बृहदश्व और युधिष्ठिर का संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 52
संस्कृत
1जनमेजय उवाच अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि। युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वत पाण्डवाः॥
2वैशम्पायन उवाच अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि। आवसन् कृष्णया साधु काम्यके भरतर्षभाः॥
3ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त इव शाद्वले। दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया॥ धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः। तद्वियोगार्दितान् सर्वाञ्छोकः समभिपुप्लुवे॥
4धनंजयवियोगाच्च राज्यभ्रंशाच्च दुःखिताः। अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत॥
5निदेशात् ते महाराज गतोऽसौ भरतर्षभः। अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन् प्राणाः प्रतिष्ठिताः॥
6यस्मिन् विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम्। सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुर्न संशयः॥
7योऽसौ गच्छतिधर्मात्मा बहून् क्लेशान् विचिन्तयन् भवन्नियोगाद् बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम्॥
8यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः। मन्यामहे जिताना तौ परान् प्राप्ता च मेदिनीम्॥
9यस्य प्रभावान्न मया सभामध्येधनुष्मतः। नीता लोसममुं सर्वेधार्तराष्ट्राः ससौबलाः॥
10ते वयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः। सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः॥
11वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान् परान्। स्वबाहुविजितां कृत्स्ना प्रशासेम वसुन्धराम्॥
12भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुताः। अहीनपौरुषा बाला बलिभिर्बलवत्तराः॥
13क्षात्रधर्म महाराज त्वमवेक्षितुमर्हसि। न हिधर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः॥
14राज्यमेव परंधर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः। स क्षत्रधर्मविद् राजा माधर्म्यान्नीनशः पथः॥
15प्राग् द्वादशसमा राजन्धार्तराष्ट्रान् निहन्महि। निवर्त्य च वनात् पार्थमानाय्य च जनार्दनम्॥
16व्यूढानीकान् महाराज जवनेव महामते। धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशाम्पते।॥ सर्वानहं हनिष्यामिधार्तराष्ट्रान् ससौबलान्। दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते॥
17मया प्रशमिते पश्चात् त्वमेष्यसि वनात् पुनः। एवं कृते न ते दोषा भविष्यन्ति विशाम्पते॥
18यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतं पापमरिंदम। अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गमुत्तमम्॥
19एवमेतद् भवेद् राजन् यदि राजा न बालिशः। अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद् भवान्धर्मपरायणः॥
20निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः। न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते॥
21तथा भारतधर्मेषुधर्मज्ञैरिह दृश्यते। अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण ह॥
22तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो। संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः॥
23यदि वेदाः प्रमाणास्ते दिवसादूर्ध्वमच्युत। त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः॥
24कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम। एकाचां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन् करोति सः॥
25द्यूतप्रियेण राजेन्द्र तथा तद् भवता कृतम्। प्रायेणाज्ञातचर्यायां वयं सर्वे निपातिताः॥
26न तं देशं प्रपश्यामि यत्र सोऽस्मान् सुदुर्जनः। न विज्ञास्यति दुष्टात्मा चारैरिति सुयोधनः॥
27अधिगम्य च सर्वान् नो वनवासमिमं ततः। प्रव्राजयिष्यति पुनर्निकृत्याधमपूरुषः॥
28यद्यस्मानभिगच्छेत पापः स हि कथंचन। अज्ञातचर्यामुत्तीर्णान् दृष्ट्वा च पुनराह्वयेत्॥
29द्यूतेन ते महाराज पुन तमवर्तत। भवांश्च पुनराहतो द्यूते नैवापनेष्यति॥
30स तथाक्षेषु कुशलो निश्चितो गतचेतनः। चरिष्यसि महाराज वनेषु वसतीः पुनः॥
31यद्यस्मान् सुमहाराज कृपणान् कर्तुमर्हसि। यावज्जीवमवेक्षस्व वेदधर्मांश्च कृत्स्नशः॥ निकृत्या निकृतिप्रज्ञो हन्तव्य इति निश्चयः। अनुज्ञातस्त्वया गत्वा यावच्छक्ति सुयोधनम्॥ यथैव कक्षमुत्सृष्टो दहेदनिलसारथिः। हनिष्यामि तथा मन्दमनुजानातु मे भवान्॥
32वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणं भीमं तुधर्मराजो युधिष्ठिरः। उवाच सान्त्वयन् राजा मूर्युपाघ्राय पाण्डवम्॥
33असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम्। वर्षात् त्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना॥
34यत् त्वमाभाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो। अनृतं नोत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मम विद्यते॥
35अन्तरेणापि कौन्तेय निकृति पापनिश्चयम्। हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम्॥
36एवं ब्रुवति भीमं तुधर्मराजे युधिष्ठिरे। आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः॥
37तमभिप्रेक्ष्यधर्मात्मा सम्प्राप्तधर्मचारिणम्। शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामासधर्मराट्॥
38आश्वस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः। अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत॥
39अक्षयूते च भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम्। आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः॥
40अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः। भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी॥
41पुन तेन मां जित्वा वनवासं सुदारुणम्। प्रावाजयन् महारण्यमजिनैः परिवारितम्॥
42अहं वने दुर्वसतीर्वसन् परमदुःखितः। अक्षयूताधिकारे च गिरः शृण्वन् सुदारुणाः॥ आतोनां सुहृदां वाचो द्यूतप्रभृति शंसताम्। अहं हृदि श्रिताः स्मृत्वा सर्वरात्रीविचिन्तयन्॥
43यस्मिश्चैव समस्तानां प्राणा गाण्डीवधन्वनि। विना महात्मना तेन गतसत्त्व इवाभवम्॥
44कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतास्त्रं पुनरागतम्। प्रियवादिनमक्षुद्रं दयायुक्तमतन्द्रितः॥
45अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि। भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा क्वचित्। न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः॥
46बृहदश्व उवाच यद् ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्वचित्। अल्पभाग्यतरः कश्चित् पुमानस्तीति पाण्डव॥ अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ। यस्त्वत्तो दुःखितारो राजाऽऽसीत् पृथिवीपते॥
47वैशम्पायन उवाच अथैनमब्रवीद् राजा ब्रवीतु भगवानिति। इमामवस्थां सम्प्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्॥
48बृहदश्व उवाच शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत। यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत् पृथिवीपते॥
49निषधेषु महीपालो वीरसेन इति श्रुतः। तस्य पुत्रोऽभवन्नामा नलोधर्मार्थकोविदः॥
50स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्। वनवासं सुदुःखार्तो भार्यया न्यवसत् सह॥
51न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च बान्धवाः। वने निवसतो राजच्छिष्यन्ते स्म कदाचन॥
52भवान् हि संवृतो वीरैर्धातृभिर्देवसम्मितैः। ब्रह्मकल्पैर्द्विजावयैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्॥
53युधिष्ठिर उवाच विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः। चरितं वदतां श्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि॥
अंग्रेज़ी
1Janamejaya said : When the illustrious son of Pritha (Arjuna) had gone to the region of Indra with a view of obtain the arms, what did Yudhishthira and the other Pandavas do?
2Vaishampayana said : When the illustrious son of Pritha had gone to the region of Indra for obtaining the arms then those foremost ones of the Bharata race lived with Krishna (Draupadi) in the forest of Kamyaka.
3Thereupon those excellent ones of the seated one day with Krishna on a clean and solitary turf (in the forest). They were greatly afflicted with grief; their voices were choked up with the tears and also they were overwhelmed with sorrow on account of the absence of Dhananjaya. A flood of grief passed over them, tormented as they were by his separation.
4Thereupon the heroic Bhima, afflicted with sorrow for the separation of Dhananjaya and the loss of kingdom, addressed Yudhishthira in the following terms.
5"O great king, this chief of the Bharata race Arjuna, has gone away in obedience to your command. On him depend the very lives of the sons of Pandu.
6Losing Arjuna, we with all our sons, the Panchalas, as also the Satyaki and Vasudeva, are sure to die.
7For what can we grieve more than this, that the righteous Vibhatsu goes away at your behest, thinking upon the various sorrows?
8Relying upon the strength of arms of that illustrious hero, we can take for granted that our enemies are already vanquished and the possession of the earth is ours,
9But for the intervention of that mightyarmed hero in the meeting of warriors, I could not send the descendants of Dhritarashtra with
10We are supported by Vasudeva and are the mightiest warriors. We were constrained to suppress the wrath that had been awakened in ourselves, because you are the cause of that anger.
11As a matter of fact, assisted by Krishna, having slain all our foes with Karna at their head, we are in a position to rule the whole rld, conquered by the might of our own arms.
12Although we are not devoid of manliness yet we are the most unfortunate and that is for the reason of your gambling vice. Meanwhile the foolish sons of Dhritarashtra are growing very strong with the tributes (collected from the dependant chiefs).
13O great king, it is necessary for you to keep in view the duties of a Kshatriya. O great king, to live in the forest should not be his duty.
14The sages have said that the duty of a Kshatriya is to rule the kingdom. O king, you, are versed in the Kshatriya moralities, should not go astray from the path of your duty, the most righteous as you are.
15Calling back Partha and Janardana, let us, O king, go away from the forest and slay the descendants of Dhritarashtra even before the expiry of pledged period of twelve years.
16O great monarch, O high-souled one, O king of kings, I shall send the sons of Dhritarashtra to the other world (even if they are encircled by their soldiers in battle-array) by the very push of our arms. I shall slay all the sons of Dhritarashtra accompanied by the Subalas, Duryodhana and Karna and others who will encounter me (or us) in battle.
17The enemies thus being slain by me, you may come back to the forest again, O king of kings, there will be no fault of yours if thus acted.
18O sir, O chastiser of foes, if thus a sin be committed, we are able to wash it off by the performance of various sacrifices and we may ascend a superior heaven.
19O monarch, such may happen, if our king be not foolish or procrastinating. Indeed you are, O king, righteous.
20Undoubtedly the deceitful persons should be done away with deceitful means. Surely it is no sin. to destroy them by frauds.
21O Bharata, O great prince, the pious, who are conversant in morality, have regarded a day and a night as equivalent to an entire year.
22O illustrious one, the Veda text is often heard to signify that a year, O great monarch, passes away like a day, if one is engaged in strict devotion.
23Therefore regard, O one of unfading glory, accepting the authority of the Vedas, the period of thirteen years equal to a day or so.
24O chastiser of foes, this is the (proper) time to kill Duryodhana with all his attendants. Otherwise, O prince, he will bring the whole world under his subjection.
25O most excellent of princes, this has been the out-come of your love for gambling. We are almost ruined by your promise to live one year undiscovered.
26I do not find a country where, if we live, that wicked and evil-natured Suyodhana will not be able to discover us by his spies.
27And having thus traced us, that stupid one will again deceitfully banish us (to live in exile) into the woods.
28If that sinful wretch beholds us to return from the woods after the expiration of that period of our undiscovered life, he will again invite us to game at dice.
29O great prince, the game of chance will once more begin. And then being again summoned at dice, we are sure to be banished.
30He (the king) is unskilled at dice and beyond doubt he looses his senses when at dice. Therefore, O great monarch, you shall have again to live in the woods.
31O great prince, if it behoves you not to make us miserable for life, observe fully the teaching of the Vedas, which lay down, that verily the deceitful ought to be destroyed by the deceitful means. If I but have your command, I would go forth (to Hastinapur) and even as fire consumes heap of grass, would slay that wicked Suyodhana with all my power. It behoves you therefore, O charioteer, to grant me permission."
32And king Dharmaraja Yudhishthira, having consoled and smelling the crown of the head of that son of Pandu, Bhima, who thus (as above) addressed, spoke thus.
33“You shall, O mighty-armed warrior, assisted by the wielder of the Gandiva, slay, without doubt, Suyodhana after the expiration of the pledged period of thirteen years.
34O son of Pritha, as for what you say, that “O Lord, the period is complete," I dare not tell a lie, for it never finds place in my heart.
35O son of Kunti, you shall without the help of deceit, which is doubtlessly a sin, slay that irrepressible Suyodhana with all his adherents."
36Whilst Dharmaraja Yudhishthira, was thus speaking to Bhima, there came before him that great and most illustrious sage, Brihadashva.
37That righteous and high-souled monarch, Yudhishthira, worshipped the virtuous ascetic with the respectful offerings of Madhuparka (made of honey, curd clarified-butter, sugar and milk in a small cup made of some metal) whom he beheld standing before him.
38When the great sage was seated, the mightyarmed Yudhishthira, having supplied him with the refreshments, sat before him, looking and spoke to him in the most piteous terms.
39"O almighty one, summoned by those evilminded and mischievous but skillful gamblers at dice. I have been deprived of my wealth and kingdom (through gambling).
40I am not an expert at dice, the sinful men, having recourse to the foul means, defeated me at dice and even brought my wife, who is dearer to me that life itself, into the midst of the assembly (of herocs).
41And defeating me at dice a second time, they have exiled me into the fearful woods, where I lead a disastrous life, clad in deer-skin.
42Greatly afflicted with sorrow, I am at present leading a very distressful life in the woods. The cruel speeches which I heard uttered (by my enemies) on the occasion of the past. Gambling and the expressions of my afflicted friends regarding the game and other subjects, live still fresh in my heart and when remembered, they put me into serious thinking during the whole night.
43I am, even as deprived of my life, as I am in destitute of that high-souled wielder of the Gandiva, on whom depend the very lives of us all.
44Ah! when shall I see the swift-speaking and liberal Vibhatsu, who is so full of the milk of human kindness and aptitude, coming back to us with all the arms collected from heaven!
45Is there a prince, on the earth, who is more wretched than I am? Have you ever heard of or seen such a one before. So far as I think, there is no such person, who is more afflicted with grief than myself."
46Brihadashva said: O great prince, O son of Pandu, you say that on this earth there is no such a person more wretched than yourself. O sinless monarch, I will narrate to you if you would listen to me, the history of a king who was (really) more miserable than yourself.
47Vaishampayana said: Thereupon the king spoke to the great sage, "O most glorious one, relate as I am desirous to hear, the history of the king who had fallen in the most distressful condition of life.”
48Brihadashva said : O prince, O you that never lapse hear attentively, with your brothers the history of the king who was more miserable than yourself.
49O great king, there lived a famous prince among the Nishadhas, who was known by the name of Virasena. He had a son, named Nala, who was versed in religion (virtue) and (in the knowledge of acquiring) wealth).
50We have heard that the king was deceitfully defeated by Pushkara; and in consequence defeated by Pushkara; and in consequence thereof he dwelt in the forest with his spouse, pressed with distress.
51O king, while living in the forest, Nala had neither servants nor chariots, (nor charioteers), neither he had a brother or friends with him.
52But you are encircled by your war-like brothers, who are equal to the celestials and also by the best of the twice-born Brahmanas, who arelike unto Brahma himself. Consequently, O king, you should not lament.
53Yudhishthira said: O foremost of the story-tellers, I am very desirous of hearing in detail the history of that illustrious king, Nala. It behoves you therefore, to tell me.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — जब यशस्वी पृथापुत्र (अर्जुन) अस्त्र प्राप्त करने की इच्छा से इन्द्रलोक चले गए, तब युधिष्ठिर तथा अन्य पाण्डवों ने क्या किया?
2वैशम्पायन ने कहा — जब यशस्वी पृथापुत्र अस्त्र प्राप्त करने के लिए इन्द्रलोक चले गए, तब भरतवंश के वे श्रेष्ठ पुरुष कृष्णा (द्रौपदी) के साथ काम्यक वन में रहे।
3तदनन्तर भरतवंश के वे श्रेष्ठ पुरुष एक दिन कृष्णा के साथ (वन में) एक स्वच्छ तथा एकान्त तृणासन पर बैठे थे। वे शोक से अत्यन्त पीड़ित थे; उनके कण्ठ अश्रुओं से रुँधे हुए थे और धनञ्जय के वियोग के कारण वे विषाद से अभिभूत थे। उनके वियोग से सन्तप्त उन पर शोक की बाढ़ उमड़ आई।
4तब धनञ्जय के वियोग तथा राज्य के नाश से शोकाकुल वीर भीम ने युधिष्ठिर को इस प्रकार सम्बोधित किया।
5"हे महाराज, भरतवंश के ये प्रमुख अर्जुन आपकी आज्ञा का पालन करते हुए चले गए हैं। उन्हीं पर पाण्डुपुत्रों के प्राण टिके हैं।
6अर्जुन को खोकर हम अपने समस्त पुत्रों, पाञ्चालों तथा सात्यकि और वासुदेव सहित निश्चय ही मर जाएँगे।
7इससे बढ़कर हमारे लिए शोक का विषय और क्या हो सकता है कि धर्मात्मा विभत्सु (अर्जुन) नाना प्रकार के दुःखों का चिन्तन करते हुए आपकी आज्ञा से चले जाएँ?
8उन यशस्वी वीर के बाहुबल पर भरोसा करके हम यह मान सकते हैं कि हमारे शत्रु पहले ही पराजित हो चुके हैं और पृथ्वी का अधिकार हमारा है,
9किन्तु योद्धाओं की उस सभा में उन महाबाहु वीर के हस्तक्षेप के कारण ही मैं धृतराष्ट्रपुत्रों को (अपनी गदा से यमलोक) न भेज सका।
10हम वासुदेव से समर्थित हैं और महान् योद्धा हैं। अपने भीतर जागे हुए क्रोध को दबाने के लिए हम विवश किए गए, क्योंकि उस क्रोध के हेतु आप ही हैं।
11वस्तुतः कृष्ण की सहायता से कर्ण को अग्रणी बनाकर आए अपने समस्त शत्रुओं का वध करके, हम अपने ही बाहुबल से जीते हुए समस्त संसार पर शासन करने की स्थिति में हैं।
12यद्यपि हम पौरुष से रहित नहीं हैं, तथापि हम परम अभागे हैं और उसका कारण आपका द्यूत-व्यसन है। इसी बीच धृतराष्ट्र के मूर्ख पुत्र (अधीन राजाओं से वसूले गए) करों से अत्यन्त बलवान् होते जा रहे हैं।
13हे महाराज, आपको क्षत्रिय के कर्तव्यों को दृष्टि में रखना आवश्यक है। हे महाराज, वन में रहना उसका धर्म नहीं होना चाहिए।
14मुनियों ने कहा है कि क्षत्रिय का धर्म राज्य का शासन करना है। हे राजन्, आप क्षत्रियधर्म के ज्ञाता हैं और परम धर्मात्मा हैं; अतः आपको अपने कर्तव्य के मार्ग से विचलित नहीं होना चाहिए।
15हे राजन्, पार्थ तथा जनार्दन को बुलाकर हम वन से चलें और प्रतिज्ञा की बारह वर्ष की अवधि पूरी होने से पहले ही धृतराष्ट्रपुत्रों का वध कर डालें।
16हे महाराज, हे महात्मन्, हे राजाधिराज, मैं अपनी भुजाओं के एक ही वेग से धृतराष्ट्रपुत्रों को परलोक भेज दूँगा (चाहे वे युद्ध में व्यूहबद्ध अपने सैनिकों से घिरे ही क्यों न हों)। मैं सुबल के पुत्रों, दुर्योधन, कर्ण तथा अन्य उन सबके सहित समस्त धृतराष्ट्रपुत्रों का वध करूँगा, जो युद्ध में मेरे (अथवा हमारे) सम्मुख आएँगे।
17हे राजाधिराज, इस प्रकार मेरे द्वारा शत्रुओं का वध हो जाने पर आप पुनः वन में लौट आइएगा; ऐसा करने पर आपका कोई दोष नहीं होगा।
18हे आर्य, हे शत्रुदमन, यदि इस प्रकार कोई पाप हो भी जाए, तो हम नाना यज्ञों के अनुष्ठान से उसे धो सकते हैं और उत्तम स्वर्ग को प्राप्त कर सकते हैं।
19हे राजन्, ऐसा तभी हो सकता है जब हमारा राजा मूढ़ अथवा विलम्ब करने वाला न हो। हे राजन्, आप तो निश्चय ही धर्मात्मा हैं।
20निःसन्देह कपटी पुरुषों का नाश कपट के ही उपायों से करना चाहिए। छल से उनका संहार करना निश्चय ही पाप नहीं है।
21हे भरत, हे महाराज, धर्म के ज्ञाता साधु पुरुषों ने एक दिन-रात को एक सम्पूर्ण वर्ष के समान माना है।
22हे यशस्विन्, हे महाराज, वेदवचन प्रायः यह सूचित करता हुआ सुना जाता है कि यदि कोई कठोर तप में लगा हो, तो उसका एक वर्ष एक दिन के समान बीत जाता है।
23अतः हे अक्षय कीर्ति वाले, वेदों का प्रमाण स्वीकार करके तेरह वर्ष की उस अवधि को एक दिन के तुल्य ही मानिए।
24हे शत्रुदमन, दुर्योधन को उसके समस्त अनुचरों सहित मारने का यही (उचित) समय है। अन्यथा हे राजन्, वह समस्त संसार को अपने अधीन कर लेगा।
25हे राजश्रेष्ठ, यह सब आपके द्यूत-प्रेम का ही परिणाम है। एक वर्ष अज्ञातवास में बिताने की आपकी प्रतिज्ञा से हम प्रायः नष्ट ही हो गए हैं।
26मुझे ऐसा कोई देश नहीं दिखता जहाँ रहने पर वह दुष्ट तथा दुर्जन सुयोधन अपने गुप्तचरों से हमें ढूँढ़ न निकाले।
27और इस प्रकार हमें ढूँढ़ निकालकर वह मूढ़ पुनः छल से हमें (वनवास भोगने के लिए) वन में निर्वासित कर देगा।
28यदि वह पापी अधम हमें उस अज्ञातवास की अवधि बीतने के पश्चात् वन से लौटते देखेगा, तो वह हमें पुनः द्यूत के लिए निमन्त्रित करेगा।
29हे महाराज, तब द्यूत-क्रीड़ा फिर से आरम्भ होगी। और पुनः द्यूत के लिए बुलाए जाने पर हमारा निर्वासन निश्चित ही है।
30वे (राजा) द्यूत में निपुण नहीं हैं और द्यूत के समय वे निःसन्देह अपनी सुध-बुध खो बैठते हैं। अतः हे महाराज, आपको पुनः वन में ही रहना पड़ेगा।
31हे महाराज, यदि आपको हमें आजीवन दुःखी नहीं करना है, तो वेदों की उस शिक्षा का पूर्णतः पालन कीजिए, जो कहती है कि कपटी का नाश कपट के उपायों से ही करना चाहिए। यदि मुझे केवल आपकी आज्ञा मिल जाए, तो मैं (हस्तिनापुर) जाऊँ और जैसे अग्नि तृण की राशि को भस्म कर देती है, वैसे ही अपने समस्त बल से उस दुष्ट सुयोधन का वध कर डालूँ। अतः हे नरनायक, आप मुझे अनुमति देने की कृपा कीजिए।"
32और धर्मराज युधिष्ठिर ने इस प्रकार कहने वाले उन पाण्डुपुत्र भीम को सान्त्वना देकर तथा उनका मस्तक सूँघकर इस प्रकार कहा।
33"हे महाबाहु योद्धा, प्रतिज्ञा की तेरह वर्ष की अवधि बीत जाने पर तुम गाण्डीवधारी की सहायता से निःसन्देह सुयोधन का वध करोगे।
34हे पृथापुत्र, जहाँ तक तुम्हारे इस कथन का प्रश्न है कि "हे स्वामिन्, अवधि पूरी हो चुकी है" — मैं मिथ्या बोलने का साहस नहीं करता, क्योंकि उसका मेरे हृदय में कभी स्थान नहीं होता।
35हे कुन्तीपुत्र, तुम छल का सहारा लिए बिना — जो निःसन्देह पाप है — उस दुर्धर्ष सुयोधन का उसके समस्त अनुयायियों सहित वध करोगे।"
36जब धर्मराज युधिष्ठिर भीम से इस प्रकार कह रहे थे, तभी वहाँ उनके सम्मुख वे महान् तथा परम यशस्वी ऋषि बृहदश्व आए।
37उन धर्मात्मा तथा महात्मा नरेश युधिष्ठिर ने अपने सम्मुख खड़े उन सदाचारी तपस्वी की मधुपर्क (किसी धातु के छोटे पात्र में मधु, दही, घृत, शर्करा तथा दुग्ध से बना) के आदरपूर्ण अर्घ्य से पूजा की।
38जब वे महर्षि आसन पर बैठ गए, तब महाबाहु युधिष्ठिर उन्हें जलपान आदि अर्पित करके उनके सम्मुख बैठ गए और उनकी ओर देखते हुए अत्यन्त करुण वचनों में उनसे बोले।
39"हे भगवन्, उन दुर्बुद्धि तथा दुष्ट किन्तु द्यूत में निपुण जुआरियों द्वारा बुलाए जाकर मैं (द्यूत में) अपने धन तथा राज्य से वंचित कर दिया गया।
40मैं द्यूत में निपुण नहीं हूँ; उन पापी पुरुषों ने कपटपूर्ण उपायों का आश्रय लेकर मुझे द्यूत में पराजित किया और मेरी उस पत्नी को भी, जो मुझे प्राणों से भी अधिक प्रिय है, (वीरों की) सभा के मध्य में ले आए।
41और दूसरी बार द्यूत में मुझे पराजित करके उन्होंने मुझे भयानक वन में निर्वासित कर दिया, जहाँ मैं मृगचर्म धारण किए हुए दुःखमय जीवन बिता रहा हूँ।
42शोक से अत्यन्त पीड़ित मैं इस समय वन में अत्यन्त कष्टमय जीवन बिता रहा हूँ। उस बीते हुए द्यूत के अवसर पर (मेरे शत्रुओं द्वारा) कहे गए जो क्रूर वचन मैंने सुने थे, तथा उस खेल और अन्य विषयों पर मेरे दुःखी मित्रों की जो बातें थीं, वे आज भी मेरे हृदय में ताजी हैं और स्मरण होने पर वे मुझे रात भर गम्भीर चिन्ता में डाल देती हैं।
43उन महात्मा गाण्डीवधारी से वियुक्त होकर, जिन पर हम सबके प्राण टिके हैं, मैं मानो प्राणों से ही वंचित हो गया हूँ।
44हाय! मैं उन शीघ्रवक्ता तथा उदार विभत्सु को कब देखूँगा, जो मानवीय करुणा तथा कुशलता से भरे हुए हैं, स्वर्ग से समस्त अस्त्र लेकर हमारे पास लौटते हुए!
45क्या पृथ्वी पर मुझसे अधिक अभागा कोई राजा है? क्या आपने पहले कभी ऐसा कोई सुना अथवा देखा है? जहाँ तक मैं समझता हूँ, ऐसा कोई पुरुष नहीं है जो मुझसे अधिक शोक से पीड़ित हो।"
46बृहदश्व ने कहा — हे महाराज, हे पाण्डुपुत्र, तुम कहते हो कि इस पृथ्वी पर तुमसे अधिक अभागा कोई नहीं है। हे निष्पाप नरेश, यदि तुम मुझे सुनोगे तो मैं तुम्हें एक ऐसे राजा का वृत्तान्त सुनाऊँगा जो (वास्तव में) तुमसे भी अधिक दुःखी था।
47वैशम्पायन ने कहा — तब राजा ने उन महर्षि से कहा — "हे परम यशस्विन्, उस राजा का वृत्तान्त सुनाइए जो जीवन की अत्यन्त कष्टमय दशा में पड़ा था; मैं उसे सुनने का इच्छुक हूँ।"
48बृहदश्व ने कहा — हे राजन्, हे कभी विचलित न होने वाले, अपने भाइयों सहित उस राजा का वृत्तान्त ध्यानपूर्वक सुनो जो तुमसे भी अधिक दुःखी था।
49हे महाराज, निषधों में वीरसेन नाम से विख्यात एक यशस्वी राजा हुए। उनके नल नामक एक पुत्र था, जो धर्म तथा अर्थ (के उपार्जन की विद्या) में निपुण था।
50हमने सुना है कि वह राजा पुष्कर द्वारा छल से पराजित किया गया; और उसी के परिणामस्वरूप वह दुःख से पीड़ित होकर अपनी पत्नी के साथ वन में रहा।
51हे राजन्, वन में रहते हुए नल के पास न सेवक थे, न रथ (और न सारथि); न उनके साथ कोई भाई था, न मित्र।
52किन्तु तुम तो अपने रणकुशल भाइयों से घिरे हो, जो देवताओं के तुल्य हैं, और उन श्रेष्ठ द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणों से भी, जो साक्षात् ब्रह्मा के समान हैं। अतः हे राजन्, तुम्हें विलाप नहीं करना चाहिए।
53युधिष्ठिर ने कहा — हे कथावाचकों में श्रेष्ठ, मैं उन यशस्वी राजा नल का वृत्तान्त विस्तार से सुनने का अत्यन्त इच्छुक हूँ। अतः आप मुझे वह सुनाने की कृपा करें।
नेपाली
1जनमेजयले भने — जब यशस्वी पृथापुत्र (अर्जुन) अस्त्र प्राप्त गर्ने इच्छाले इन्द्रलोक गए, तब युधिष्ठिर तथा अन्य पाण्डवहरूले के गरे?
2वैशम्पायनले भने — जब यशस्वी पृथापुत्र अस्त्र प्राप्त गर्न इन्द्रलोक गए, तब भरतवंशका ती श्रेष्ठ पुरुषहरू कृष्णा (द्रौपदी)सँग काम्यक वनमा बसे।
3त्यसपछि भरतवंशका ती श्रेष्ठ पुरुषहरू एक दिन कृष्णासँग (वनमा) एउटा स्वच्छ तथा एकान्त तृणासनमा बसेका थिए। उनीहरू शोकले अत्यन्त पीडित थिए; उनीहरूका कण्ठ आँसुले रोकिएका थिए र धनञ्जयको वियोगका कारण उनीहरू विषादले अभिभूत थिए। उनको वियोगले सन्तप्त उनीहरूमाथि शोकको बाढी उर्लियो।
4तब धनञ्जयको वियोग तथा राज्यको नाशले शोकाकुल वीर भीमले युधिष्ठिरलाई यसरी सम्बोधन गरे।
5"हे महाराज, भरतवंशका यी प्रमुख अर्जुन तपाईंको आज्ञाको पालन गर्दै गएका छन्। उनैमा पाण्डुपुत्रहरूका प्राण टिकेका छन्।
6अर्जुनलाई गुमाएर हामी आफ्ना सम्पूर्ण पुत्र, पाञ्चालहरू तथा सात्यकि र वासुदेवसहित निश्चय नै मर्नेछौं।
7यसभन्दा बढी हाम्रा लागि शोकको विषय अरू के हुन सक्छ कि धर्मात्मा विभत्सु (अर्जुन) नाना प्रकारका दुःखको चिन्तन गर्दै तपाईंको आज्ञाले जानुपरोस्?
8ती यशस्वी वीरको बाहुबलमा भर परेर हामी यो मान्न सक्छौं कि हाम्रा शत्रुहरू पहिले नै पराजित भइसकेका छन् र पृथ्वीको अधिकार हाम्रो हो,
9तर योद्धाहरूको त्यो सभामा ती महाबाहु वीरको हस्तक्षेपका कारण नै मैले धृतराष्ट्रपुत्रहरूलाई (आफ्नो गदाले यमलोक) पठाउन सकिनँ।
10हामी वासुदेवबाट समर्थित छौं र महान् योद्धा हौं। आफूभित्र जागेको क्रोध दबाउन हामी विवश पारियौँ, किनभने त्यो क्रोधको कारण तपाईं नै हुनुहुन्छ।
11वस्तुतः कृष्णको सहायताले कर्णलाई अग्रणी बनाएर आएका आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुहरूको वध गरेर, हामी आफ्नै बाहुबलले जितेको सम्पूर्ण संसारमाथि शासन गर्ने स्थितिमा छौं।
12यद्यपि हामी पौरुषरहित छैनौं, तथापि हामी परम अभागी छौं र त्यसको कारण तपाईंको द्यूत-व्यसन हो। यसैबीच धृतराष्ट्रका मूर्ख पुत्रहरू (अधीनस्थ राजाहरूबाट उठाइएका) करले अत्यन्त बलवान् हुँदै गइरहेका छन्।
13हे महाराज, तपाईंले क्षत्रियका कर्तव्यहरू दृष्टिमा राख्नु आवश्यक छ। हे महाराज, वनमा बस्नु उसको धर्म हुनुहुँदैन।
14मुनिहरूले भनेका छन् कि क्षत्रियको धर्म राज्यको शासन गर्नु हो। हे राजन्, तपाईं क्षत्रियधर्मका ज्ञाता हुनुहुन्छ र परम धर्मात्मा हुनुहुन्छ; त्यसैले तपाईं आफ्नो कर्तव्यको मार्गबाट विचलित हुनुहुँदैन।
15हे राजन्, पार्थ तथा जनार्दनलाई बोलाएर हामी वनबाट जाऔँ र प्रतिज्ञाको बाह्र वर्षको अवधि पूरा हुनुअघि नै धृतराष्ट्रपुत्रहरूको वध गरौँ।
16हे महाराज, हे महात्मन्, हे राजाधिराज, म आफ्ना पाखुराको एउटै वेगले धृतराष्ट्रपुत्रहरूलाई परलोक पठाइदिनेछु (चाहे तिनीहरू युद्धमा व्यूहबद्ध आफ्ना सैनिकहरूले घेरिएका किन नहून्)। म सुबलका पुत्रहरू, दुर्योधन, कर्ण तथा अन्य ती सबैसहित सम्पूर्ण धृतराष्ट्रपुत्रहरूको वध गर्नेछु, जो युद्धमा मेरो (वा हाम्रो) सामु आउनेछन्।
17हे राजाधिराज, यसरी मबाट शत्रुहरूको वध भइसकेपछि तपाईं पुनः वनमा फर्किनुहोला; यसो गर्दा तपाईंको कुनै दोष हुनेछैन।
18हे आर्य, हे शत्रुदमन, यदि यसरी कुनै पाप भइहाल्यो भने पनि, हामी नाना यज्ञका अनुष्ठानले त्यो पखाल्न सक्छौं र उत्तम स्वर्ग प्राप्त गर्न सक्छौं।
19हे राजन्, यस्तो तब मात्र हुन सक्छ जब हाम्रा राजा मूढ वा ढिलाइ गर्ने नहून्। हे राजन्, तपाईं त निश्चय नै धर्मात्मा हुनुहुन्छ।
20निःसन्देह कपटी पुरुषहरूको नाश कपटकै उपायले गर्नुपर्छ। छलले तिनीहरूको संहार गर्नु निश्चय नै पाप होइन।
21हे भरत, हे महाराज, धर्मका ज्ञाता साधु पुरुषहरूले एक दिन-रातलाई एक सम्पूर्ण वर्षसमान मानेका छन्।
22हे यशस्विन्, हे महाराज, वेदवचन प्रायः यो सूचित गर्दै सुनिन्छ कि यदि कोही कठोर तपमा लागेको छ भने, उसको एक वर्ष एक दिनसमान बित्छ।
23त्यसैले हे अक्षय कीर्ति भएका, वेदहरूको प्रमाण स्वीकार गरेर तेह्र वर्षको त्यो अवधिलाई एक दिनसमान नै मान्नुहोस्।
24हे शत्रुदमन, दुर्योधनलाई उसका सम्पूर्ण अनुचरसहित मार्ने यही (उचित) समय हो। अन्यथा हे राजन्, उसले सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो अधीनमा पार्नेछ।
25हे राजश्रेष्ठ, यो सबै तपाईंको द्यूत-प्रेमकै परिणाम हो। एक वर्ष अज्ञातवासमा बिताउने तपाईंको प्रतिज्ञाले हामी प्रायः नष्ट नै भइसकेका छौं।
26मलाई त्यस्तो कुनै देश देखिँदैन जहाँ बस्दा त्यो दुष्ट तथा दुर्जन सुयोधनले आफ्ना गुप्तचरहरूबाट हामीलाई खोजी नभेट्टाओस्।
27र यसरी हामीलाई खोजी भेट्टाएर त्यो मूढले पुनः छलले हामीलाई (वनवास भोग्न) वनमा निर्वासित गर्नेछ।
28यदि त्यो पापी अधमले हामीलाई त्यो अज्ञातवासको अवधि बितेपछि वनबाट फर्किएको देख्यो भने, उसले हामीलाई पुनः द्यूतका लागि निमन्त्रणा गर्नेछ।
29हे महाराज, तब द्यूत-क्रीडा फेरि सुरु हुनेछ। र पुनः द्यूतका लागि बोलाइएपछि हाम्रो निर्वासन निश्चित नै छ।
30उनी (राजा) द्यूतमा निपुण छैनन् र द्यूतको समयमा उनले निःसन्देह आफ्नो होस गुमाउँछन्। त्यसैले हे महाराज, तपाईंले पुनः वनमै बस्नुपर्नेछ।
31हे महाराज, यदि तपाईंले हामीलाई आजीवन दुःखी पार्नुहुन्न भने, वेदहरूको त्यो शिक्षाको पूर्ण पालन गर्नुहोस्, जसले भन्छ कि कपटीको नाश कपटकै उपायले गर्नुपर्छ। यदि मलाई केवल तपाईंको आज्ञा मिलोस्, म (हस्तिनापुर) जान्थेँ र जसरी अग्निले तृणको राशि भस्म पार्छ, त्यसै गरी आफ्नो सम्पूर्ण बलले त्यो दुष्ट सुयोधनको वध गर्थें। त्यसैले हे नरनायक, तपाईं मलाई अनुमति दिने कृपा गर्नुहोस्।"
32र धर्मराज युधिष्ठिरले यसरी भन्ने ती पाण्डुपुत्र भीमलाई सान्त्वना दिएर तथा उनको शिर सुँघेर यसरी भने।
33"हे महाबाहु योद्धा, प्रतिज्ञाको तेह्र वर्षको अवधि बितेपछि तिमी गाण्डीवधारीको सहायताले निःसन्देह सुयोधनको वध गर्नेछौ।
34हे पृथापुत्र, जहाँसम्म तिम्रो यो भनाइको प्रश्न छ कि "हे स्वामी, अवधि पूरा भइसक्यो" — म झूट बोल्ने साहस गर्दिनँ, किनभने त्यसको मेरो हृदयमा कहिल्यै स्थान हुँदैन।
35हे कुन्तीपुत्र, तिमी छलको सहारा नलिईकन — जो निःसन्देह पाप हो — त्यो दुर्धर्ष सुयोधनको उसका सम्पूर्ण अनुयायीसहित वध गर्नेछौ।"
36जब धर्मराज युधिष्ठिर भीमलाई यसरी भनिरहेका थिए, त्यही बेला त्यहाँ उनको सामु ती महान् तथा परम यशस्वी ऋषि बृहदश्व आए।
37ती धर्मात्मा तथा महात्मा नरेश युधिष्ठिरले आफ्नो सामु उभिएका ती सदाचारी तपस्वीको मधुपर्क (कुनै धातुको सानो पात्रमा मह, दही, घिउ, चिनी तथा दूधले बनेको)को आदरपूर्ण अर्घ्यले पूजा गरे।
38जब ती महर्षि आसनमा बसे, तब महाबाहु युधिष्ठिर उनलाई जलपान आदि अर्पण गरेर उनको सामु बसे र उनीतर्फ हेर्दै अत्यन्त करुण वचनमा उनलाई भने।
39"हे भगवन्, ती दुर्बुद्धि तथा दुष्ट तर द्यूतमा निपुण जुवाडेहरूद्वारा बोलाइएर म (द्यूतमा) आफ्नो धन तथा राज्यबाट वञ्चित पारिएँ।
40म द्यूतमा निपुण छैनँ; ती पापी पुरुषहरूले कपटपूर्ण उपायको आश्रय लिएर मलाई द्यूतमा पराजित गरे र मेरी त्यो पत्नीलाई पनि, जो मलाई प्राणभन्दा पनि प्रिय छिन्, (वीरहरूको) सभाको बीचमा ल्याए।
41र दोस्रो पटक द्यूतमा मलाई पराजित गरेर तिनीहरूले मलाई भयानक वनमा निर्वासित गरे, जहाँ म मृगचर्म धारण गरेर दुःखमय जीवन बिताइरहेको छु।
42शोकले अत्यन्त पीडित म यस समय वनमा अत्यन्त कष्टमय जीवन बिताइरहेको छु। त्यो बितेको द्यूतको अवसरमा (मेरा शत्रुहरूद्वारा) भनिएका जुन क्रूर वचन मैले सुनेको थिएँ, तथा त्यो खेल र अन्य विषयमा मेरा दुःखी मित्रहरूका जुन कुरा थिए, ती आज पनि मेरो हृदयमा ताजा छन् र सम्झना हुँदा तिनले मलाई रातभर गम्भीर चिन्तामा पारिदिन्छन्।
43ती महात्मा गाण्डीवधारीबाट वियुक्त भएर, जसमा हामी सबैका प्राण टिकेका छन्, म मानौँ प्राणबाटै वञ्चित भएको छु।
44हाय! म ती शीघ्रवक्ता तथा उदार विभत्सुलाई कहिले देख्नेछु, जो मानवीय करुणा तथा कुशलताले भरिएका छन्, स्वर्गबाट सम्पूर्ण अस्त्र लिएर हामीकहाँ फर्कँदै!
45के पृथ्वीमा मभन्दा बढी अभागी कुनै राजा छ? के तपाईंले पहिले कहिल्यै त्यस्तो कोही सुन्नुभएको वा देख्नुभएको छ? जहाँसम्म म बुझ्छु, त्यस्तो कुनै पुरुष छैन जो मभन्दा बढी शोकले पीडित होस्।"
46बृहदश्वले भने — हे महाराज, हे पाण्डुपुत्र, तिमी भन्छौ कि यस पृथ्वीमा तिमीभन्दा बढी अभागी कोही छैन। हे निष्पाप नरेश, यदि तिमीले मलाई सुन्छौ भने म तिमीलाई एउटा यस्ता राजाको वृत्तान्त सुनाउनेछु जो (वास्तवमै) तिमीभन्दा पनि बढी दुःखी थिए।
47वैशम्पायनले भने — तब राजाले ती महर्षिलाई भने — "हे परम यशस्विन्, त्यो राजाको वृत्तान्त सुनाउनुहोस् जो जीवनको अत्यन्त कष्टमय दशामा परेका थिए; म त्यो सुन्न इच्छुक छु।"
48बृहदश्वले भने — हे राजन्, हे कहिल्यै विचलित नहुने, आफ्ना भाइहरूसहित त्यो राजाको वृत्तान्त ध्यानपूर्वक सुन जो तिमीभन्दा पनि बढी दुःखी थिए।
49हे महाराज, निषधहरूमा वीरसेन नामले विख्यात एक यशस्वी राजा भए। उनका नल नाम गरेका एक पुत्र थिए, जो धर्म तथा अर्थ (उपार्जनको विद्या)मा निपुण थिए।
50हामीले सुनेका छौं कि ती राजा पुष्करद्वारा छलले पराजित गरिए; र त्यसैको परिणामस्वरूप उनी दुःखले पीडित भई आफ्नी पत्नीसँग वनमा बसे।
51हे राजन्, वनमा बस्दा नलसँग न सेवक थिए, न रथ (न सारथि); न उनीसँग कुनै भाइ थिए, न मित्र।
52तर तिमी त आफ्ना रणकुशल भाइहरूले घेरिएका छौ, जो देवताहरूसमान छन्, र ती श्रेष्ठ द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले पनि, जो साक्षात् ब्रह्मासमान छन्। त्यसैले हे राजन्, तिमीले विलाप गर्नुहुँदैन।
53युधिष्ठिरले भने — हे कथावाचकहरूमा श्रेष्ठ, म ती यशस्वी राजा नलको वृत्तान्त विस्तारपूर्वक सुन्न अत्यन्त इच्छुक छु। त्यसैले तपाईं मलाई त्यो सुनाउने कृपा गर्नुहोस्।