कुशल छु।
46धृतराष्ट्रका पुत्रले आफ्नो पक्षमा जुन योद्धाहरू जुटाएका छन्, तिनीहरूसमान संसारमा केही छैन। तर धर्म पनि मेरै पक्षमा छ, र शत्रुहरूको विनाशका लागि धर्म नै मेरो महान् बल हो।
47हे सञ्जय, धृतराष्ट्रका पुत्र सुयोधनलाई यी वचन सुनाउनुहोस् — "जुन कामनाले तिम्रो हृदय जलाइरहेको छ — कि तिमीले कुनै प्रतिद्वन्द्वीविना कुरुहरूमाथि शासन गर — त्यसको कुनै औचित्य छैन। हामी त्यस्तो केही गर्नेछैनौँ जो तिमीलाई अप्रिय होस्। या त मलाई इन्द्रप्रस्थ नगर फिर्ता गर, अथवा युद्ध गर, हे भरतवंशका प्रमुख वीर।"