तीर्थयात्रा पर्व — परशुराम के तेज का नाश
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 99
संस्कृत
1लोमश उवाच इल्वलस्तान् विदित्वा तु महर्षिसहितान् नृपान्। उपस्थितान् सहामात्यो विषयान्ते ह्यपूजयत्॥
2तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठस्त्वातिथ्यमकरोत् तदा। सुसंस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना यदा॥
3ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः। वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम्॥
4अथाब्रवीदगस्त्यस्तान् राजर्षीनृषिसत्तमः। विषादो वो न कर्तव्यो ह्यहं भोक्ष्ये महासुरम्॥ धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महानृषिः। तं पर्यवेषद् दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव॥
5अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं वुभुजे ततः। भुक्तवत्यसुरोऽऽह्वानमकरोत् तस्य चेल्वलः॥
6ततो वायुः प्रादुरभूदधस्तस्य महात्मनः। शब्देन महता तात गर्जन्निव यथा घनः॥
7वातापे निष्क्रमस्वेति पुनः पुनरुवाच ह। तं प्रहस्याब्रवीद् राजन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः॥
8कुतो निष्क्रमितुं शक्तो मया जीर्णस्तु सोऽसुरः। इल्वलस्तु विषण्णोऽभूद् दृष्ट्वा जीर्ण महासुरम्॥
9प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत्। किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः॥
10प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा। ईशं सुर विद्मस्त्वां वयं सर्वेधनेश्वरम्॥
11एते च नातिधनिनोधनार्थश्च महान् मम। यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नः॥
12ततोऽभिवाद्य तमृषिमिल्वलो वाम्यमब्रवीत्। दित्सितं यदि वेत्सि त्वं ततो दास्यामि ते वसु॥
13अगस्त्य उवाच गवां दशसहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर। तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर॥
14मां ततो वै द्विगणं रथश्चैव हिरण्मयः। मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर॥
15लोमश उवाच जिज्ञास्यमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः। ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु॥
16विरावश्च सुरावश्च तस्मिन् युक्तौ रथे हयौ। ऊहतुः सवसूनाशु तावगस्त्याश्रमं प्रति॥ अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा। कृतवांश्च मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम्॥
17लोपामुद्रोवाच कृतवानसि तत् सर्वं भगवन् मम काक्षितम्। उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम्॥
18अगस्त्य उवाच तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तन शोभने। विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु।॥
19सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणां शतं वा दशसम्मितम्। दश वा शततुल्याः स्युरेको वापि सहस्रजित्॥
20लोपामुद्रोवाच सहस्रसम्मितः पुत्र एकोऽप्यस्तु तपोधन। एकोहि बहुभिः श्रेयान् विद्वान् साधुरसाधुभिः॥
21लोमश उवाच स तथेति प्रतिज्ञाय तया सम्भवन्मुनिः। समये समशीलिन्या श्रद्दावाञ्छ्रद्दधानया॥ तत आधाय गर्भं तमगमद् वनमेव सः। तस्मिन् वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान्॥
22सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत् स महाकविः। ज्वलन्निव प्रभावेण दृढस्युर्नाम भारत॥
23साङ्गोपनिषदान् वेदाञ्जपन्निव महातपाः। तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महाद्विजः॥
24स बाल एव तेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने। इध्मानां भारमाजहे इध्मवाहस्ततोऽभवत्॥
25तथायुक्तं तु तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा। एवं स जनयामास भारतापत्यमुत्तमम्॥
26लेभिरे पितरश्चास्य लोकान् राजन् यथेप्सितान्। तत अर्ध्वमयं ख्यातस्त्वगस्त्यस्याश्रमो भुवि॥
27प्राह्लादिरेवं वातापिरगस्त्येनोपशामितः। तस्यायमाश्रमो राजन् रमणीयैर्गुणैर्युतः॥
28एषा भागीरथी पुण्या देवगन्धर्वसेविता। वातेरिता पताकेव विराजति नभस्तले॥
29प्रतार्यमाणा कूटेषु यथा निम्नेषु नित्यशः। शिलातलेषु संत्रस्ता पन्नगेन्द्रवधूरिव॥
30दक्षिणां वै दिशं सर्वां प्लावयन्ती च मातृवत्। पूर्वं शम्भोर्जटाभ्रष्टा समुद्रमहिषी प्रिया। अस्यां नद्यां सुपुण्यायां यथेष्टमवगाह्यताम्॥
31युधिष्ठिर निबोधेदं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। भृगोस्तीर्थं महाराज महर्षिगणसेवितम्॥
32यत्रोपस्पृष्टवान् रामो हृतं तेजस्तदाऽऽप्तवान्। अत्र त्वां भ्रातृभिः सार्धं कृष्णया चैव पाण्डव॥
33दुर्योधनहृतं तेजः पुनरादातुमर्हसि। कृतवैरेण रामेण यथा चोपहृतं पुनः॥
34वैशम्पायन उवाच स तत्र भ्रातृभिश्चैव कृष्णाया चैव पाण्डवः। स्नात्वा देवान् पितॄश्चैव तर्पयामास भारत॥
35तस्य तीर्थस्य रूपं वै दीप्ताद् दीप्ततरं बभौ। अप्रधृष्यतरवासीच्छात्रवाणां नरर्षभ॥
36अपृच्छच्चैव राजेन्द्र लोमशं पाण्डुनन्दनः। भगवन् किमर्थं रामस्य हृतमासीद् वपुः प्रभो। कथं प्रत्याहृतं चैव एतदाचक्ष्व पृच्छतः॥
37लोमश उवाच शृणु रामस्य राजेन्द्र भार्गवस्य चधीमतः। जातो दशरथस्यासीत् पुत्रो रामो महात्मनः॥ विष्णुः स्वेन शरीरेण रावणस्य वधाय वै। पश्यामस्तमयोध्यायां जातं दाशरथिं ततः॥
38ऋचीकनन्दनो रामो भार्गवो रेणुकासुतः। तस्य दाशरथेः श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः॥ कौतूहलान्वितो रामस्त्वयोध्यामगमत् पुनः। धनुरादाय तद् दिव्यं क्षत्रियाणां निबर्हणम्॥
39जिज्ञासमानो रामस्य वीर्यं दाशरथेस्तदा। तं वै दशरथः श्रुत्वा विषयान्तमुपागतम्॥ प्रेषयामास रामस्य रामं पुत्रं पुरस्कृतम्। स तमभ्यागतं दृष्ट्वा उद्यतास्त्रमवस्थितम्॥ प्रहसनिव कौन्तेय रामो वचनमब्रवीत्। कृतकालं हि राजेन्द्रधनुरेतन्मया विभो॥
40समारोपय यत्नेन यदि शक्नोषि पार्थिव। इत्युक्तस्त्वाह भगवंस्त्वं नाधिक्षेप्तुमर्हसि॥
41नाहमप्यधमोधर्मे क्षत्रियाणां द्विजातिषु। इक्ष्वाकूणां विशेषेण बाहुवीर्ये न कत्थनम्॥
42तमेवंवादिनं तत्र रामो वचनमब्रवीत्। अलं वै व्यपदेशेनधनुरायच्छ राघव॥
43ततो जग्राह रोषेण क्षत्रियर्षभसूदनम्। रामो दाशरथिर्दिव्यं हस्ताद् रामस्य कार्मुकम्॥ धनुरारोपयामास सलील इव भारत। ज्याशब्दमकरोच्चैव स्मयमानः स वीर्यवान्॥
44तस्य शब्दस्य भूतानि वित्रसन्त्यशनेरिव। अथाब्रवीत् तदा रामो रामं दाशरथिस्तदा॥ इदमारोपितं ब्रह्मन् किमन्यत् करवाणि ते। तस्य रामो ददौ दिव्यं जामदग्न्यो महात्मनः। शरमाकर्णदेशान्तमयमाकृष्यतामिति॥
45लोमश उवाच एतच्छ्रुत्वाब्रवीद् रामः प्रदीप्त इव मन्युना। श्रूयते क्षम्यते चैव दर्पपूर्णोऽसि भार्गव॥
46त्वया ह्यधिगतं तेजः क्षत्रियेभ्यो विशेषतः। पितामहप्रसादेन तेन मां क्षिपसिध्रुवम्॥
47पश्य मां स्वेन रूपेण चक्षुस्ते वितराम्यहम्। ततो रामशरीरे वै रामः पश्यति भार्गवः॥ आदित्यान् सवसून् रुद्रान् साध्यांश्च समरुद्गणान्। पितरो हुताशनश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा॥ गन्धर्वा राक्षसा यक्षा नद्यस्तीर्थानि यानि च। ऋषयो बालखिल्याश्च ब्रह्मभूताः सनातनाः॥ देवर्षयश्च कात्स्न्र्येन समुद्राः पर्वतास्तथा। वेदाश्च सोपनिषदो वषट्कारैः सहाध्वरैः॥ चेतोमन्ति च सामानिधनुर्वेदश्च भारत। मेघवृन्दानि वर्षाणि विद्युतश्च युधिष्ठिर॥
48ततः स भगवान् विष्णुस्तं वै बाणं मुमोच ह। शुष्काशनिसमाकीर्णं महोल्काभिश्च भारत॥ पांसुवर्षेण महता मेघवर्षेश्च भूतलम्। भूमिकम्पैश्च निर्घातै दैश्च विपुलैरपि॥
49स रामं विह्वलं कृत्वा तेजश्चाक्षिष्य केवलम्। आगच्छज्ज्वलितो बाणो रामबाहुप्रचोदितः॥
50स तु विह्वलतां गत्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम्। रामः प्रत्यागतप्राणः प्राणमद् विष्णुतेजसम्॥ विष्णुना सोऽभ्यनुज्ञातो महेन्द्रमगमत् पुनः। भीतस्तु तत्र न्यवसद् व्रीडितस्तु महातपाः॥
51ततः संवत्सरेऽतीते हतौजसमवस्थितम्। निर्मदं दुःखितं दृष्ट्वा पितरो राममब्रुवन्॥
52पितर ऊचुः न वै सम्यगिदं पुत्र विष्णुमासाद्य वै कृतम्। स हि पूज्यश्च मान्यश्च त्रिषु लोकेषु सर्वदा॥
53गच्छ पुत्र नदी पुण्यां वधूसरकृताह्वयाम्। तत्रोपस्पृश्य तीर्थेषु पुनर्वपुरवाप्स्यसि॥
54दीप्तोदं नाम तत् तीर्थं यत्र ते प्रपितामहः। भृगुर्देवयुगे राम तप्तवानुत्तमं तपः॥
55तत् तथा कृतवान् रामः कौन्तेय वचनात् पितुः। प्राप्तवांश्च पुनस्तेजस्तीर्थेऽस्मिन् पाण्डुनन्दन॥
56एतदीदृशकं तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा। प्राप्तमासीन्महाराज विष्णुमासाद्य वै पुरा॥
अंग्रेज़ी
1Lomasha said: Having learnt that those kings with the great Rishi had arrived at the frontier of his kingdom. Ilvala with all his relatives went out and worshipped them duly.
2O descendant of Kuru, that foremost of Asuras received them with hospitality and entertained them with well cooked meat of his brother Vatapi (in the form of a goat).
3Thereupon seeing Vatapi, the great Asura cooked, all the royal sages were filled with grief and became as senseless.
4Thereupon that foremost of Rishis Agastya said to those royal sages. “You ought not to grieve. I shall eat up the great Asura." When the great Rishi sat on an excellent seat in order to eat, the great Daitya Ilvala laughingly began to distribute the food.
5Then Agastya eat up all the cooked meat of Vatapi. When the dinner was over the Asura Alluvial began to summon him (Vatapi).
6Thereupon, a child, (only a quantity of) wind came out of the stomach of the high-souled one with great a sound as that of the roaring clouds.
7He (Ilvala) again and again cried, “Vatapi,O Vatapi, come out.” Then that foremost of Rishis, Agastya laughingly said,
8"How can he come out? I have already digested that Asura." Seeing that great Asura digested, Ilvala became sad.
9Joining his hands along with his ministers, he thus spoke, “What for have you come here? And what can I do for you?”
10Thereupon Agastya smilingly thus replied, "O Asura, we know you to be possessed of great power and also enormous wealth.
11These kings are not very wealthy, but my necessity of wealth is great. Give us what you can without injuring any other.
12Thereupon (having been thus addressed) Ilvala saluted the Rishi and thus spoke to him, "If you can say what it is that I mean to give, then I shall give you wealth.
13Agastya said : O Asura, you have intended to give to each of these kings ten thousand kine and as many gold coins.
14O great Asura, to me you have intended to give twice as much and a golden chariot and a couple of horses with the speed of mind.
15Lomasha said: O son of Kunti, he (Ilvala) made inquired and learnt that the car was really made of gold. The Daitya then with a sad heart gave away much wealth.
16That car which are yoked the two horses, called Virava and Surava. O descendant of Bharata, these horses took those kings and Agastya and also all the wealth to the hermitage of Agastya within twinkling of an eye. Then obtaining Agastya's permission the royal sages went away to their respective cities. That Rishi (Agastya) did all that his wife Lopamudra had desired.
17Lopamudra said : O exalted one, you have accomplished all my desires. (Now) beget on me a greatly powerful and virtuous son.
18Agastya said : O blessed one, O beautiful lady, I am pleased with your conduct. Listen to me as regards the proposal I make in respect of your son.
19Do you desire to have one thousand sons or one hundred sons, each equal to one hundred or only one such who can conquer one thousand.
20Lopamudra said : O great ascetic, let me have one son equal to one thousand. One learned and good son is preferable to many bad ones.
21Lomasha said: O King, saying “So be it”, that Rishi lived with reverence with his devoted wife of equal behaviour and then the Rishi) went away into the forest. After he had gone away to the forest, that conception grew on for seven years.
22O descendant of Bharata, when the seventh year passed, that highly learned man, called Dridasya came out of the womb blazing like fire.
23That highly effulgent Brahmana, that great ascetic, took birth as that Rishi's (Agastya's) son, as if uttering the Vedas, Vedangas and the Upanishadas.
24Greatly powerful even in his childhood, he used to carry loads of sacrificial fuel to his father's house and hence he was called Idhmavaha.
25Seeing him endued with such (prowess) that Rishi became very much pleased. O descendant of Bharata, thus did he beget that excellent son.
26O king, by this his ancestors obtained the region they desired. From that time this place has become famous on earth as the hermitage of Agastya.
27O king, this is that hermitage of Agastya who had killed Vatapi of the Prahrada race, the hermitage adorned with charming beauties.
28This sacred Bhagirathi frequented by the celestials and the Gandharvas rolls in like a person in the sky shaken by the gentle breeze.
29She flows onward on draggy crests (of hills), descending lower and lower, looking like a frightened female snake lying along the slopes of the hills.
30Issuing first from the matted locks of Sambhu (Shiva), this favourite queen of the ocean floods the southern country, (thereby benefiting it) as a mother. Bathe freely in this highly sacred river.
31O Yudhishthira, O great king, behold the Bhrigu Tirtha, celebrated over the three worlds and frequented by the great Rishi.
32Bathing in it, Rama regained his lost prowess. O son of Pandu, bathing here with your brothers and Krishna (Draupadi).
33You should regain that effulgence which had been robbed from you by Duryodhana, as Rama regained his lost splendour by a hostile encounter (with Dashratha's son).
34Vaishampayana said : O descendant of Bharata, the Pandava (Yudhishthira) bathed there with his brothers and Krishna (Draupadi) and offered oblations to the Pitris and the celestials.
35O foremost of men, after he had bathed there, his body blazed forth in brighter effulgence. and he became invincible to all foes,
36O king of kings, the son of Pandu (Yudhishthira) then thus spoke to Lomasha, "O exalted one, for what reason Rama's effulgence was robbed? How did he again regain it? I ask you, tell me everything.
37Lomasha said : O king of kings, listen to the history of Rama (Dasharatha's son) and also that of the intelligent (Parshurama), the descendant of Bhrigu. For the destruction of Ravana, Vishnu in his own body took his birth as the son of the illustrious Dasharatha. We then saw that son of Dasharatha when he had been born in Ayodhya.
38Being impelled by curiosity, Rama, the descendant of Bhrigu, the son of Richika and Renuka, hearing of Rama, the son of Dasharatha of spotless deeds, went to Ayodhya, taking with him the bow so fatal to the Kshatriyas.
39(With the intention of) ascertaining the prowess of Rama, the son of Dasharatha. Hearing that he had arrived at the frontier of his dominion, Dasharatha, sent his own son Rama to receive (Parshu) Rama with respect. Seeing him (Dasharatha's son) arrived and standing before him with upraised weapons, Rama, smilingly spoke these words to him, “O king of kings, O lord, O ruler of earth, string, if you can with all your strength, this bow in my hand which was made to destroy the Kshatriyas."
40Having been thus addressed, he (Dasharatha's son) said, “O exalted one, you should not insult me thus.
41I am amongst the twice-born not deficient in the virtue of the Kshatriya order. But the descendants of Ikshvaku never boast of their prowess of arms,
42To him who spoke thus, Rama replied in these words, “O descendant of Raghu, stop all your crafty speech. Take this bow."
43Thereupon the son of Dasharatha Rama took up in anger from the hands of (Parshu) Rama that celestials bow which destroyed the foremost of Kshatriyas. O descendant of Bharata, that greatly powerful hero stringed that bow without the least exertion and then he twanged it.
44With its twang like that of the thunder he frightened all creatures. Thereupon Rama, the son of Dasharatha, thus spoke to (Parshu) Rama, “O Brahmana, here I have stringed the bow. What else shall I do for you?” Then the illustrious son of Jamadagni (Parshurama) gave to Rama a celestials arrow and said, “Please this to the bow-string and draw it to your ear.
45Having heard this, Rama, blazing up in wrath, thus spoke to him, “O descendant of Bhrigu, I have heard what you have said and I have also pardoned you. You are full of vanity.
46You have acquired prowess superior to the Kshatriyas through the grace of the Grandsire (Brahma) and therefore you certainly insult me.!
47Behold me in my own original form; I give you sight.” Then the descendant of Bhrigu Rama saw in the body of Rama (Dasharatha's son). The Adityas, the Vasus, the Rudras, the Sadhyas, the Marutas, the Pitris, Hutashana (Fire), constellations, the planets. The Gandharvas, the Rakshashas, the Yakshas, the rivers, the Tirthas, those eternal Rishis who have become Brahma-like, namely Valakhilyas. The celestials Rishis, the seas, the mountains, the Vedas, the Upanishadas, the Vasishthas, the sacrifices, the Samas in their living forms. O descendant of Bharata Yudhishthira, the science of arms, the clouds with rain and lightning to saw in the body of Rama (Dasharatha's son).
48Then the exalted Vishnu (Rama) shot that arrow. O descendant of Bharata at this the whole earth was filled with sounds of thunder and burning meteors flashed through the sky. Showers of dust and rain fell on the earth, earthquakes, whirl-winds of fearful sounds convulged everything.
49Confounding (Parshu) Rama by the effulgence of the arrow shot by the hand of Rama, it came back blazing into his hand.
50(Parshu) Rama who had been thus deprived of his senses, then regaining his consciousness and receiving back (as it were) his life, bowed to the greatly effulgent Vishnu (Rama). Commanded by Vishnu he again went to the Mahendra mountain. The great ascetic lived there in fear and in shame.
51When one year passed away, seeing (Parshu) Rama deprived of prowess, his pride gone and himself in great affliction, the Pitris thus spoke to him,
52“O son, in going to Vishnu, your conduct was not proper. He deserves to be worshipped and respected by the three worlds.
53O son, go to the sacred river which is known by the name of Vadhusara. Bathing in all the Tirthas in that river, you will regain your old effulgence.
54O Rama, therein is the Tirtha called Diptodaka where your grand father Bhrigu in the celestials age practised excellent austerities."
55O son of Kunti, Rama did all that his ancestors had said. O son of Pandu, he regained his lost effulgence in this Tirtha.
56O child, O great king, this was what happened in the days of yore to Rama of spotless deeds when he met with Vishnu.
हिन्दी
1लोमश ने कहा — उन राजाओं के महर्षि सहित अपने राज्य की सीमा पर आ पहुँचने का समाचार पाकर इल्वल अपने समस्त बन्धुजनों सहित बाहर निकला और उसने विधिपूर्वक उनकी पूजा की।
2हे कुरुवंशी, असुरों में श्रेष्ठ उसने आतिथ्यपूर्वक उनका स्वागत किया और (बकरे के रूप में) अपने भाई वातापि के भली-भाँति पकाए हुए मांस से उनका सत्कार किया।
3तब महान् असुर वातापि को पका हुआ देखकर वे समस्त राजर्षि शोक से भर गए और अचेत-से हो गए।
4तब ऋषियों में श्रेष्ठ अगस्त्य ने उन राजर्षियों से कहा — “आपको शोक नहीं करना चाहिए। मैं इस महान् असुर को खा जाऊँगा।” जब वे महर्षि भोजन के लिए उत्तम आसन पर बैठे, तब महादैत्य इल्वल हँसते हुए भोजन परोसने लगा।
5तदनन्तर अगस्त्य ने वातापि का समस्त पका हुआ मांस खा लिया। भोजन समाप्त होने पर असुर इल्वल उसे (वातापि को) पुकारने लगा।
6तदनन्तर, हे तात, उन महात्मा के उदर से केवल वायु ही गरजते हुए मेघों के समान महान् शब्द के साथ बाहर निकली।
7उसने (इल्वल ने) बार-बार पुकारा, “वातापि, हे वातापि, बाहर निकल आओ।” तब ऋषियों में श्रेष्ठ अगस्त्य ने हँसते हुए कहा,
8“वह कैसे बाहर निकल सकता है? मैं तो उस असुर को पचा भी चुका हूँ।” उस महान् असुर को पचा हुआ देखकर इल्वल दुःखी हो गया।
9अपने मन्त्रियों सहित हाथ जोड़कर उसने इस प्रकार कहा, “आप लोग यहाँ किसलिए आए हैं? और मैं आपके लिए क्या कर सकता हूँ?”
10तब अगस्त्य ने मुस्कराते हुए इस प्रकार उत्तर दिया, “हे असुर, हम जानते हैं कि तुम महान् शक्ति और अपार धन से सम्पन्न हो।
11ये राजा अधिक धनवान् नहीं हैं, किन्तु मेरी धन की आवश्यकता बड़ी है। किसी अन्य को हानि पहुँचाए बिना जो तुम दे सको, वह हमें दो।
12तब (इस प्रकार कहे जाने पर) इल्वल ने ऋषि को प्रणाम किया और उनसे इस प्रकार कहा, “यदि आप बता सकें कि मैं क्या देना चाहता हूँ, तो मैं आपको धन दूँगा।”
13अगस्त्य ने कहा — हे असुर, तुमने इन राजाओं में से प्रत्येक को दस हजार गौएँ और उतनी ही स्वर्णमुद्राएँ देने का विचार किया है।
14हे महान् असुर, मुझे तुमने इससे दुगुना तथा एक स्वर्णमय रथ और मन के समान वेग वाले दो घोड़े देने का विचार किया है।
15लोमश ने कहा — हे कुन्तीपुत्र, उसने (इल्वल ने) जाँच करके यह जान लिया कि वह रथ वास्तव में स्वर्ण का ही बना है। तब उस दैत्य ने दुःखी हृदय से बहुत धन दे दिया।
16उस रथ में विराव और सुराव नामक दो घोड़े जोते गए थे। हे भरतवंशी, वे घोड़े उन राजाओं को, अगस्त्य को तथा समस्त धन को पलक झपकते ही अगस्त्य के आश्रम पर ले गए। तदनन्तर अगस्त्य की अनुमति लेकर वे राजर्षि अपने-अपने नगरों को चले गए। उन ऋषि (अगस्त्य) ने वह सब किया जो उनकी पत्नी लोपामुद्रा ने चाहा था।
17लोपामुद्रा ने कहा — हे महात्मन्, आपने मेरी समस्त इच्छाएँ पूर्ण कर दीं। (अब) मुझसे एक महान् पराक्रमी और धर्मात्मा पुत्र उत्पन्न कीजिए।
18अगस्त्य ने कहा — हे भाग्यशालिनी, हे सुन्दरी, मैं तुम्हारे आचरण से प्रसन्न हूँ। तुम्हारे पुत्र के विषय में मैं जो प्रस्ताव रखता हूँ, उसे सुनो।
19क्या तुम एक हजार पुत्र चाहती हो, अथवा सौ पुत्र जिनमें से प्रत्येक सौ के समान हो, अथवा केवल एक ऐसा पुत्र जो एक हजार को जीत सके?
20लोपामुद्रा ने कहा — हे महातपस्वी, मुझे एक हजार के समान एक ही पुत्र प्राप्त हो। एक विद्वान् और सद्गुणी पुत्र अनेक दुष्ट पुत्रों से श्रेष्ठ है।
21लोमश ने कहा — हे राजन्, “ऐसा ही हो” कहकर वे ऋषि अपने समान आचरण वाली अनुरक्त पत्नी के साथ आदरपूर्वक रहे और तदनन्तर वे ऋषि वन को चले गए। उनके वन चले जाने के पश्चात् वह गर्भ सात वर्ष तक बढ़ता रहा।
22हे भरतवंशी, जब सातवाँ वर्ष बीता, तब दृढस्यु नामक वह परम विद्वान् पुरुष अग्नि के समान प्रज्वलित होता हुआ गर्भ से बाहर आया।
23वह परम तेजस्वी ब्राह्मण, वह महातपस्वी, मानो वेद, वेदांग और उपनिषदों का उच्चारण करता हुआ उन ऋषि (अगस्त्य) के पुत्र के रूप में उत्पन्न हुआ।
24बाल्यावस्था में ही महान् बलशाली वह अपने पिता के घर यज्ञ की समिधाओं के भार ढोया करता था, इसीलिए उसका नाम इध्मवाह पड़ा।
25उसे ऐसे (पराक्रम) से सम्पन्न देखकर वे ऋषि अत्यन्त प्रसन्न हुए। हे भरतवंशी, इस प्रकार उन्होंने वह उत्तम पुत्र उत्पन्न किया।
26हे राजन्, इससे उनके पितरों को वह लोक प्राप्त हुआ जिसकी वे कामना करते थे। उसी समय से यह स्थान पृथ्वी पर अगस्त्य के आश्रम के नाम से विख्यात हुआ है।
27हे राजन्, यही उन अगस्त्य का आश्रम है जिन्होंने प्रह्लाद के वंश में उत्पन्न वातापि का वध किया था — मनोहर शोभाओं से अलंकृत यह आश्रम।
28देवताओं और गन्धर्वों से सेवित यह पवित्र भागीरथी आकाश में मन्द वायु से हिलते हुए किसी व्यक्ति के समान बहती चली आती है।
29वह पर्वतों के ऊबड़-खाबड़ शिखरों पर नीचे-से-नीचे उतरती हुई आगे बहती है और पर्वतों की ढलानों पर पड़ी हुई किसी भयभीत नागिन के समान दिखाई देती है।
30पहले शम्भु (शिव) की जटाओं से निकलकर समुद्र की यह प्रिय रानी दक्षिण देश को माता के समान जल से भर देती है (और इस प्रकार उसका उपकार करती है)। इस परम पवित्र नदी में स्वच्छन्द होकर स्नान कीजिए।
31हे युधिष्ठिर, हे महाराज, तीनों लोकों में विख्यात और महर्षियों द्वारा सेवित इस भृगु तीर्थ को देखिए।
32इसी में स्नान करके राम (परशुराम) ने अपना खोया हुआ पराक्रम पुनः प्राप्त किया था। हे पाण्डुपुत्र, अपने भाइयों और कृष्णा (द्रौपदी) के साथ यहाँ स्नान कीजिए।
33जिस प्रकार राम (परशुराम) ने (दशरथपुत्र के साथ) शत्रुतापूर्ण भेंट से अपना खोया हुआ तेज पुनः प्राप्त किया, उसी प्रकार आपको भी वह तेज पुनः प्राप्त करना चाहिए जो दुर्योधन ने आपसे छीन लिया है।
34वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी, पाण्डव (युधिष्ठिर) ने अपने भाइयों और कृष्णा (द्रौपदी) के साथ वहाँ स्नान किया और पितरों तथा देवताओं को तर्पण किया।
35हे नरश्रेष्ठ, वहाँ स्नान कर लेने के पश्चात् उनका शरीर और भी अधिक तेज से प्रज्वलित हो उठा और वे समस्त शत्रुओं के लिए अजेय हो गए।
36हे राजाधिराज, तदनन्तर पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर) ने लोमश से इस प्रकार कहा, “हे महात्मन्, राम (परशुराम) का तेज किस कारण छीना गया था? उन्होंने उसे पुनः किस प्रकार प्राप्त किया? मैं आपसे पूछता हूँ, मुझे सब कुछ बताइए।”
37लोमश ने कहा — हे राजाधिराज, राम (दशरथपुत्र) का तथा बुद्धिमान् भृगुवंशी (परशुराम) का वृत्तान्त सुनिए। रावण के वध के लिए विष्णु ने अपने ही शरीर से यशस्वी दशरथ के पुत्र के रूप में जन्म लिया। तब हमने उन दशरथपुत्र को देखा था, जब वे अयोध्या में जन्मे थे।
38ऋचीक और रेणुका के पुत्र भृगुवंशी राम (परशुराम) निष्कलंक कर्मों वाले दशरथपुत्र राम के विषय में सुनकर, कौतूहल से प्रेरित होकर, क्षत्रियों के लिए घातक अपना वह धनुष साथ लेकर अयोध्या गए।
39(यह) दशरथपुत्र राम के पराक्रम की परीक्षा करने के विचार से (था)। उनके अपने राज्य की सीमा पर आ पहुँचने का समाचार सुनकर दशरथ ने आदरपूर्वक (परशु)राम का स्वागत करने के लिए अपने पुत्र राम को भेजा। उन्हें (दशरथपुत्र को) आया हुआ और उठे हुए अस्त्रों के साथ अपने सामने खड़ा देखकर राम (परशुराम) ने मुस्कराते हुए उनसे ये वचन कहे, “हे राजाधिराज, हे स्वामी, हे पृथ्वीपते, यदि आप कर सकें तो अपने समस्त बल से मेरे हाथ के इस धनुष पर, जो क्षत्रियों के संहार के लिए बना था, प्रत्यंचा चढ़ाइए।”
40इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने (दशरथपुत्र ने) कहा, “हे महात्मन्, आपको इस प्रकार मेरा अपमान नहीं करना चाहिए।
41मैं द्विजों में क्षत्रिय वर्ण के गुणों से रहित नहीं हूँ। किन्तु इक्ष्वाकुवंशी अपने बाहुबल का कभी बखान नहीं करते।”
42इस प्रकार कहने वाले उनसे राम (परशुराम) ने इन शब्दों में उत्तर दिया, “हे रघुवंशी, अपनी सब चतुराई भरी बातें बन्द कीजिए। यह धनुष लीजिए।”
43तब दशरथपुत्र राम ने क्रोध में आकर (परशु)राम के हाथों से वह दिव्य धनुष ले लिया, जिसने श्रेष्ठ क्षत्रियों का संहार किया था। हे भरतवंशी, उन महाबली वीर ने तनिक भी परिश्रम किए बिना उस धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ा दी और फिर उसका टंकार किया।
44वज्र के समान उस टंकार से उन्होंने समस्त प्राणियों को भयभीत कर दिया। तदनन्तर दशरथपुत्र राम ने (परशु)राम से इस प्रकार कहा, “हे ब्राह्मण, यह लीजिए, मैंने धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ा दी। अब आपके लिए और क्या करूँ?” तब यशस्वी जमदग्निपुत्र (परशुराम) ने राम को एक दिव्य बाण देकर कहा, “कृपया इसे प्रत्यंचा पर चढ़ाकर अपने कान तक खींचिए।”
45यह सुनकर क्रोध से प्रज्वलित होते हुए राम ने उनसे इस प्रकार कहा, “हे भृगुवंशी, आपने जो कहा वह मैंने सुन लिया और मैंने आपको क्षमा भी कर दिया। आप अभिमान से भरे हुए हैं।
46आपने पितामह (ब्रह्मा) की कृपा से क्षत्रियों से श्रेष्ठ पराक्रम प्राप्त किया है और इसीलिए आप निश्चय ही मेरा अपमान कर रहे हैं!
47मुझे मेरे अपने मूल रूप में देखिए; मैं आपको (दिव्य) दृष्टि देता हूँ।” तब भृगुवंशी राम ने राम (दशरथपुत्र) के शरीर में देखा — आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, साध्यों, मरुतों, पितरों, हुताशन (अग्नि), नक्षत्रों और ग्रहों को; गन्धर्वों, राक्षसों, यक्षों, नदियों, तीर्थों तथा ब्रह्मस्वरूप हो चुके उन सनातन ऋषियों अर्थात् वालखिल्यों को; देवर्षियों, समुद्रों, पर्वतों, वेदों, उपनिषदों, वसिष्ठों, यज्ञों तथा मूर्तिमान् रूप में सामवेद की ऋचाओं को। हे भरतवंशी युधिष्ठिर, धनुर्वेद तथा वर्षा और बिजली से युक्त मेघों को भी उन्होंने राम (दशरथपुत्र) के शरीर में ही देखा।
48तदनन्तर महात्मा विष्णु (राम) ने वह बाण छोड़ा। हे भरतवंशी, इससे समस्त पृथ्वी वज्र के गर्जन से भर गई और जलती हुई उल्काएँ आकाश में कौंध उठीं। पृथ्वी पर धूल और वर्षा की झड़ी गिरी तथा भूकम्प और भयंकर शब्द करने वाले बवण्डरों ने सब कुछ हिला दिया।
49राम के हाथ से छोड़े गए उस बाण के तेज से (परशु)राम को विमूढ़ करके वह बाण प्रज्वलित होता हुआ उनके (राम के) हाथ में लौट आया।
50इस प्रकार अपनी चेतना खो चुके (परशु)राम ने फिर होश में आकर तथा मानो अपना जीवन पुनः प्राप्त करके परम तेजस्वी विष्णु (राम) को प्रणाम किया। विष्णु की आज्ञा पाकर वे पुनः महेन्द्र पर्वत पर चले गए। वे महातपस्वी वहाँ भय और लज्जा में रहने लगे।
51जब एक वर्ष बीत गया, तब (परशु)राम को पराक्रम से रहित, अभिमान से हीन और महान् दुःख में डूबा देखकर पितरों ने उनसे इस प्रकार कहा,
52“हे पुत्र, विष्णु के पास जाने में तुम्हारा आचरण उचित नहीं था। वे तीनों लोकों के द्वारा पूजनीय और आदरणीय हैं।
53हे पुत्र, वधूसरा नाम से प्रसिद्ध उस पवित्र नदी पर जाओ। उस नदी के समस्त तीर्थों में स्नान करने से तुम अपना पुराना तेज पुनः प्राप्त कर लोगे।
54हे राम, वहीं दीप्तोदक नामक तीर्थ है, जहाँ देवयुग में तुम्हारे पितामह भृगु ने उत्तम तप किया था।”
55हे कुन्तीपुत्र, राम ने वह सब किया जो उनके पितरों ने कहा था। हे पाण्डुपुत्र, उन्होंने इसी तीर्थ में अपना खोया हुआ तेज पुनः प्राप्त किया।
56हे तात, हे महाराज, प्राचीन काल में निष्कलंक कर्मों वाले राम के साथ, जब उनकी विष्णु से भेंट हुई थी, यही हुआ था।
नेपाली
1लोमशले भने — ती राजाहरू महर्षिसहित आफ्नो राज्यको सीमामा आइपुगेको समाचार पाएर इल्वल आफ्ना सम्पूर्ण बन्धुजनसहित बाहिर निस्क्यो र त्यसले विधिपूर्वक तिनीहरूको पूजा गर्यो।
2हे कुरुवंशी, असुरहरूमा श्रेष्ठ त्यसले आतिथ्यपूर्वक तिनीहरूको स्वागत गर्यो र (बोकाको रूपमा) आफ्नो भाइ वातापिको राम्ररी पकाइएको मासुले तिनीहरूको सत्कार गर्यो।
3तब महान् असुर वातापिलाई पकाइएको देखेर ती सम्पूर्ण राजर्षि शोकले भरिए र अचेतजस्तै भए।
4तब ऋषिहरूमा श्रेष्ठ अगस्त्यले ती राजर्षिहरूलाई भने — “तपाईंहरूले शोक गर्नुहुँदैन। म यो महान् असुरलाई खाइदिनेछु।” जब ती महर्षि भोजनका लागि उत्तम आसनमा बसे, तब महादैत्य इल्वल हाँस्दै भोजन बाँड्न थाल्यो।
5त्यसपछि अगस्त्यले वातापिको सम्पूर्ण पाकेको मासु खाइदिए। भोजन सकिएपछि असुर इल्वलले त्यसलाई (वातापिलाई) बोलाउन थाल्यो।
6त्यसपछि, हे तात, ती महात्माको पेटबाट केवल वायु मात्रै गर्जने बादलजस्तै महान् शब्दका साथ बाहिर निस्क्यो।
7उसले (इल्वलले) पटक-पटक बोलायो, “वातापि, हे वातापि, बाहिर निस्केर आऊ।” तब ऋषिहरूमा श्रेष्ठ अगस्त्यले हाँस्दै भने,
8“ऊ कसरी बाहिर निस्कन सक्छ? मैले त त्यो असुरलाई पचाइसकेँ पनि।” त्यो महान् असुरलाई पचाइएको देखेर इल्वल दुःखी भयो।
9आफ्ना मन्त्रीसहित हात जोडेर त्यसले यसरी भन्यो, “तपाईंहरू यहाँ केका लागि आउनुभएको हो? र म तपाईंहरूका लागि के गर्न सक्छु?”
10तब अगस्त्यले मुस्कुराउँदै यसरी उत्तर दिए, “हे असुर, हामी जान्दछौँ कि तिमी महान् शक्ति र अपार धनले सम्पन्न छौ।
11यी राजाहरू धेरै धनवान् छैनन्, तर मेरो धनको आवश्यकता ठूलो छ। अरू कसैलाई हानि नपुर्याईकन जे तिमी दिन सक्छौ, त्यो हामीलाई देऊ।
12तब (यसरी भनिएपछि) इल्वलले ऋषिलाई प्रणाम गर्यो र तिनलाई यसरी भन्यो, “यदि तपाईंले भन्न सक्नुहुन्छ कि म के दिन चाहन्छु भने, म तपाईंलाई धन दिनेछु।”
13अगस्त्यले भने — हे असुर, तिमीले यी राजाहरूमध्ये प्रत्येकलाई दस हजार गाई र त्यति नै सुनका मोहर दिने विचार गरेका छौ।
14हे महान् असुर, मलाई तिमीले यसभन्दा दोब्बर तथा एउटा सुनको रथ र मनजस्तै वेग भएका दुई घोडा दिने विचार गरेका छौ।
15लोमशले भने — हे कुन्तीपुत्र, उसले (इल्वलले) जाँच गरेर थाहा पायो कि त्यो रथ वास्तवमै सुनकै बनेको रहेछ। तब त्यो दैत्यले दुःखी हृदयले धेरै धन दियो।
16त्यो रथमा विराव र सुराव नामका दुई घोडा जोतिएका थिए। हे भरतवंशी, ती घोडाले ती राजाहरूलाई, अगस्त्यलाई तथा सम्पूर्ण धनलाई आँखा झिम्किनेबित्तिकै अगस्त्यको आश्रममा पुर्याए। त्यसपछि अगस्त्यको अनुमति लिएर ती राजर्षिहरू आ-आफ्ना नगरतिर लागे। ती ऋषि (अगस्त्य)ले त्यो सबै गरे जुन तिनकी पत्नी लोपामुद्राले चाहेकी थिइन्।
17लोपामुद्राले भनिन् — हे महात्मन्, तपाईंले मेरा सम्पूर्ण इच्छा पूरा गरिदिनुभयो। (अब) मबाट एउटा महान् पराक्रमी र धर्मात्मा पुत्र उत्पन्न गर्नुहोस्।
18अगस्त्यले भने — हे भाग्यशालिनी, हे सुन्दरी, म तिम्रो आचरणबाट प्रसन्न छु। तिम्रो पुत्रका विषयमा म जुन प्रस्ताव राख्छु, त्यो सुन।
19के तिमी एक हजार पुत्र चाहन्छ्यौ, अथवा सय पुत्र जसमध्ये प्रत्येक सयसमान होस्, अथवा केवल एउटा त्यस्तो पुत्र जसले एक हजारलाई जित्न सकोस्?
20लोपामुद्राले भनिन् — हे महातपस्वी, मलाई एक हजारसमान एउटै पुत्र प्राप्त होस्। एउटा विद्वान् र सद्गुणी पुत्र अनेक दुष्ट पुत्रभन्दा श्रेष्ठ हुन्छ।
21लोमशले भने — हे राजन्, “यस्तै होस्” भनेर ती ऋषि आफूसमान आचरण भएकी अनुरक्त पत्नीसँग आदरपूर्वक रहे र त्यसपछि ती ऋषि वनतिर लागे। तिनी वन गएपछि त्यो गर्भ सात वर्षसम्म बढ्दै रह्यो।
22हे भरतवंशी, जब सातौँ वर्ष बित्यो, तब दृढस्यु नामक त्यो परम विद्वान् पुरुष अग्निजस्तै प्रज्वलित हुँदै गर्भबाट बाहिर आयो।
23त्यो परम तेजस्वी ब्राह्मण, त्यो महातपस्वी, मानौँ वेद, वेदांग र उपनिषद्को उच्चारण गर्दै ती ऋषि (अगस्त्य)का पुत्रका रूपमा जन्मे।
24बाल्यावस्थामै महान् बलशाली ऊ आफ्नो पिताको घरमा यज्ञका समिधाका भारी बोक्ने गर्थ्यो, त्यसैले त्यसको नाम इध्मवाह रह्यो।
25उसलाई त्यस्तो (पराक्रम)ले सम्पन्न देखेर ती ऋषि अत्यन्त प्रसन्न भए। हे भरतवंशी, यसरी तिनले त्यो उत्तम पुत्र उत्पन्न गरे।
26हे राजन्, यसबाट तिनका पितृहरूले त्यो लोक प्राप्त गरे जसको तिनीहरू कामना गर्थे। त्यही बेलादेखि यो स्थान पृथ्वीमा अगस्त्यको आश्रमका नामले विख्यात भएको छ।
27हे राजन्, यही ती अगस्त्यको आश्रम हो जसले प्रह्लादको वंशमा जन्मेको वातापिको वध गरेका थिए — मनोहर शोभाले अलंकृत यो आश्रम।
28देवता र गन्धर्वहरूद्वारा सेवित यो पवित्र भागीरथी आकाशमा मन्द वायुले हल्लिएको कुनै व्यक्तिजस्तै बग्दै आउँछे।
29उनी पर्वतका ऊबडखाबड शिखरहरूमा तल-तलतिर ओर्लंदै अगाडि बग्छिन् र पर्वतका भिरालोमा पल्टिएकी कुनै भयभीत नागिनीजस्तै देखिन्छिन्।
30पहिले शम्भु (शिव)का जटाबाट निस्केर समुद्रकी यी प्रिय रानीले दक्षिण देशलाई आमाझैँ जलले भरिदिन्छिन् (र यसरी त्यसको उपकार गर्छिन्)। यस परम पवित्र नदीमा स्वच्छन्द भई स्नान गर्नुहोस्।
31हे युधिष्ठिर, हे महाराज, तीनै लोकमा विख्यात र महर्षिहरूद्वारा सेवित यो भृगु तीर्थ हेर्नुहोस्।
32यसैमा स्नान गरेर राम (परशुराम)ले आफ्नो गुमेको पराक्रम पुनः प्राप्त गरेका थिए। हे पाण्डुपुत्र, आफ्ना भाइहरू र कृष्णा (द्रौपदी)सँग यहाँ स्नान गर्नुहोस्।
33जसरी राम (परशुराम)ले (दशरथपुत्रसँगको) शत्रुतापूर्ण भेटबाट आफ्नो गुमेको तेज पुनः प्राप्त गरे, त्यसै गरी तपाईंले पनि त्यो तेज पुनः प्राप्त गर्नुपर्छ जुन दुर्योधनले तपाईंबाट खोसेको छ।
34वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी, पाण्डव (युधिष्ठिर)ले आफ्ना भाइहरू र कृष्णा (द्रौपदी)सँग त्यहाँ स्नान गरे र पितृ तथा देवताहरूलाई तर्पण गरे।
35हे नरश्रेष्ठ, त्यहाँ स्नान गरेपछि तिनको शरीर झन् बढी तेजले प्रज्वलित भयो र तिनी सम्पूर्ण शत्रुका लागि अजेय भए।
36हे राजाधिराज, त्यसपछि पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर)ले लोमशलाई यसरी भने, “हे महात्मन्, राम (परशुराम)को तेज कुन कारणले खोसिएको थियो? तिनले त्यो पुनः कसरी प्राप्त गरे? म तपाईंसँग सोध्छु, मलाई सबै कुरा बताउनुहोस्।”
37लोमशले भने — हे राजाधिराज, राम (दशरथपुत्र)को तथा बुद्धिमान् भृगुवंशी (परशुराम)को वृत्तान्त सुन्नुहोस्। रावणको वधका लागि विष्णुले आफ्नै शरीरले यशस्वी दशरथका पुत्रका रूपमा जन्म लिए। तब हामीले ती दशरथपुत्रलाई देखेका थियौँ, जब तिनी अयोध्यामा जन्मेका थिए।
38ऋचीक र रेणुकाका पुत्र भृगुवंशी राम (परशुराम) निष्कलंक कर्म भएका दशरथपुत्र रामका विषयमा सुनेर, कौतूहलले प्रेरित भई, क्षत्रियहरूका लागि घातक आफ्नो त्यो धनुष सँगै लिएर अयोध्या गए।
39(यो) दशरथपुत्र रामको पराक्रमको परीक्षा गर्ने विचारले (थियो)। तिनी आफ्नो राज्यको सीमामा आइपुगेको समाचार सुनेर दशरथले आदरपूर्वक (परशु)रामको स्वागत गर्न आफ्ना पुत्र रामलाई पठाए। तिनलाई (दशरथपुत्रलाई) आएको र उठाइएका अस्त्रसहित आफ्नो सामु उभिएको देखेर राम (परशुराम)ले मुस्कुराउँदै तिनलाई यी वचन भने, “हे राजाधिराज, हे स्वामी, हे पृथ्वीपति, यदि तपाईं सक्नुहुन्छ भने आफ्नो सम्पूर्ण बलले मेरो हातको यो धनुषमा, जुन क्षत्रियहरूको संहारका लागि बनेको थियो, प्रत्यञ्चा चढाउनुहोस्।”
40यसरी भनिएपछि तिनले (दशरथपुत्रले) भने, “हे महात्मन्, तपाईंले यसरी मेरो अपमान गर्नुहुँदैन।
41म द्विजहरूमा क्षत्रिय वर्णका गुणबाट रहित छैनँ। तर इक्ष्वाकुवंशीहरूले आफ्नो बाहुबलको कहिल्यै बखान गर्दैनन्।”
42यसरी भन्ने तिनलाई राम (परशुराम)ले यी शब्दमा उत्तर दिए, “हे रघुवंशी, आफ्ना सबै चतुर कुरा बन्द गर्नुहोस्। यो धनुष लिनुहोस्।”
43तब दशरथपुत्र रामले क्रोधमा आएर (परशु)रामका हातबाट त्यो दिव्य धनुष लिए, जसले श्रेष्ठ क्षत्रियहरूको संहार गरेको थियो। हे भरतवंशी, ती महाबली वीरले अलिकति पनि परिश्रम नगरी त्यो धनुषमा प्रत्यञ्चा चढाए र त्यसपछि त्यसको टंकार गरे।
44वज्रजस्तै त्यो टंकारले तिनले सम्पूर्ण प्राणीलाई भयभीत पारे। त्यसपछि दशरथपुत्र रामले (परशु)रामलाई यसरी भने, “हे ब्राह्मण, यो लिनुहोस्, मैले धनुषमा प्रत्यञ्चा चढाइदिएँ। अब तपाईंका लागि अरू के गरूँ?” तब यशस्वी जमदग्निपुत्र (परशुराम)ले रामलाई एउटा दिव्य बाण दिएर भने, “कृपया यसलाई प्रत्यञ्चामा चढाएर आफ्नो कानसम्म तान्नुहोस्।”
45यो सुनेर क्रोधले प्रज्वलित हुँदै रामले तिनलाई यसरी भने, “हे भृगुवंशी, तपाईंले जे भन्नुभयो त्यो मैले सुनेँ र मैले तपाईंलाई क्षमा पनि गरेँ। तपाईं अभिमानले भरिनुभएको छ।
46तपाईंले पितामह (ब्रह्मा)को कृपाले क्षत्रियहरूभन्दा श्रेष्ठ पराक्रम प्राप्त गर्नुभएको छ र त्यसैले तपाईं निश्चय नै मेरो अपमान गर्दै हुनुहुन्छ!
47मलाई मेरो आफ्नै मूल रूपमा हेर्नुहोस्; म तपाईंलाई (दिव्य) दृष्टि दिन्छु।” तब भृगुवंशी रामले राम (दशरथपुत्र)को शरीरमा देखे — आदित्यहरू, वसुहरू, रुद्रहरू, साध्यहरू, मरुत्हरू, पितृहरू, हुताशन (अग्नि), नक्षत्र र ग्रहहरूलाई; गन्धर्व, राक्षस, यक्ष, नदी, तीर्थ तथा ब्रह्मस्वरूप भइसकेका ती सनातन ऋषिहरू अर्थात् वालखिल्यहरूलाई; देवर्षिहरू, समुद्र, पर्वत, वेद, उपनिषद्, वसिष्ठहरू, यज्ञ तथा मूर्तिमान् रूपमा सामवेदका ऋचाहरूलाई। हे भरतवंशी युधिष्ठिर, धनुर्वेद तथा वर्षा र बिजुलीसहितका मेघहरूलाई पनि तिनले राम (दशरथपुत्र)कै शरीरमा देखे।
48त्यसपछि महात्मा विष्णु (राम)ले त्यो बाण छोडे। हे भरतवंशी, यसबाट सम्पूर्ण पृथ्वी वज्रको गर्जनले भरियो र बल्दै गरेका उल्का आकाशमा चम्किए। पृथ्वीमा धुलो र वर्षाको झरी पर्यो तथा भूकम्प र भयंकर आवाज गर्ने बतासले सबै कुरा हल्लाइदियो।
49रामको हातबाट छोडिएको त्यो बाणको तेजले (परशु)रामलाई विमूढ पारेर त्यो बाण प्रज्वलित हुँदै तिनकै (रामकै) हातमा फर्केर आयो।
50यसरी आफ्नो चेतना गुमाइसकेका (परशु)राम फेरि होसमा आएर तथा मानौँ आफ्नो जीवन पुनः प्राप्त गरेर परम तेजस्वी विष्णु (राम)लाई प्रणाम गरे। विष्णुको आज्ञा पाएर तिनी पुनः महेन्द्र पर्वतमा गए। ती महातपस्वी त्यहाँ भय र लज्जामा बस्न थाले।
51जब एक वर्ष बित्यो, तब (परशु)रामलाई पराक्रमरहित, अभिमानहीन र महान् दुःखमा डुबेको देखेर पितृहरूले तिनलाई यसरी भने,
52“हे पुत्र, विष्णुकहाँ जानुमा तिम्रो आचरण उचित थिएन। तिनी तीनै लोकद्वारा पूजनीय र आदरणीय छन्।
53हे पुत्र, वधूसरा नामले प्रसिद्ध त्यो पवित्र नदीमा जाऊ। त्यस नदीका सम्पूर्ण तीर्थमा स्नान गरेबाट तिमीले आफ्नो पुरानो तेज पुनः प्राप्त गर्नेछौ।
54हे राम, त्यहीँ दीप्तोदक नामक तीर्थ छ, जहाँ देवयुगमा तिम्रा पितामह भृगुले उत्तम तप गरेका थिए।”
55हे कुन्तीपुत्र, रामले त्यो सबै गरे जुन तिनका पितृहरूले भनेका थिए। हे पाण्डुपुत्र, तिनले यसै तीर्थमा आफ्नो गुमेको तेज पुनः प्राप्त गरे।
56हे तात, हे महाराज, प्राचीन कालमा निष्कलंक कर्म भएका रामसँग, जब तिनको विष्णुसँग भेट भएको थियो, यही भएको थियो।