तीर्थयात्रा पर्व — पुलस्त्य-तीर्थ का वर्णन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 84
संस्कृत
1पुलस्त्य उवाच ततो गच्छेन्महाराजधर्मतीर्थमनुत्तमम्। यत्रधर्मो महाभागस्तप्तवानुत्तमं तपः॥
2तेन तीर्थं कृतं पुण्यं स्वेन नाम्ना च विश्रुतम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन्धर्मशीलः समाहितः॥ आसप्तमं कुलं चैव पुनीते नात्र संशयः।
3ततो गच्छेत राजेन्द्र ज्ञानपावनमुत्तमम्॥ अग्निष्टोममवाप्नोति मुनिलोकं च गच्छति।
4सौगन्धिकवनं राजंस्ततो गच्छेत मानवः॥
5तत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः। सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः॥
6तद् वनं प्रविशन्नेव सर्वपापैः प्रमुच्यते। ततश्चापि सरिच्छ्रेष्ठा नदीनामुत्तमा नदी॥ प्लक्षादेवी स्रता राजन् महापुण्या सरस्वती। तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान्निःसृते जले॥
7अर्चयित्वा पितृन् देवानश्वमेधफलं लभेत्। ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम्॥
8घट्सु शम्यानिपातेषु वल्मीकादिति निश्चयः। कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति॥ तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र दृष्टमेतत् पुरातनैः।
9सुगन्धां शतकुम्भां च पञ्चयज्ञां च भारत॥ अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते।
10त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थमासाद्य भारत॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः। गाणपत्यं च लभते देहं त्यक्त्वा न संशयः॥
11ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्याः स्थानं सुदुर्लभम्। शाकम्भरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता॥
12दिव्यं वर्षसहस्रं हि शाकेन किल सुव्रता। आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप॥ ऋषयोऽभ्यागतास्तत्र देव्या भक्त्या तपोधनाः। आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत॥
13ततः शाकम्भरीत्येव नाम तस्याः प्रतिष्ठितम्। शाकम्भरी समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः॥ त्रिरात्रमुषितः शाकं भक्षयित्वा नरः शुचिः। शाकाहारस्य यत् किंचिद् वर्षेञदशभिः कृतम्॥ तत् फलं तस्य भवति देव्याश्छन्देन भारत।
14ततो गच्छेत् सुवर्णाख्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥ तत्र विष्णुः प्रसादार्थं रुद्रमाराधयत् पुरा। वरांश्च सुबहल्लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान्॥
15उक्तश्च त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत। अपि च त्वं प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि॥ त्वन्मुखं च जगत् सर्वं भविष्यति न संशयः। तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम्॥ अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति। धूमावतीं ततो गच्छेत् त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ मनसा प्रार्थितान् कामाँल्लभते नात्र संशयः।
16देव्यास्तु दक्षिणार्धेन रथावर्तो नराधिप॥ तत्रारोहेतधर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। महादेवप्रसादाद्धि गच्छेत परमां गतिम्॥
17प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ। धारां नाम महाप्राज्ञः सर्वपापप्रमोचनीम्॥
18तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र न शोचति नराधिप।
19ततो गच्छेतधर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम्॥ स्वर्गद्वारेण यत् तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः। तत्राभिषेकं कुर्वीत कोटितीर्थे समाहितः॥
20पुण्डरीकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्। उष्यैकां रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत्॥
21सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च शक्रावर्ते च तर्पयन्। देवान् पितॄश्च विधिवत् पुण्ये लोके महीयते॥
22ततः कनखले स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः। अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
23कपिलावटं ततो गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप। उपोष्य रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत्॥
24नागराजस्य राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनः। तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ सर्वलोकेषु विश्रुतम्॥
25तत्राभिषेकं कुर्वीत नागतीर्थे नराधिप। कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः॥
26ततो ललितकं गच्छेच्छान्तनोस्तीर्थमुत्तमम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् न दुर्गतिमवाप्नुयात्॥
27गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्नाति यः संगमे नरः। दशाश्वमेधानाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्॥
28ततो गच्छेत राजेन्द्र सुगंधां लोकविश्रुताम्। सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते॥
29रुद्रावर्तं ततो गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप। तत्र स्नात्वा नरो राजन् स्वर्गलोकं च गच्छति॥
30गङ्गायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च संगमे। स्नात्वाश्वमेधं प्राप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
31भद्रकर्णेश्वरं गत्वा देवमर्च्य यथाविधि। न दुर्गतिमवाप्नोति नाकपृष्ठे च पूज्यते॥
32ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप। गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
33अरुन्धतीवटं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप। सामुद्रकमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी समाहितः॥ अश्वमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः। गोसहस्रफलं विद्यात् कुलं चैव समुद्धरेत्॥
34ब्रह्मावर्तं ततो गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः। अश्वमेधमवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति॥
35यमुनाप्रभवं गत्वा समुपस्पृश्य यामुनम्। अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते॥
36दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यपूजितम्। अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
37सिन्धोश्च प्रभवं गत्वा सिद्धगन्धर्वसेवितम्। तत्रोष्य रजनीः पञ्च विन्देद् बहुसुवर्णकम्॥
38अथ वेदी समासाद्य नरः परमदुर्गमाम्। अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
39ऋषिकुल्यां समासाद्य वासिष्ठं चैव भारत। वासिष्ठी समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः॥
40ऋषिकुल्या समासाद्य नरः स्नात्वा विकल्मषः। देवान् पितॄश्चार्चयित्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते॥
41यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप। भृगुतुङ्गं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत्॥
42गत्वा वीरप्रमोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते। कृत्तिकामघयोश्चैव तीर्थमासाद्य भारत॥ अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलमाप्नोति मानवः। तत्र संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम्॥ उपस्पृश्य च वै विद्यां यत्र तत्रोपपद्यते। महाश्रमे वसेद् रात्रिं सर्वपापप्रमोचने॥ एककालं निराहारो लोकानावसते शुभान्।
43षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये॥ सर्वपापविशुद्धात्मा विन्देद् बहुसुवर्णकम्। दशापरान् दश पूर्वान् नरानुद्धरते कुलम्॥
44अथ वेतसिकां गत्वा पितामहनिषेविताम्। अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेदौशनसीं गतिम्॥
45अथ सुन्दरिकातीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेवितम्। रूपस्य भागी भवति दृष्टमेतत् पुरातनैः॥
46ततो वै ब्राह्मणीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। पावर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते॥
47ततस्तु नैमिषं गच्छेत् पुण्यं सिद्धनिषेवितम्। तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैः सह॥
48नैमिषं मृगयानस्य पापस्यार्धं प्रणश्यति। प्रविष्टमात्रस्तु नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
49तत्र मासं वसेद्धीरो नैमिषे तीर्थतत्परः। पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि नैमिषे॥
50कृताभिषेकस्तत्रैव नियतो नियताशनः। गवां मेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति भारत॥
51पुनात्यासप्तमं चैव कुलं भरतसत्तम। यस्त्यजेन्नैमिषे प्राणानुपवासपरायणः॥ स मोदेत् सर्वलोकेषु एवमाहुर्मनीषिणः। नित्यं मेध्यं च पुण्यं च नैमिषं नृपसत्तम॥
52गङ्गोद्भेदं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः। वाजपेयमवाप्नोति ब्रह्मभूतो भवेत् सदा॥
53सरस्वतीं समासाद्य तर्पयेत् पितृदेवताः। सारस्वतेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः॥
54ततश्च बाहुदां गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः। तत्रोष्य राजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते॥ देवसत्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति कौरवा
55ततः क्षीरवतीं गच्छेत् पुण्यां पुण्यतरैर्वृताम्॥ पितृदेवार्चनपरो वाजपेयमवाप्नुयात्।
56विमलाशोकमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः॥ तत्रोष्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते।
57गोप्रतारं ततो गच्छेत् सरय्वास्तीर्थमुत्तमम्॥ यत्र रामो गत: स्वर्गं सभृत्यबलवाहनः। स च वीरो महाराज तस्य तीर्थस्य तेजसा॥
58रामस्य च प्रसादेन व्यवसायाच्च भारत। तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा गोप्रतारे नराधिप॥ सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते।
59रामतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन॥ अश्वमेधमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः।
60शतसाहस्रकं तीर्थं तत्रैव भरतर्षभ॥ तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः। गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति भरतर्षभ॥
61ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानमुत्तमम्। अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥
62कोटितीर्थे नरः स्नात्वा अर्चयित्वा गुहं नृप। गोसहस्रफलं विद्यात् तेजस्वी च भवेन्नरः॥
63ततो वाराणसीं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम्। कपिलाह्रदे नरः स्नात्वा राजसूयमवाप्नुयात्॥
64अविमुक्तं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह। दर्शनाद् देवदेवस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया॥ प्राणानुत्सृज्य तत्रैव मोक्षं प्राप्नोति मानवः।
65मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम्॥ गोमतीगङ्गयोश्चैव संगमे लोकविश्रुते। अग्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्॥
66ततो गयां समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः। अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्॥
67तत्राक्षयवटो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। तत्र दत्तं पितृभ्यस्तु भवत्यक्षयमुच्यते॥
68महानद्यामुपस्पृश्य तर्पयेत् पितृदेवताः। अक्षयान् प्राप्नुयाल्लोकान् कुलं चैव समुद्धरेत्॥
69ततो ब्रह्मसरो गत्वाधर्मारण्योपशोभितम्। ब्रह्मलोकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम्॥
70ब्रह्मणा तत्र सरसि यूपश्रेष्ठः समुच्छ्रितः। यूपं प्रदक्षिणं कृत्वा वाजपेयफलं लभेत्॥
71ततो गच्छेत राजेन्द्रधेनुकं लोकविश्रुतम्। एकरात्रोषितो राजन् प्रयच्छेत् तिलधेनुकाम्॥ सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेध्रुवम्।
72तत्र चिह्न महद् राजन्नद्यापि सुमहद् भृशम्॥ कपिलायाः सवत्सायाश्चरन्त्याः पर्वते कृतम्। सवत्सायाः पदानि स्म दृश्यन्तेऽद्यापि भारत॥
73तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम। यत् किंचिदशुभं कर्म तत् प्रणश्यति भारत॥
74ततो गृध्रवटं गच्छेत् स्थानं देवस्यधीमतः। स्नायीत भस्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम्॥
75ब्राह्मणेन भवेच्चीर्णं व्रतं द्वादशवार्षिकम्। इतरेषां तु वर्णानां सर्वपापं प्रणश्यति॥
76उद्यन्तं च ततो गच्छेत् पर्वतं गीतनादितम्। सावित्र्यास्तु पदं तत्र दृश्यते भरतर्षभ॥
77तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मणः संशितव्रतः। तेन ह्युपास्ता भवति संध्या द्वादशवार्षिकी॥
78योनिद्वारं च तत्रैव विश्रुतं भरतर्षभ। तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकटात्॥
79कृष्णशुल्कावुभौ पक्षौ गयायां यो वसेन्नरः। पुनात्यासप्तमं राजन् कुलं नास्त्यत्र संशयः॥
80एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्। यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्॥
81ततः फल्गुं व्रजेद् राजस्तीर्थसेवी नराधिय। अश्वमेधमवाप्नोति सिद्धिं च महतीं व्रजेत्॥
82ततो गच्छेत राजेन्द्रधर्मप्रस्थं समाहितः। तत्रधर्मो महाराज नित्यमास्ते युधिष्ठिर॥
83तत्र कूपोदकं कृत्वा तेन स्नातः शुचिस्तथा। पितॄन् देवांस्तु संतर्प्य मुक्तपापो दिवं व्रजेत्॥
84मतङ्गस्याश्रमस्तत्र महर्षे वितात्मनः। तं प्रविश्याश्रमं श्रीमच्छ्रमशोकविनाशनम्॥ गवामयनयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः। धर्म तत्राभिसंस्पृश्य वाजिमेधमवाप्नुयात्॥
85ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मस्थानमनुत्तमम्। तत्राभिगम्य राजेन्द्र ब्रह्माणं पुरुषर्षभ॥ राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विन्दति मानवः।
86ततो राजगृहं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप॥ उपस्पृश्य ततस्तत्र कक्षीवानिव मोदते। यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुषः शुचिः॥ यक्षिण्यास्तु प्रसादेन मुच्यते ब्रह्महत्यया।
87मणिनागं ततो गत्वा गोसहस्रफलं लभेत्॥
88तैर्थिकं भुञ्जते यस्तु मणिनागस्य भारत्। दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम्॥ तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्।
89ततो गच्छेत ब्रह्मौतमस्य वनं प्रियम्॥ अहल्याया ह्रदे स्नात्वा व्रजेत परमां गतिम्। अभिगम्याश्रमं राजन् विन्दते श्रियमात्मनः॥
90तत्रोदपानधर्मज्ञ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधमवाप्नुयात्॥
91जनकस्य तु राजर्षेः कूपस्त्रिदशपूजितः। तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्॥
92ततो विनशनं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनम्। वाजपेयमवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति॥
93गण्डकी तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम्। वाजपेयमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति॥
94ततो विशल्यामासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम्। अग्निष्टोममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
95ततोऽधिवॉधर्मज्ञ समाविश्य तपोवनम्। गुह्यकेशु महाराज मोदते नात्र संशयः॥
96कम्पनां तु समासाद्य नदी सिद्धनिषेविताम्। पुण्डरीकमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति॥
97अथ माहेश्वरीधारां समासाद्यधराधिप। अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्॥
98दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नराधिप। न दुर्गतिमवाप्नोति वाजिमेधं च विन्दति॥
99अथ सोमपदं गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः। माहेश्वरपदे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्॥
100तत्र कोटिस्तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ। कूर्मरूपेण राजेन्द्र ह्यसुरेण दुरात्मना॥ ह्रियमाणा हृता राजन् विष्णुना प्रभविष्णुना। तत्राभिषेकं कुर्वीत तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर॥ पुण्डरीकमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति।
101ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थानं नारायणस्य च॥ सदा संनिहितो यत्र विष्णुर्वसति पारत। यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः॥ आदित्य वसवो रुद्रा जनार्दनमुपासते। शालग्रम इति ख्यातो विष्णुरद्भुतकर्मकः॥
102अभिगम्य त्रिलोकेशं वरदं विष्णुमव्ययम्। अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति॥
103तत्रोदपानधर्मज्ञ सर्वपापप्रमोचनम्। समुद्रास्तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा॥
104तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिमवाप्नुयात्। अभिगम्य महादेवं वरदं रुद्रमव्ययम्॥ विराजति यथा सोमो मेधैर्मुक्तो नराधिप। जातिस्मरमुपस्पृश्य शुचिः प्रयतमानसः॥
105जातिस्मरत्वमाप्नोति स्नात्वा तत्र न संशयः। माहेश्वरपुरं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम्॥ ईप्सिताल्लभते कामानुपवासान्न संशयः। ततस्तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम्॥ अभिगम्य हरिं देवं न दुर्गतिमवाप्नुयात। कुशिकास्वाश्रमं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनम्॥
106कौशिकी तत्र गच्छेत महापापप्रणाशिनीम्। राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥
107ततो गच्छेत राजेन्द्र चम्पकारण्यमुत्तमम्। तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्॥
108अथ ज्येष्ठिमासाद्य तीर्थं परमदुर्लभम्। तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्॥
109तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा देव्या सह महाद्युतिम्। मित्रावरुणयोर्लोकानाप्नोति पुरुषर्षभ॥ त्रिरात्रोपोषितस्तत्र अग्निष्टोमफलं लभेत्।
110कन्यासंवेद्यमासाद्य नियतो नियताशनः॥ मनोः प्रजापतेर्लोकानाप्नोति पुरुषर्षभ। कन्यायां ये प्रयच्छन्ति दानमण्वपि भारत॥ तदक्षय्यमिति प्राहुर्ऋषयः संशितव्रताः।
111निश्चीरां च समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम्॥ अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति। ये त दानं प्रयच्छन्ति निश्चीरासंगमे नराः॥ ते यान्ति नरशार्दूल शक्रलोकमनामयम्। तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥
112तत्राभिषेकं कुर्वाणो वाजपेयमवाप्नुयात्। देवकूटं समासाद्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्॥ अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्।
113ततो गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुनेह्रदम्॥ यत्र सिद्धि परां प्राप्तो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः। तत्र मासं वसेद् वीर कौशिक्यां भरतर्षभ॥
114अश्वमेधस्य यत् पुण्यं तन्मासेनाधिगच्छति। सर्वतीर्थवरे चैव यो वसेत महाह्रदे॥ न दुर्गतिमवाणोति विन्देद् बहु सुवर्णकम्।
115कुमारमभिगम्याथ वीराश्रमनिवासिनम्॥ अश्वमेधमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः।
116अग्निधारां समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम्॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणो ह्यग्निष्टोममवाप्नुयात्।
117अधिगम्य महादेवं वरदं विष्णुमव्ययम्॥
118पितामहसरो गत्वा शैलराजसमीपतः। तत्राभिषेकं कुर्वाणो ह्यग्निष्टोममवाप्नुयात्॥
119पितामहस्य सरसः प्रस्रुता लोकपावनी। कुमारधारा तत्रैव त्रिषु लोकेषु विश्रुता॥
120यत्र स्नात्वा कृतार्थोऽस्मीत्यात्मानमवगच्छति। षष्ठकालोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया॥
121ततो गच्छेतधर्मज्ञ तीर्थसेवनतत्परः। शिखरं वै महादेव्या गौर्यास्त्रैलोक्यविश्रुतम्॥
122समारुह्य नरश्रेष्ठ स्तनकुण्डेषु संविशेत्। स्तनकुण्डमुपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत्॥
123तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः। हयमेधमवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति॥
124ताम्रारुणं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः। अश्वमेधमवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति॥
125नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं देवनिषेवितम्। नरमेधस्य यत् पुण्यं तदाप्नोति नराधिप॥
126कालिकासंगमे स्नात्वा कौशिक्यरुणयोर्गतः। त्रिरात्रोपोषितो राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
127उर्वशीतीर्थमासाद्य ततः सोमाश्रमं बुधः। कुम्भकर्णाश्रमं गत्वा पूज्यते भुवि मानवः॥
128कोकामुखमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी यतव्रतः। जातिस्मरत्वमाप्नोति दृष्टमेतत् पुरातनैः॥
129प्राड्नदीं च समासाद्य कृतात्मा भवति द्विजः। सर्वपापविशुद्धात्मा शक्रलोकं च गच्छति॥
130ऋषभद्वीपमासाद्य मेध्यं क्रौञ्चनिषूदनम्। सरस्वत्यामुपस्पृश्य विमानस्थो विराजते॥
131औद्दालकं महाराज तीर्थं मुनिनिषेवितम्। तत्राभिषेकं कृत्वा वै सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
132धर्मतीर्थं समासाद्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्। वाजपेयमवाप्नोति विमानस्थश्च पूज्यते॥
अंग्रेज़ी
1Pulastya said : O great king, one should then go to the excellent Tirtha, called Dharma where the greatly exalted Dharma performed excellent asceticism.
2It is for this reason he made the place a sacred Tirtha and made it known after his own name. O king, bathing there a virtuous-man with subdued soul purifies without doubt his ancestors seven generations upwards and downwards.
3O king of kings, one should then go to the excellent Gyanapavana (going there) one obtains the fruits of Agnishtoma and goes to the region of Munis.
4O king, a man should then go to Saugandikvana.
5There live Brahma and other celestials, the Rishis, the ascetics, the Siddhas, the Charanas, the Gandharvas, the Kinnaras and the great Nagas.
6As soon as one enters that forest all sins are destroyed. There flows that best of streams, that foremost river of all rivers, that sacred goddess, O king, which is known (there) by the name of Plaksha Devi; bathing there in the water issuing forth from the bill.
7And worshipping the Pitris and the celestials, one obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice. There is a a very inaccessible Tirtha, called Ishanadhyushita.
8Lying from the anthill at the distance of six throws of a Shamya (wooden sacrificial stick). O foremost of men, it is seen in the Puranas that as soon as one bathes in it, one obtains the iruits of giving away one thousand Kapila kine and also those of Ashvamedha sacrifice.
9O descendant of Bharata, next are the Tirthas called Sugandha, Shatakumbha and Panchayajna.
10One going there, O king, becomes adored in the celestials region. O descendant of Bharata, going there to the Tirtha called Trishulakhata and bathing there and worshipping the Pitris and the celestials, there is no doubt one obtains the state of Ganapatya after giving up his body.
11O king of kings, one should then go to the excellent celestials region which is known all over the three worlds by the name of Shakambhari.
12O ruler of men, for one thousand celestials years, that lady of excellent vows lived month after month on herbs. Many ascetic ladies who were devoted to that goddess came there. O descendant of Bharata, they were all entertained by her with herbs.
13O descendant of Bharata, it is for this she was given the name of Shakambhari. Going to Shakambhari with rapt attention and with Brahmacharya life and living in purity three nights there on herbs alone, the merit of living on herbs for twelve years a man obtains at the will of the goddess.
14Then one should go to the Tirtha called Suvarna, celebrated all over the three worlds. There Vishnu in the days of yore worshipped Rudra in order to get his grace. He obtained many boons difficult to be got by even the celestials.
15O descendant of Bharata, having been thus gratified, the destroyer of Tripura said, “O Krishna, you shall certainly be very beloved on earth. There is no doubt you will be the foremost being in the universe." O king of kings, going there and worshipping Vrishadhvaja (Shiva). One obtains the fruits of Ashvamedha (sacrifice) and acquires the state of Ganapatya. Then one should go to Dhumavati and fasting there for three nights, a man obtains without doubt all the desires that he entertains in his mind.
16O ruler of men, in the southern side of this Tirtha, belonging to this Tirtha, there exists a Tirtha called Rathavarta. O virtuous man, one should go there with reverential mood and with passions all subdued. He then obtains through the grace of Mahadeva the highest state.
17O best of the Bharata race, O greatly wise one, walking round it, one should, go to the Tirtha called Dhara which destroys all sins.
18O foremost of men, O king, bathing there, one becomes freed from fall sorrow.
19O virtuous one, one should then go, after bowing to the great mountain. To the source of the Ganges which is certainly like the gate of heaven. There one should with controlled soul bathe in the Tirtha called Koti.
20He then obtains the fruits of Pundarika sacrifice and saves his own race. Living there for one night, one obtains the fruits of giving away one thousand kine.
21Offering oblations according to the ordinance to the Pitris and the celestials at Saptaganga, Triganga and Shakravarta, one becomes adored in the regions of the virtuous.
22Then bathing in Kanakhala and fasting there for three nights one obtains the fruits of Ashvamedha and goes to the celestials region.
23O ruler of men, then the pilgrim should go to Kapilavata; and fasting there for one night, one obtains the fruits of giving away one thousand kine.
24O king of kings, O best of the Kurus, one should then go to the illustrious Kapila, the king of the Nagas who is celebrated all over the three worlds.
25O ruler of men, bathing in the Naga-Tirtha, a man obtains the fruits of giving away one thousand Kapila kine.
26Then one should go to the Tirtha of Shantanu, called Lalitaka. O king, bathing there a man never meets with calamity.
27The man, who bathes at the confluence of the Ganga and the Yamuna, obtains the fruits of ten Ashvamedha sacrifice and saves his own race.
28O king of kings, one should then go to Sugandhaka celebrated all over the world. His soul being purified and his sins all destroyed cile becomes adored in the region of Brahma.
29O ruler of men, then the pilgrim should go to the Rudravarta. O king, bathing there one goes to the celestials region.
30O foremost of men, bathing at the confluence of the Ganges and the Sarasvati one obtains the fruits of Ashvamedha and goes to the celestials region.
31Going to Bhadrakarneshvara and worshipping the celestials according to proper rites, one never meets with any calamity; and becomes adored in the celestials region.
32O ruler of men, one should then go to Kubjamraka; one then obtains the fruits of giving away one thousand kine and goes to the celestials region.
33O ruler of men, then the pilgrim should go to Arundhantivata. Bathing at Samudrava with concentrated soul and with Brahmacharya life and fasting there for three nights, a man obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice. He obtains the fruits of giving away one thousand kine and saves his own race.
34One should then go with concentrated mind and with Brahmacharya life to Brahmavarta. He obtains the fruits of Ashvamedha and goes to the region of Soma.
35Going to Yamunaprabhva he who bathes in the Yamuna obtains the fruits of Ashvamedha and becomes adored in the celestials region.
36Then going to the Tirtha called Darvisankramana which is adored by all the three worlds, one obtains the fruits of Ashvamedha and goes to the celestials region.
37Going to Sindhu which is frequented by the Siddhas and the Gandharvas and living there for five nights, one obtains the fruits of giving away much gold.
38Then going to the very inaccessible Vedi, one obtains the fruits of Ashvamedha and goes to the celestials region.
39O descendant of Bharata, going to Rishikulya and Vasishtha and by visiting Vasishtha, all the other orders attain to Brahmanhood.
40Going to Rishikulya, the man who bathes there becomes freed from all his sins and by worshipping there the Pitris and the celestials, he goes to the region of the Rishis.
41O ruler of men, if one lives there for a month subsisting on herbs (he too goes to the Rishi's land). Going then to Bhrigutunga, one obtains the fruits of Ashvamedha (sacrifice).
42Going to Virapramoksha one is cleansed of all his sins. O descendant of Bharata, going then to the Tirtha, called Kirtika and Magha, a man obtains the fruits of Agnishtoma and Atiratha (sacrifices). Then going to the excellent Tirtha called Vidya in the evening. He who bathes there obtain every kind of knowledge. Then one should live one night at Mahasrama, which is capable of destroying all sins. By taking a single meal there a man obtains many blessed regions.
43Fasting there for six days and living there for a month at Mahalaya, his soul being purified and all his sins destroyed, one obtains the fruits of giving away much gold and saves ten preceding and ten succeeding generations of his race.
44Then going to Vetasika frequented by the Grandsire obtains the fruits of Ashvamedha and acquires the state of Ganas.
45Then going to the Tirtha called Sundarika, frequented by the Siddhas, it is seen in the Puranas, one obtains personal beauty. one
46Then going to Brahmani with one's passions controlled and with Brahmacharya life, one goes to the region of Brahma on a lotus coloured car.
47Then one should go to the sacred Naimisha, frequented by the Siddhas, where Brahma with the celestials always dwells.
48Only by wishing to go to Naimisha, half of one's sins is destroyed. As soon as a man enters it, he is cleansed of all his sins.
49O descendant of Bharata, the heroic pilgrim should live in Naimisha for one month; for all the Tirthas are in Naimisha.
50O descendant of Bharata, bathing there with regulated diet and subdued soul, one obtains the fruits of many sacrifices.
51O best of the Bharata race, he sanctifies his race for seven generations upwards and downwards. He who gives up his life in Naimisha by fasting. The wise men say, sports in the celestials region. O foremost of kings, Naimisha is ever sacred and holy.
52Going to Gangodbheda and fasting there for three nights, a man obtains fruits of Vajapeya and becomes like Brahma himself.
53Going to the Sarasvati, he who offers libations to the Pitris and the celestials, no doubt sports in the regions of Sarasvati.
54Then one should with Brahmacharya life go to Bahuda. Living there for one night, one becomes adored in celestials region. O descendant of Kuru, he obtains the fruits of the Devasatra sacrifice.
55Then one should go to the holy Kshiravati surrounded by holier beings. Worshipping there the Pitris and the celestials one obtains the fruits of Vajapeya (sacrifice).
56Then going to Vimalashoka lake with concentrated mind and with Brahmacharya life and living there for one night, one becomes adored in the celestials region.
57One should then go to Gopratara, the excellent Tirtha in the Sarayu. Where Rama went to heaven with all his servants, soldiers and beasts of burden. By giving up one's body, O king, he obtains the great effulgence of the Tirtha.
58O descendant of Bharata, through the grace of Rama and through one's own virtuous deeds. O ruler of men, the man who bathes in that Tirtha called Gopratara, his body being purified and his sins being destroyed, becomes adored in the celestials region.
59O descendant of Kuru, bathing in the Rama Tirtha in the Gomati, a man, obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice and sanctifies his own race.
60O best of the Bharata race, there is a Tirtha called Satasahasraka. Bathing there with regulated diet and subdued soul. O best of the Bharata race, one obtains the fruits of giving away one thousand kine.
61O king, one should then go to Bhatri Tirtha, a man obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice.
62O king, bathing in the Koti Tirtha and worshipping Guha, a man obtains the fruits of giving away one thousand kine and becomes effulgent.
63Then going to Varanasi and worshipping Vrishadhvaja (Shiva) and then bathing in the Kapalihrada a man obtains the fruits of Rajasuya sacrifice.
64O perpetuator of the Kuru race, going to Avimukta, the pilgrim is cleansed of even the sin of killing a Brahmana as soon as he sees the god of gods (Shiva). A man who gives up his life there obtains final salvation.
65O king of kings, then going to the inaccessible Tirtha of Markandeya situated at the confluence of the Gomati and the Ganges, ever celebrated over the world, one obtains the fruits of Agnishtoma (sacrifice) and saves his race.
66Then going to Gaya with concentrated mind and with Brahmacharya life, one obtains the fruits of Ashvamedha and also saves his race.
67There is the Tirtha called Aksayavata, celebrated all over the three worlds. Whatever is offered there to the Pitris is said to become inexhaustible.
68Bathing in the Mahanadi and offering their oblations to the Pitris and the celestials, one obtains eternal region and also saves his race.
69Then going to Brahmasara adorned with the woods of Dharma, one goes to the region of Brahma as soon as the night is gone.
70A best sacrificial pillar was built on that lake by Brahma. He who walks round that pillar obtains the fruits of Vajapeya (sacrifice).
71O king of kings, one should go to Dhenuka celebrated over the world. O king, living there one night and giving away sesamum and kine. His soul being purified and his sins being all destroyed, a man certainly goes to the region of Soma.
72O king, there is still to be seen a greatly wonderful mark. The Kapilas with their calves used to roam over that mountain. O descendant of Bharata, the hoof-marks of Kapilas with their calves are to be seen there even up to date.
73O king of kings, O foremost of monarchs, bathing in these hoof-marks, O descendants of Bharata, whatever sin is committed is all destroyed.
74Then one should go to Gridhravata which is the region of the god, the wielder of trident. Going to Vrishadhvaja (Shiva), one should rub his body with ashes.
75If he is a Brahmana, he will obtain the fruit of observing twelve years vows and if he is of other castes, all his sins will be destroyed.
76O best of the Bharata race, one should then go to Udyanta mountain resounding with melodious notes. The foot-prints of Savitri are still to be seen there.
77The Brahmana of rigid vows who recites his Sandhya (prayers) there but once obtains the merit of reciting Sandhya for twelve years.
78O best of the Bharata race, there is the Tirtha known by the name of Yonidvara. Going there a man is freed from the pain of rebirth.
79O king, the man who lives at Gaya during both the white and the black fortnight, no doubt sanctifies the seven generations of his race upwards and downwards.
80One should desire for many sons, so that one may go to Gaya or perform Ashvamedha or offer a Nila bull.
81O king, O ruler of men, the pilgrim should then go to Falgu; he obtains the fruits of Ashvamedha (sacrifice) and attains to great success.
82O king of kings, one should then go with concentrated mind to Dharmaprastha. O great king ever steady in war, Dharma is always present there.
83Drinking there the water of the well and purifying one's self there by a bath and also offering oblations to the Pitris and the celestials, one, being cleansed of his sins, goes to heaven.
84There is the hermitage of Matanga the Rishi of controlled passions. By entering that charming hermitage which is capable of destroying all grief's and sorrows. A man obtains the the fruits of the Gavamayana (sacrifice). By touching (the image of) Dharma there, one obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice.
85O king of kings, one should then go to the excellent region of Brahma. O king, going there by that foremost of Purushas, Brahma. A man obtains the fruits of Rajasuya and Ashvamedha sacrifices.
86O ruler of men, the pilgrim should then go to Rajagriha. Bathing there one rejoices (in heaven) like (the Rishi) Kakshivan. A man with purity should take there the offerings daily made to Yakshini. Through the favour of Yakshini one is cleansed of the sin of even killing a Brahmana.
87There going to Maninaga one obtains the fruits of giving away one thousand kine.
88O descendant of Bharata, he who eats anything belonging to that Tirtha does not die even if he is bitten by a venomous snake. Living there for one night, the fruits of giving away one thousand kine.
89Then one should go to the charming forest of the Brahmarshi Gautama. Bathing in the lake Ahalya one attains to most excellent state; attaining to Sree, O king, one obtains best prosperity.
90O virtuous man, there is a well celebrated all over the three worlds. Bathing there one obtains the fruits of Vajapeya (sacrifice).
91There is (another) well sacred to the royal sage Janaka worshipped by the celestials. Bathing there one goes to the region of Vishnu.
92Then one should go to Vinashana which destroys all sins. He obtains the fruits of Vajapeya (sacrifice) and goes to the region of Soma.
93Going then to Gandaki which was produced by the water of all Tirthas, one obtains the fruits of Vajapeya (sacrifice) and goes to the region of Surya.
94Then going to the river Vishalya, celebrated over the three worlds, one obtains the fruits of Agnishtoma sacrifice and goes to the celestials region.
95O virtuous man, than going to the forest of the ascetics called Adhivanga. O great king, one rejoices without doubt among the Guhyakas.
96Then going to the river named Kampana frequented by the Siddhas one obtains the fruits of Pundarika sacrifice and goes to the celestials region.
97O ruler of earth, then going to the stream, called Maheshvari, one obtains the fruits of Ashvarmedha (sacrifice) and saves his own race.
98O ruler of men, going to the tank, of the celestials, one never meets with any calamity; he obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice.
99Then one should go with concentrated mind and with Brahmacharya life to Somapada. Bathing in Maheshvara pada, one obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice.
100O best of the Bharata race, it is well-known there is in that Tirtha, ten millions of Tirthas. O king of kings, a wicked-minded Asura in the form of a tortoise, was stealing it away, when, O king, it was recovered from hiin by Vishnu. O hero steady in war, bathing in that Tirtha. One obtains the fruits of Pundarika (sacrifice) and goes to the region of Vishnu.
101O king of kings, one should then go to the region of Narayana, O descendant of Bharata, near which Vishnu always dwells. There Brahma and other celestials, the ascetic Rishis, the Adityas, the Vasus and the Rudras adore Janardana (Krishna). (In that Tirtha) Vishnu of wonderful deeds has become known Shaligrama.
102Going to the lord of the three worlds, the giver of boons, the eternal Vishnu, one obtains as the fruits of Ashvamedha and goes to the region of Vishnu,
103O virtuous man, there is a well which is capable of destroying all sins; in that well four seas always dwell.
104O king of kings, bathing in it, one does not meet with any calamity; going to the giver of boons, the great god, the eternal Rudra, where, O king, he always dwells, one shines like the moon emerged from the clouds. Bathing in Jatismara with subdued mind and with purity.
105One obtains without doubt the recollections of his former life by his bath there. Going to Maheshvarpura and worshipping Vrishadhvaja (Shiva). One obtains without doubt the fulfillment of his desire by fasting (in that Tirtha). Then going to Vamana which destroys all sins and going to the deity Hari one never meets with any calamity. Then one should go to the hermitage called Kushika, which is capable of destroying all sins.
106Then going there to Kaushiki which destroys the greatest of sins, a man obtains the fruits of Rajasuya sacrifice.
107O king of kings, one should then go to the excellent forest called Champaka. Living there for one night one obtains the fruits of giving away one thousand kine.
108Then going to the inaccessible Tirtha, called Jyeshthila and living there for one night one obtains the fruits of giving away one thousand kine.
109O foremost of men, seeing there the lord of the universe with his goddess of great effulgence, one goes to to the region of Mitravaruna. Fasting there for three nights one obtains the fruits of Agnishtoma sacrifice.
110Going to Kanyasamveda with regulated diet and subdued soul. O foremost of men, one goes to the region of Manu, the lord of creation. O descendant of Bharata, whatever is given away (in charity) at (the Tirtha, named) Kanya, the Rishis of rigid vows say, becomes everlasting.
111Going to Nischira which is celebrated all over the three worlds, one obtains the fruits of Ashvamedha sacrifice and goes to the region of Vishnu. The man, who gives away in charity at the confluence of Nischira. O foremost of men, goes to the blessed region of Brahma. There is the hermitage of Vasishtha, celebrated all over the world.
112Bathing there one obtains the fruits of Vajapeya sacrifice. Going to Devakuta, frequented by the celestials Rishis, one obtains the fruit of Ashvamedha (sacrifice) and saves his race.
113O king of kings, one should then go to the lake of the Rishi Kaushika, where in days of yore Kaushika's son Vishvamitra obtained success (in asceticism). O best of the Bharata race, the hero who lives at Kaushika for one month.
114Obtains in one month without doubt the virtue which is the fruit of Ashvamedha (sacrifice). He who lives in that foremost of all Tirthas, called Mahahrada. Never meets with any calamity and obtains the fruits of giving away much gold.
115Seeing Kumara (Kartikeya) who lives in Virasrama, a man obtains without doubt the fruits of Ashvamedha sacrifice.
116Going then to Agnidhara, celebrated all over the three worlds and bathing there, one obtains the fruits of Agnishtoma sacrifice.
117Going to the great god, the giver of boons, the eternal Vishnu,
118And going to the tank, sacred to the Grandsire (Brahma) (situate) near the king of mountains and bathing there, one obtains the fruits of Agnishtoma sacrifice.
119Issuing from the Grandsire's tank, that holds the sanctifying (stream) Kumaradhara celebrated all over the three worlds.
120And bathing there one considers in his mind that all his desires are fulfilled. Fasting for six days, one is cleansed of the sin of even killing a Brahmana.
121O virtuous man, the pilgrim should then go to the peak of the great goddess Gauri, celebrated all over the world.
122O foremost of men, ascending it one should go to Stanakunda Bathing in Stanakunda, one obtains the fruits of Vajapeya (sacrifice).
123Bathing there and worshipping the Pitris and the celestials one obtains the fruits of Ashvamedha (sacrifice) and goes to the region of Sakra (Indra).
124Then going to the well, called Tamraruna, frequented by the celestials, O ruler of men, one obtains the virtue that is the fruit of a mansacrifice.
125O best of kings! then going to the well of celestials in the Nandini tirtha, one gets the fruit equal to the Naramedha sacrifice.
126Bathing at the confluence of the Kalika and the Kaushika and the Aruna and fasting there for three nights, a learned man is cleared of all his sins.
127Going to the Tirtha called Urvashi and then to Somasrama and bathing at Kumbhakarnasrama a wise man becomes adored on earth.
128Bathing in Kokamukha with Brahmacharya life and well observed vows, it is seen in the Puranas, one obtains the recollection of his former births.
129Going to Prangnadi, a twice-born becomes successful in his wishes and his soul being purified and sins being all destroyed he goes to the region of Shakra (Indra).
130Going then to the island called Rishabha and Kraunchanishudana which destroys all sins and bathing in the Sarasvati one blazes forth in heaven.
131O great king, bathing then in the Tirtha, called Auddalaka, frequented by the Rishis one is cleansed of all his sins.
132Going then to the sacred Dharma Tirtha, frequented by the Brahmarshis, one obtains the fruits of Vajapeya (sacrifice) and becomes adored in heaven.
हिन्दी
1पुलस्त्य ने कहा — हे महाराज, इसके पश्चात् मनुष्य को धर्म नामक उत्तम तीर्थ में जाना चाहिए, जहाँ महात्मा धर्म ने उत्तम तपस्या की थी।
2इसी कारण उन्होंने उस स्थान को पवित्र तीर्थ बनाया और उसे अपने ही नाम से प्रसिद्ध किया। हे राजन्, वहाँ संयतात्मा होकर स्नान करने वाला धर्मात्मा मनुष्य निःसन्देह अपने पूर्वजों की ऊपर और नीचे की सात पीढ़ियों को पवित्र कर देता है।
3हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को उत्तम ज्ञानपावन में जाना चाहिए। (वहाँ जाकर) मनुष्य अग्निष्टोम का फल प्राप्त करता है और मुनियों के लोक को जाता है।
4हे राजन्, इसके पश्चात् मनुष्य को सौगन्धिकवन जाना चाहिए।
5वहाँ ब्रह्मा तथा अन्य देवता, ऋषि, तपस्वी, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, किन्नर और महानाग निवास करते हैं।
6उस वन में प्रवेश करते ही समस्त पाप नष्ट हो जाते हैं। वहाँ वह श्रेष्ठ धारा बहती है, जो समस्त नदियों में प्रमुख है, वह पवित्र देवी, हे राजन्, जो (वहाँ) प्लक्षदेवी नाम से जानी जाती है; पर्वत से निकलने वाले उस जल में स्नान करके —
7और पितरों तथा देवताओं की पूजा करके मनुष्य अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है। वहाँ ईशानाध्युषित नामक एक अत्यन्त दुर्गम तीर्थ है।
8वह वल्मीक से शमी (यज्ञ की काष्ठ) के छह फेंक की दूरी पर स्थित है। हे पुरुषश्रेष्ठ, पुराणों में देखा जाता है कि उसमें स्नान करते ही मनुष्य सहस्र कपिला गौओं के दान का और अश्वमेध यज्ञ का भी फल प्राप्त करता है।
9हे भरतवंशी, इसके पश्चात् सुगन्ध, शतकुम्भ और पञ्चयज्ञ नामक तीर्थ हैं।
10हे राजन्, वहाँ जाने वाला मनुष्य देवलोक में पूजित होता है। हे भरतवंशी, वहाँ त्रिशूलखात नामक तीर्थ में जाकर, वहाँ स्नान करके और पितरों तथा देवताओं की पूजा करके मनुष्य निःसन्देह शरीर त्यागने के पश्चात् गाणपत्य पद प्राप्त करता है।
11हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को उस उत्तम देवस्थान में जाना चाहिए, जो तीनों लोकों में शाकम्भरी नाम से प्रसिद्ध है।
12हे मनुष्यों के शासक, उन उत्तम व्रत वाली देवी ने सहस्र दिव्य वर्षों तक मास-मास पर केवल शाक खाकर जीवन बिताया। उस देवी की भक्त अनेक तपस्विनी स्त्रियाँ वहाँ आईं। हे भरतवंशी, उन्होंने उन सबका शाक से ही सत्कार किया।
13हे भरतवंशी, इसीलिए उन्हें शाकम्भरी नाम दिया गया। एकाग्र चित्त से और ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए शाकम्भरी जाकर और वहाँ पवित्रतापूर्वक केवल शाक पर तीन रात्रि निवास करके मनुष्य देवी की कृपा से बारह वर्ष तक शाक पर जीवन बिताने का पुण्य प्राप्त करता है।
14इसके पश्चात् मनुष्य को तीनों लोकों में प्रसिद्ध सुवर्ण नामक तीर्थ में जाना चाहिए। वहाँ पूर्वकाल में विष्णु ने रुद्र की कृपा प्राप्त करने के लिए उनकी आराधना की थी। उन्होंने अनेक ऐसे वर प्राप्त किए जो देवताओं के लिए भी दुर्लभ हैं।
15हे भरतवंशी, इस प्रकार प्रसन्न होकर त्रिपुरनाशक (शिव) ने कहा — "हे कृष्ण, तुम पृथ्वी पर निश्चय ही परम प्रिय होगे। इसमें सन्देह नहीं कि तुम विश्व में सर्वश्रेष्ठ प्राणी होगे।" हे राजाओं के राजा, वहाँ जाकर और वृषध्वज (शिव) की पूजा करके मनुष्य अश्वमेध (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और गाणपत्य पद प्राप्त करता है। इसके पश्चात् मनुष्य को धूमावती जाना चाहिए और वहाँ तीन रात्रि उपवास करके मनुष्य निःसन्देह अपने मन में सँजोई समस्त कामनाएँ प्राप्त करता है।
16हे मनुष्यों के शासक, इस तीर्थ के दक्षिण में, इसी तीर्थ के अन्तर्गत, रथावर्त नामक एक तीर्थ है। हे धर्मात्मन्, वहाँ श्रद्धापूर्ण भाव से और समस्त वासनाओं को संयत करके जाना चाहिए। तब वह महादेव की कृपा से परमगति प्राप्त करता है।
17हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हे महाबुद्धिमान्, उसकी प्रदक्षिणा करके मनुष्य को धारा नामक तीर्थ में जाना चाहिए, जो समस्त पापों का नाश करता है।
18हे पुरुषश्रेष्ठ, हे राजन्, वहाँ स्नान करके मनुष्य समस्त शोक से मुक्त हो जाता है।
19हे धर्मात्मन्, इसके पश्चात् उस महापर्वत को प्रणाम करके मनुष्य को गङ्गा के उद्गम पर जाना चाहिए, जो निश्चय ही स्वर्ग के द्वार के समान है। वहाँ संयतात्मा होकर कोटि नामक तीर्थ में स्नान करना चाहिए।
20तब वह पुण्डरीक यज्ञ का फल प्राप्त करता है और अपने वंश का उद्धार करता है। वहाँ एक रात्रि निवास करके मनुष्य सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है।
21सप्तगङ्गा, त्रिगङ्गा और शक्रावर्त में विधिपूर्वक पितरों तथा देवताओं को तर्पण अर्पित करके मनुष्य धर्मात्माओं के लोक में पूजित होता है।
22तदनन्तर कनखल में स्नान करके और वहाँ तीन रात्रि उपवास करके मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और देवलोक को जाता है।
23हे मनुष्यों के शासक, तदनन्तर यात्री को कपिलवट जाना चाहिए; और वहाँ एक रात्रि उपवास करके मनुष्य सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है।
24हे राजाओं के राजा, हे कुरुश्रेष्ठ, इसके पश्चात् मनुष्य को यशस्वी नागराज कपिल के पास जाना चाहिए, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध हैं।
25हे मनुष्यों के शासक, नागतीर्थ में स्नान करके मनुष्य सहस्र कपिला गौओं के दान का फल प्राप्त करता है।
26इसके पश्चात् मनुष्य को शन्तनु के ललितक नामक तीर्थ में जाना चाहिए। हे राजन्, वहाँ स्नान करने वाले मनुष्य पर कभी कोई विपत्ति नहीं आती।
27जो मनुष्य गङ्गा और यमुना के सङ्गम पर स्नान करता है, वह दस अश्वमेध यज्ञों का फल प्राप्त करता है और अपने वंश का उद्धार करता है।
28हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को समस्त संसार में प्रसिद्ध सुगन्धक जाना चाहिए। उसकी आत्मा शुद्ध होने और समस्त पाप नष्ट होने पर वह ब्रह्मलोक में पूजित होता है।
29हे मनुष्यों के शासक, तदनन्तर यात्री को रुद्रावर्त जाना चाहिए। हे राजन्, वहाँ स्नान करके मनुष्य देवलोक को जाता है।
30हे पुरुषश्रेष्ठ, गङ्गा और सरस्वती के सङ्गम पर स्नान करके मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और देवलोक को जाता है।
31भद्रकर्णेश्वर जाकर और विधिपूर्वक देवताओं की पूजा करके मनुष्य पर कभी कोई विपत्ति नहीं आती; और वह देवलोक में पूजित होता है।
32हे मनुष्यों के शासक, इसके पश्चात् मनुष्य को कुब्जाम्रक जाना चाहिए; तब वह सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है और देवलोक को जाता है।
33हे मनुष्यों के शासक, तदनन्तर यात्री को अरुन्धतीवट जाना चाहिए। एकाग्र चित्त से और ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए समुद्रव में स्नान करके और वहाँ तीन रात्रि उपवास करके मनुष्य अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है। वह सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है और अपने वंश का उद्धार करता है।
34इसके पश्चात् मनुष्य को एकाग्र चित्त से और ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए ब्रह्मावर्त जाना चाहिए। वह अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और सोमलोक को जाता है।
35यमुनाप्रभव जाकर जो यमुना में स्नान करता है, वह अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और देवलोक में पूजित होता है।
36तदनन्तर तीनों लोकों द्वारा पूजित दर्वीसङ्क्रमण नामक तीर्थ में जाकर मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और देवलोक को जाता है।
37सिद्धों और गन्धर्वों से सेवित सिन्धु जाकर और वहाँ पाँच रात्रि निवास करके मनुष्य प्रचुर स्वर्ण के दान का फल प्राप्त करता है।
38तदनन्तर अत्यन्त दुर्गम वेदी में जाकर मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और देवलोक को जाता है।
39हे भरतवंशी, ऋषिकुल्या और वसिष्ठ जाकर तथा वसिष्ठ के दर्शन करके अन्य समस्त वर्ण ब्राह्मणत्व प्राप्त करते हैं।
40ऋषिकुल्या जाकर जो मनुष्य वहाँ स्नान करता है, वह अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है और वहाँ पितरों तथा देवताओं की पूजा करके वह ऋषिलोक को जाता है।
41हे मनुष्यों के शासक, यदि कोई वहाँ एक मास शाक पर जीवन बिताता है, (तो वह भी ऋषियों के लोक को जाता है)। तदनन्तर भृगुतुङ्ग जाकर मनुष्य अश्वमेध (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है।
42वीरप्रमोक्ष जाकर मनुष्य अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है। हे भरतवंशी, तदनन्तर कीर्तिका और माघ नामक तीर्थ में जाकर मनुष्य अग्निष्टोम और अतिरात्र (यज्ञों) का फल प्राप्त करता है। तदनन्तर सन्ध्या के समय विद्या नामक उत्तम तीर्थ में जाना चाहिए। जो वहाँ स्नान करता है, वह सब प्रकार का ज्ञान प्राप्त करता है। इसके पश्चात् मनुष्य को महाश्रम में एक रात्रि निवास करना चाहिए, जो समस्त पापों का नाश करने में समर्थ है। वहाँ केवल एक बार भोजन करके मनुष्य अनेक पुण्य लोक प्राप्त करता है।
43महालय में छह दिन उपवास करके और एक मास निवास करके, उसकी आत्मा शुद्ध होने और समस्त पाप नष्ट होने पर, मनुष्य प्रचुर स्वर्ण के दान का फल प्राप्त करता है और अपने वंश की दस पूर्ववर्ती तथा दस परवर्ती पीढ़ियों का उद्धार करता है।
44तदनन्तर पितामह द्वारा सेवित वेतसिका जाकर मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और गणों का पद प्राप्त करता है।
45तदनन्तर सिद्धों से सेवित सुन्दरिका नामक तीर्थ में जाकर मनुष्य रूप-सौन्दर्य प्राप्त करता है — ऐसा पुराणों में देखा जाता है।
46तदनन्तर वासनाओं को वश में करके और ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए ब्राह्मणी जाकर मनुष्य कमल के रंग वाले विमान पर बैठकर ब्रह्मलोक को जाता है।
47इसके पश्चात् मनुष्य को सिद्धों से सेवित पवित्र नैमिष जाना चाहिए, जहाँ ब्रह्मा देवताओं सहित सदा निवास करते हैं।
48केवल नैमिष जाने की इच्छा करने से ही मनुष्य के आधे पाप नष्ट हो जाते हैं। और उसमें प्रवेश करते ही वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
49हे भरतवंशी, वीर यात्री को नैमिष में एक मास निवास करना चाहिए; क्योंकि समस्त तीर्थ नैमिष में ही हैं।
50हे भरतवंशी, वहाँ नियमित आहार और संयत आत्मा के साथ स्नान करके मनुष्य अनेक यज्ञों का फल प्राप्त करता है।
51हे भरतवंश में श्रेष्ठ, वह अपने वंश की ऊपर और नीचे की सात पीढ़ियों को पवित्र कर देता है। जो नैमिष में उपवास करके अपने प्राण त्यागता है, वह देवलोक में विहार करता है — ऐसा विद्वान् कहते हैं। हे राजाओं में श्रेष्ठ, नैमिष सदा पवित्र और पावन है।
52गङ्गोद्भेद जाकर और वहाँ तीन रात्रि उपवास करके मनुष्य वाजपेय का फल प्राप्त करता है और स्वयं ब्रह्मा के समान हो जाता है।
53सरस्वती जाकर जो पितरों तथा देवताओं को तर्पण अर्पित करता है, वह निःसन्देह सरस्वती के लोक में विहार करता है।
54इसके पश्चात् मनुष्य को ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए बाहुदा जाना चाहिए। वहाँ एक रात्रि निवास करके मनुष्य देवलोक में पूजित होता है। हे कुरुवंशी, वह देवसत्र यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
55इसके पश्चात् मनुष्य को पवित्र क्षीरवती जाना चाहिए, जो और भी पवित्र प्राणियों से घिरी है। वहाँ पितरों तथा देवताओं की पूजा करके मनुष्य वाजपेय (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है।
56तदनन्तर एकाग्र चित्त से और ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए विमलाशोक सरोवर जाकर और वहाँ एक रात्रि निवास करके मनुष्य देवलोक में पूजित होता है।
57इसके पश्चात् मनुष्य को सरयू में स्थित गोप्रतार नामक उत्तम तीर्थ में जाना चाहिए, जहाँ से राम अपने समस्त सेवकों, सैनिकों और भारवाही पशुओं सहित स्वर्ग को गए थे। हे राजन्, वहाँ शरीर त्यागने से मनुष्य उस तीर्थ का महान् तेज प्राप्त करता है।
58हे भरतवंशी, राम की कृपा से और अपने ही पुण्यकर्मों से — हे मनुष्यों के शासक, जो मनुष्य उस गोप्रतार नामक तीर्थ में स्नान करता है, उसका शरीर शुद्ध हो जाता है, उसके पाप नष्ट हो जाते हैं और वह देवलोक में पूजित होता है।
59हे कुरुवंशी, गोमती में रामतीर्थ में स्नान करके मनुष्य अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है और अपने वंश को पवित्र करता है।
60हे भरतवंश में श्रेष्ठ, वहाँ शतसहस्रक नामक एक तीर्थ है। नियमित आहार और संयत आत्मा के साथ वहाँ स्नान करके, हे भरतवंश में श्रेष्ठ, मनुष्य सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है।
61हे राजन्, इसके पश्चात् मनुष्य को भर्तृतीर्थ जाना चाहिए; वहाँ मनुष्य अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
62हे राजन्, कोटितीर्थ में स्नान करके और गुह (कार्तिकेय) की पूजा करके मनुष्य सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है और तेजस्वी हो जाता है।
63तदनन्तर वाराणसी जाकर और वृषध्वज (शिव) की पूजा करके तथा कपालीह्रद में स्नान करके मनुष्य राजसूय यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
64हे कुरुवंश के वर्धक, अविमुक्त जाकर यात्री देवाधिदेव (शिव) के दर्शन करते ही ब्रह्महत्या के पाप से भी शुद्ध हो जाता है। जो मनुष्य वहाँ अपने प्राण त्यागता है, वह परम मोक्ष प्राप्त करता है।
65हे राजाओं के राजा, तदनन्तर गोमती और गङ्गा के सङ्गम पर स्थित मार्कण्डेय के दुर्गम तीर्थ में, जो सदा संसार भर में प्रसिद्ध है, जाकर मनुष्य अग्निष्टोम (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और अपने वंश का उद्धार करता है।
66तदनन्तर एकाग्र चित्त से और ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए गया जाकर मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और अपने वंश का भी उद्धार करता है।
67वहाँ अक्षयवट नामक तीर्थ है, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है। वहाँ पितरों को जो कुछ अर्पित किया जाता है, वह अक्षय हो जाता है — ऐसा कहा गया है।
68महानदी में स्नान करके और पितरों तथा देवताओं को तर्पण अर्पित करके मनुष्य शाश्वत लोक प्राप्त करता है और अपने वंश का भी उद्धार करता है।
69तदनन्तर धर्म के वनों से सुशोभित ब्रह्मसर जाकर मनुष्य रात्रि बीतते ही ब्रह्मलोक को जाता है।
70उस सरोवर पर ब्रह्मा ने एक श्रेष्ठ यज्ञस्तम्भ बनवाया था। जो उस स्तम्भ की प्रदक्षिणा करता है, वह वाजपेय (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है।
71हे राजाओं के राजा, मनुष्य को संसार भर में प्रसिद्ध धेनुक जाना चाहिए। हे राजन्, वहाँ एक रात्रि निवास करके और तिल तथा गौओं का दान करके, उसकी आत्मा शुद्ध होने और समस्त पाप नष्ट होने पर, मनुष्य निश्चय ही सोमलोक को जाता है।
72हे राजन्, वहाँ आज भी एक अत्यन्त आश्चर्यजनक चिह्न देखने को मिलता है। कपिला गौएँ अपने बछड़ों सहित उस पर्वत पर विचरण किया करती थीं। हे भरतवंशी, बछड़ों सहित उन कपिला गौओं के खुरों के चिह्न वहाँ आज तक देखे जाते हैं।
73हे राजाओं के राजा, हे नरेशश्रेष्ठ, हे भरतवंशी, इन खुर-चिह्नों में स्नान करने से जो भी पाप किया गया हो, वह सब नष्ट हो जाता है।
74तदनन्तर मनुष्य को गृध्रवट जाना चाहिए, जो त्रिशूलधारी देव का स्थान है। वृषध्वज (शिव) के पास जाकर मनुष्य को अपने शरीर पर भस्म लगानी चाहिए।
75यदि वह ब्राह्मण है, तो वह बारह वर्ष तक व्रत-पालन का फल प्राप्त करेगा; और यदि वह अन्य वर्णों का है, तो उसके समस्त पाप नष्ट हो जाएँगे।
76हे भरतवंश में श्रेष्ठ, इसके पश्चात् मनुष्य को उद्यन्त पर्वत पर जाना चाहिए, जो मधुर स्वरों से गूँजता रहता है। सावित्री के चरण-चिह्न वहाँ आज भी देखे जाते हैं।
77कठोर व्रत वाला जो ब्राह्मण वहाँ एक बार भी सन्ध्या (वन्दना) करता है, वह बारह वर्ष तक सन्ध्या करने का पुण्य प्राप्त करता है।
78हे भरतवंश में श्रेष्ठ, वहाँ योनिद्वार नामक तीर्थ है। वहाँ जाकर मनुष्य पुनर्जन्म के कष्ट से मुक्त हो जाता है।
79हे राजन्, जो मनुष्य शुक्ल और कृष्ण — दोनों पक्षों में गया में निवास करता है, वह निःसन्देह अपने वंश की ऊपर और नीचे की सात पीढ़ियों को पवित्र कर देता है।
80मनुष्य को अनेक पुत्रों की कामना करनी चाहिए, जिससे उनमें से कोई एक गया जाए, अथवा अश्वमेध करे, अथवा नील वृषभ छोड़े।
81हे राजन्, हे मनुष्यों के शासक, तदनन्तर यात्री को फल्गु जाना चाहिए; वह अश्वमेध (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और महान् सिद्धि प्राप्त करता है।
82हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को एकाग्र चित्त से धर्मप्रस्थ जाना चाहिए। हे युद्ध में सदा अविचल महाराज, वहाँ धर्म सदा विद्यमान रहते हैं।
83वहाँ कूप का जल पीकर, स्नान से अपने को शुद्ध करके और पितरों तथा देवताओं को तर्पण अर्पित करके मनुष्य अपने पापों से शुद्ध होकर स्वर्ग को जाता है।
84वहाँ जितेन्द्रिय ऋषि मतङ्ग का आश्रम है। समस्त शोक और दुःखों का नाश करने में समर्थ उस मनोहर आश्रम में प्रवेश करने से मनुष्य गवामयन (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है। वहाँ धर्म (की मूर्ति) का स्पर्श करने से मनुष्य अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
85हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को ब्रह्मा के उत्तम स्थान में जाना चाहिए। हे राजन्, पुरुषों में श्रेष्ठ उन ब्रह्मा के पास जाकर मनुष्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञों का फल प्राप्त करता है।
86हे मनुष्यों के शासक, तदनन्तर यात्री को राजगृह जाना चाहिए। वहाँ स्नान करके मनुष्य (स्वर्ग में) कक्षीवान् (ऋषि) के समान आनन्द भोगता है। वहाँ मनुष्य को पवित्रतापूर्वक यक्षिणी को नित्य अर्पित की जाने वाली भेंट ग्रहण करनी चाहिए। यक्षिणी की कृपा से मनुष्य ब्रह्महत्या के पाप से भी शुद्ध हो जाता है।
87वहाँ मणिनाग जाकर मनुष्य सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है।
88हे भरतवंशी, जो उस तीर्थ की कोई वस्तु खाता है, वह विषैले सर्प के डसने पर भी नहीं मरता। वहाँ एक रात्रि निवास करने से सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त होता है।
89तदनन्तर मनुष्य को ब्रह्मर्षि गौतम के मनोहर वन में जाना चाहिए। अहल्या सरोवर में स्नान करके मनुष्य परम उत्तम गति प्राप्त करता है; और श्री को प्राप्त करके, हे राजन्, वह श्रेष्ठ समृद्धि पाता है।
90हे धर्मात्मन्, वहाँ तीनों लोकों में प्रसिद्ध एक कूप है। उसमें स्नान करके मनुष्य वाजपेय (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है।
91वहाँ राजर्षि जनक का (एक और) कूप है, जो देवताओं द्वारा पूजित है। उसमें स्नान करके मनुष्य विष्णुलोक को जाता है।
92तदनन्तर मनुष्य को विनशन जाना चाहिए, जो समस्त पापों का नाश करता है। वह वाजपेय (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और सोमलोक को जाता है।
93तदनन्तर गण्डकी जाकर, जो समस्त तीर्थों के जल से उत्पन्न हुई है, मनुष्य वाजपेय (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और सूर्यलोक को जाता है।
94तदनन्तर तीनों लोकों में प्रसिद्ध विशल्या नदी में जाकर मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ का फल प्राप्त करता है और देवलोक को जाता है।
95हे धर्मात्मन्, तदनन्तर अधिवङ्ग नामक तपस्वियों के वन में जाकर, हे महाराज, मनुष्य निःसन्देह गुह्यकों के बीच आनन्द भोगता है।
96तदनन्तर सिद्धों से सेवित कम्पना नामक नदी में जाकर मनुष्य पुण्डरीक यज्ञ का फल प्राप्त करता है और देवलोक को जाता है।
97हे पृथ्वीपते, तदनन्तर माहेश्वरी नामक धारा में जाकर मनुष्य अश्वमेध (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और अपने वंश का उद्धार करता है।
98हे मनुष्यों के शासक, देवताओं के जलाशय में जाकर मनुष्य पर कभी कोई विपत्ति नहीं आती; वह अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
99इसके पश्चात् मनुष्य को एकाग्र चित्त से और ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए सोमपद जाना चाहिए। महेश्वरपद में स्नान करके मनुष्य अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
100हे भरतवंश में श्रेष्ठ, यह सर्वविदित है कि उस तीर्थ में एक करोड़ तीर्थ हैं। हे राजाओं के राजा, कच्छप का रूप धारण करके एक दुष्टबुद्धि असुर उसे चुराकर ले जा रहा था, तब, हे राजन्, विष्णु ने उससे उसे वापस छीन लिया। हे युद्ध में अविचल वीर, उस तीर्थ में स्नान करके मनुष्य पुण्डरीक (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और विष्णुलोक को जाता है।
101हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को नारायण के स्थान में जाना चाहिए, हे भरतवंशी, जिसके समीप विष्णु सदा निवास करते हैं। वहाँ ब्रह्मा तथा अन्य देवता, तपस्वी ऋषि, आदित्य, वसु और रुद्र जनार्दन (कृष्ण) की आराधना करते हैं। (उस तीर्थ में) अद्भुत कर्म करने वाले विष्णु शालिग्राम नाम से प्रसिद्ध हुए हैं।
102तीनों लोकों के स्वामी, वरदाता, सनातन विष्णु के पास जाकर मनुष्य अश्वमेध का फल प्राप्त करता है और विष्णुलोक को जाता है।
103हे धर्मात्मन्, वहाँ एक कूप है जो समस्त पापों का नाश करने में समर्थ है; उस कूप में चारों समुद्र सदा निवास करते हैं।
104हे राजाओं के राजा, उसमें स्नान करने वाले पर कोई विपत्ति नहीं आती; वरदाता महादेव, सनातन रुद्र के पास जाकर, जहाँ, हे राजन्, वे सदा निवास करते हैं, मनुष्य मेघों से निकले चन्द्रमा के समान शोभित होता है। संयत मन और पवित्रता के साथ जातिस्मर में स्नान करके —
105मनुष्य वहाँ के स्नान से निःसन्देह अपने पूर्वजन्म की स्मृति प्राप्त करता है। महेश्वरपुर जाकर और वृषध्वज (शिव) की पूजा करके मनुष्य (उस तीर्थ में) उपवास करने से निःसन्देह अपनी कामना की पूर्ति प्राप्त करता है। तदनन्तर समस्त पापों का नाश करने वाले वामन में जाकर और देव हरि के पास जाकर मनुष्य पर कभी कोई विपत्ति नहीं आती। इसके पश्चात् मनुष्य को कुशिक नामक आश्रम में जाना चाहिए, जो समस्त पापों का नाश करने में समर्थ है।
106तदनन्तर वहाँ कौशिकी में जाकर, जो महान् से महान् पापों का नाश करती है, मनुष्य राजसूय यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
107हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को चम्पक नामक उत्तम वन में जाना चाहिए। वहाँ एक रात्रि निवास करके मनुष्य सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है।
108तदनन्तर ज्येष्ठिल नामक दुर्गम तीर्थ में जाकर और वहाँ एक रात्रि निवास करके मनुष्य सहस्र गौओं के दान का फल प्राप्त करता है।
109हे पुरुषश्रेष्ठ, वहाँ महातेजस्विनी देवी सहित जगदीश्वर के दर्शन करके मनुष्य मित्रावरुण के लोक को जाता है। वहाँ तीन रात्रि उपवास करके मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
110नियमित आहार और संयत आत्मा के साथ कन्यासंवेद्य जाकर, हे पुरुषश्रेष्ठ, मनुष्य प्रजापति मनु के लोक को जाता है। हे भरतवंशी, कठोर व्रत वाले ऋषि कहते हैं कि कन्या (नामक तीर्थ) में जो कुछ दान किया जाता है, वह अक्षय हो जाता है।
111तीनों लोकों में प्रसिद्ध निश्चीरा जाकर मनुष्य अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है और विष्णुलोक को जाता है। जो मनुष्य निश्चीरा के सङ्गम पर दान करता है, हे पुरुषश्रेष्ठ, वह ब्रह्मा के मङ्गलमय लोक को जाता है। वहाँ वसिष्ठ का आश्रम है, जो समस्त संसार में प्रसिद्ध है।
112वहाँ स्नान करके मनुष्य वाजपेय यज्ञ का फल प्राप्त करता है। देवर्षियों से सेवित देवकूट जाकर मनुष्य अश्वमेध (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और अपने वंश का उद्धार करता है।
113हे राजाओं के राजा, इसके पश्चात् मनुष्य को ऋषि कौशिक के सरोवर में जाना चाहिए, जहाँ पूर्वकाल में कुशिक के पुत्र विश्वामित्र ने (तपस्या में) सिद्धि प्राप्त की थी। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, जो वीर कौशिक में एक मास निवास करता है —
114वह एक ही मास में निःसन्देह अश्वमेध (यज्ञ) के फलस्वरूप पुण्य प्राप्त करता है। जो महाह्रद नामक उस सर्वश्रेष्ठ तीर्थ में निवास करता है, उस पर कभी कोई विपत्ति नहीं आती और वह प्रचुर स्वर्ण के दान का फल प्राप्त करता है।
115वीराश्रम में निवास करने वाले कुमार (कार्तिकेय) के दर्शन करके मनुष्य निःसन्देह अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
116तदनन्तर तीनों लोकों में प्रसिद्ध अग्निधारा जाकर और वहाँ स्नान करके मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
117महादेव, वरदाता, सनातन विष्णु के पास जाकर —
118और गिरिराज के समीप स्थित पितामह (ब्रह्मा) के पवित्र जलाशय में जाकर तथा वहाँ स्नान करके मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
119पितामह के उस जलाशय से ही तीनों लोकों में प्रसिद्ध पवित्रकारिणी (धारा) कुमारधारा निकलती है।
120और वहाँ स्नान करके मनुष्य मन में यह अनुभव करता है कि उसकी समस्त कामनाएँ पूर्ण हो गईं। छह दिन उपवास करने से वह ब्रह्महत्या के पाप से भी शुद्ध हो जाता है।
121हे धर्मात्मन्, तदनन्तर यात्री को महादेवी गौरी के शिखर पर जाना चाहिए, जो समस्त संसार में प्रसिद्ध है।
122हे पुरुषश्रेष्ठ, उस पर चढ़कर मनुष्य को स्तनकुण्ड जाना चाहिए। स्तनकुण्ड में स्नान करके मनुष्य वाजपेय (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है।
123वहाँ स्नान करके और पितरों तथा देवताओं की पूजा करके मनुष्य अश्वमेध (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और शक्र (इन्द्र) के लोक को जाता है।
124तदनन्तर देवताओं से सेवित ताम्रारुण नामक कूप में जाकर, हे मनुष्यों के शासक, मनुष्य नरमेध यज्ञ के फलस्वरूप पुण्य प्राप्त करता है।
125हे राजाओं में श्रेष्ठ! तदनन्तर नन्दिनी तीर्थ में देवताओं के कूप में जाकर मनुष्य नरमेध यज्ञ के समान फल प्राप्त करता है।
126कालिका, कौशिकी और अरुणा के सङ्गम पर स्नान करके और वहाँ तीन रात्रि उपवास करके विद्वान् मनुष्य अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
127उर्वशी नामक तीर्थ में और फिर सोमाश्रम में जाकर तथा कुम्भकर्णाश्रम में स्नान करके बुद्धिमान् मनुष्य पृथ्वी पर पूजित होता है।
128ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए और व्रतों का भली-भाँति आचरण करते हुए कोकामुख में स्नान करने से मनुष्य अपने पूर्वजन्मों की स्मृति प्राप्त करता है — ऐसा पुराणों में देखा जाता है।
129प्राङ्नदी जाकर द्विज अपनी कामनाओं में सफल होता है और उसकी आत्मा शुद्ध होने तथा समस्त पाप नष्ट होने पर वह शक्र (इन्द्र) के लोक को जाता है।
130तदनन्तर ऋषभ नामक द्वीप में और समस्त पापों का नाश करने वाले क्रौञ्चनिषूदन में जाकर तथा सरस्वती में स्नान करके मनुष्य स्वर्ग में तेज से देदीप्यमान होता है।
131हे महाराज, तदनन्तर ऋषियों से सेवित औद्दालक नामक तीर्थ में स्नान करके मनुष्य अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
132तदनन्तर ब्रह्मर्षियों से सेवित पवित्र धर्मतीर्थ में जाकर मनुष्य वाजपेय (यज्ञ) का फल प्राप्त करता है और स्वर्ग में पूजित होता है।
नेपाली
1पुलस्त्यले भने — हे महाराज, त्यसपछि मानिसले धर्म नामक उत्तम तीर्थमा जानुपर्छ, जहाँ महात्मा धर्मले उत्तम तपस्या गरेका थिए।
2यसै कारण उनले त्यस स्थानलाई पवित्र तीर्थ बनाए र त्यसलाई आफ्नै नामले प्रसिद्ध पारे। हे राजन्, त्यहाँ संयतात्मा भई स्नान गर्ने धर्मात्मा मानिसले निःसन्देह आफ्ना पूर्वजका माथिका र तलका सात पुस्तालाई पवित्र पार्दछ।
3हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले उत्तम ज्ञानपावनमा जानुपर्छ। (त्यहाँ गएर) मानिसले अग्निष्टोमको फल प्राप्त गर्दछ र मुनिहरूको लोक जान्छ।
4हे राजन्, त्यसपछि मानिसले सौगन्धिकवन जानुपर्छ।
5त्यहाँ ब्रह्मा तथा अन्य देवता, ऋषि, तपस्वी, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, किन्नर र महानागहरू बास गर्दछन्।
6त्यस वनमा प्रवेश गर्नासाथ सम्पूर्ण पाप नष्ट हुन्छन्। त्यहाँ त्यो श्रेष्ठ धारा बग्छ, जो सम्पूर्ण नदीहरूमा प्रमुख छ, त्यो पवित्र देवी, हे राजन्, जो (त्यहाँ) प्लक्षदेवी नामले चिनिन्छिन्; पर्वतबाट निस्कने त्यस पानीमा स्नान गरेर —
7र पितृ तथा देवताहरूको पूजा गरेर मानिसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ। त्यहाँ ईशानाध्युषित नामक एउटा अत्यन्त दुर्गम तीर्थ छ।
8त्यो वल्मीकबाट शमी (यज्ञको काठ) को छ फ्याँकको दूरीमा अवस्थित छ। हे पुरुषश्रेष्ठ, पुराणहरूमा देखिन्छ कि त्यसमा स्नान गर्नासाथ मानिसले हजार कपिला गाईको दानको र अश्वमेध यज्ञको पनि फल प्राप्त गर्दछ।
9हे भरतवंशी, त्यसपछि सुगन्ध, शतकुम्भ र पञ्चयज्ञ नामक तीर्थ छन्।
10हे राजन्, त्यहाँ जाने मानिस देवलोकमा पूजित हुन्छ। हे भरतवंशी, त्यहाँ त्रिशूलखात नामक तीर्थमा गएर, त्यहाँ स्नान गरेर र पितृ तथा देवताहरूको पूजा गरेर मानिसले निःसन्देह शरीर त्यागेपछि गाणपत्य पद प्राप्त गर्दछ।
11हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले त्यस उत्तम देवस्थानमा जानुपर्छ, जो तीनै लोकमा शाकम्भरी नामले प्रसिद्ध छ।
12हे मनुष्यहरूका शासक, ती उत्तम व्रत भएकी देवीले हजार दिव्य वर्षसम्म महिना-महिनामा केवल साग खाएर जीवन बिताइन्। ती देवीकी भक्त अनेक तपस्विनी स्त्रीहरू त्यहाँ आए। हे भरतवंशी, उनले तिनीहरू सबैको सागैले सत्कार गरिन्।
13हे भरतवंशी, त्यसैले उनलाई शाकम्भरी नाम दिइयो। एकाग्र चित्तले र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै शाकम्भरी गएर र त्यहाँ पवित्रतापूर्वक केवल साग खाएर तीन रात बास गरेर मानिसले देवीको कृपाले बाह्र वर्षसम्म साग खाएर जीवन बिताएको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
14त्यसपछि मानिसले तीनै लोकमा प्रसिद्ध सुवर्ण नामक तीर्थमा जानुपर्छ। त्यहाँ पूर्वकालमा विष्णुले रुद्रको कृपा प्राप्त गर्नका लागि उनको आराधना गरेका थिए। उनले अनेक यस्ता वर प्राप्त गरे जो देवताहरूका लागि पनि दुर्लभ छन्।
15हे भरतवंशी, यसरी प्रसन्न भई त्रिपुरनाशक (शिव) ले भने — "हे कृष्ण, तिमी पृथ्वीमा निश्चय नै परम प्रिय हुनेछौ। यसमा सन्देह छैन कि तिमी विश्वमा सर्वश्रेष्ठ प्राणी हुनेछौ।" हे राजाहरूका राजा, त्यहाँ गएर र वृषध्वज (शिव) को पूजा गरेर मानिसले अश्वमेध (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र गाणपत्य पद प्राप्त गर्दछ। त्यसपछि मानिसले धूमावती जानुपर्छ र त्यहाँ तीन रात उपवास गरेर मानिसले निःसन्देह आफ्नो मनमा सँगालेका सम्पूर्ण कामना प्राप्त गर्दछ।
16हे मनुष्यहरूका शासक, यस तीर्थको दक्षिणमा, यसै तीर्थअन्तर्गत, रथावर्त नामक एउटा तीर्थ छ। हे धर्मात्मा, त्यहाँ श्रद्धापूर्ण भावले र सम्पूर्ण वासनालाई संयत गरेर जानुपर्छ। तब उसले महादेवको कृपाले परमगति प्राप्त गर्दछ।
17हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हे महाबुद्धिमान्, त्यसको परिक्रमा गरेर मानिसले धारा नामक तीर्थमा जानुपर्छ, जसले सम्पूर्ण पापको नाश गर्दछ।
18हे पुरुषश्रेष्ठ, हे राजन्, त्यहाँ स्नान गरेर मानिस सम्पूर्ण शोकबाट मुक्त हुन्छ।
19हे धर्मात्मा, त्यसपछि त्यस महापर्वतलाई प्रणाम गरेर मानिसले गङ्गाको उद्गममा जानुपर्छ, जो निश्चय नै स्वर्गको द्वारसमान छ। त्यहाँ संयतात्मा भई कोटि नामक तीर्थमा स्नान गर्नुपर्छ।
20तब उसले पुण्डरीक यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको उद्धार गर्दछ। त्यहाँ एक रात बास गरेर मानिसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
21सप्तगङ्गा, त्रिगङ्गा र शक्रावर्तमा विधिपूर्वक पितृ तथा देवताहरूलाई तर्पण अर्पण गरेर मानिस धर्मात्माहरूको लोकमा पूजित हुन्छ।
22त्यसपछि कनखलमा स्नान गरेर र त्यहाँ तीन रात उपवास गरेर मानिसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोक जान्छ।
23हे मनुष्यहरूका शासक, त्यसपछि यात्रीले कपिलवट जानुपर्छ; र त्यहाँ एक रात उपवास गरेर मानिसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
24हे राजाहरूका राजा, हे कुरुश्रेष्ठ, त्यसपछि मानिसले यशस्वी नागराज कपिलकहाँ जानुपर्छ, जो तीनै लोकमा प्रसिद्ध छन्।
25हे मनुष्यहरूका शासक, नागतीर्थमा स्नान गरेर मानिसले हजार कपिला गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
26त्यसपछि मानिसले शन्तनुको ललितक नामक तीर्थमा जानुपर्छ। हे राजन्, त्यहाँ स्नान गर्ने मानिसमाथि कहिल्यै कुनै विपत्ति आउँदैन।
27जुन मानिसले गङ्गा र यमुनाको सङ्गममा स्नान गर्दछ, उसले दस अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको उद्धार गर्दछ।
28हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले सम्पूर्ण संसारमा प्रसिद्ध सुगन्धक जानुपर्छ। उसको आत्मा शुद्ध भएपछि र सम्पूर्ण पाप नष्ट भएपछि ऊ ब्रह्मलोकमा पूजित हुन्छ।
29हे मनुष्यहरूका शासक, त्यसपछि यात्रीले रुद्रावर्त जानुपर्छ। हे राजन्, त्यहाँ स्नान गरेर मानिस देवलोक जान्छ।
30हे पुरुषश्रेष्ठ, गङ्गा र सरस्वतीको सङ्गममा स्नान गरेर मानिसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोक जान्छ।
31भद्रकर्णेश्वर गएर र विधिपूर्वक देवताहरूको पूजा गरेर मानिसमाथि कहिल्यै कुनै विपत्ति आउँदैन; र ऊ देवलोकमा पूजित हुन्छ।
32हे मनुष्यहरूका शासक, त्यसपछि मानिसले कुब्जाम्रक जानुपर्छ; तब उसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोक जान्छ।
33हे मनुष्यहरूका शासक, त्यसपछि यात्रीले अरुन्धतीवट जानुपर्छ। एकाग्र चित्तले र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै समुद्रवमा स्नान गरेर र त्यहाँ तीन रात उपवास गरेर मानिसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ। उसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको उद्धार गर्दछ।
34त्यसपछि मानिसले एकाग्र चित्तले र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै ब्रह्मावर्त जानुपर्छ। उसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र सोमलोक जान्छ।
35यमुनाप्रभव गएर जसले यमुनामा स्नान गर्दछ, उसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोकमा पूजित हुन्छ।
36त्यसपछि तीनै लोकद्वारा पूजित दर्वीसङ्क्रमण नामक तीर्थमा गएर मानिसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोक जान्छ।
37सिद्ध र गन्धर्वहरूले सेवन गरेको सिन्धु गएर र त्यहाँ पाँच रात बास गरेर मानिसले प्रशस्त सुनको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
38त्यसपछि अत्यन्त दुर्गम वेदीमा गएर मानिसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोक जान्छ।
39हे भरतवंशी, ऋषिकुल्या र वसिष्ठ गएर तथा वसिष्ठको दर्शन गरेर अन्य सम्पूर्ण वर्णले ब्राह्मणत्व प्राप्त गर्दछन्।
40ऋषिकुल्या गएर जुन मानिसले त्यहाँ स्नान गर्दछ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ र त्यहाँ पितृ तथा देवताहरूको पूजा गरेर ऊ ऋषिलोक जान्छ।
41हे मनुष्यहरूका शासक, यदि कसैले त्यहाँ एक महिना साग खाएर जीवन बिताउँछ भने, (ऊ पनि ऋषिहरूको लोक जान्छ)। त्यसपछि भृगुतुङ्ग गएर मानिसले अश्वमेध (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ।
42वीरप्रमोक्ष गएर मानिस आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ। हे भरतवंशी, त्यसपछि कीर्तिका र माघ नामक तीर्थमा गएर मानिसले अग्निष्टोम र अतिरात्र (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ। त्यसपछि सन्ध्याको समयमा विद्या नामक उत्तम तीर्थमा जानुपर्छ। जसले त्यहाँ स्नान गर्दछ, उसले सबै प्रकारको ज्ञान प्राप्त गर्दछ। त्यसपछि मानिसले महाश्रममा एक रात बास गर्नुपर्छ, जो सम्पूर्ण पापको नाश गर्न समर्थ छ। त्यहाँ एक पटक मात्र भोजन गरेर मानिसले अनेक पुण्य लोक प्राप्त गर्दछ।
43महालयमा छ दिन उपवास गरेर र एक महिना बास गरेर, उसको आत्मा शुद्ध भएपछि र सम्पूर्ण पाप नष्ट भएपछि, मानिसले प्रशस्त सुनको दानको फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशका दस अघिल्ला तथा दस पछिल्ला पुस्ताको उद्धार गर्दछ।
44त्यसपछि पितामहद्वारा सेवित वेतसिका गएर मानिसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र गणहरूको पद प्राप्त गर्दछ।
45त्यसपछि सिद्धहरूले सेवन गरेको सुन्दरिका नामक तीर्थमा गएर मानिसले रूप-सौन्दर्य प्राप्त गर्दछ — यस्तो पुराणहरूमा देखिन्छ।
46त्यसपछि वासनालाई वशमा राखेर र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै ब्राह्मणी गएर मानिस कमलको रङ भएको विमानमा बसेर ब्रह्मलोक जान्छ।
47त्यसपछि मानिसले सिद्धहरूले सेवन गरेको पवित्र नैमिष जानुपर्छ, जहाँ ब्रह्मा देवताहरूसहित सधैँ बास गर्दछन्।
48नैमिष जाने इच्छा गरेकै मात्रले मानिसका आधा पाप नष्ट हुन्छन्। र त्यहाँ प्रवेश गर्नासाथ ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
49हे भरतवंशी, वीर यात्रीले नैमिषमा एक महिना बास गर्नुपर्छ; किनभने सम्पूर्ण तीर्थ नैमिषमै छन्।
50हे भरतवंशी, त्यहाँ नियमित आहार र संयत आत्माका साथ स्नान गरेर मानिसले अनेक यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
51हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, उसले आफ्नो वंशका माथिका र तलका सात पुस्तालाई पवित्र पार्दछ। जसले नैमिषमा उपवास गरेर आफ्नो प्राण त्याग गर्दछ, ऊ देवलोकमा विहार गर्दछ — यस्तो विद्वान्हरू भन्दछन्। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, नैमिष सधैँ पवित्र र पावन छ।
52गङ्गोद्भेद गएर र त्यहाँ तीन रात उपवास गरेर मानिसले वाजपेयको फल प्राप्त गर्दछ र स्वयं ब्रह्मासमान हुन्छ।
53सरस्वती गएर जसले पितृ तथा देवताहरूलाई तर्पण अर्पण गर्दछ, ऊ निःसन्देह सरस्वतीको लोकमा विहार गर्दछ।
54त्यसपछि मानिसले ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै बाहुदा जानुपर्छ। त्यहाँ एक रात बास गरेर मानिस देवलोकमा पूजित हुन्छ। हे कुरुवंशी, उसले देवसत्र यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
55त्यसपछि मानिसले पवित्र क्षीरवती जानुपर्छ, जो अझ पवित्र प्राणीहरूले घेरिएकी छिन्। त्यहाँ पितृ तथा देवताहरूको पूजा गरेर मानिसले वाजपेय (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ।
56त्यसपछि एकाग्र चित्तले र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै विमलाशोक सरोवर गएर र त्यहाँ एक रात बास गरेर मानिस देवलोकमा पूजित हुन्छ।
57त्यसपछि मानिसले सरयूमा रहेको गोप्रतार नामक उत्तम तीर्थमा जानुपर्छ, जहाँबाट राम आफ्ना सम्पूर्ण सेवक, सैनिक र भारवाहक पशुसहित स्वर्ग गएका थिए। हे राजन्, त्यहाँ शरीर त्याग गर्दा मानिसले त्यस तीर्थको महान् तेज प्राप्त गर्दछ।
58हे भरतवंशी, रामको कृपाले र आफ्नै पुण्यकर्मले — हे मनुष्यहरूका शासक, जुन मानिसले त्यस गोप्रतार नामक तीर्थमा स्नान गर्दछ, उसको शरीर शुद्ध हुन्छ, उसका पाप नष्ट हुन्छन् र ऊ देवलोकमा पूजित हुन्छ।
59हे कुरुवंशी, गोमतीमा रामतीर्थमा स्नान गरेर मानिसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंश पवित्र पार्दछ।
60हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, त्यहाँ शतसहस्रक नामक एउटा तीर्थ छ। नियमित आहार र संयत आत्माका साथ त्यहाँ स्नान गरेर, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, मानिसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
61हे राजन्, त्यसपछि मानिसले भर्तृतीर्थ जानुपर्छ; त्यहाँ मानिसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
62हे राजन्, कोटितीर्थमा स्नान गरेर र गुह (कार्तिकेय) को पूजा गरेर मानिसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ र तेजस्वी हुन्छ।
63त्यसपछि वाराणसी गएर र वृषध्वज (शिव) को पूजा गरेर तथा कपालीह्रदमा स्नान गरेर मानिसले राजसूय यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
64हे कुरुवंशका वर्धक, अविमुक्त गएर यात्रीले देवाधिदेव (शिव) को दर्शन गर्नासाथ ब्रह्महत्याको पापबाट पनि शुद्ध हुन्छ। जुन मानिसले त्यहाँ आफ्नो प्राण त्याग गर्दछ, उसले परम मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
65हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि गोमती र गङ्गाको सङ्गममा रहेको मार्कण्डेयको दुर्गम तीर्थमा, जो सधैँ संसारभरि प्रसिद्ध छ, गएर मानिसले अग्निष्टोम (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको उद्धार गर्दछ।
66त्यसपछि एकाग्र चित्तले र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै गया गएर मानिसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको पनि उद्धार गर्दछ।
67त्यहाँ अक्षयवट नामक तीर्थ छ, जो तीनै लोकमा प्रसिद्ध छ। त्यहाँ पितृहरूलाई जे अर्पण गरिन्छ, त्यो अक्षय हुन्छ — यस्तो भनिएको छ।
68महानदीमा स्नान गरेर र पितृ तथा देवताहरूलाई तर्पण अर्पण गरेर मानिसले शाश्वत लोक प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको पनि उद्धार गर्दछ।
69त्यसपछि धर्मका वनले सुशोभित ब्रह्मसर गएर मानिस रात बित्नासाथ ब्रह्मलोक जान्छ।
70त्यस सरोवरमा ब्रह्माले एउटा श्रेष्ठ यज्ञस्तम्भ बनाएका थिए। जसले त्यस स्तम्भको परिक्रमा गर्दछ, उसले वाजपेय (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ।
71हे राजाहरूका राजा, मानिसले संसारभरि प्रसिद्ध धेनुक जानुपर्छ। हे राजन्, त्यहाँ एक रात बास गरेर र तिल तथा गाईको दान गरेर, उसको आत्मा शुद्ध भएपछि र सम्पूर्ण पाप नष्ट भएपछि, मानिस निश्चय नै सोमलोक जान्छ।
72हे राजन्, त्यहाँ आज पनि एउटा अत्यन्त आश्चर्यजनक चिह्न देख्न पाइन्छ। कपिला गाईहरू आफ्ना बाच्छासहित त्यस पर्वतमा विचरण गर्दथे। हे भरतवंशी, बाच्छासहित ती कपिला गाईहरूका खुरका चिह्न त्यहाँ आजसम्म देखिन्छन्।
73हे राजाहरूका राजा, हे नरेशश्रेष्ठ, हे भरतवंशी, यी खुर-चिह्नहरूमा स्नान गर्दा जुनसुकै पाप गरिएको होस्, ती सबै नष्ट हुन्छन्।
74त्यसपछि मानिसले गृध्रवट जानुपर्छ, जो त्रिशूलधारी देवको स्थान हो। वृषध्वज (शिव) कहाँ गएर मानिसले आफ्नो शरीरमा भस्म लगाउनुपर्छ।
75यदि ऊ ब्राह्मण हो भने, उसले बाह्र वर्षसम्म व्रत-पालनको फल प्राप्त गर्नेछ; र यदि ऊ अन्य वर्णको हो भने, उसका सम्पूर्ण पाप नष्ट हुनेछन्।
76हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, त्यसपछि मानिसले उद्यन्त पर्वतमा जानुपर्छ, जो मधुर स्वरले गुञ्जिरहन्छ। सावित्रीका चरण-चिह्न त्यहाँ आज पनि देखिन्छन्।
77कठोर व्रत भएका जुन ब्राह्मणले त्यहाँ एक पटक मात्र पनि सन्ध्या (वन्दना) गर्दछन्, उनले बाह्र वर्षसम्म सन्ध्या गरेको पुण्य प्राप्त गर्दछन्।
78हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, त्यहाँ योनिद्वार नामक तीर्थ छ। त्यहाँ गएर मानिस पुनर्जन्मको कष्टबाट मुक्त हुन्छ।
79हे राजन्, जुन मानिस शुक्ल र कृष्ण — दुवै पक्षमा गयामा बास गर्दछ, उसले निःसन्देह आफ्नो वंशका माथिका र तलका सात पुस्तालाई पवित्र पार्दछ।
80मानिसले अनेक पुत्रको कामना गर्नुपर्छ, जसले गर्दा तीमध्ये कुनै एक गया जाओस्, अथवा अश्वमेध गरोस्, अथवा नील वृषभ छाडोस्।
81हे राजन्, हे मनुष्यहरूका शासक, त्यसपछि यात्रीले फल्गु जानुपर्छ; उसले अश्वमेध (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र महान् सिद्धि प्राप्त गर्दछ।
82हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले एकाग्र चित्तले धर्मप्रस्थ जानुपर्छ। हे युद्धमा सधैँ अविचल महाराज, त्यहाँ धर्म सधैँ विद्यमान रहन्छन्।
83त्यहाँ कुवाको पानी पिएर, स्नानले आफूलाई शुद्ध पारेर र पितृ तथा देवताहरूलाई तर्पण अर्पण गरेर मानिस आफ्ना पापबाट शुद्ध भई स्वर्ग जान्छ।
84त्यहाँ जितेन्द्रिय ऋषि मतङ्गको आश्रम छ। सम्पूर्ण शोक र दुःखको नाश गर्न समर्थ त्यस मनोहर आश्रममा प्रवेश गर्दा मानिसले गवामयन (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ। त्यहाँ धर्म (को मूर्ति) को स्पर्श गर्दा मानिसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
85हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले ब्रह्माको उत्तम स्थानमा जानुपर्छ। हे राजन्, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ ती ब्रह्माकहाँ गएर मानिसले राजसूय र अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
86हे मनुष्यहरूका शासक, त्यसपछि यात्रीले राजगृह जानुपर्छ। त्यहाँ स्नान गरेर मानिसले (स्वर्गमा) कक्षीवान् (ऋषि) समान आनन्द भोग गर्दछ। त्यहाँ मानिसले पवित्रतापूर्वक यक्षिणीलाई नित्य अर्पण गरिने भेटी ग्रहण गर्नुपर्छ। यक्षिणीको कृपाले मानिस ब्रह्महत्याको पापबाट पनि शुद्ध हुन्छ।
87त्यहाँ मणिनाग गएर मानिसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
88हे भरतवंशी, जसले त्यस तीर्थको कुनै वस्तु खान्छ, ऊ विषालु सर्पले टोकेमा पनि मर्दैन। त्यहाँ एक रात बास गर्दा हजार गाईको दानको फल प्राप्त हुन्छ।
89त्यसपछि मानिसले ब्रह्मर्षि गौतमको मनोहर वनमा जानुपर्छ। अहल्या सरोवरमा स्नान गरेर मानिसले परम उत्तम गति प्राप्त गर्दछ; र श्री प्राप्त गरेर, हे राजन्, उसले श्रेष्ठ समृद्धि पाउँछ।
90हे धर्मात्मा, त्यहाँ तीनै लोकमा प्रसिद्ध एउटा कुवा छ। त्यसमा स्नान गरेर मानिसले वाजपेय (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ।
91त्यहाँ राजर्षि जनकको (अर्को) कुवा छ, जो देवताहरूद्वारा पूजित छ। त्यसमा स्नान गरेर मानिस विष्णुलोक जान्छ।
92त्यसपछि मानिसले विनशन जानुपर्छ, जसले सम्पूर्ण पापको नाश गर्दछ। उसले वाजपेय (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र सोमलोक जान्छ।
93त्यसपछि गण्डकी गएर, जो सम्पूर्ण तीर्थको पानीबाट उत्पन्न भएकी हुन्, मानिसले वाजपेय (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र सूर्यलोक जान्छ।
94त्यसपछि तीनै लोकमा प्रसिद्ध विशल्या नदीमा गएर मानिसले अग्निष्टोम यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोक जान्छ।
95हे धर्मात्मा, त्यसपछि अधिवङ्ग नामक तपस्वीहरूको वनमा गएर, हे महाराज, मानिसले निःसन्देह गुह्यकहरूका बीचमा आनन्द भोग गर्दछ।
96त्यसपछि सिद्धहरूले सेवन गरेको कम्पना नामक नदीमा गएर मानिसले पुण्डरीक यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ र देवलोक जान्छ।
97हे पृथ्वीपति, त्यसपछि माहेश्वरी नामक धारामा गएर मानिसले अश्वमेध (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको उद्धार गर्दछ।
98हे मनुष्यहरूका शासक, देवताहरूको जलाशयमा गएर मानिसमाथि कहिल्यै कुनै विपत्ति आउँदैन; उसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
99त्यसपछि मानिसले एकाग्र चित्तले र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै सोमपद जानुपर्छ। महेश्वरपदमा स्नान गरेर मानिसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
100हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यो सर्वविदित छ कि त्यस तीर्थमा एक करोड तीर्थ छन्। हे राजाहरूका राजा, कछुवाको रूप धारण गरेर एउटा दुष्टबुद्धि असुरले त्यसलाई चोरेर लगिरहेको थियो, तब, हे राजन्, विष्णुले उसबाट त्यो फिर्ता खोसे। हे युद्धमा अविचल वीर, त्यस तीर्थमा स्नान गरेर मानिसले पुण्डरीक (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र विष्णुलोक जान्छ।
101हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले नारायणको स्थानमा जानुपर्छ, हे भरतवंशी, जसको छेउमा विष्णु सधैँ बास गर्दछन्। त्यहाँ ब्रह्मा तथा अन्य देवता, तपस्वी ऋषि, आदित्य, वसु र रुद्रहरूले जनार्दन (कृष्ण) को आराधना गर्दछन्। (त्यस तीर्थमा) अद्भुत कर्म गर्ने विष्णु शालिग्राम नामले प्रसिद्ध भएका छन्।
102तीनै लोकका स्वामी, वरदाता, सनातन विष्णुकहाँ गएर मानिसले अश्वमेधको फल प्राप्त गर्दछ र विष्णुलोक जान्छ।
103हे धर्मात्मा, त्यहाँ एउटा कुवा छ जो सम्पूर्ण पापको नाश गर्न समर्थ छ; त्यस कुवामा चारै समुद्र सधैँ बास गर्दछन्।
104हे राजाहरूका राजा, त्यसमा स्नान गर्नेमाथि कुनै विपत्ति आउँदैन; वरदाता महादेव, सनातन रुद्रकहाँ गएर, जहाँ, हे राजन्, उनी सधैँ बास गर्दछन्, मानिस बादलबाट निस्केको चन्द्रमासमान शोभित हुन्छ। संयत मन र पवित्रताका साथ जातिस्मरमा स्नान गरेर —
105मानिसले त्यहाँको स्नानले निःसन्देह आफ्नो पूर्वजन्मको स्मृति प्राप्त गर्दछ। महेश्वरपुर गएर र वृषध्वज (शिव) को पूजा गरेर मानिसले (त्यस तीर्थमा) उपवास गर्दा निःसन्देह आफ्नो कामनाको पूर्ति प्राप्त गर्दछ। त्यसपछि सम्पूर्ण पापको नाश गर्ने वामनमा गएर र देव हरिकहाँ गएर मानिसमाथि कहिल्यै कुनै विपत्ति आउँदैन। त्यसपछि मानिसले कुशिक नामक आश्रममा जानुपर्छ, जो सम्पूर्ण पापको नाश गर्न समर्थ छ।
106त्यसपछि त्यहाँ कौशिकीमा गएर, जसले महान्भन्दा महान् पापको नाश गर्दछिन्, मानिसले राजसूय यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
107हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले चम्पक नामक उत्तम वनमा जानुपर्छ। त्यहाँ एक रात बास गरेर मानिसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
108त्यसपछि ज्येष्ठिल नामक दुर्गम तीर्थमा गएर र त्यहाँ एक रात बास गरेर मानिसले हजार गाईको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
109हे पुरुषश्रेष्ठ, त्यहाँ महातेजस्विनी देवीसहित जगदीश्वरको दर्शन गरेर मानिस मित्रावरुणको लोक जान्छ। त्यहाँ तीन रात उपवास गरेर मानिसले अग्निष्टोम यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
110नियमित आहार र संयत आत्माका साथ कन्यासंवेद्य गएर, हे पुरुषश्रेष्ठ, मानिस प्रजापति मनुको लोक जान्छ। हे भरतवंशी, कठोर व्रत भएका ऋषिहरू भन्दछन् कि कन्या (नामक तीर्थ) मा जे दान गरिन्छ, त्यो अक्षय हुन्छ।
111तीनै लोकमा प्रसिद्ध निश्चीरा गएर मानिसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ र विष्णुलोक जान्छ। जुन मानिसले निश्चीराको सङ्गममा दान गर्दछ, हे पुरुषश्रेष्ठ, ऊ ब्रह्माको मङ्गलमय लोक जान्छ। त्यहाँ वसिष्ठको आश्रम छ, जो सम्पूर्ण संसारमा प्रसिद्ध छ।
112त्यहाँ स्नान गरेर मानिसले वाजपेय यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ। देवर्षिहरूले सेवन गरेको देवकूट गएर मानिसले अश्वमेध (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र आफ्नो वंशको उद्धार गर्दछ।
113हे राजाहरूका राजा, त्यसपछि मानिसले ऋषि कौशिकको सरोवरमा जानुपर्छ, जहाँ पूर्वकालमा कुशिकका पुत्र विश्वामित्रले (तपस्यामा) सिद्धि प्राप्त गरेका थिए। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, जुन वीर कौशिकमा एक महिना बास गर्दछ —
114उसले एकै महिनामा निःसन्देह अश्वमेध (यज्ञ) को फलस्वरूप पुण्य प्राप्त गर्दछ। जो महाह्रद नामक त्यस सर्वश्रेष्ठ तीर्थमा बास गर्दछ, उसमाथि कहिल्यै कुनै विपत्ति आउँदैन र उसले प्रशस्त सुनको दानको फल प्राप्त गर्दछ।
115वीराश्रममा बास गर्ने कुमार (कार्तिकेय) को दर्शन गरेर मानिसले निःसन्देह अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
116त्यसपछि तीनै लोकमा प्रसिद्ध अग्निधारा गएर र त्यहाँ स्नान गरेर मानिसले अग्निष्टोम यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
117महादेव, वरदाता, सनातन विष्णुकहाँ गएर —
118र गिरिराजको छेउमा रहेको पितामह (ब्रह्मा) को पवित्र जलाशयमा गएर तथा त्यहाँ स्नान गरेर मानिसले अग्निष्टोम यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।
119पितामहको त्यसै जलाशयबाट तीनै लोकमा प्रसिद्ध पवित्रकारिणी (धारा) कुमारधारा निस्कन्छ।
120र त्यहाँ स्नान गरेर मानिसले मनमा यो अनुभव गर्दछ कि उसका सम्पूर्ण कामना पूर्ण भए। छ दिन उपवास गर्दा ऊ ब्रह्महत्याको पापबाट पनि शुद्ध हुन्छ।
121हे धर्मात्मा, त्यसपछि यात्रीले महादेवी गौरीको शिखरमा जानुपर्छ, जो सम्पूर्ण संसारमा प्रसिद्ध छ।
122हे पुरुषश्रेष्ठ, त्यसमा चढेर मानिसले स्तनकुण्ड जानुपर्छ। स्तनकुण्डमा स्नान गरेर मानिसले वाजपेय (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ।
123त्यहाँ स्नान गरेर र पितृ तथा देवताहरूको पूजा गरेर मानिसले अश्वमेध (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र शक्र (इन्द्र) को लोक जान्छ।
124त्यसपछि देवताहरूले सेवन गरेको ताम्रारुण नामक कुवामा गएर, हे मनुष्यहरूका शासक, मानिसले नरमेध यज्ञको फलस्वरूप पुण्य प्राप्त गर्दछ।
125हे राजाहरूमा श्रेष्ठ! त्यसपछि नन्दिनी तीर्थमा देवताहरूको कुवामा गएर मानिसले नरमेध यज्ञ समान फल प्राप्त गर्दछ।
126कालिका, कौशिकी र अरुणाको सङ्गममा स्नान गरेर र त्यहाँ तीन रात उपवास गरेर विद्वान् मानिस आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
127उर्वशी नामक तीर्थमा र त्यसपछि सोमाश्रममा गएर तथा कुम्भकर्णाश्रममा स्नान गरेर बुद्धिमान् मानिस पृथ्वीमा पूजित हुन्छ।
128ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै र व्रतको राम्ररी आचरण गर्दै कोकामुखमा स्नान गर्दा मानिसले आफ्ना पूर्वजन्मको स्मृति प्राप्त गर्दछ — यस्तो पुराणहरूमा देखिन्छ।
129प्राङ्नदी गएर द्विज आफ्ना कामनामा सफल हुन्छ र उसको आत्मा शुद्ध भएपछि तथा सम्पूर्ण पाप नष्ट भएपछि ऊ शक्र (इन्द्र) को लोक जान्छ।
130त्यसपछि ऋषभ नामक द्वीपमा र सम्पूर्ण पापको नाश गर्ने क्रौञ्चनिषूदनमा गएर तथा सरस्वतीमा स्नान गरेर मानिस स्वर्गमा तेजले देदीप्यमान हुन्छ।
131हे महाराज, त्यसपछि ऋषिहरूले सेवन गरेको औद्दालक नामक तीर्थमा स्नान गरेर मानिस आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
132त्यसपछि ब्रह्मर्षिहरूले सेवन गरेको पवित्र धर्मतीर्थमा गएर मानिसले वाजपेय (यज्ञ) को फल प्राप्त गर्दछ र स्वर्गमा पूजित हुन्छ।