नलोपाख्यान पर्व — नल और दमयन्ती का मिलन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 76
संस्कृत
1बृहदश्व उवाच सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्यधीमतः। आगत्य केशिनी सर्वं दमयन्त्यै न्यवेदयत्॥
2दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम्। मातुः सकाशं दुःखार्ता नलदर्शनकाक्षया॥
3परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया। रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छामि वेदितुम्॥
4स वा प्रवेश्यतां माताँ वानुज्ञातुमर्हसि। विदितं वाथवा ज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम्॥
5एवमुक्ता तु वैदा सा देवी भीममब्रवीत्। दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात् स पार्थिवः॥
6सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ। नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः॥ तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्ती नलो नृपः। आविष्टः शोकदुःस्वाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुतः॥
7तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा। तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी॥
8ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी। दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत्॥
9पूर्वं दृष्टस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुका सुप्तामृत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम्॥
10अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम्। अपहाय तु को गच्छेत् पुण्यश्लोकमृते नलम्॥
11किमु तस्य मया बाल्यादपराद्धं महीपतेः। यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान् निद्रयार्दिताम्॥
12साक्षाद् देवानपाहाय वृतो यः स पुरा मया। अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं त्यक्तवान् कथम्॥
13अग्नौ पाणिं गृहीत्वा तु देवानामग्रतस्तथा। भविष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य क्व तद् गतम्॥
14दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम्। शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद् बहु॥
15अतीव कृष्णसाराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत्। परिस्रवन् नलो दृष्ट्वा शोकार्तामिदमब्रवीत्।॥
16मम राज्यं प्रणष्टं यन्नाहं तत् कृतवान् स्वयम्। कलिना तत् कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम्॥
17यत् त्वयाधर्मकृच्छ्रे तु शापेनाभिहतः पुरा। वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां दिवानिशम्॥ स मच्छरीरे त्वच्छापाद् दह्यमानोऽवसत् कलिः। त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नावग्निरिवाहितः॥
18मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः। दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे॥
19विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः। त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत् प्रयोजनम्॥
20कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम्। उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित्॥
21दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात्। भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति॥
22स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः। श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गासुरिरुपस्थितः॥
23दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम्। प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत्॥
24दमयन्त्युवाच न मामर्हसि कल्याण दोषेण परिशङ्कितुम्। मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप॥
25तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः। वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश॥
26ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान् पर्णादो नाम पार्थिव। अभ्यगच्छत् कोसलायामृतुपर्णनिवेशने॥
27तेन वाक्ये कृते सम्यक् प्रतिवाक्ये तथाऽऽहते। उपायोऽयं मया दृष्टो नैषधानयने तव॥
28त्वामृते न हि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते। समर्थो योजनशतं गन्तुमश्चैवर्नराधिप॥
29स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते। यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापि चराम्यहम्॥
30अयं चरति लोकेऽस्मिन् भूतसाक्षी सदागतिः। एव मे मुञ्चतु प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्॥
31यथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा। स मुञ्चतु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्॥
32चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत्। स मुञ्चतु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्॥
33एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यंधारयन्ति वै। विब्रुवन्तु यथा सत्यमेतद् देवास्त्यजन्तु माम्॥
34एवमुक्तस्तथा वायुरन्तरिक्षादभाषत। नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते॥
35राजज्छीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन् परिवत्सरान्॥
36उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया। न ह्यकोछा शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह॥
37उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते। नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया॥
38तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह। देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः॥
39तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाथ भारत। दमयन्त्यां विशङ्कां तामुपाकर्षदरिंदमः॥
40ततस्तद् वस्त्रमजरं प्रावृणोद् वसुधाधिपः। संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपुः॥
41स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा। प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्गय पुण्यश्लोकमनिन्दिता॥
42भैमीमपि नलो राजा भ्राजमनो यथा पुरा। सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत् प्रत्यनन्दत॥
43ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना। परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा॥
44तथैव मलदिग्धाङ्गी परिष्वज्य शुचिस्मिताम्। सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुतः॥
45ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च। भीमायाकथयत् प्रीत्या वैदा जननी नृप॥
46ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहं नलम्। दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम्॥
47ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम्। वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप॥
48गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैषिणौ। वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश्च ह॥
49स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया। सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान् परमां मुदम्॥
50दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम्। अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा॥
51सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा। रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन॥
अंग्रेज़ी
1Brihadashva said: Having learnt all about the mental agony of that righteous and wise one, Keshini came back and spoke everything to Damayanti.
2Thereupon Damayanti sent again Keshini to her mother; as she, sorely aggrieved, was most desirous to see Nala.
3Damayanti said: “Suspecting Bahuka to be Nala, I have examined him several times; but I have some doubt about his appearance, which I like to know myself.
4O mother, with or without the knowledge of my father, make this arrangement for me; either allow him to enter my mansion or give me permission to go to him.”
5Thus spoken by Vaidharbhi, that lady told king Bhima the intention of his daughter, which the king learned.
6O foremost of men, Damayanti obtained the permission of both her father and mother; and thus she caused Nala to enter her own apartments. Unexpectedly beholding Damayanti, prince Nala became oppressed with grief and calamity; as also she was overwhelmed with tears.
7Then that excellent of women, Damayanti, beholding Nala is that plight, was greatly afflicted with sorrow.
8Thereupon, O great king, Damayanti, who was dressed in a red garment, wearing matted hairs and tainted with clay and dust, spoke these words do Bahuka:
9"O Bahuka, did you ever see any men, who, known as virtuous, had gone away leaving his wife asleep in the woods?
10Who excepts that righteous Nala, could go away, abandoning his beloved hand unoffending wife in the woods, when she was overtaken by fatigue?
11What offence did I give to that ruler of the earth since my youth, for which he had gone away forsaking me in the woods; while I was overpowered by sleep?
12Formerly I had selected him as my lord, rejecting the very celestials. Therefore how it was that he should abandon his wife, who am ever devoted and dear to him as also the mother of his children?
13He had taken my hand; and, before the fire and in the presence of all the gods, he had pledged that he would truly be mine. But where now was that pledge gone?"
14O chastiser of foes, while Damayanti was speaking all these, tears of sorrow flowed copiously from her eyes.
15When Nala saw her thus oppressed with sorrow, he also shed tears from his eyes, which were black like those of the gazelle, with red extremities; and addressed her, saying:
16"O timid one, the loss of my kingdom was not wrought by me. It was done by Kali, on whose account I had abandoned you in the woods.
17O best of virtuous ladies, long ago you cursed Kali, while you were living in the forest, greatly afflicted with sorrow and burning in grief for me day and night. Since then Kali, burning with that curse, was living in my body. As a matter of fact, Kali, burning with your curse, was always dwelling within me, as fire dwells within fire.
18Now he had been vanquished by my observances and devotion. Therefore, auspicious one, there will be an end of our sorrows.
19O you of round hips, leaving me, the wretched one had gone away. It is for this that I could come here. Indeed, in my coming here I have no other object than to get you back.
20O timid one, is it possible that a lady, forsaking her dear and devoted lord, will ever select a second husband like yourself?
21At the command of the monarch, the messengers are roving all over the world, proclaiming that the daughter of king Bhima would surely choose a second husband.
22And like an unchaste woman, she would choose one, worthy of her, whomever she likes. Hearing this, the royal son of Vangasura had arrived here with all speed."
23Hearing these weeping of Nala, Damayanti became greatly terrified; and she, trembling with fear and with folded hands, spoke these words.
24Damayanti said : O ruler of the Nishadhas, O blessed one, it behoves you not to suspect any fault in me; for I have selected you as my husband, discarding all the celestials.
25With a view to bring you here, the Brahmanas had gone away in all directions, (to the ten points of the horizon) singing my words, composed in ballads.
26At length, a learned Brahmana, known by the name of Parnada, found you out, O monarch, in the palace of Rituparna in the kingdom of Koshala.
27It was after hearing his words and your proper answer thereto, that I devised this project in order to receive the king of the Nishadhas back.
28O ruler of the earth, O'foremost of the kings, there is none else in this world, who is able to journey, with the help of steeds, a hundred yojanas in a single day.
29O lord of the earth, touching these your feet, I can truly swear that even in thought I have not committed any sort of crime.
30Let the all-seeing air, that always moves about the whole world, take away my life, if I have committed any sin.
31Let the sun of bright rays, that always travels over the sky, take away, my life, if I have committed any sin.
32Let the moon, that lives in the heart of all creatures as a witness, take away my life, if I have committed any sin.
33Let the three gods, that preside over the whole of the three worlds, relate the whole history truly; or let them abandon me today.
34Brihadashva said : Thus spoken the wind-god addressed from above, saying, “O Nala, I tell you the truth that she had not committed any sin.
35O monarch, protected by Damayanti, the honour of your family, even as the wealth, has much increased. We bear testimony to this, as we have been her protectors for the last three years.
36This unrivalled project was planned by her for your sake: for, except you, there is no other person in this world who can clear in a single day an hundred yojanas.
37O ruler of the earth, the daughter of king Bhima has been obtained by you; as also you have been obtained by Bhaimi. You should hold no doubt about her conduct. Be you united with your consort."
38While the wind-god was thus speaking, there was a downfall of floral showers; as also the divine kettle-drum played and auspicious breezes began to blow.
39O son of the Bharata race, seeing this greatest wonder, king Nala, the chastiser of foes, threw away all doubts regarding the character of Damayanti.
40Thereupon the ruler of the earth put on a fresh garment; and, then remembering that king of serpents, assumed his original form.
41Beholding her husband in his original form, the faultless daughter of king Bhima embraced the righteous one and wept bitterly.
42King Nala, again, embraced the daughter of Bhima, who was attached to him as before; as well as he embraced his two children; and thus felt great satisfaction.
43Thereupon the lady, of beautiful face and of large eyes, hiding her face in his bosom, became overwhelmed with grief and began to sigh heavily.
44That foremost of men, overwhelmed as he was with grief, stood in silence for some time, while embracing that lady of blameless smiles, who herself was covered with dust.
45O monarch, thereupon the mother of Vaidharbhi, with a glad heart, informed king Bhima all that had passed between Nala and Damayanti.
46The great king said in reply: “Tomorrow I shall see Nala with Damayanti by his side, after he shall have sanctified himself (by bath and prayers). Let him dwell in peace this day."
47O king, thercupon the happy pair passed the night at ease, relating to each other the past events of their wanderings in the forest.
48Both the princess of Vidharbha and Nala began to dwell most happily in the palace of king Bhima, desirous to make each other happy.
49Then in the fourth year, (after his exile) king Nala, regained his wife and had all his desires satisfied; and thus once more he enjoyed the highest pleasure.
50Damayanti on the other hand, exceedingly satisfied to recover her husband, was even as the fields of half-born seedlings are highly benefited to receive a shower.
51When the daughter of the king and thus egained her husband, all her weariness had disappeared, as well as all her anxieties. She herself became elated with joy and blazed forth in her native beauty like the night, that is favoured by the uninterrupted rising of the moon.
हिन्दी
1बृहदश्व ने कहा — उस धर्मात्मा तथा बुद्धिमान् पुरुष की मानसिक व्यथा के विषय में सब कुछ जानकर केशिनी लौट आईं और उन्होंने दमयन्ती से सब कह दिया।
2तदनन्तर दमयन्ती ने केशिनी को पुनः अपनी माता के पास भेजा; क्योंकि वे अत्यन्त दुःखी होकर नल को देखने के लिए अत्यन्त उत्सुक थीं।
3दमयन्ती ने कहा — "बाहुक को नल समझकर मैंने अनेक बार उसकी परीक्षा की है; किन्तु उसके रूप के विषय में मुझे कुछ सन्देह है, जिसे मैं स्वयं जानना चाहती हूँ।
4हे माता, मेरे पिता को ज्ञात हो अथवा न हो, आप मेरे लिए यह व्यवस्था कीजिए — या तो उसे मेरे भवन में आने दीजिए, या मुझे उसके पास जाने की अनुमति दीजिए।"
5वैदर्भी के इस प्रकार कहने पर उस देवी ने राजा भीम को अपनी पुत्री का अभिप्राय बताया, जिसे राजा ने जान लिया।
6हे नरश्रेष्ठ, दमयन्ती ने अपने माता-पिता दोनों की अनुमति प्राप्त की; और इस प्रकार उन्होंने नल को अपने ही कक्षों में बुलवाया। दमयन्ती को अकस्मात् देखकर राजकुमार नल शोक तथा विपत्ति से अभिभूत हो गए; और वे भी अश्रुओं से भर गईं।
7तब उन नारीश्रेष्ठा दमयन्ती ने नल को उस दशा में देखकर अत्यन्त शोक अनुभव किया।
8हे महाराज, तदनन्तर रक्तवस्त्र धारण किए, जटा बाँधे तथा मिट्टी और धूल से मलिन दमयन्ती ने बाहुक से ये वचन कहे —
9"हे बाहुक, क्या तुमने कभी ऐसा कोई पुरुष देखा है, जो धर्मात्मा कहलाता हो और फिर भी अपनी पत्नी को वन में सोता छोड़कर चला गया हो?
10उस धर्मात्मा नल के अतिरिक्त और कौन अपनी प्रिय तथा निरपराध पत्नी को, जब वह थकान से चूर थी, वन में त्यागकर चला जा सकता था?
11मैंने अपनी तरुणाई से लेकर अब तक उन भूपाल का ऐसा कौन-सा अपराध किया था, जिसके कारण वे मुझे निद्रा से अभिभूत अवस्था में वन में त्यागकर चले गए?
12पहले मैंने साक्षात् देवताओं को भी अस्वीकार करके उन्हें अपना स्वामी चुना था। फिर यह कैसे हुआ कि उन्होंने अपनी उस पत्नी को त्याग दिया, जो सदा उनके प्रति अनुरक्त और प्रिय है तथा उनकी सन्तानों की माता भी है?
13उन्होंने मेरा पाणिग्रहण किया था; और अग्नि के समक्ष तथा समस्त देवताओं की उपस्थिति में यह प्रतिज्ञा की थी कि वे सचमुच मेरे ही रहेंगे। किन्तु अब वह प्रतिज्ञा कहाँ चली गई?"
14हे शत्रुदमन, दमयन्ती जब ये सब वचन कह रही थीं, तब उनके नेत्रों से शोक के अश्रु अविरल बहते रहे।
15जब नल ने उन्हें इस प्रकार शोक से अभिभूत देखा, तब उनके भी नेत्रों से — जो मृग के नेत्रों के समान कृष्ण वर्ण के तथा लाल कोरों वाले थे — अश्रु बह निकले; और उन्होंने उनसे कहा —
16"हे भीरु, मेरे राज्य का नाश मेरे द्वारा नहीं हुआ। वह कलि द्वारा किया गया, जिसके कारण मैंने तुम्हें वन में त्याग दिया था।
17हे साध्वियों में श्रेष्ठ, बहुत पहले, जब तुम वन में निवास कर रही थीं, शोक से अत्यन्त पीड़ित और मेरे लिए दिन-रात दुःख में जलती हुई, तब तुमने कलि को शाप दिया था। तभी से उस शाप से जलता हुआ कलि मेरे शरीर में निवास कर रहा था। वस्तुतः तुम्हारे शाप से दग्ध कलि सदा मेरे भीतर वैसे ही बसा रहा, जैसे अग्नि के भीतर अग्नि बसती है।
18अब वह मेरे व्रतों तथा तपोनिष्ठा से पराजित हो चुका है। अतः हे कल्याणी, अब हमारे दुःखों का अन्त होगा।
19हे पृथुनितम्बे, वह अधम मुझे छोड़कर चला गया है। इसी कारण मैं यहाँ आ सका हूँ। वस्तुतः यहाँ आने में तुम्हें पुनः प्राप्त करने के अतिरिक्त मेरा और कोई प्रयोजन नहीं है।
20हे भीरु, क्या यह सम्भव है कि कोई स्त्री अपने प्रिय तथा अनुरक्त स्वामी को त्यागकर तुम्हारी भाँति दूसरा पति वरण करे?
21राजा की आज्ञा से दूत समस्त पृथ्वी पर घूम रहे हैं और यह घोषणा कर रहे हैं कि राजा भीम की पुत्री निश्चय ही दूसरा पति वरण करेंगी।
22और वे स्वैरिणी स्त्री की भाँति अपने योग्य जिस किसी को चाहेंगी, उसी को वरण कर लेंगी। यह सुनकर वंगसुर का राजपुत्र पूरे वेग से यहाँ आ पहुँचा है।"
23नल के ये विलापयुक्त वचन सुनकर दमयन्ती अत्यन्त भयभीत हो गईं; और भय से काँपती हुई, हाथ जोड़कर उन्होंने ये वचन कहे।
24दमयन्ती ने कहा — हे निषधराज, हे भाग्यवान्, आपको मुझमें किसी दोष की शंका नहीं करनी चाहिए; क्योंकि मैंने समस्त देवताओं को त्यागकर आपको ही अपना पति चुना था।
25आपको यहाँ लाने के उद्देश्य से ब्राह्मण समस्त दिशाओं में (क्षितिज की दसों दिशाओं में) गए थे और गीतों में रचे हुए मेरे वचनों को गाते फिरते थे।
26अन्ततः पर्णाद नाम से विख्यात एक विद्वान् ब्राह्मण ने, हे राजन्, कोशल राज्य में ऋतुपर्ण के प्रासाद में आपको ढूँढ़ निकाला।
27उनके वचन तथा उन पर आपके यथोचित उत्तर को सुनने के पश्चात् ही मैंने निषधराज को पुनः प्राप्त करने के लिए यह उपाय रचा।
28हे पृथ्वीपते, हे नृपश्रेष्ठ, इस संसार में और कोई ऐसा नहीं है, जो अश्वों की सहायता से एक ही दिन में सौ योजन की यात्रा कर सके।
29हे भूपते, आपके इन चरणों का स्पर्श करके मैं सत्य शपथ ले सकती हूँ कि मैंने मन से भी किसी प्रकार का अपराध नहीं किया।
30यदि मैंने कोई पाप किया हो, तो समस्त संसार में सदा विचरण करने वाला सर्वदर्शी वायु मेरे प्राण हर ले।
31यदि मैंने कोई पाप किया हो, तो आकाश में सदा भ्रमण करने वाला देदीप्यमान किरणों वाला सूर्य मेरे प्राण हर ले।
32यदि मैंने कोई पाप किया हो, तो समस्त प्राणियों के हृदय में साक्षी रूप में निवास करने वाला चन्द्रमा मेरे प्राण हर ले।
33सम्पूर्ण त्रिलोक के अधिष्ठाता वे तीनों देव सारा वृत्तान्त सत्यतापूर्वक कह दें; अथवा वे आज मेरा परित्याग कर दें।
34बृहदश्व ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर वायुदेव ने ऊपर से सम्बोधित करते हुए कहा — "हे नल, मैं तुमसे सत्य कहता हूँ कि इसने कोई पाप नहीं किया।
35हे राजन्, दमयन्ती द्वारा रक्षित तुम्हारे कुल का सम्मान, वैसे ही जैसे उसका धन, अत्यधिक बढ़ा है। हम इसकी साक्षी देते हैं, क्योंकि विगत तीन वर्षों से हम ही इसके रक्षक रहे हैं।
36यह अनुपम उपाय इसने तुम्हारे ही लिए रचा था; क्योंकि तुम्हारे अतिरिक्त इस संसार में और कोई पुरुष नहीं, जो एक ही दिन में सौ योजन पार कर सके।
37हे पृथ्वीपते, राजा भीम की पुत्री तुम्हें प्राप्त हो गई है; और भैमी को भी तुम प्राप्त हो गए हो। तुम्हें इसके आचरण पर कोई सन्देह नहीं करना चाहिए। तुम अपनी पत्नी के साथ मिल जाओ।"
38वायुदेव के इस प्रकार कहते समय पुष्पों की वर्षा हुई; और दिव्य दुन्दुभि बज उठी तथा मंगलमय वायु बहने लगी।
39हे भरतवंशी, इस महान् आश्चर्य को देखकर शत्रुदमन राजा नल ने दमयन्ती के चरित्र सम्बन्धी समस्त सन्देह त्याग दिए।
40तदनन्तर उन भूपाल ने शुद्ध वस्त्र धारण किया; और फिर उस नागराज का स्मरण करके अपना मूल रूप धारण कर लिया।
41अपने पति को मूल रूप में देखकर राजा भीम की निर्दोष पुत्री ने उन धर्मात्मा का आलिंगन किया और फूट-फूटकर रोईं।
42राजा नल ने भी भीम की पुत्री को, जो पहले की भाँति ही उनमें अनुरक्त थीं, गले लगाया; तथा अपने दोनों बालकों को भी हृदय से लगाया; और इस प्रकार उन्हें महान् सन्तोष हुआ।
43तदनन्तर वह सुमुखी तथा विशाललोचना देवी अपना मुख उनके वक्षःस्थल में छिपाकर शोक से अभिभूत हो गईं और गहरी साँसें भरने लगीं।
44वे नरश्रेष्ठ भी शोक से अभिभूत होकर कुछ समय तक मौन खड़े रहे, और धूल से ढँकी हुई उस निर्दोष मुस्कान वाली देवी को अपने आलिंगन में लिए रहे।
45हे राजन्, तदनन्तर वैदर्भी की माता ने प्रसन्न हृदय से राजा भीम को वह सब बताया, जो नल और दमयन्ती के बीच हुआ था।
46उस महाराज ने उत्तर में कहा — "कल मैं नल को दमयन्ती सहित देखूँगा, जब वे (स्नान तथा सन्ध्या-वन्दन से) अपने को पवित्र कर चुकेंगे। आज का दिन वे शान्तिपूर्वक व्यतीत करें।"
47हे राजन्, तदनन्तर वह सुखी दम्पती वन में हुए अपने भ्रमण की बीती घटनाएँ एक-दूसरे को सुनाते हुए सुखपूर्वक रात्रि व्यतीत करने लगे।
48विदर्भ की राजकुमारी तथा नल — दोनों एक-दूसरे को सुखी करने की इच्छा से राजा भीम के प्रासाद में परम सुखपूर्वक रहने लगे।
49तब चौथे वर्ष में (अपने निर्वासन के पश्चात्) राजा नल ने अपनी पत्नी को पुनः प्राप्त किया और उनकी समस्त कामनाएँ पूर्ण हुईं; और इस प्रकार उन्होंने एक बार फिर परम आनन्द का उपभोग किया।
50दूसरी ओर अपने पति को पुनः पाकर अत्यन्त सन्तुष्ट दमयन्ती की दशा वैसी ही थी, जैसी अधउगे अंकुरों वाले खेतों की वर्षा पाकर होती है।
51जब राजा की पुत्री ने इस प्रकार अपने पति को पुनः प्राप्त कर लिया, तब उनकी समस्त थकान तथा समस्त चिन्ताएँ जाती रहीं। वे स्वयं हर्ष से उल्लसित हो उठीं और अपने स्वाभाविक सौन्दर्य में वैसे ही देदीप्यमान हुईं, जैसे चन्द्रमा के अविच्छिन्न उदय से अनुगृहीत रात्रि।
नेपाली
1बृहदश्वले भने — त्यस धर्मात्मा तथा बुद्धिमान् पुरुषको मानसिक व्यथाबारे सबै थाहा पाएर केशिनी फर्किन् र उनले दमयन्तीलाई सबै भनिन्।
2त्यसपछि दमयन्तीले केशिनीलाई पुनः आफ्नी आमाकहाँ पठाइन्; किनभने उनी अत्यन्त दुःखित भई नललाई हेर्न अत्यन्तै उत्सुक थिइन्।
3दमयन्तीले भनिन् — "बाहुकलाई नल सम्झेर मैले धेरै पटक उनको परीक्षा गरेकी छु; तर उनको रूपको विषयमा मलाई केही सन्देह छ, जुन म आफैँ थाहा पाउन चाहन्छु।
4हे आमा, मेरा बुबालाई थाहा होस् वा नहोस्, तपाईं मेरा लागि यो व्यवस्था गर्नुहोस् — कि त उनलाई मेरो भवनमा आउन दिनुहोस्, कि त मलाई उनीकहाँ जाने अनुमति दिनुहोस्।"
5वैदर्भीले यसरी भनेपछि ती देवीले राजा भीमलाई आफ्नी छोरीको अभिप्राय बताइन्, जुन राजाले थाहा पाए।
6हे नरश्रेष्ठ, दमयन्तीले आफ्ना बुबाआमा दुवैको अनुमति प्राप्त गरिन्; र यसरी उनले नललाई आफ्नै कक्षमा बोलाइन्। दमयन्तीलाई अकस्मात् देखेर राजकुमार नल शोक तथा विपत्तिले अभिभूत भए; र उनी पनि आँसुले भरिइन्।
7तब ती नारीश्रेष्ठा दमयन्तीले नललाई त्यस दशामा देखेर अत्यन्त शोक अनुभव गरिन्।
8हे महाराज, त्यसपछि रातो वस्त्र धारण गरेकी, जटा बाँधेकी तथा माटो र धूलोले मलिन दमयन्तीले बाहुकलाई यी वचन भनिन् —
9"हे बाहुक, के तिमीले कहिल्यै यस्तो कुनै पुरुष देखेका छौ, जो धर्मात्मा भनिन्छ र तैपनि आफ्नी पत्नीलाई वनमा सुतिरहेको छोडेर गएको होस्?
10त्यस धर्मात्मा नलबाहेक अरू कसले आफ्नी प्रिय तथा निरपराध पत्नीलाई, जब उनी थकानले चुर थिइन्, वनमा त्यागेर जान सक्थ्यो?
11मैले आफ्नो तरुण अवस्थादेखि अहिलेसम्म ती भूपालको कस्तो अपराध गरेकी थिएँ, जसका कारण उनी मलाई निद्राले अभिभूत अवस्थामा वनमा त्यागेर गए?
12पहिले मैले साक्षात् देवताहरूलाई पनि अस्वीकार गरेर उनलाई आफ्नो स्वामी छानेकी थिएँ। अनि यो कसरी भयो कि उनले आफ्नी त्यस पत्नीलाई त्यागे, जो सधैँ उनीप्रति अनुरक्त र प्रिय छिन् तथा उनका सन्तानकी आमा पनि हुन्?
13उनले मेरो पाणिग्रहण गरेका थिए; र अग्निको सामु तथा सम्पूर्ण देवताको उपस्थितिमा यो प्रतिज्ञा गरेका थिए कि उनी साँच्चै मेरै हुनेछन्। तर अब त्यो प्रतिज्ञा कहाँ गयो?"
14हे शत्रुदमन, दमयन्तीले जब यी सबै वचन भनिरहेकी थिइन्, तब उनका आँखाबाट शोकका आँसु अविरल बगिरहे।
15जब नलले उनलाई यसरी शोकले अभिभूत देखे, तब उनका पनि आँखाबाट — जो मृगका आँखाजस्तै कालो र राता कुना भएका थिए — आँसु बगे; र उनले उनलाई भने —
16"हे भीरु, मेरो राज्यको नाश ममार्फत भएको होइन। त्यो कलिद्वारा गरिएको थियो, जसका कारण मैले तिमीलाई वनमा त्यागेको थिएँ।
17हे साध्वीहरूमा श्रेष्ठ, धेरै पहिले, जब तिमी वनमा बसिरहेकी थियौ, शोकले अत्यन्त पीडित र मेरा लागि दिनरात दुःखमा जलिरहेकी, तब तिमीले कलिलाई श्राप दिएकी थियौ। त्यसैबेलादेखि त्यस श्रापले जलिरहेको कलि मेरो शरीरमा बसिरहेको थियो। वास्तवमा तिम्रो श्रापले दग्ध कलि सधैँ मभित्र त्यसै गरी बसिरह्यो, जसरी अग्निभित्र अग्नि बस्छ।
18अब ऊ मेरा व्रत तथा तपोनिष्ठाले पराजित भइसकेको छ। त्यसैले हे कल्याणी, अब हाम्रा दुःखको अन्त्य हुनेछ।
19हे पृथुनितम्बे, त्यो अधम मलाई छोडेर गइसक्यो। यसै कारण म यहाँ आउन सकेँ। वास्तवमा यहाँ आउनुमा तिमीलाई पुनः प्राप्त गर्नुबाहेक मेरो अरू कुनै प्रयोजन छैन।
20हे भीरु, के यो सम्भव छ कि कुनै स्त्रीले आफ्नो प्रिय तथा अनुरक्त स्वामीलाई त्यागेर तिमीजस्तै दोस्रो पति वरण गरोस्?
21राजाको आज्ञाले दूतहरू सम्पूर्ण पृथ्वीमा घुमिरहेका छन् र यो घोषणा गरिरहेका छन् कि राजा भीमकी छोरीले निश्चय नै दोस्रो पति वरण गर्नेछिन्।
22र उनी स्वैरिणी स्त्रीझैँ आफ्नो योग्य जसलाई मन पराउँछिन्, उसैलाई वरण गर्नेछिन्। यो सुनेर वङ्गसुरका राजपुत्र पूरा वेगले यहाँ आइपुगेका छन्।"
23नलका यी विलापयुक्त वचन सुनेर दमयन्ती अत्यन्त भयभीत भइन्; र भयले काम्दै, हात जोडेर उनले यी वचन भनिन्।
24दमयन्तीले भनिन् — हे निषधराज, हे भाग्यवान्, तपाईंले ममा कुनै दोषको शङ्का गर्नुहुँदैन; किनभने मैले सम्पूर्ण देवतालाई त्यागेर तपाईंलाई नै आफ्नो पति छानेकी थिएँ।
25तपाईंलाई यहाँ ल्याउने उद्देश्यले ब्राह्मणहरू सम्पूर्ण दिशामा (क्षितिजका दसै दिशामा) गएका थिए र गीतमा रचिएका मेरा वचन गाउँदै हिँडेका थिए।
26अन्ततः पर्णाद नामले विख्यात एक विद्वान् ब्राह्मणले, हे राजन्, कोशल राज्यमा ऋतुपर्णको प्रासादमा तपाईंलाई खोजी निकाले।
27उनका वचन तथा तीमाथि तपाईंको यथोचित उत्तर सुनेपछि नै मैले निषधराजलाई पुनः प्राप्त गर्न यो उपाय रचेकी थिएँ।
28हे पृथ्वीपते, हे नृपश्रेष्ठ, यस संसारमा अरू कोही यस्तो छैन, जो घोडाहरूको सहायताले एकै दिनमा सय योजनको यात्रा गर्न सकोस्।
29हे भूपते, तपाईंका यी चरण स्पर्श गरेर म साँचो शपथ लिन सक्छु कि मैले मनले पनि कुनै प्रकारको अपराध गरेकी छैनँ।
30यदि मैले कुनै पाप गरेकी छु भने, सम्पूर्ण संसारमा सधैँ विचरण गर्ने सर्वदर्शी वायुले मेरो प्राण हरण गरोस्।
31यदि मैले कुनै पाप गरेकी छु भने, आकाशमा सधैँ भ्रमण गर्ने देदीप्यमान किरण भएको सूर्यले मेरो प्राण हरण गरोस्।
32यदि मैले कुनै पाप गरेकी छु भने, सम्पूर्ण प्राणीको हृदयमा साक्षीका रूपमा बस्ने चन्द्रमाले मेरो प्राण हरण गरोस्।
33सम्पूर्ण त्रिलोकका अधिष्ठाता ती तीनै देवले सारा वृत्तान्त सत्यतापूर्वक भनिदिऊन्; अथवा तिनले आज मेरो परित्याग गरून्।
34बृहदश्वले भने — यसरी भनिएपछि वायुदेवले माथिबाट सम्बोधन गर्दै भने — "हे नल, म तिमीलाई सत्य भन्छु कि यिनले कुनै पाप गरेकी छैनन्।
35हे राजन्, दमयन्तीद्वारा रक्षित तिम्रो कुलको सम्मान, जसरी त्यसको धन, त्यसै गरी निकै बढेको छ। हामी यसको साक्षी दिन्छौँ, किनभने विगत तीन वर्षदेखि हामी नै यिनका रक्षक रहेका छौँ।
36यो अनुपम उपाय यिनले तिम्रैका लागि रचेकी थिइन्; किनभने तिमीबाहेक यस संसारमा अरू कुनै पुरुष छैन, जसले एकै दिनमा सय योजन पार गर्न सकोस्।
37हे पृथ्वीपते, राजा भीमकी छोरी तिमीले प्राप्त गरेका छौ; र भैमीले पनि तिमीलाई प्राप्त गरेकी छिन्। तिमीले यिनको आचरणमा कुनै सन्देह गर्नुहुँदैन। तिमी आफ्नी पत्नीसँग मिल।"
38वायुदेवले यसरी भन्दै गर्दा पुष्पवृष्टि भयो; र दिव्य दुन्दुभि बज्यो तथा मङ्गलमय वायु बहन थाल्यो।
39हे भरतवंशी, यो महान् आश्चर्य देखेर शत्रुदमन राजा नलले दमयन्तीको चरित्रसम्बन्धी सम्पूर्ण सन्देह त्यागे।
40त्यसपछि ती भूपालले शुद्ध वस्त्र धारण गरे; र अनि त्यस नागराजको सम्झना गरेर आफ्नो मूल रूप धारण गरे।
41आफ्ना पतिलाई मूल रूपमा देखेर राजा भीमकी निर्दोष छोरीले ती धर्मात्मालाई अङ्गालो हालिन् र डाँको छोडेर रोइन्।
42राजा नलले पनि भीमकी छोरीलाई, जो पहिलेझैँ नै उनीप्रति अनुरक्त थिइन्, अङ्गालो हाले; तथा आफ्ना दुवै बालकलाई पनि छातीमा टाँसे; र यसरी उनलाई महान् सन्तोष भयो।
43त्यसपछि ती सुमुखी तथा विशाललोचना देवीले आफ्नो मुख उनको छातीमा लुकाएर शोकले अभिभूत भइन् र गहिरो सास फेर्न थालिन्।
44ती नरश्रेष्ठ पनि शोकले अभिभूत भई केही समय मौन उभिइरहे, र धूलोले ढाकिएकी त्यस निर्दोष मुस्कान भएकी देवीलाई आफ्नो अङ्गालोमा लिइरहे।
45हे राजन्, त्यसपछि वैदर्भीकी आमाले प्रसन्न हृदयले राजा भीमलाई ती सबै कुरा बताइन्, जो नल र दमयन्तीबीच भएका थिए।
46ती महाराजले उत्तरमा भने — "भोलि म नललाई दमयन्तीसहित हेर्नेछु, जब उनले (स्नान तथा सन्ध्यावन्दनद्वारा) आफूलाई पवित्र गरिसक्नेछन्। आजको दिन उनी शान्तिपूर्वक बिताऊन्।"
47हे राजन्, त्यसपछि ती सुखी दम्पतीले वनमा भएका आफ्ना भ्रमणका बितेका घटना एकअर्कालाई सुनाउँदै सुखपूर्वक रात बिताए।
48विदर्भकी राजकुमारी तथा नल — दुवै एकअर्कालाई सुखी पार्ने इच्छाले राजा भीमको प्रासादमा परम सुखपूर्वक बस्न थाले।
49तब चौथो वर्षमा (आफ्नो निर्वासनपछि) राजा नलले आफ्नी पत्नीलाई पुनः प्राप्त गरे र उनका सम्पूर्ण कामना पूर्ण भए; र यसरी उनले एक पटक फेरि परम आनन्द उपभोग गरे।
50अर्कातिर आफ्नो पति पुनः पाएर अत्यन्त सन्तुष्ट दमयन्तीको दशा त्यस्तै थियो, जस्तो आधा उम्रेका बिरुवा भएका खेतको वर्षा पाएपछि हुन्छ।
51जब राजाकी छोरीले यसरी आफ्नो पति पुनः प्राप्त गरिन्, तब उनका सम्पूर्ण थकान तथा सम्पूर्ण चिन्ता हराए। उनी स्वयं हर्षले उल्लसित भइन् र आफ्नो स्वाभाविक सौन्दर्यमा त्यसै गरी देदीप्यमान भइन्, जसरी चन्द्रमाको अविच्छिन्न उदयले अनुगृहीत रात्रि।