नलोपाख्यान पर्व — दमयन्ती की सार्थवाह-दल से भेंट
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 64
संस्कृत
1बृहदश्व उवाच सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा। वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम्॥
2सिंहद्वीपिरुरुव्याघ्रमहिषर्क्षगणैर्युतम्। नानापक्षिगणाकीर्णं म्लेच्छतस्करसेवितम्॥
3शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेगदकिंशुकैः। अर्जुनारिष्टसंछन्नं स्यन्दनैश्च सशाल्मलैः॥ जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरसालवेत्रसमाकुलम्। पद्मकामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम्॥ बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम्। प्रियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः॥
4नानाधानुशतैर्नद्धान् विविधानपि चाचलान्। निकुञ्जान् परिसंघुष्टान् दरीश्चाद्भुतदर्शनाः॥
5नदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्च मृगद्विजान्। सा बहून् भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान्॥ पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः। सरितो निर्झराश्चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान्॥
6यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी। महिषांश्च वराहांश्च ऋक्षांश्च वनपन्नगान्॥ तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया युता। वैदर्भी विचरत्येका नलमन्वेषती तदा॥
7नाबिभ्यत् सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित्। दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनपीडिता॥
8विदर्भतनया राजन् विललाप सुदुःखिता। भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलमथाश्रिता॥
9दमयन्त्युवाच व्यूढोरस्क महाबाहो नैषधानां जनाधिप। क्व नु राजन् गतोऽस्यद्य विसृज्यविजने वने॥ अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः। कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे॥
10यत् त्वयोक्तं नरश्रेष्ठ तत् समक्षं महाद्युते। स्मर्तुमर्हसि कल्याणा वचनं पार्थिवर्षभ॥
11यच्चोक्तं विहगैर्हसैः समीपे तव भूभिप। मत्समक्षं यदुक्तं च तदवेक्षितुमर्हसि॥
12चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः। स्वधीता मनुजव्याघ्र सत्यमेकं किलैकतः॥
13तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर। उक्तवानसि यद् वीर मत्सकाशे पुरा वचः॥
14हा वीर नल नामाहं नष्टा किल तवानघा अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे॥
15कर्षयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः। अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि॥
16न मे त्वदन्या काचिद्धि प्रियास्तीत्यब्रवीः सदा। तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारती नृप॥
17उन्मत्तां विलपन्ती मां भार्यामिष्टां नराधिप। ईप्सितामीप्सितोऽसि त्वं किं मां न प्रतिभाषसे॥
18कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिय। वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत॥ यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन। न मानयसि मामार्य रुदन्तीमरिकर्शन॥
19महाराज महारण्ये अहमेकाकिनी सती। दमयन्त्यभिभाषे त्वां किं मां न प्रतिभाषसे।॥
20कुलशीलोपसम्पन्न चारुसर्वाङ्गशोभन। नाद्य त्वां प्रतिपश्यामि गिरावस्मिन् नरोत्तम॥
21वने चास्मिन् महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते। शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिय॥ प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन। कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता॥
22कच्चिद् दृष्टस्त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः। को नु मे वाथ प्रष्टव्यो वनेऽस्मिन् प्रस्थितं नलम्॥
23अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम्। यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम्॥ अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम्।
24अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दष्ट्रो महाहनुः॥ शार्दूलोऽभिमुखोऽभ्येति व्रजाम्येनमशङ्किता। भवान् मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन् कानने प्रभुः॥
25विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम्। निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनः॥
26पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम्। आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः॥
27अथवा त्वं वनपते नलं यदि न शंससि। मां खादय मृगश्रेष्ठ दुःखादस्माद् विमोचय॥
28श्रुत्वारण्ये विलपितं न मामाश्वासयत्ययम्। यात्येतां स्वादुसलिलामापगां सागरंगमाम्॥
29इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैः। विराजद्भिरिवानेकै कवणमनोरमैः॥
30नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम्। अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोत्थितम्॥
31सिंहशार्दूलमातङ्गवराह‘मृगायुतम्। पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम्॥
32किंशुकाशोकबकुलपुन्नागैरुपशोभितम्। कर्णिकारधवप्लक्षैः सुपुष्पैरुपशोभितम्॥
33सरिद्भिः सविहङ्गाभिः शिखरैश्च समाकुलम्। गिरिराजमिमं तावत् पृच्छामि नृपतिं प्रति॥
34भगवनचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत्। शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर॥
35प्रणमाम्यभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम्। राज्ञः स्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम्॥
36राजा विदर्भाधिपति: पिता मम महारथः। भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता॥
37राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम्। आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः॥ ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः। शीलवान् वीर्यसम्पन्नः पृथुश्रीधर्मविच्छुचिः॥ सम्यग् गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः। तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम्॥
38निषधेषु महाराजः श्वशुरो मे नरोत्तमः। गृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह॥
39तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान् सत्यपराक्रमः। क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह॥ नलो नामारिहा श्यामः पुण्यश्लोक इति श्रुतः। ब्रह्मण्यो वेदविद् वाग्मी पुण्यकृत् सोमपोऽग्निमान्।। यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक् चैव प्रशासिता। तस्य मामबलां श्रेष्ठां विद्धि भार्यामिहागताम्॥ त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम्। अन्वेषमाणां भर्तारं त्वं मां पर्वतसत्तम॥
40समुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः। कच्चिद् दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन् दारुणेनलः॥
41गजेन्द्रविक्रमोधीमान् दीर्घबाहुरमर्षणः। विक्रान्तः सत्त्ववान् वीरो भर्ता मम महायशाः॥ निषधानामधिपतिः कच्चिद् दृष्टस्त्वया नलः। विपलतीं किमेकां मां पर्वतश्रेष्ठ विह्वलाम्॥
42गिरानाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दुःखिताम्। वीर विक्रान्तधर्मज्ञ सत्यसंध महीपते॥
43यद्यस्यस्मिन् वने राजन् दर्शयात्मानमात्मना। कदा सुस्निग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम्॥ श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम्। वैदर्भीत्येव विस्पष्टां शुभां राज्ञो महात्मनः॥ आम्नायसारिणीमृद्धां मम शोकविनाशिनीम्। भीतामाश्वासयत मां नृपतेधर्मवत्सल॥
44इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी। दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम्॥
45सा गत्वा तीनहोरात्रान् ददर्श परमाङ्गना। तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननशोभितम्॥ वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम्। नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः॥ अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च। जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः॥ वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः। तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम्॥ नानामृगगणैर्जुष्टं शाखामृगगणायुतम्। तापसैः समुपेतं च सा दृष्ट्वैव समाश्वसत्॥
46सुभूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजानना। वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वसितायतलोचना॥ सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया। योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी॥
47साभिवाद्य तपोवृद्धान् विनयावनता स्थिता। स्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वैस्ताप्रसोत्तमैः॥
48पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः। आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे॥
49तानुवाच वरारोहा कच्चिद् भगवतामिह। तपःस्वग्निषुधर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः॥ कुशलं वो महाभागाः स्वधर्माचरणेषु च। तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनि॥
50ब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किं च चिकीर्षसि। दृष्ट्वैव ते परं रूपं द्युतिं च परमामिह॥ विस्मयो नः समुत्पन्न: समाश्वसिहि मा शुचः। अस्यारण्यस्य देवी त्वमुताहोऽस्य महीभृतः॥
51अस्याश्च नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते। साव्रवीत् तानृपीन् नाहमरण्यस्यास्य देवता॥ न चाप्यस्य गिरेविप्रा नैव नद्याश्च देवता। मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधनाः॥
52विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः। विदर्भेषु महीपालो भीमो नाम महीपतिः॥
53तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः। निषधाधिपतिर्धीमान् नलो नाम महायशाः॥
54वीरः संचामजिद् विद्वान् मम भर्ता विशाम्पतिः। देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः॥ गोप्ता निषधवंशस्य महातेजा महाबलः। सत्यवान्धर्मवित् प्राज्ञः सत्यसंधोऽरिमर्दनः॥ ब्रह्मण्यो दैवतरपरः श्रीमान् परपुरंजयः। नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः॥ मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा। आहर्ता क्रतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः॥
55सपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः। स कैश्चिनिकृतिप्रज्ञैरनार्यैरकृतात्मभिः॥ आहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः। देवने कुशलैर्जिर्हितं राज्यं वसूनि च॥
56तस्य मामवगच्छध्वं भार्यां राजर्षभस्य वै। दमयन्तीति विख्यातां भर्तुर्दर्शनलालसाम्॥
57सा वनानि गिरीश्चैव सरांसि सरितस्तथा। पल्वलानि च सर्वाणि तथारण्यानि सर्वशः॥ अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम्। महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता॥
58कच्चिद् भगवतां रम्यं तपोवनमिदं नृपः। भवेत् प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः॥ यत्कृतेऽहमिदं ब्रह्मन् प्रपन्ना भृशदारुणम्। वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम्॥
59यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम्। आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोचनात्॥
60को नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्। कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता॥
61तथा विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम्। दमयन्तीमथोचुस्ते तापसा: सत्यदर्शिनः॥
62उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे। वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम्॥
63निषधानामधिपति नलं रिपुनिपातिनम्। भैमिधर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम्॥ विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम्। तदेव नगरं श्रेष्ठं प्रशासतमरिंदमम्॥ द्विषतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम्। पतिं द्रक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम्॥
64एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषी पार्थिवात्मजाम्। अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तथा॥
65सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता ह्यभवत् तदा। दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा॥
66किं नु स्वपो मया दृष्टः कोऽयं विधिरिहाभवत्। क्व नु ते तापसा: सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम्॥
67क्व सा पुण्यजला रम्या नदी द्विजनिषेविता। क्व नु ते ह नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः॥
68ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता। भर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाभवत्॥१००।
69सा गत्वाथापरां भूमि बाष्पसंदिग्धया गिरा। विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः॥ ।
70उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं वने। पल्लवापीडितं हृद्यं विहङ्गैरनुनादितम्॥
71अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन् वनान्तरे। आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान् पर्वतराडिव॥
72विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन। वीतशोकभयाबाधं कच्चित् त्वं दृष्टवान् नृपम्॥
73नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम्। निघधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम्॥ एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम्। व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम्॥
74यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत् कुरु। सत्यनामा भवाशोक अशोकः शोकनाशनः॥
75एवं साशोकवृक्षं तमार्ता वै परिगम्य ह। जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना॥
76सा ददर्श नगान् नैकान् नैकाश्च सरितस्तथा। नैकांश्च पर्वतान् रम्यान् नैकांश्च मृगपक्षिणः॥
77कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः। ददर्श तान् भीमसुता पतिमन्वेषती तदा॥
78गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता। ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम्॥ उत्तरन्तं नदी रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम्। सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम्॥ प्रो ष्टां क्रौञ्चकुररैश्च क्रवाकोपकूजिताम्। कूर्मचाहझषाकीर्णां विपुलद्वीपशोभिताम्॥
79सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी। उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह॥ उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता। कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा॥
80तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः केचिद् भीताः प्रदुद्रुवुः। केचिच्चिन्तापरा जग्मुः केचित् तत्र विचुक्रुशुः॥
81प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे। अकुर्वत दयां केचित् पप्रच्छुश्चापि भारत॥
82कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगवसे वने। त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित् त्वमसि मानुषी।
83वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिशः। देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः॥
84यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोऽसि वराङ्गना। सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्ष वास्माननिन्दिते॥ यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत्। तथा विधत्स्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत्।।
85तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा। प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनपीडिता॥
86सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन। युवस्थविरबालाश्च सार्थस्य च पुरोगमाः॥ मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम्। नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम्॥
87विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः। नलो नाम महाभागस्तं मृग्याम्यपराजितम्॥
88यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम्। नलं पुरुषशार्दूलममित्रगणसूदनम्॥
89तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः। सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः॥
90अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते। मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि॥
91कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्भमृगानपि। पश्याम्यस्मिन् वने कृत्स्ने ह्यमनुष्यनिषेविते॥
92ऋते त्वां मानुषी मर्यं न पश्यामि महावने। तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु॥
93साब्रवीद् वणिज: सर्वान् सार्थवाहं च तं ततः। क्व नु यास्यति सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हसि॥
94सार्थवाह उवाच सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिन: क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे॥
अंग्रेज़ी
1Brihadashva said: Thus having slain the huntsman she, of eyes resembling lotus leaves, entered deeper and deeper into that desolate and dreadful forest, echoing with the jingling of crickets.
2That forest full of lions, leopards, Rurus tigers, buffaloes, bear and deer; swarming with various kinds of birds; inhabited by robbers and low hybrid tribes.
3Containing Salas bamboos, Dhabas, Asavathas. Tindukas Ingudas Kinsukas, Arjunas, Aristhas Sundanas together with Salmalas; abounding in Tumbus, mango trees, Lodras the catechu, the cane and Salas; overgrown with Padmakas, Amlakas, Plakhas, Kadamvas, Uduinvaras; covered with Badaris, Vilvas and banians, Piyalas, palms, date-trees, Haritakis and Vivitakas.
4She (Damayanti) saw, many mountains containing mines of different kinds of metals, groves singing with the notes of birds; many valleys of beautiful sight.
5Many rivers, lakes, expanses of water and various kinds of birds and beasts; large number of serpents, Rakshasas and goblins of frightful figures; and pools, tanks, mountain-peaks on all sides; and streams and cataracts of picturesque appearance.
6There the daughter of the king of the Vidharbhas, saw, herd after herd, of buffaloes, boars and bears and numberless wild snakes. Possessed of energy, glory, beauty and high dignity, the princess of the Vidharbhas then began to roam alone in that wilderness, in quest of Nala.
7Afflicted at her husband's calamity and having entered into that fearful forest, that princess, the daughter of Bhima, was not afraid of anything.
8O King! the royal daughter of the king of the Vidharbhas, seating herself down on the surface of a stone, greatly aggrieved and with her limbs trembling with sorrow for her husband, thus lamented.
9Damayanti said “O you of expanded breast! O you of long arms! O protector of the Nishadha people! O king! whither have you gone today forsaking me in this desolate wilderness? O hero! O foremost of men! it does not behove you, who have performed the horse-sacrifice and various other sacrifices accompanied by profuse Dakshinas, to play false with myself.
10O foremost of men! O auspicious one! O your of blazing lustre! O excellent of kings! you ought to remember the words you did utter in my presence.
11O ruler of earth! you ought also to remember what the sky-ranging swans said before you and also what they declared before me.
12O foremost of men! surely the performance of one single promise on one side, weighs equal with the study of the four Vedas in all their extent and the Angas and Upangas taken together, on the other.
13"Therefore, O slayer of your adversaries! O lord of men! O brave one! you ought to fulfill your promise, that you did make before, in my presence.
14Alas O hero! O Nala! verily am I done for in this wood, although I belong to you. O sinless one! wherefore do you not answer me lost in this dreary forest?
15This fearful sylvan sovereign, of expanded jaws and frightful figure and oppressed with hunger, is distressing me. Do it not befit you to save me?
16You did always use to say, 'Except yourself, there is none dear unto me' O auspicious one! O king! prove the truth of that assertion you did make previously.
17O ruler of men! wherefore do you not answer me, your dear wife, raft of reason and bewailing you, although you love her and are loved in return?
18O monarch! O respected one, O repressor of your enemies! wherefore do you not behold me, O large-eyed one, lean, emaciated, distressed, discolored desolate, bewailing like one helpless, weeping, covered with one piece of cloth and resembling a lovely does strayed out of the herd.
19O mighty monarch! in this vast wilderness I, your best-loved Damayanti, now forlorn and forsaken, am calling out your name; why do you not answer me?
20O foremost of men! I do not find you, this day, on this mountain, who are possessed of a noble lineage and an excellent) character and shapely limbs enhancing your personal beauty.
21O ruler of the Nishadhas! O foremost of men! ( you who are adding to my grief in this fearful wilderness infested by lions and tigers, of whom shall I, woeful and distressed with grief on your account, enquire whether you are sitting or lying down or staying or gone?
22Whom shall I ask, 'Have you seen king Nala ranging in these woods? Of whom shall I enquire about the royal Nala lost in this wilderness?
23From whose lips shall I this day hear these honeyed words viz. 'That graceful and highsouled king Nala of eyes resembling lotus leaves, the slayer of hostile troops, in quest of whom you are wandering in this forest, is staying even here.'
24Yonder come the handsome sovereign of the forests, the tiger having four teeth and protruding jaws. Even unto him shall I repair fearlessly. You are the lord of beasts. You are the king of this forest.
25Damayanti said : Know me for Damayanti, the daughter of the king of the Vidharbhas and the wife of Nala the king of the Nishadhas and the slayer of his foes.
26O lord of animals! console me-who am, alone seeking my husband, distressed and woestricken-with the news of Nala if you have at all seen him.
27O lord of this forest! on the other hand, if you know nothing of Nala, then, O foremost of animals, devour me up and thereby relieve me from this misery.'
28Hearing me bewailing in this wilderness, this forest king himself, is wending towards the rivulet containing tasteful water that is rolling towards the sea.
29I shall now for the tidings of the kings, ask yonder king of mountains, adorned with various beautiful and many hued peaks reaching the skies.
30Containing heaps of sacred rocks; replete with many kinds of metals; decked with diverse pieces of stones; flowing like streamer over this wide wilderness.
31Haunted by lions, tigers, elephants, boars, bears and deers; ringing on all sides with the notes of various kinds of birds.
32The mountain graced with Kinsukas, Asokas, Bakulas and Tannagas; beautified with, Karnikaras Dhabas and Plakshas bearing blossoms.
33The mountain abounding in rivers infested by water fowls; and decorated with crested summits. Now I ask about king Nala from the king of mountain.
34Damayanti said : O mighty and foremost of mountains! O you of picturesque appearance! O highly famous hill! O you shelter (of the distressed)! O highly blessed hill! O you pillar of the Earth! I salute you.
35Approaching I bow down unto you. Know me for a kings' daughter, a king's daughter-inlaw, a king's wife and for Damayanti by name.
36The royal Bhima, the ruler of the Vidharbhas, the great warrior, the lord of the Earth and the protector of the four different orders, is my sire.
37That foremnost of the descendants of Prithu, performed the Rajasuya sacrifice and the horse-sacrifice accompanied by profuse Dakshinas. Possessing large and beautiful eyes graced with arching brows, well-versed in the Vedas, of pious nature, true-speaking, free from jealously, of good character, endued with prowess, of immense prosperity, acquainted with all morality and pure, that lord defeating all his adversaries completely protect the people of Vidharbha. O mighty one! know me to be his daughter thus approaching you.
38My father-in-law, the foremost of men, was the illustrious sovereign ruling over the Nishadhas. He was known under the name of Virasena and was of high renown.
39The son of this king, a mighty warrior, possessed of prosperity and of infallible prowess, who govern well the kingdom that he had inherited from his father, is known under the name of Nala of holy fame, of complexion like molten gold. He is respectful towards Brahmanas, versed in the Vedas, eloquent and performer of meritorious deeds; he is used to the drinking of Soma and the worship of Fire; he celebrates sacrifices, is immensely charitable and heroic and a just chastiser (of sinful) men. Know me for his principal consort now helpless and come unto you. O excellent of mountains! devoid of prosperity, deprived of the company of my husband, helpless and distressed with affliction, in quest of my lord I have approached you.
40O foremost of mountains! by means of your hundred peaks reaching the skies, have you seen anywhere in this dreary wilderness the royal Nala?
41Have you anywhere seen the heroic and unconquerable Nala, my husband, the ruler of the Nishadhas, with the gait of an elephant of great intelligence, having long arms, of illustrious renown, endued with prowess and possessed of energy? O best of mountains! seeing me desolate and lamenting and fainting (with grief) wherefore do you not console me by speaking to me as your own afflicted daughter.
42O hero! O you of great prowess! O you versed in righteousness! O veracious one! O lord of the earth! if you are present in this forest then, O king! show yourself unto me?
43When shall I again hear the words of the royal and high-souled Nala, sweet and sonorous and resembling the rumbling of clouds and delicious like nectar and calling me the “princess of the Vidharbhas" with distinct and holy accents and spoken according to the precepts of the Vedas and eloquent and soothing all my grief. O king! O righteous one, it behoove you to comfort me, who am greatly terror-stricken."
44Having spoken in the above manner to the foremost of mountains, the princess Damayanti again roamed towards the northern quarters.
45That supremely beautiful damsel, after having wandered for three whole days and nights, saw an incomparable woody retreat of ascetics, furnished with beautiful gardens, inhabited by anchorites, like Vasishtha, Bhrigu and Atri, self-governed and abstemious, performing the ten prescribed purifactory rites; some living on water, some on air and some on (fallen) leaves, with passions under thorough control, of eminent parts, secking the way to Heaven, wearing barks of trees and skins of deer and with senses held in check. She saw that charming hermitage inhabited by the ascetics and abounding in various species of animals and swarming with monkeys and graced by the presence of hermits and she was comforted (with the sight).
46That dear-loved spouse of the son of Virasena; that best of damsels, the pitiable Damayanti of eminent parts, of black and large eyes, of beaming splendour and pure fame, having long tresses, a dainty waist, heaving breasts, graceful eye-brows and a face adorned with pearly teeth, then entered into that asylum of ascetics.
47She, saluting those sages grown old in the practice of austerities, stood in an attitude of humility. In that forest she was offered 'welcome' by those ascetics.
48Then those ascetics, offering due adoration unto her, said, 'Sit yourself down and speak what shall we do for you?”
49That damsel of delicate loins replied unto them saying, 'O sinless ones! O you of eminent parts! is everything progressing well regarding your rigid austerities, (sacrificial). Fires, your righteousness, the religious rites of your own sect and the birds and beasts of this herinitage?” And they answered her saying, 'O illustrious lady! O blessed one! prosperity attend us in every respect.
50O you of faultless limbs! tell us who are you and what do you scek? We are amazed seeing your great beauty and your extreme splendour. Be consoled and do not grieve. O faultless one! O blessed one! say whether you are the presiding deity of this forest or of this mountain or of this rivulet? Speak the truth!”
51She said unto the sages, “O twice-born ones! neither am I the deity of this forest, nor the goddess of this mountain, nor of this river. Know me for a daughter of human beings, O you sages of ascetic wealth! I am relating my history in detail, do you listen attentively to me.
52The ruler of the carth, Bhima by name, is the sovercign of the Vidharbhas, O foremost of twice-born ones! know me for his daughter.
53The heroic, the ever-victorious (in battle), the learned lord of the Nishadhas, Nala by name, of illustrious fame, great intelligence and the ruler of men, is my husband.
54That foremost of kings named Nala, of splendour like unto that of the lord of the celestials, of large eyes and of face resembling the full moon, the destroyer of his foes, the worshipper of the gods, devoted to the Vedas, of great prosperity, the captor of his enemies' towns, the repressor of his foes, that veracious and wise being, acquainted with all religions, of truthful promise, of eminent energy and great prowess, the protector of the race of the Nishadhas, occupied in the adoration of the celestials, kind towards the regenerate ones is my husband. He is the celebrator of principal sacrifices and is versed in the Vedas and their branches and the slayer of his adversaries in battle. He resemble in lustre the sun and the moon.
55This king devoted to truthfulness and ruler of the earth, was one day challenged to play a game at dice, by some mean-minded, vile and deceitful men of uncultivated soul and skillful in gambling. He was defeated and lost his wealth and kingdom.
56Know me to be the consort of that foremost of kings, famous under the name of Damayanti and anxious to enjoy a sight of my missing husband.
57I am wandering through the length and breadth of this wood, over mountains, among rivers, lakes, tanks and expanses of water and forests, with a sorrowful heart, in quest of my lord Nala, versed in the tactics of war, skilled in the use of weapons and of high soul.
58Has the royal Nala, the ruler of the Nishadha people, for whom, O Brahmanas! afflicted, I am roaming in this dreadful and deep wilderness, full of terrible things and infested by tigers and other beasts of prey-visited this charming hermitage of your almighty selves!
59If within a few days and nights I do not see king Nala, I will secure my own welfare by renouncing this body.
60What is the use of my life, separated as I have been, from that foremost of men? How shall I live today, afflicted with sorrow for my husband?"
61Those truth-seeing ascetics then said unto the forlorn Damayanti, the daughter of Bhima, who had been bewailing for her lord in the forest.
62"O auspicious and blessed one! you shall attain to happiness in future. We see by our power of asceticism, that ere long you shall see Naishadha.
63O daughter of king Bhima! you shall meet Nala, the Ruler of the Naishadhas, the slayer of his foes and the foremost of those who protect righteousness, with his fever of misery subsided. O blessed one! you shall see your royal husband purged of all sins, adorned with diverse kings' of gems, ruling the self-same excellent of towns, the subduer of his foes, the terror of his enemies, the destroyer of the grief of his friends and crowned with all blessings."
64Having thus spoken to that daughter of a king, the dear-loved queen of Nala, the ascetics, with their sacrificial fires and with the asylum itself, disappeared from sight.
65Seeing this wondrous phenomenon, Damayanti of faultless shape and limbs and the daughter-in-law of king Virasena became greatly amazed.
66Did I dream a dream! what an event have occurred even now? Where are all those ascetics and where is that asylum (gone).
67Where is that enchanting rivulet of holy waters, inhabited by water-fowls of various species? Where again are those delightful trees adorned with flowers and fruits?
68Thus thinking for a while, Damayanti of pure smiles, the daughter of Bhima, indulging in grief for her husband and miserable, grew pale-faced.
69Thereafter wandering to another part of the forest and beholding there an Ashoka tree, she began to lament, her voice choked with the vapour of grief and her eyes overflowing with tears.
70She in that forest approached that foremost of trees, the Ashoka, bedecked with flowers, charming, loaded with thick foliage and echoing all round with the notes of birds.
71Oh! this charming tree in the heart of this wilderness ornamented with fruits and flowers, is shining like a glorious king of mountains.
72"O Ashoka (this tree is fabled to discard the grief of those, who have a view of it)! do you speedily relieve me from my grief, O you of graceful appearance! Have you anywhere in this forest seen king Nala, freed from all grief and fear and unobstructed by any hindrance?
73Have you seen the dear-loved husband of Damayanti, my best beloved one, by name Nala, the king of the Nishadhas, the subduer of his foes, wearing half a piece of cloth, of delicate body and skin and that warrior who, crushed under calamity, has repaired into this forest?
74O Ashoka tree! so manage that I may go away from you relieved from all grief. O Ashoka! vindicate your denomination of Ashoka, which mean the destroyer of grief?"
75That excellent of damsels the afflicted daughter of Bhima, then three-times going round the Ashoka tree, entered a more dreary part of the wilderness.
76She beheld many trees and many streams, many charming mountains and various kinds of birds and beasts.
77That daughter of Bhima saw, when roaming in quest of her husband, many caverns and ridges and rivulets of amazing sight.
78After Damayanti of pure smiles had proceeded a long way, she saw a large caravan of trades together with their horses cars and elephants landing on the banks of a broad, lovely, charming and delightful river, containing cool and clear water, covered with cane-bushes, resounding with cries of cranes and ospreys and ringing with the notes of the Chacrabaka and abounding in tortoises, alligators and fishes and adorned with a large number of small islands.
79As soon as the illustrious and delicatewaisted spouse of Nala, roving like an insane person, afflicted with grief, wearing half a piece of cloth, lean, discoloured and pale and with hair soiled with dust saw this great caravan, she approached it and entered into the midst of its people.
80Seeing her in their midst, some people of the caravan began to fly in fear, some became greatly anxious and some began to cry aloud.
81Some laughed at her, some began to hate her. Some showed kindness towards her and some, O Bharata, questioned her in the following manner.
82'O blessed one! who are you and whom do you belong to? What seek you in this forest? Seeing you among us we are greatly anxious! Are you human?
83O blessed one! speak the truth, as to whether you are the deity presiding over this forest or the goddess of this mountain or of the cardinal quarters? We seek your shelter.
84Be you a female Yaksha or a female Rakshasa or a heavenly damsel, do good unto us and O blaimeless one! protect us completely. O blessed one! do you so ordain that, ere long, this caravan may start from this place attended with prosperity in every direction, as also that poor personal property may be secured.
85Thus spoken to by the men of the caravan, the princess Damayanti, devoted to her husband and greatly oppressed with sorrow replied to them thus..
86"O leader of the caravan, You traders, You men that belong to this caravan! You youths, you guides of this caravan! Know me for a female human being, a daughter of a royal parent, a daughter-in-law of a sovereign, spouse of a king and as one cager to have a sight of her husband.
87The sovereign of Vidharbhas is my father, the illustrious Ruler of the Nishadhas is my husband, known under the name of Nala. Even now I am wandering in quest of that unconquerable one.
88Tell me without delay if you have seen my beloved husband, king Nala, the foremost of men and the slayer of his enemies."
89Thereupon the lord of that great caravan, the leader of it, by name Suchi, said unto that damsel of faultless limbs. "O blessed one! listen to my words."
90O you of pure smiles, I am a merchant and the guide of this caravan. O renowned lady, I have not seen any man bearing the name of Nala.
91In this extensive wilderness, uninhabited by men, I see only elephants, leopards and buffaloes, as also tigers birds and other animals.
92Save and except yourself I do not find any mortal in this terrible forest. So, may Manibhadra, the king of the Yakshas, be propitious on us this day!
93Thereupon she asked the merchants and the leader of the caravan, “You ought to tell me wither the caravan is going.'
94The leader of the Caravan said: O daughter of the foremost of men! for purposes of profit this caravan is going in haste 1O the rerritory of Subahu the truth-seeing king of the Chedis.
हिन्दी
1बृहदश्व ने कहा — इस प्रकार उस व्याध का वध करके वे कमलदल के समान नेत्रों वाली उस निर्जन और भयानक वन में, जो झींगुरों की झंकार से गूँज रहा था, और भी गहरे प्रवेश करती गईं।
2वह वन सिंहों, चीतों, रुरु मृगों, व्याघ्रों, भैंसों, भालुओं और हरिणों से भरा था; नाना प्रकार के पक्षियों से व्याप्त था; और चोरों तथा नीच संकर जातियों से बसा हुआ था।
3वहाँ साल, बाँस, धव, अश्वत्थ, तिन्दुक, इंगुद, किंशुक, अर्जुन, अरिष्ट, स्यन्दन तथा शाल्मलि वृक्ष थे; तुम्ब, आम्र, लोध्र, खदिर, वेत और साल की बहुतायत थी; पद्मक, आमलक, प्लक्ष, कदम्ब और उदुम्बर से वह भरा था; बदरी, बिल्व, वट, पियाल, ताल, खर्जूर, हरीतकी और विभीतक से आच्छादित था।
4उन्होंने (दमयन्ती ने) नाना प्रकार की धातुओं की खानों से युक्त अनेक पर्वत देखे, पक्षियों के कलरव से गूँजते उपवन देखे; और सुन्दर दृश्य वाली अनेक घाटियाँ देखीं।
5अनेक नदियाँ, सरोवर, जलाशय तथा नाना प्रकार के पक्षी और पशु; असंख्य सर्प, राक्षस और भयानक आकृति वाले पिशाच; और चारों ओर कुण्ड, तालाब तथा पर्वतशिखर; और मनोहर रूप वाले झरने तथा निर्झर।
6वहाँ विदर्भराज की पुत्री ने भैंसों, वराहों और भालुओं के झुण्ड-पर-झुण्ड तथा असंख्य वन्य सर्प देखे। तेज, यश, सौन्दर्य और महती गरिमा से युक्त वे विदर्भराजकुमारी तब नल की खोज में उस वन में अकेली भटकने लगीं।
7पति पर आ पड़ी विपत्ति से दुःखी होकर उस भयानक वन में प्रवेश कर चुकीं वे राजकुमारी, भीम की पुत्री, किसी वस्तु से भयभीत नहीं हुईं।
8हे राजन्! विदर्भराज की वे राजकुमारी एक शिला पर बैठकर, अत्यन्त दुःखी और पति के शोक से काँपते अंगों वाली होकर, इस प्रकार विलाप करने लगीं।
9दमयन्ती ने कहा — "हे विशाल वक्षवाले! हे महाबाहो! हे निषध प्रजा के रक्षक! हे राजन्! आज आप मुझे इस निर्जन वन में छोड़कर कहाँ चले गए? हे वीर! हे नरश्रेष्ठ! आपने अश्वमेध तथा प्रचुर दक्षिणाओं से युक्त अन्य नाना यज्ञ किए हैं; आपको मेरे साथ छल करना शोभा नहीं देता।
10हे नरश्रेष्ठ! हे कल्याणकारी! हे प्रज्वलित तेजवाले! हे राजश्रेष्ठ! आपको वे वचन स्मरण करने चाहिए जो आपने मेरे समक्ष कहे थे।
11हे पृथ्वीपते! आपको यह भी स्मरण करना चाहिए कि आकाशचारी हंसों ने आपके समक्ष क्या कहा था और मेरे समक्ष उन्होंने क्या घोषित किया था।
12हे नरश्रेष्ठ! निश्चय ही एक ओर एक ही प्रतिज्ञा का पालन, और दूसरी ओर अंगों तथा उपांगों सहित सम्पूर्ण चारों वेदों का अध्ययन — दोनों समान तुलते हैं।
13अतः, हे शत्रुहन्ता! हे नरेश्वर! हे वीर! आपको वह प्रतिज्ञा पूर्ण करनी चाहिए जो आपने पहले मेरे समक्ष की थी।
14हाय, हे वीर! हे नल! आपकी होकर भी मैं इस वन में सचमुच नष्ट हो रही हूँ। हे निष्पाप! इस भयावह वन में खोई हुई मुझे आप उत्तर क्यों नहीं देते?
15यह भयंकर वनराज, विकराल जबड़ों और भीषण आकृति वाला तथा क्षुधा से पीड़ित, मुझे व्यथित कर रहा है। क्या मुझे बचाना आपको उचित नहीं?
16आप सदा कहा करते थे — "तुम्हारे अतिरिक्त मुझे कोई प्रिय नहीं।" हे कल्याणकारी! हे राजन्! पहले किए उस कथन की सत्यता सिद्ध कीजिए।
17हे नरेश्वर! अपनी उस प्रिय पत्नी को आप उत्तर क्यों नहीं देते, जो सुध-बुध खोकर आपके लिए विलाप कर रही है, यद्यपि आप उससे प्रेम करते हैं और वह भी आपसे?
18हे नरेश! हे माननीय! हे शत्रुदमन! हे विशालाक्ष! आप मुझे क्यों नहीं देखते — दुर्बल, कृशकाय, व्यथित, विवर्ण, अनाथ, असहाय की भाँति विलाप करती, रोती, एक ही वस्त्र से ढकी और झुण्ड से बिछुड़ी सुन्दर हरिणी के समान?
19हे महाराज! इस विशाल वन में मैं, आपकी परमप्रिया दमयन्ती, अब असहाय और परित्यक्त होकर आपका नाम पुकार रही हूँ; आप मुझे उत्तर क्यों नहीं देते?
20हे नरश्रेष्ठ! आज इस पर्वत पर मुझे आप नहीं मिलते, जो उत्तम कुल, श्रेष्ठ चरित्र और अपने सौन्दर्य को बढ़ाने वाले सुडौल अंगों से युक्त हैं।
21हे निषधराज! हे नरश्रेष्ठ! सिंहों और व्याघ्रों से भरे इस भयानक वन में आप मेरा शोक बढ़ा रहे हैं; आपके कारण दुःखी और शोकसन्तप्त मैं किससे पूछूँ कि आप बैठे हैं, लेटे हैं, ठहरे हैं या चले गए हैं?
22मैं किससे पूछूँ — "क्या आपने इन वनों में विचरते राजा नल को देखा है?" इस वन में खोए हुए राजा नल के विषय में मैं किससे जिज्ञासा करूँ?
23आज किसके मुख से मैं ये मधुर वचन सुनूँ — "वे सुन्दर और महात्मा राजा नल, कमलदल के समान नेत्रों वाले, शत्रुसेना के संहारक, जिनकी खोज में तुम इस वन में भटक रही हो, यहीं ठहरे हुए हैं।"
24वह सामने वनों का सुन्दर स्वामी आ रहा है — चार दाढ़ों और बाहर निकले जबड़ों वाला व्याघ्र। उसी के पास मैं निर्भय होकर जाऊँगी। "तुम पशुओं के स्वामी हो। तुम इस वन के राजा हो।
25दमयन्ती ने कहा — मुझे दमयन्ती जानो, विदर्भराज की पुत्री और शत्रुहन्ता निषधराज नल की पत्नी।
26हे पशुपते! मैं अकेली अपने पति को खोजती, व्यथित और शोकाकुल हूँ — यदि तुमने नल को कहीं देखा हो तो उनका समाचार देकर मुझे सान्त्वना दो।
27हे वनपते! और यदि तुम नल के विषय में कुछ नहीं जानते, तो हे पशुश्रेष्ठ, मुझे खा जाओ और इस प्रकार मुझे इस दुःख से मुक्त कर दो।"
28इस वन में मुझे विलाप करते सुनकर यह वनराज स्वयं समुद्र की ओर बहती हुई स्वादिष्ट जलवाली उस सरिता की ओर चला जा रहा है।
29अब मैं राजा के समाचार के लिए उस पर्वतराज से पूछूँगी, जो आकाश को छूते नाना सुन्दर और बहुरंगे शिखरों से सुशोभित है।
30वह पवित्र शिलाओं के समूहों से युक्त है; नाना प्रकार की धातुओं से भरा है; विविध रत्नखण्डों से सजा है; और इस विशाल वन पर पताका की भाँति फैला हुआ है।
31वह सिंहों, व्याघ्रों, हाथियों, वराहों, भालुओं और मृगों से सेवित है; चारों ओर नाना प्रकार के पक्षियों के कलरव से गूँजता है।
32वह पर्वत किंशुक, अशोक, बकुल और पुन्नाग वृक्षों से सुशोभित है; पुष्पित कर्णिकार, धव और प्लक्ष से सुन्दर बना हुआ है।
33वह पर्वत जलपक्षियों से भरी नदियों से युक्त है; और शिखरयुक्त चोटियों से सजा है। अब मैं पर्वतराज से राजा नल के विषय में पूछती हूँ।
34दमयन्ती ने कहा — हे महान् और पर्वतश्रेष्ठ! हे मनोहर रूपवाले! हे परम प्रसिद्ध गिरि! हे (दुःखियों के) आश्रय! हे परम पुण्य पर्वत! हे पृथ्वी के स्तम्भ! मैं तुम्हें प्रणाम करती हूँ।
35पास आकर मैं तुम्हें प्रणाम करती हूँ। मुझे राजा की पुत्री, राजा की पुत्रवधू, राजा की पत्नी और नाम से दमयन्ती जानो।
36विदर्भ के अधिपति, महारथी, पृथ्वीपति और चारों वर्णों के रक्षक राजा भीम मेरे पिता हैं।
37पृथुवंशियों में श्रेष्ठ उन्होंने राजसूय यज्ञ और प्रचुर दक्षिणाओं वाला अश्वमेध यज्ञ किया। विशाल और सुन्दर नेत्रों तथा धनुष के समान भौंहों से युक्त, वेदों में निपुण, धर्मपरायण, सत्यवादी, ईर्ष्यारहित, सदाचारी, पराक्रमी, महती समृद्धि से युक्त, समस्त धर्मों के ज्ञाता और पवित्र वे स्वामी अपने सब शत्रुओं को पूर्णतः पराजित करके विदर्भ की प्रजा की रक्षा करते हैं। हे महान्! मुझे उन्हीं की पुत्री जानो, जो इस प्रकार तुम्हारे समीप आई है।
38मेरे श्वशुर, नरश्रेष्ठ, निषधों पर शासन करने वाले यशस्वी नरेश थे। वे वीरसेन नाम से विख्यात और महायशस्वी थे।
39उन राजा के पुत्र, महारथी, समृद्धिशाली और अमोघ पराक्रम से युक्त, जो अपने पिता से पाए राज्य का भली-भाँति पालन करते हैं, पवित्रकीर्ति नल के नाम से विख्यात हैं, जिनका वर्ण तपे हुए स्वर्ण के समान है। वे ब्राह्मणों के प्रति आदरशील, वेदों में निपुण, वाक्पटु और पुण्यकर्मा हैं; वे सोमपान और अग्निपूजा में लगे रहते हैं; यज्ञ करते हैं, अत्यन्त दानी और वीर हैं तथा (पापी) मनुष्यों के न्यायपूर्ण दण्डदाता हैं। मुझे उन्हीं की पटरानी जानो, जो अब असहाय होकर तुम्हारे पास आई है। हे पर्वतश्रेष्ठ! समृद्धि से रहित, पति के संग से वंचित, असहाय और क्लेश से पीड़ित होकर अपने स्वामी की खोज में मैं तुम्हारे समीप आई हूँ।
40हे पर्वतश्रेष्ठ! आकाश को छूते अपने सौ शिखरों से क्या तुमने इस भयावह वन में कहीं राजा नल को देखा है?
41क्या तुमने कहीं उन वीर और अजेय नल को देखा है — मेरे पति, निषधराज, हाथी के समान गति वाले, महाबुद्धिमान्, लम्बी भुजाओं वाले, महायशस्वी, पराक्रमी और तेजस्वी? हे पर्वतश्रेष्ठ! मुझे असहाय, विलाप करती और (शोक से) मूर्च्छित होती देखकर तुम अपनी दुःखिनी पुत्री की भाँति मुझसे बोलकर सान्त्वना क्यों नहीं देते?
42हे वीर! हे महापराक्रमी! हे धर्मज्ञ! हे सत्यवादी! हे पृथ्वीपते! यदि आप इस वन में उपस्थित हों तो, हे राजन्, मुझे दर्शन दीजिए।
43मैं पुनः कब उन राजा, महात्मा नल के वचन सुनूँगी — मधुर और गम्भीर, मेघों की गर्जना के समान, अमृत के समान स्वादु, मुझे स्पष्ट और पवित्र स्वर में "विदर्भराजकुमारी" कहकर पुकारते हुए, वेदों के अनुसार कहे गए, वाक्पटु और मेरा समस्त शोक हरने वाले? हे राजन्! हे धर्मात्मन्! अत्यन्त भयभीत मुझे आश्वस्त करना आपको उचित है।"
44पर्वतश्रेष्ठ से इस प्रकार कहकर राजकुमारी दमयन्ती पुनः उत्तर दिशा की ओर चल पड़ीं।
45वे परम सुन्दरी कन्या पूरे तीन दिन-रात भटकने के पश्चात् तपस्वियों का एक अनुपम वनाश्रम देख पाईं, जो सुन्दर उपवनों से युक्त था और वसिष्ठ, भृगु तथा अत्रि के समान संयमी और मिताहारी तापसों से बसा था, जो दस प्रकार के विहित शुद्धिकर्मों का पालन करते थे; कोई जल पर, कोई वायु पर और कोई (गिरे हुए) पत्तों पर जीते थे, जिनकी वासनाएँ पूर्णतः वश में थीं, जो महान् गुणों से युक्त थे, स्वर्ग का मार्ग खोजते थे, वल्कल और मृगचर्म धारण करते थे और जिनकी इन्द्रियाँ संयत थीं। उन्होंने तपस्वियों से बसा, नाना प्रकार के प्राणियों से भरा, वानरों से व्याप्त और मुनियों की उपस्थिति से सुशोभित वह मनोहर आश्रम देखा और (उस दृश्य से) आश्वस्त हुईं।
46वीरसेन के पुत्र की वे प्राणप्रिया पत्नी, कन्याओं में श्रेष्ठ, दयनीय दमयन्ती, महान् गुणों से युक्त, काले और विशाल नेत्रों वाली, देदीप्यमान कान्ति और निर्मल कीर्ति वाली, लम्बे केशों, कृश कटि, उन्नत उरोजों, सुन्दर भौंहों तथा मोती के समान दाँतों से सुशोभित मुख वाली — तब उस तपोवन में प्रविष्ट हुईं।
47तपस्या में वृद्ध हुए उन मुनियों को प्रणाम करके वे विनम्र भाव से खड़ी हो गईं। उस वन में उन तपस्वियों ने उनका "स्वागत" किया।
48तब उन तपस्वियों ने उनका यथोचित सत्कार करके कहा — "आसन ग्रहण करो और कहो, हम तुम्हारे लिए क्या करें?"
49उन तनुमध्या ने उनसे उत्तर में कहा — "हे निष्पाप! हे महाभाग! क्या आपकी कठोर तपस्या, (यज्ञ की) अग्नियाँ, आपका धर्म, आपके अपने सम्प्रदाय के धार्मिक कर्म तथा इस आश्रम के पशु-पक्षी — सब कुशल से चल रहे हैं?" और उन्होंने उत्तर दिया — "हे यशस्विनी! हे भद्रे! हमारा सब प्रकार से कल्याण है।
50हे अनवद्याङ्गी! हमें बताओ, तुम कौन हो और क्या चाहती हो? तुम्हारा महान् सौन्दर्य और तुम्हारा अत्यन्त तेज देखकर हम विस्मित हैं। आश्वस्त हो जाओ और शोक मत करो। हे निर्दोष! हे भद्रे! कहो, क्या तुम इस वन की, अथवा इस पर्वत की, अथवा इस सरिता की अधिष्ठात्री देवी हो? सत्य कहो।"
51उन्होंने उन मुनियों से कहा — "हे द्विजगण! न मैं इस वन की देवी हूँ, न इस पर्वत की देवी, न इस नदी की। हे तपोधन ऋषियो! मुझे मनुष्यों की पुत्री जानिए। मैं अपनी कथा विस्तार से कह रही हूँ, आप ध्यानपूर्वक सुनिए।
52भीम नामक पृथ्वीपति विदर्भ के अधिपति हैं; हे द्विजश्रेष्ठ! मुझे उन्हीं की पुत्री जानिए।
53वीर, (युद्ध में) सदा विजयी, विद्वान् निषधराज, नल नामक, महायशस्वी, महाबुद्धिमान् और नरेश्वर — वे मेरे पति हैं।
54राजाओं में श्रेष्ठ वे नल नामक, देवराज के समान तेजस्वी, विशाल नेत्रों और पूर्ण चन्द्रमा के समान मुखवाले, शत्रुहन्ता, देवताओं के उपासक, वेदों में अनुरक्त, महासमृद्धिशाली, शत्रुओं के नगरों के विजेता, शत्रुदमन, वे सत्यवादी और बुद्धिमान्, समस्त धर्मों के ज्ञाता, सत्यप्रतिज्ञ, महातेजस्वी और महापराक्रमी, निषधवंश के रक्षक, देवताओं की आराधना में तत्पर, द्विजों के प्रति दयालु — वे मेरे पति हैं। वे प्रमुख यज्ञों के अनुष्ठाता हैं, वेदों और उनकी शाखाओं में निपुण हैं और युद्ध में अपने शत्रुओं के संहारक हैं। वे कान्ति में सूर्य और चन्द्रमा के समान हैं।
55सत्यनिष्ठ वे राजा, पृथ्वीपति, एक दिन कुछ नीचमति, दुष्ट और कपटी, असंस्कृत आत्मा वाले तथा द्यूत में निपुण पुरुषों द्वारा द्यूत खेलने को ललकारे गए। वे पराजित हुए और अपना धन तथा राज्य खो बैठे।
56मुझे उन राजश्रेष्ठ की पत्नी जानिए, जो दमयन्ती नाम से विख्यात है और अपने खोए हुए पति के दर्शन के लिए व्याकुल है।
57युद्ध की नीति में निपुण, शस्त्रविद्या में कुशल और महात्मा अपने स्वामी नल की खोज में मैं शोकाकुल हृदय से इस वन के आर-पार, पर्वतों पर, नदियों, सरोवरों, तालाबों, जलाशयों और वनों में भटक रही हूँ।
58हे ब्राह्मणो! जिनके लिए दुःखी होकर मैं भयंकर वस्तुओं से भरे और व्याघ्र आदि हिंस्र पशुओं से भरे इस भयानक और गहन वन में भटक रही हूँ, वे राजा नल, निषध प्रजा के अधिपति, क्या आप महानुभावों के इस मनोहर आश्रम में आए हैं?
59यदि कुछ ही दिन-रातों में मैंने राजा नल को न देखा, तो इस शरीर का त्याग करके ही मैं अपना कल्याण साधूँगी।
60उन नरश्रेष्ठ से बिछुड़कर मेरे जीवन का क्या प्रयोजन? पति के शोक से पीड़ित मैं आज कैसे जीऊँ?"
61तब उन सत्यदर्शी तपस्वियों ने वन में अपने स्वामी के लिए विलाप करती हुई उन असहाय दमयन्ती, भीम की पुत्री, से कहा —
62"हे कल्याणी! हे भद्रे! भविष्य में तुम्हें सुख प्राप्त होगा। हम अपने तपोबल से देखते हैं कि शीघ्र ही तुम नैषध को देखोगी।
63हे राजा भीम की पुत्री! तुम निषधराज नल से मिलोगी — शत्रुहन्ता, धर्म के रक्षकों में अग्रगण्य, जिनका दुःख का ज्वर शान्त हो चुका होगा। हे भद्रे! तुम अपने राजपति को समस्त पापों से मुक्त, नाना प्रकार के रत्नों से अलंकृत, उसी उत्तम नगरी पर शासन करते, शत्रुओं का दमन करते, वैरियों के लिए भय बने, मित्रों का शोक हरते और समस्त कल्याणों से युक्त देखोगी।"
64राजा की उस पुत्री, नल की प्राणप्रिया रानी से इस प्रकार कहकर वे तपस्वी अपनी यज्ञाग्नियों सहित और उस आश्रम सहित दृष्टि से अन्तर्धान हो गए।
65यह अद्भुत दृश्य देखकर निर्दोष रूप और अंगों वाली, राजा वीरसेन की पुत्रवधू दमयन्ती अत्यन्त विस्मित हुईं।
66"क्या मैंने कोई स्वप्न देखा? अभी-अभी यह कैसी घटना घटी? वे सब तपस्वी कहाँ गए और वह आश्रम कहाँ (चला गया)?
67पवित्र जल वाली वह मनोहर सरिता कहाँ है, जो नाना जाति के जलपक्षियों से बसी थी? और फल-फूलों से सुशोभित वे रमणीय वृक्ष कहाँ हैं?"
68कुछ देर इस प्रकार सोचती हुई शुद्ध मुसकान वाली भीमपुत्री दमयन्ती पति के शोक में डूबी और दुःखी होकर विवर्ण मुख वाली हो गईं।
69तत्पश्चात् वन के दूसरे भाग में भटकते हुए वहाँ एक अशोक वृक्ष देखकर वे विलाप करने लगीं; उनका कण्ठ शोक के उच्छ्वास से अवरुद्ध था और नेत्र अश्रुओं से भरे थे।
70उस वन में वे उस वृक्षश्रेष्ठ अशोक के पास गईं, जो पुष्पों से सजा, मनोहर, घने पत्तों से लदा और चारों ओर पक्षियों के कलरव से गूँजता था।
71"अहो! इस वन के मध्य में फलों और फूलों से अलंकृत यह मनोहर वृक्ष किसी यशस्वी पर्वतराज के समान शोभा पा रहा है।
72हे अशोक (कहा जाता है कि यह वृक्ष उसे देखने वालों का शोक हर लेता है)! तुम शीघ्र मुझे मेरे शोक से मुक्त करो, हे मनोहर रूपवाले! क्या तुमने इस वन में कहीं राजा नल को देखा है, जो समस्त शोक और भय से मुक्त तथा किसी बाधा से अवरुद्ध न हों?
73क्या तुमने दमयन्ती के प्राणप्रिय पति को, मेरे परम प्रियतम को, नल नामक निषधराज को, शत्रुओं के दमनकर्ता को देखा है — जो आधा वस्त्र पहने, सुकुमार शरीर और त्वचा वाले, और वह वीर जो विपत्ति से पीड़ित होकर इस वन में आ गए हैं?
74हे अशोक वृक्ष! ऐसा करो कि मैं तुम्हारे पास से समस्त शोक से मुक्त होकर जाऊँ। हे अशोक! अपने 'अशोक' नाम को सार्थक करो, जिसका अर्थ है शोक का नाशक।"
75तब कन्याओं में श्रेष्ठ, दुःखी भीमपुत्री उस अशोक वृक्ष की तीन बार परिक्रमा करके वन के और भी भयावह भाग में प्रविष्ट हुईं।
76उन्होंने अनेक वृक्ष और अनेक जलधाराएँ, अनेक मनोहर पर्वत तथा नाना प्रकार के पक्षी और पशु देखे।
77पति की खोज में भटकते हुए उन भीमपुत्री ने अनेक गुफाएँ, कन्दराएँ और विस्मयकारी दृश्य वाली सरिताएँ देखीं।
78शुद्ध मुसकान वाली दमयन्ती के बहुत दूर तक चले जाने पर उन्होंने व्यापारियों का एक विशाल सार्थ (कारवाँ) देखा, जो अपने अश्वों, रथों और हाथियों सहित एक विस्तीर्ण, रमणीय, मनोहर और सुखद नदी के तट पर उतर रहा था — जिसका जल शीतल और स्वच्छ था, जो नरकटों की झाड़ियों से ढकी थी, सारसों और कुररियों की ध्वनि से गूँजती थी, चक्रवाकों के कलरव से मुखरित थी, कच्छपों, ग्राहों और मत्स्यों से भरी थी और अनेक छोटे-छोटे द्वीपों से सुशोभित थी।
79उन्मत्त की भाँति भटकती, शोक से पीड़ित, आधा वस्त्र पहने, दुर्बल, विवर्ण और पीली, तथा धूल से मैले केशों वाली नल की उन यशस्विनी तनुमध्या पत्नी ने ज्यों ही यह विशाल सार्थ देखा, त्यों ही वे उसके पास गईं और उसके लोगों के बीच जा पहुँचीं।
80उन्हें अपने बीच देखकर सार्थ के कुछ लोग भय से भागने लगे, कुछ अत्यन्त चिन्तित हो गए और कुछ ऊँचे स्वर में चिल्लाने लगे।
81कुछ उन पर हँसे, कुछ उनसे घृणा करने लगे। कुछ ने उनके प्रति दया दिखाई और कुछ ने, हे भरतवंशी, उनसे इस प्रकार पूछा।
82"हे भद्रे! तुम कौन हो और किसकी हो? इस वन में तुम क्या खोजती हो? तुम्हें अपने बीच देखकर हम अत्यन्त चिन्तित हैं! क्या तुम मनुष्य हो?
83हे भद्रे! सत्य कहो — क्या तुम इस वन की अधिष्ठात्री देवी हो, अथवा इस पर्वत की देवी, अथवा दिशाओं की? हम तुम्हारी शरण चाहते हैं।
84तुम यक्षी हो, अथवा राक्षसी, अथवा कोई अप्सरा — हमारा कल्याण करो और हे अनवद्ये! हमारी पूर्ण रक्षा करो। हे भद्रे! ऐसा विधान करो कि शीघ्र ही यह सार्थ यहाँ से हर दिशा में समृद्धि सहित प्रस्थान करे और हमारी यह अल्प सम्पत्ति भी सुरक्षित रहे।"
85सार्थ के लोगों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर पतिपरायणा और शोक से अत्यन्त पीड़ित राजकुमारी दमयन्ती ने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया —
86"हे सार्थवाह! हे व्यापारियो! हे इस सार्थ के लोगो! हे तरुणो! हे इस सार्थ के पथप्रदर्शको! मुझे एक मानवी जानो — राजा की पुत्री, नरेश की पुत्रवधू, राजा की पत्नी और अपने पति के दर्शन के लिए व्याकुल।
87विदर्भ के अधिपति मेरे पिता हैं, निषधों के यशस्वी नरेश मेरे पति हैं, जो नल नाम से विख्यात हैं। इस समय भी मैं उन अजेय की खोज में भटक रही हूँ।
88यदि तुमने मेरे प्रियतम पति, राजा नल को, जो नरश्रेष्ठ और शत्रुहन्ता हैं, देखा हो तो बिना विलम्ब मुझे बताओ।"
89तब उस विशाल सार्थ के स्वामी, उसके नायक, शुचि नामक ने उन निर्दोष अंगों वाली कन्या से कहा — "हे भद्रे! मेरे वचन सुनो।
90हे शुद्ध मुसकान वाली, मैं एक व्यापारी और इस सार्थ का नायक हूँ। हे यशस्विनी, मैंने नल नामधारी किसी पुरुष को नहीं देखा।
91मनुष्यों से रहित इस विशाल वन में मैं केवल हाथी, चीते और भैंसे देखता हूँ, तथा व्याघ्र, पक्षी और अन्य पशु भी।
92तुम्हारे अतिरिक्त इस भयानक वन में मुझे कोई मनुष्य नहीं मिलता। अतः यक्षराज मणिभद्र आज हम पर प्रसन्न हों!"
93तब उन्होंने उन व्यापारियों और सार्थ के नायक से पूछा — "आपको मुझे बताना चाहिए कि यह सार्थ कहाँ जा रहा है।"
94सार्थ के नायक ने कहा — हे नरश्रेष्ठ की पुत्री! लाभ के लिए यह सार्थ चेदिराज सत्यदर्शी सुबाहु के राज्य की ओर शीघ्रता से जा रहा है।
नेपाली
1बृहदश्वले भने — यसरी त्यस व्याधको वध गरेर ती कमलदलजस्ता नेत्र भएकी त्यस निर्जन र भयानक वनमा, जो झ्याउँकिरीको झङ्कारले गुन्जिरहेको थियो, अझ गहिरो प्रवेश गर्दै गइन्।
2त्यो वन सिंह, चितुवा, रुरु मृग, बाघ, भैँसी, भालु र मृगहरूले भरिएको थियो; नाना प्रकारका पक्षीहरूले व्याप्त थियो; र चोर तथा नीच सङ्कर जातिहरूले बसोबास गरेको थियो।
3त्यहाँ साल, बाँस, धव, अश्वत्थ, तिन्दुक, इङ्गुद, किंशुक, अर्जुन, अरिष्ट, स्यन्दन तथा शाल्मलि रूख थिए; तुम्ब, आँप, लोध्र, खदिर, बेत र सालको प्रशस्तता थियो; पद्मक, आमलक, प्लक्ष, कदम्ब र उदुम्बरले त्यो भरिएको थियो; बदरी, बेल, बर, पियाल, ताल, खजूर, हरीतकी र विभीतकले आच्छादित थियो।
4उनले (दमयन्तीले) नाना प्रकारका धातुका खानी भएका अनेक पर्वत देखिन्, पक्षीहरूको कलरवले गुन्जिने उपवन देखिन्; र सुन्दर दृश्य भएका अनेक उपत्यका देखिन्।
5अनेक नदी, सरोवर, जलाशय तथा नाना प्रकारका पक्षी र पशु; असङ्ख्य सर्प, राक्षस र भयानक आकृतिका पिशाच; र चारैतिर कुण्ड, पोखरी तथा पर्वतशिखर; र मनोहर रूपका झरना तथा निर्झर।
6त्यहाँ विदर्भराजकी पुत्रीले भैँसी, बँदेल र भालुका बथान-पछि-बथान तथा असङ्ख्य वन्य सर्प देखिन्। तेज, यश, सौन्दर्य र महान् गरिमाले युक्त ती विदर्भराजकुमारी तब नलको खोजीमा त्यस वनमा एक्लै भौँतारिन थालिन्।
7पतिमाथि आइपरेको विपत्तिले दुःखी भई त्यस भयानक वनमा प्रवेश गरिसकेकी ती राजकुमारी, भीमकी पुत्री, कुनै कुरासँग भयभीत भइनन्।
8हे राजन्! विदर्भराजकी ती राजकुमारी एउटा ढुङ्गामा बसेर, अत्यन्त दुःखी र पतिको शोकले काँपिरहेका अङ्ग भएकी भई, यसरी विलाप गर्न थालिन्।
9दमयन्तीले भनिन् — "हे विशाल छाती भएका! हे महाबाहु! हे निषध प्रजाका रक्षक! हे राजन्! आज तपाईं मलाई यस निर्जन वनमा छोडेर कहाँ जानुभयो? हे वीर! हे नरश्रेष्ठ! तपाईंले अश्वमेध तथा प्रचुर दक्षिणासहितका अन्य नाना यज्ञ गर्नुभएको छ; तपाईंलाई मसँग छल गर्नु सुहाउँदैन।
10हे नरश्रेष्ठ! हे कल्याणकारी! हे प्रज्वलित तेज भएका! हे राजश्रेष्ठ! तपाईंले ती वचन सम्झनुपर्छ जो तपाईंले मेरो सामु भन्नुभएको थियो।
11हे पृथ्वीपति! तपाईंले यो पनि सम्झनुपर्छ कि आकाशचारी हाँसहरूले तपाईंको सामु के भनेका थिए र मेरो सामु तिनले के घोषणा गरेका थिए।
12हे नरश्रेष्ठ! निश्चय नै एकातिर एउटै प्रतिज्ञाको पालन, र अर्कातिर अङ्ग तथा उपाङ्गसहित सम्पूर्ण चारै वेदको अध्ययन — दुवै बराबर तौलिन्छन्।
13त्यसैले, हे शत्रुहन्ता! हे नरेश्वर! हे वीर! तपाईंले त्यो प्रतिज्ञा पूरा गर्नुपर्छ जो तपाईंले पहिले मेरो सामु गर्नुभएको थियो।
14हाय, हे वीर! हे नल! तपाईंकी भएर पनि म यस वनमा साँच्चै नष्ट हुँदै छु। हे निष्पाप! यस भयावह वनमा हराएकी मलाई तपाईं किन उत्तर दिनुहुन्न?
15यो भयङ्कर वनराज, विकराल बङ्गारा र भीषण आकृति भएको तथा भोकले पीडित, मलाई व्यथित पार्दै छ। के मलाई बचाउनु तपाईंलाई उचित होइन?
16तपाईं सधैँ भन्नुहुन्थ्यो — "तिमीबाहेक मलाई कोही प्रिय छैन।" हे कल्याणकारी! हे राजन्! पहिले गर्नुभएको त्यस कथनको सत्यता सिद्ध गर्नुहोस्।
17हे नरेश्वर! आफ्नी त्यस प्रिय पत्नीलाई तपाईं किन उत्तर दिनुहुन्न, जो सुधबुध गुमाएर तपाईंका लागि विलाप गरिरहेकी छिन्, यद्यपि तपाईं उनलाई माया गर्नुहुन्छ र उनी पनि तपाईंलाई?
18हे नरेश! हे माननीय! हे शत्रुदमन! हे विशालाक्ष! तपाईं मलाई किन हेर्नुहुन्न — दुर्बल, कृशकाय, व्यथित, विवर्ण, अनाथ, असहायझैँ विलाप गर्दै, रुँदै, एउटै वस्त्रले छोपिएकी र बथानबाट छुट्टिएकी सुन्दर मृगीजस्तै?
19हे महाराज! यस विशाल वनमा म, तपाईंकी परमप्रिय दमयन्ती, अब असहाय र परित्यक्त भई तपाईंको नाम पुकारिरहेकी छु; तपाईं मलाई किन उत्तर दिनुहुन्न?
20हे नरश्रेष्ठ! आज यस पर्वतमा मलाई तपाईं भेटिनुहुन्न, जो उत्तम कुल, श्रेष्ठ चरित्र र आफ्नो सौन्दर्य बढाउने सुडौल अङ्गले युक्त हुनुहुन्छ।
21हे निषधराज! हे नरश्रेष्ठ! सिंह र बाघहरूले भरिएको यस भयानक वनमा तपाईं मेरो शोक बढाउँदै हुनुहुन्छ; तपाईंकै कारण दुःखी र शोकसन्तप्त म कसलाई सोधूँ कि तपाईं बस्नुभएको छ, पल्टनुभएको छ, अडिनुभएको छ कि गइसक्नुभयो?
22म कसलाई सोधूँ — "के तपाईंले यी वनमा घुमिरहेका राजा नललाई देख्नुभयो?" यस वनमा हराएका राजा नलको विषयमा म कसलाई सोधूँ?
23आज कसको मुखबाट म यी मधुर वचन सुनूँ — "ती सुन्दर र महात्मा राजा नल, कमलदलजस्ता नेत्र भएका, शत्रुसेनाका संहारक, जसको खोजीमा तिमी यस वनमा भौँतारिँदै छ्यौ, यहीँ अडिएका छन्।"
24त्यो अगाडि वनहरूको सुन्दर स्वामी आउँदै छ — चार दाह्रा र बाहिर निस्केका बङ्गारा भएको बाघ। त्यसैकहाँ म निर्भय भई जानेछु। "तिमी पशुहरूका स्वामी हौ। तिमी यस वनका राजा हौ।
25दमयन्तीले भनिन् — मलाई दमयन्ती जान, विदर्भराजकी पुत्री र शत्रुहन्ता निषधराज नलकी पत्नी।
26हे पशुपति! म एक्लै आफ्ना पतिलाई खोज्दै, व्यथित र शोकाकुल छु — यदि तिमीले नललाई कतै देखेका छौ भने उनको समाचार दिएर मलाई सान्त्वना देऊ।
27हे वनपति! र यदि तिमी नलको विषयमा केही जान्दैनौ भने, हे पशुश्रेष्ठ, मलाई खाइदेऊ र यसरी मलाई यस दुःखबाट मुक्त गरिदेऊ।"
28यस वनमा मलाई विलाप गरिरहेको सुनेर यो वनराज आफैँ समुद्रतिर बगिरहेको स्वादिष्ट जल भएको त्यस खोलातिर लाग्दै छ।
29अब म राजाको समाचारका लागि त्यस पर्वतराजलाई सोध्नेछु, जो आकाश छुने नाना सुन्दर र बहुरङ्गी शिखरहरूले सुशोभित छ।
30त्यो पवित्र शिलाहरूका समूहले युक्त छ; नाना प्रकारका धातुले भरिएको छ; विविध रत्नखण्डले सजिएको छ; र यस विशाल वनमाथि झन्डाझैँ फैलिएको छ।
31त्यो सिंह, बाघ, हात्ती, बँदेल, भालु र मृगहरूले सेवित छ; चारैतिर नाना प्रकारका पक्षीहरूको कलरवले गुन्जिन्छ।
32त्यो पर्वत किंशुक, अशोक, बकुल र पुन्नाग रूखहरूले सुशोभित छ; फुलेका कर्णिकार, धव र प्लक्षले सुन्दर बनेको छ।
33त्यो पर्वत जलपक्षीहरूले भरिएका नदीहरूले युक्त छ; र शिखरयुक्त चुचुराहरूले सजिएको छ। अब म पर्वतराजलाई राजा नलको विषयमा सोध्छु।
34दमयन्तीले भनिन् — हे महान् र पर्वतश्रेष्ठ! हे मनोहर रूप भएका! हे परम प्रसिद्ध गिरि! हे (दुःखीहरूका) आश्रय! हे परम पुण्य पर्वत! हे पृथ्वीका स्तम्भ! म तिमीलाई प्रणाम गर्छु।
35नजिक आएर म तिमीलाई प्रणाम गर्छु। मलाई राजाकी पुत्री, राजाकी बुहारी, राजाकी पत्नी र नामले दमयन्ती जान।
36विदर्भका अधिपति, महारथी, पृथ्वीपति र चारै वर्णका रक्षक राजा भीम मेरा पिता हुन्।
37पृथुवंशीहरूमा श्रेष्ठ उनले राजसूय यज्ञ र प्रचुर दक्षिणा भएको अश्वमेध यज्ञ गरे। विशाल र सुन्दर नेत्र तथा धनुजस्ता आँखीभौँले युक्त, वेदमा निपुण, धर्मपरायण, सत्यवादी, ईर्ष्यारहित, सदाचारी, पराक्रमी, महान् समृद्धिले युक्त, सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता र पवित्र ती स्वामीले आफ्ना सबै शत्रुलाई पूर्ण रूपमा पराजित गरी विदर्भका प्रजाको रक्षा गर्छन्। हे महान्! मलाई तिनकै पुत्री जान, जो यसरी तिम्रो नजिक आएकी छे।
38मेरा ससुरा, नरश्रेष्ठ, निषधहरूमाथि शासन गर्ने यशस्वी नरेश थिए। उनी वीरसेन नामले विख्यात र महायशस्वी थिए।
39ती राजाका पुत्र, महारथी, समृद्धिशाली र अमोघ पराक्रमले युक्त, जसले आफ्ना पिताबाट पाएको राज्यको राम्ररी पालन गर्छन्, पवित्रकीर्ति नलको नामले विख्यात छन्, जसको वर्ण पगालेको सुनजस्तो छ। उनी ब्राह्मणहरूप्रति आदरशील, वेदमा निपुण, वाक्पटु र पुण्यकर्मी छन्; उनी सोमपान र अग्निपूजामा लागिरहन्छन्; यज्ञ गर्छन्, अत्यन्त दानी र वीर छन् तथा (पापी) मानिसहरूका न्यायपूर्ण दण्डदाता छन्। मलाई तिनकै पटरानी जान, जो अब असहाय भई तिम्रो नजिक आएकी छे। हे पर्वतश्रेष्ठ! समृद्धिबाट रहित, पतिको सङ्गतबाट वञ्चित, असहाय र क्लेशले पीडित भई आफ्ना स्वामीको खोजीमा म तिम्रो नजिक आएकी छु।
40हे पर्वतश्रेष्ठ! आकाश छुने आफ्ना सय शिखरबाट के तिमीले यस भयावह वनमा कतै राजा नललाई देख्यौ?
41के तिमीले कतै ती वीर र अजेय नललाई देख्यौ — मेरा पति, निषधराज, हात्तीजस्तो गति भएका, महाबुद्धिमान्, लामा पाखुरा भएका, महायशस्वी, पराक्रमी र तेजस्वी? हे पर्वतश्रेष्ठ! मलाई असहाय, विलाप गर्दै र (शोकले) मूर्छित हुँदै गरेको देखेर तिमी आफ्नी दुःखी छोरीलाई झैँ मसँग बोलेर सान्त्वना किन दिँदैनौ?
42हे वीर! हे महापराक्रमी! हे धर्मज्ञ! हे सत्यवादी! हे पृथ्वीपति! यदि तपाईं यस वनमा उपस्थित हुनुहुन्छ भने, हे राजन्, मलाई दर्शन दिनुहोस्।
43म पुनः कहिले ती राजा, महात्मा नलका वचन सुन्नेछु — मधुर र गम्भीर, मेघको गर्जनजस्तो, अमृतजस्तो स्वादिलो, मलाई स्पष्ट र पवित्र स्वरमा "विदर्भराजकुमारी" भनी पुकार्दै, वेदअनुसार भनिएका, वाक्पटु र मेरो सम्पूर्ण शोक हर्ने? हे राजन्! हे धर्मात्मा! अत्यन्त भयभीत मलाई आश्वस्त पार्नु तपाईंलाई उचित छ।"
44पर्वतश्रेष्ठलाई यसरी भनेर राजकुमारी दमयन्ती पुनः उत्तर दिशातिर लागिन्।
45ती परम सुन्दरी कन्या पूरा तीन दिनरात भौँतारिएपछि तपस्वीहरूको एउटा अनुपम वनाश्रम देख्न पाइन्, जो सुन्दर उपवनहरूले युक्त थियो र वसिष्ठ, भृगु तथा अत्रिजस्ता संयमी र मिताहारी तापसहरूले बसोबास गरेको थियो, जसले दस प्रकारका विहित शुद्धिकर्मको पालन गर्थे; कोही जलमा, कोही वायुमा र कोही (झरेका) पातमा बाँच्थे, जसका वासना पूर्ण रूपमा वशमा थिए, जो महान् गुणले युक्त थिए, स्वर्गको मार्ग खोज्थे, वल्कल र मृगचर्म धारण गर्थे र जसका इन्द्रिय संयत थिए। उनले तपस्वीहरूले बसोबास गरेको, नाना प्रकारका प्राणीले भरिएको, वानरहरूले व्याप्त र मुनिहरूको उपस्थितिले सुशोभित त्यो मनोहर आश्रम देखिन् र (त्यस दृश्यले) आश्वस्त भइन्।
46वीरसेनका पुत्रकी ती प्राणप्रिय पत्नी, कन्याहरूमा श्रेष्ठ, दयनीय दमयन्ती, महान् गुणले युक्त, काला र विशाल नेत्र भएकी, देदीप्यमान कान्ति र निर्मल कीर्ति भएकी, लामा केश, कृश कटि, उन्नत उरोज, सुन्दर आँखीभौँ तथा मोतीजस्ता दाँतले सुशोभित मुख भएकी — तब त्यस तपोवनमा प्रवेश गरिन्।
47तपस्यामा वृद्ध भएका ती मुनिहरूलाई प्रणाम गरेर उनी विनम्र भावले उभिइन्। त्यस वनमा ती तपस्वीहरूले उनको "स्वागत" गरे।
48तब ती तपस्वीहरूले उनको यथोचित सत्कार गरेर भने — "आसन ग्रहण गर र भन, हामीले तिम्रा लागि के गरौँ?"
49ती तनुमध्याले तिनीहरूलाई उत्तरमा भनिन् — "हे निष्पाप! हे महाभाग! के तपाईंहरूको कठोर तपस्या, (यज्ञका) अग्निहरू, तपाईंहरूको धर्म, तपाईंहरूको आफ्नै सम्प्रदायका धार्मिक कर्म तथा यस आश्रमका पशुपक्षी — सबै कुशलपूर्वक चलिरहेका छन्?" र तिनीहरूले उत्तर दिए — "हे यशस्विनी! हे भद्रे! हाम्रो सबै प्रकारले कल्याण छ।
50हे अनवद्याङ्गी! हामीलाई बताऊ, तिमी को हौ र के चाहन्छ्यौ? तिम्रो महान् सौन्दर्य र तिम्रो अत्यन्त तेज देखेर हामी विस्मित छौँ। आश्वस्त होऊ र शोक नगर। हे निर्दोष! हे भद्रे! भन, के तिमी यस वनकी, अथवा यस पर्वतकी, अथवा यस खोलाकी अधिष्ठात्री देवी हौ? सत्य भन।"
51उनले ती मुनिहरूलाई भनिन् — "हे द्विजगण! न म यस वनकी देवी हुँ, न यस पर्वतकी देवी, न यस नदीकी। हे तपोधन ऋषिहरू! मलाई मानिसहरूकी पुत्री जान्नुहोस्। म आफ्नो कथा विस्तारपूर्वक भन्दै छु, तपाईंहरू ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्।
52भीम नाम गरेका पृथ्वीपति विदर्भका अधिपति हुन्; हे द्विजश्रेष्ठ! मलाई तिनकै पुत्री जान्नुहोस्।
53वीर, (युद्धमा) सधैँ विजयी, विद्वान् निषधराज, नल नाम गरेका, महायशस्वी, महाबुद्धिमान् र नरेश्वर — उनी मेरा पति हुन्।
54राजाहरूमा श्रेष्ठ ती नल नाम गरेका, देवराजजस्तै तेजस्वी, विशाल नेत्र र पूर्ण चन्द्रमाजस्तो मुख भएका, शत्रुहन्ता, देवताहरूका उपासक, वेदमा अनुरक्त, महासमृद्धिशाली, शत्रुहरूका नगरका विजेता, शत्रुदमन, ती सत्यवादी र बुद्धिमान्, सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता, सत्यप्रतिज्ञ, महातेजस्वी र महापराक्रमी, निषधवंशका रक्षक, देवताहरूको आराधनामा तत्पर, द्विजहरूप्रति दयालु — उनी मेरा पति हुन्। उनी प्रमुख यज्ञका अनुष्ठाता हुन्, वेद र तिनका शाखामा निपुण छन् र युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूका संहारक छन्। उनी कान्तिमा सूर्य र चन्द्रमाजस्तै छन्।
55सत्यनिष्ठ ती राजा, पृथ्वीपति, एक दिन केही नीचमति, दुष्ट र कपटी, असंस्कृत आत्मा भएका तथा द्यूतमा निपुण पुरुषहरूद्वारा द्यूत खेल्न ललकारिए। उनी पराजित भए र आफ्नो धन तथा राज्य गुमाए।
56मलाई ती राजश्रेष्ठकी पत्नी जान्नुहोस्, जो दमयन्ती नामले विख्यात छे र आफ्ना हराएका पतिको दर्शनका लागि व्याकुल छे।
57युद्धको नीतिमा निपुण, शस्त्रविद्यामा कुशल र महात्मा आफ्ना स्वामी नलको खोजीमा म शोकाकुल हृदयले यस वनको वारपार, पर्वतमाथि, नदी, सरोवर, पोखरी, जलाशय र वनहरूमा भौँतारिँदै छु।
58हे ब्राह्मणहरू! जसका लागि दुःखी भई म भयङ्कर वस्तुले भरिएको र बाघजस्ता हिंस्रक पशुहरूले भरिएको यस भयानक र गहन वनमा भौँतारिँदै छु, ती राजा नल, निषध प्रजाका अधिपति, के तपाईं महानुभावहरूको यस मनोहर आश्रममा आएका छन्?
59यदि केही दिनरातभित्रै मैले राजा नललाई देखिनँ भने, यस शरीरको त्याग गरेरै म आफ्नो कल्याण साध्नेछु।
60ती नरश्रेष्ठबाट छुट्टिएर मेरो जीवनको के प्रयोजन? पतिको शोकले पीडित म आज कसरी बाँचूँ?"
61तब ती सत्यदर्शी तपस्वीहरूले वनमा आफ्ना स्वामीका लागि विलाप गरिरहेकी ती असहाय दमयन्ती, भीमकी पुत्रीलाई भने —
62"हे कल्याणी! हे भद्रे! भविष्यमा तिमीले सुख प्राप्त गर्नेछ्यौ। हामी आफ्नो तपोबलले देख्छौँ कि चाँडै नै तिमीले नैषधलाई देख्नेछ्यौ।
63हे राजा भीमकी पुत्री! तिमीले निषधराज नललाई भेट्नेछ्यौ — शत्रुहन्ता, धर्मका रक्षकहरूमा अग्रगण्य, जसको दुःखको ज्वरो शान्त भइसकेको हुनेछ। हे भद्रे! तिमीले आफ्ना राजपतिलाई सम्पूर्ण पापबाट मुक्त, नाना प्रकारका रत्नले अलङ्कृत, त्यसै उत्तम नगरीमा शासन गर्दै, शत्रुहरूको दमन गर्दै, वैरीहरूका लागि भय बनेका, मित्रहरूको शोक हर्दै र सम्पूर्ण कल्याणले युक्त देख्नेछ्यौ।"
64राजाकी ती पुत्री, नलकी प्राणप्रिय रानीलाई यसरी भनेर ती तपस्वीहरू आफ्ना यज्ञाग्निसहित र त्यस आश्रमसहित दृष्टिबाट अन्तर्धान भए।
65यो अद्भुत दृश्य देखेर निर्दोष रूप र अङ्ग भएकी, राजा वीरसेनकी बुहारी दमयन्ती अत्यन्त विस्मित भइन्।
66"के मैले कुनै सपना देखेँ? भर्खरै यो कस्तो घटना घट्यो? ती सबै तपस्वी कहाँ गए र त्यो आश्रम कहाँ (गयो)?
67पवित्र जल भएको त्यो मनोहर खोला कहाँ छ, जो नाना जातिका जलपक्षीले बसेको थियो? र फलफूलले सुशोभित ती रमणीय रूखहरू कहाँ छन्?"
68केही बेर यसरी सोच्दै शुद्ध मुस्कान भएकी भीमपुत्री दमयन्ती पतिको शोकमा डुबी र दुःखी भई विवर्ण मुख भएकी भइन्।
69त्यसपछि वनको अर्को भागमा भौँतारिँदै त्यहाँ एउटा अशोक रूख देखेर उनी विलाप गर्न थालिन्; उनको कण्ठ शोकको उच्छ्वासले अवरुद्ध थियो र नेत्र आँसुले भरिएका थिए।
70त्यस वनमा उनी त्यस वृक्षश्रेष्ठ अशोकको नजिक गइन्, जो फूलले सजिएको, मनोहर, घना पातले लदेको र चारैतिर पक्षीहरूको कलरवले गुन्जिने थियो।
71"अहो! यस वनको बीचमा फलफूलले अलङ्कृत यो मनोहर रूख कुनै यशस्वी पर्वतराजजस्तै शोभायमान छ।
72हे अशोक (भनिन्छ, यो रूखले आफूलाई हेर्नेहरूको शोक हरण गर्छ)! तिमी चाँडै मलाई मेरो शोकबाट मुक्त गर, हे मनोहर रूप भएका! के तिमीले यस वनमा कतै राजा नललाई देख्यौ, जो सम्पूर्ण शोक र भयबाट मुक्त तथा कुनै बाधाले अवरुद्ध नभएका हुन्?
73के तिमीले दमयन्तीका प्राणप्रिय पतिलाई, मेरा परम प्रियतमलाई, नल नाम गरेका निषधराजलाई, शत्रुहरूका दमनकर्तालाई देख्यौ — जो आधा वस्त्र लगाएका, सुकुमार शरीर र छाला भएका, र त्यो वीर जो विपत्तिले पीडित भई यस वनमा आएका छन्?
74हे अशोक रूख! यस्तो गर कि म तिम्रो छेउबाट सम्पूर्ण शोकबाट मुक्त भई जाऊँ। हे अशोक! आफ्नो 'अशोक' नामलाई सार्थक बनाऊ, जसको अर्थ हो शोकको नाशक।"
75तब कन्याहरूमा श्रेष्ठ, दुःखी भीमपुत्रीले त्यस अशोक रूखको तीन पटक परिक्रमा गरेर वनको अझ भयावह भागमा प्रवेश गरिन्।
76उनले अनेक रूख र अनेक जलधारा, अनेक मनोहर पर्वत तथा नाना प्रकारका पक्षी र पशु देखिन्।
77पतिको खोजीमा भौँतारिँदै ती भीमपुत्रीले अनेक गुफा, कन्दरा र विस्मयकारी दृश्य भएका खोलाहरू देखिन्।
78शुद्ध मुस्कान भएकी दमयन्ती धेरै टाढासम्म गइसकेपछि उनले व्यापारीहरूको एउटा विशाल सार्थ (कारवाँ) देखिन्, जो आफ्ना घोडा, रथ र हात्तीसहित एउटा विस्तीर्ण, रमणीय, मनोहर र सुखद नदीको किनारमा ओर्लंदै थियो — जसको जल शीतल र स्वच्छ थियो, जो नर्कटका झाडीले छोपिएको थियो, सारस र कुररीको ध्वनिले गुन्जिन्थ्यो, चक्रवाकको कलरवले मुखरित थियो, कछुवा, गोही र माछाले भरिएको थियो र अनेक साना-साना टापुहरूले सुशोभित थियो।
79उन्मत्तझैँ भौँतारिँदै, शोकले पीडित, आधा वस्त्र लगाएकी, दुर्बल, विवर्ण र पहेँली, तथा धूलोले मैला केश भएकी नलकी ती यशस्विनी तनुमध्या पत्नीले जब यो विशाल सार्थ देखिन्, त्यसै बेला उनी त्यसको नजिक गइन् र त्यसका मानिसहरूको बीचमा पुगिन्।
80उनलाई आफ्नो बीचमा देखेर सार्थका केही मानिस भयले भाग्न थाले, केही अत्यन्त चिन्तित भए र केही उच्च स्वरमा कराउन थाले।
81केहीले उनलाई देखेर हाँसे, केहीले उनलाई घृणा गर्न थाले। केहीले उनीप्रति दया देखाए र केहीले, हे भरतवंशी, उनलाई यसरी सोधे।
82"हे भद्रे! तिमी को हौ र कसकी हौ? यस वनमा तिमी के खोज्छ्यौ? तिमीलाई आफ्नो बीचमा देखेर हामी अत्यन्त चिन्तित छौँ! के तिमी मानिस हौ?
83हे भद्रे! सत्य भन — के तिमी यस वनकी अधिष्ठात्री देवी हौ, अथवा यस पर्वतकी देवी, अथवा दिशाहरूकी? हामी तिम्रो शरण चाहन्छौँ।
84तिमी यक्षिणी हौ, अथवा राक्षसी, अथवा कुनै अप्सरा — हाम्रो कल्याण गर र हे अनवद्ये! हाम्रो पूर्ण रक्षा गर। हे भद्रे! यस्तो विधान गर कि चाँडै नै यो सार्थ यहाँबाट हरेक दिशामा समृद्धिसहित प्रस्थान गरोस् र हाम्रो यो अल्प सम्पत्ति पनि सुरक्षित रहोस्।"
85सार्थका मानिसहरूले यसरी भनेपछि पतिपरायणा र शोकले अत्यन्त पीडित राजकुमारी दमयन्तीले तिनीहरूलाई यसरी उत्तर दिइन् —
86"हे सार्थवाह! हे व्यापारीहरू! हे यस सार्थका मानिसहरू! हे तरुणहरू! हे यस सार्थका पथप्रदर्शकहरू! मलाई एउटी मानवी जान — राजाकी पुत्री, नरेशकी बुहारी, राजाकी पत्नी र आफ्ना पतिको दर्शनका लागि व्याकुल।
87विदर्भका अधिपति मेरा पिता हुन्, निषधहरूका यशस्वी नरेश मेरा पति हुन्, जो नल नामले विख्यात छन्। यस बेला पनि म ती अजेयको खोजीमा भौँतारिँदै छु।
88यदि तिमीहरूले मेरा प्रियतम पति, राजा नललाई, जो नरश्रेष्ठ र शत्रुहन्ता हुन्, देखेका छौ भने ढिलो नगरी मलाई बताऊ।"
89तब त्यस विशाल सार्थका स्वामी, त्यसका नायक, शुचि नाम गरेकाले ती निर्दोष अङ्ग भएकी कन्यालाई भने — "हे भद्रे! मेरा वचन सुन।
90हे शुद्ध मुस्कान भएकी, म एउटा व्यापारी र यस सार्थको नायक हुँ। हे यशस्विनी, मैले नल नाम भएको कुनै पुरुष देखेको छैनँ।
91मानिसरहित यस विशाल वनमा म केवल हात्ती, चितुवा र भैँसी देख्छु, तथा बाघ, पक्षी र अन्य पशु पनि।
92तिमीबाहेक यस भयानक वनमा मलाई कुनै मानिस भेटिँदैन। त्यसैले यक्षराज मणिभद्र आज हामीमाथि प्रसन्न होऊन्!"
93तब उनले ती व्यापारी र सार्थका नायकलाई सोधिन् — "तपाईंहरूले मलाई बताउनुपर्छ कि यो सार्थ कहाँ जाँदै छ।"
94सार्थका नायकले भने — हे नरश्रेष्ठकी पुत्री! लाभका लागि यो सार्थ चेदिराज सत्यदर्शी सुबाहुको राज्यतिर हतारिएर जाँदै छ।