किरात पर्व — अर्जुन का शिव-स्तवन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 39
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु। पिनाकपाणिर्भगवान् सर्वपापहरो हरः॥ कैरातं वेषमास्थाय काञ्चनदुमसंनिभम्। विभ्राजमानो विपुलो गिरिर्मेरुरिवापरः॥
2श्रीमद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान्। निष्पपात महावेगो दहनो देहवानिव॥
3देव्या सहोमया श्रीमान् समानव्रतवेषया। नानावेषधरैर्हष्टैर्भूतैरनुगतस्तदा॥ किरातवेषसंच्छन्नः स्त्रीभिश्चापि सहस्रशः। अशोभत तदा राजन् स देशोऽतीव भारत॥
4क्षणेन तद् वनं सर्वं निःशब्दमभवत् तदा। नादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्युपारमत्॥
5स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः। मूकं नाम दनोः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम्॥ वाराहं रूपमास्थाय तर्कयन्तमिवार्जुनम्। हन्तुं परं दीप्यमानं तमुवाचाथ फाल्गुनः॥ गाण्डीवं धनुरादाय शरांचाशीविषोपमान्। सज्यंधनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन्॥
6यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम्। तस्मात् त्वां पूर्वमेवाहं नेताद्य यमसादनम्॥
7दृष्ट्वा तं प्रहरिष्यन्तं फाल्गुनं दृढधन्विनम्। किरातरूपी सहसा वारयामास शङ्करः॥
8मयैष प्रार्थितः पूर्वमिन्द्रकीलसमप्रभः। अनादृत्य च तद् वाक्यं प्रजहाराथ फाल्गुनः॥
9किरातश्च समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः। प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम्॥
10तौ मुक्तौ सायको ताभ्यां समं तत्र निपेततुः। मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा॥
11यथाशनेर्विनिर्घोषो वज्रस्येव च पर्वते। तथा तयोः संनिपातः शरयोरभवत् तदा॥
12स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यैः पन्नगैरिव। ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा बिभीषणम्॥
13स ददर्श ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम्। किरातवेषसंच्छन्नं स्त्रीसहायममित्रहा॥ तमब्रवीत् प्रीतमनाः कौन्तेयः प्रहसन्निव। को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृतः॥
14न त्वमस्मिन् वने घोरे बिभेषि कनकप्रभा किमर्थं च त्वया विद्वो वराहो मत्परिग्रहः॥
15मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः। कामात् परिभवाद् वापि न मे जीवन् विमोक्ष्यसे।२०॥
16न ह्येष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयि। तेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात् पर्वताश्रयम्॥
17इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निव। उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम्॥
18न मत्कृते त्वया वीर भी: कार्या वनमन्तिकात्। इयं भूमिः सदास्माकमुचिता वसतां वने।॥
19त्वया तु दुष्करः कस्मादिह वासः प्ररोचितः। वयं तु बहुसत्त्वेऽस्मिन् नवसामस्तपोधन॥
20भवांस्तु कृष्णवाभः सुकुमार: सुखोचितः। कथं शून्यमिमं देशमेकाकी विचरिष्यति॥
21अर्जुन उवाच गाण्डीवमाश्रयं कृत्वा नाराचांश्चाग्निसंनिभान्। निवसामि महारण्ये द्वितीय इव पावकिः॥
22एष चापि मया जन्तुर्मंगरूपं समाश्रितः। राक्षसो निहतो घोरो हन्तुं मामिह चागतः॥
23किरात उवाच मयैषधन्वनिर्मुक्तैस्ताडितः पूर्वमेव हि। बाणैरभिहतः शेते नीतश्च यमसादनम्॥
24ममैष लक्ष्यभूतो हि मम पूर्वपरिग्रहः। ममैव च प्रहारेण जीविताद् व्यपरोपितः॥
25दोषान् स्वान् नार्हसेऽन्यस्मै वक्तुं स्वबलदर्पितः। अविलप्तोऽसि मन्दात्मन् न मे जीवन् विमोक्ष्यसे।३०।।
26स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिव। घटस्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान्॥
27तस्य तद् वचनं श्रुत्वा किरातस्यार्जुनस्तदा। रोषमाहारयामास ताडयामास चेषुभिः॥
28ततो हृष्टेन मनसा प्रतिजग्राह सायकान्। भूयो भूय इति प्राह मन्दमन्देत्युवाच ह॥
29प्रहरस्व शरानेतान् नाराचान् मर्मभेदिनः। इत्युक्तो बाणवर्षं स मुमोच सहसार्जुनः॥
30ततस्तौ तत्र संरब्धौ राजमानौ मुहुर्मुहुः। शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम्॥
31ततोऽर्जुनः शरवर्षं किराते समवासृजत्। तत् प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शङ्करः॥
32मुहूर्तं शरवर्षं तत् प्रतिगृह्य पिनाकधृक्। अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः॥ स दृष्ट्वा बाणवर्ष
33तु मोघीभूतंधनंजयः। परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत्॥
34अहोऽयं कुसुमाराङ्गो हिमवच्छिखराश्रयः। गाण्डीवमुक्तान् नाराचान् प्रतिगृहणात्यविह्वलः॥
35कोऽयं देवो भवेत् साक्षाद् रुद्रो यक्षः सुरोऽसुरः विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागमः॥
36न हि मद्वाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशः। शक्तोऽन्यः सहितुं वेगमते देवं पिनाकिनम्॥
37देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः। अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्॥
38ततो हृष्टमना जिष्णुाराचान् मर्मभेदिनः। व्यसृजच्छतधा राजन् मयूखानिव भास्करः॥
39तान् प्रसन्नेन मनसा भगवाल्लोकभावनः। शूलपाणिः प्रत्यगृहणाच्छिलावर्षमिवाचलः॥
40क्षणेन क्षीणबाणोऽथ संवृत्तः फाल्गुनस्तदा। भीश्चैनमाविशत् तीव्रा तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम्॥
41चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम्। पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्य खाण्डवे॥
42किं नु मोक्ष्यामिधनुषा यन्मे बाणाः क्षयं गताः। अयं च पुरुषः कोऽपि बाणान् चसति सर्वशः॥ हत्वा चैनंधनुष्कोट्या शूलाचेणेव कुञ्जरम्। नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति॥
43प्रगृह्याथधनुष्कोट्या ज्यापाशेनावकृष्य च। मुष्टिभिश्चापि हतवान् वज्रकल्पैर्महाद्युतिः॥
44सम्प्रयुद्धोधनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहा। तदप्यस्यधनुर्दिव्यं जग्राह गिरिगोचरः॥
45ततोऽर्जुनो चस्तधनुः खङ्गपाणिरतिष्ठत। युद्धस्यान्तमभीप्सन् वै वेगेनाभिजगाम् तम्॥
46तस्य मूर्ध्नि शितं खङ्गमसक्तं पर्वतेष्वपि। मुमोच भुजवीर्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः॥
47तस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः। ततो वृक्षः शिलाभिश्च योधयामास फाल्गुनः॥
48तदा वृक्षान् महाकायः प्रत्यगृहणादथो शिलाः। किरातरूपी भगवांस्ततः पार्थो महाबलः॥
49मुष्टिभिर्वज्रसंकाशै—ममुत्पादयन् मुखे। प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि॥
50ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भृशदारुणैः। किरातरूपी भगवानर्दयामास फाल्गुनम्॥
51ततश्चटचटाशब्दः सुघोरः समपद्यत। पाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः॥
52सुमुहूर्तं तु तद् युद्धमभवल्लोमहर्षणम्। भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव॥
53जघानाथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली। पाण्डवं च विचेष्टं किरातोऽप्यहनद् बली॥
54तयोर्भुजविनिष्पेषात् संघर्षणोरसोस्तथा। समजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गारधूमवान्॥
55तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम्। तेजसा व्यक्रमद् रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन्॥
56ततोऽभिपीडितैर्गात्रैः पिण्डीकृत इवाबभौ। फाल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत॥
57निरुच्छ् वासोऽभवच्चैव संनिरुद्धो महात्मना। पपात भूम्यां निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत्॥
58स मुहूर्तं तथा भूत्वा सचेताः पुनरुत्थितः। रुधिरेणाप्लुताङ्गस्तु पाण्डवो भृशदुःखितः॥
59शरण्यं शरणं गत्वा भगवन्तं पिनाकिनम्। मृन्मयं स्थण्डिलं कृत्वा माल्येनापूजयद् भवम्॥
60तच्च माल्यं तदा पार्थः किरातशिरसि स्थितम्। अपश्यत् पाण्डवश्रेष्ठो हर्षेण प्रकृतिं गतः॥
61पपात पादयोस्तस्य ततः प्रीतोऽभवद् भवः। उवाच चैनं वचसा मेघगम्भीरगीहरः। जातविस्मयमालोक्य तपःक्षीणाङ्गसंहतिम्॥
62भव उवाच भो भोः फाल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाप्रतिमेन ते। शौर्येणानेनधृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः॥
63समं तेजश्च वीर्यं च ममाद्य तव चानघ। प्रीतस्तेऽहं महाबाहो पश्य मां भरतर्षभ॥
64ददामि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्वऋषिर्भवान्। विजेष्यसि रणे शत्रू नपि सर्वान् दिवौकसः॥
65प्रीत्या च तेऽहं दास्यामि यदस्त्रमनिवारितम्। त्वं हि शक्तो मदीयं तदस्त्रंधारयितुं क्षणात्॥
66वैशम्पायन उवाच ततो देवं महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्। ददर्श फाल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम्॥
67स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च। प्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः॥
68अर्जुन उवाच कपर्दिन् सर्वदेवेश भगनेत्रनिपातन। देवदेव महादेव नीलग्रीव जटाधर॥
69कारणानां च परमं जाने त्वां त्र्यम्बकं विभुम्। देवानां च गतिं देव त्वत्प्रसूतमिदं जगत्॥
70अजेयस्त्वं त्रिभिर्लोकः सदेवासुरमानुषैः। शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे॥
71दक्षयज्ञविनाशाय हरिरुद्राय वै नमः। ललाटाक्षाय शर्वाय मीढुषे शूलपाणये॥
72पिनाकगोप्जे सूर्याय मङ्गल्याय च वेधसे। प्रसादये त्वां भगवन् सर्वभूतमहेश्वर॥
73गणेशं जगतः शम्भुं लोककारणकारणम्। प्रधानपुरुषातीतं परं सूक्ष्मतरं हरम्॥
74व्यतिक्रमं मे भगवन् क्षन्तुमर्हसि शंकर। भगवन् दर्शनाकाक्षी प्राप्तोऽस्मीमं महागिरिम्॥
75दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम्। प्रसादये त्वां भगवन् सर्वलोकनमस्कृतम्॥
76न मे स्यादपराधोऽयं महादेवातिसाहसात्। कृतो मयायमज्ञानाद् विमर्दो यस्त्वया सह। शरणं प्रतिपन्नाय तत् क्षमस्वाद्य शंकर॥
77वैशम्पायन उवाचत तमुवाच महातेजाः प्रहस्यवृषभध्वजः। प्रगृह्य रुचिरं बाहुं क्षान्तमित्येव फाल्गुनम्॥
78परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रीतात्मा भगवान् हरः। पुनः पार्थं सान्त्वपूर्वमुवाच वृषभध्वजः॥
अंग्रेज़ी
1When all those high-souled ascetics went away, the wielder of trident, the exalted lord Hara, the destroyer of all sins. Assuming the form of a Kirata (hunter), blazing like a golden tree, appearing like a second huge Meru mountain.
2And taking a handsome bow and many virulently poisonous snake-like arrows, came down with great speeds an embodiment of fire.
3The auspicious deity was accompanied by Uma who was in the same custom and with the same purpose (as those of her husband Shiva) and also by many merry goblins of various forms and attires. And also by thousands of female (goblins). O king, O descendant of Bharata, the place blazed forth with beauty (as Shiva appeared).
4And in a moment all the forest was pervaded with silence. The sounds of springs, water-falls and birds ceased.
5Coming near Partha of spotless deeds, he (Shiva) saw that a son of a Danava, named Muka of wonderful appearance. Assuming the form of a boar, intended to kill Arjuna. Seeing him in the attempt to kill him. (At once) taking up his Gandiva bow and virulently poisonous snake-like arrows and also stringing them to the bow and having filled all sides with its twang, Falguni said to him.
6Arjuna said : I have come here, but, done you no harm. As you seek to kill me, I shall certainly today send you to the abode of Yama,
7Vaishampayana said : Seeing that firm wielder of bow Falguni (Arjuna) about to kill him, (the Danava), Shankara (Shiva) in the disguise of the Kirata suddenly asked him to stop.
8(He said), “This boar like the Indrakila in colour has been first aimed by me." But disregarding his word, Falguni (Arjuna) struck it.
9At that very moment the greatly effulgent Kirata also shot an arrow like the flaming fire or the blazing thunderbolt.
10The two arrows thus shot by the two (men) fell at the same time on the huge and adamantine body of Muka.
11The two arrows fell on him with a loud sound as that of lightning or as that of the thunder falling on a mountain.
12Thus struck by the two arrows which were like flaming-mouthed snakes, Muka, assuming his fearful Rakshasas form, gave up his life.
13Thereupon Jishnu (Arjuna), that slayer of foes, saw before him the person with the form of blazing gold, disguised as a Kirata and accompanied by many women. The son of Kunti then with a cheerful heart smilingly asked him. “Who are you wandering in this solitary forest surrounded by women?
14O golden-splendoured one, are you not afraid of this fearful forest? Why have you pierced the boar that was first aimed by me.
15This Rakshasas either listlessly or with the intention of killing me came here and he was first aimed by me, therefore you cannot escape from me with your life.
16What you have done towards me is quite contrary to the usage of the chase. O mountaineer, therefore, I shall take your life.”
17Having been thus addressed by the Pandava, the Kirata spoke to the son of Pandu, Savyasachi (Arjuna), in these sweet words.
18"O hero, you need not be anxious for my dwelling in the forest. This forest-land is the proper abode for us who (always) dwell in the forest.
19O ascetic, why have you selected to live here amidst these difficulties and dangers? We always live in these forests full of various sorts of animals.
20You are delicate; you are brought up in luxury; and you are as effulgent as the fire, why do you wander alone in this solitary forest?"
21Arjuna said: Depending on my Gandiva(bow) and my arrows as blazing as the fire, I live in this great forest like a second son of fire (Kartikeya).
22See, this great beast, this fearful Rakshasas, who came here in the form of an animal, has been killed by me.
23The Kirata said: This one (the Rakshasas) was first struck with the arrow shot from my bow. He was killed and sent to the abode of Yama by me.
24He was first aimed by me, he was first claimed by mc and it is from my shot that he has lost his life.
25Being proud of your strength, you should not blame others for your own fault. O wickedminded wretch, you are yourself in fault and therefore you will not escape from me with life.
26Stop, I shall shoot at you arrows like the thunder. Try your best if you can and shoot at me your arrows.
27Vaishampayana said : Having heard these words of the Kirata, Arjuna, grew angry and began to strike him with numerous arrows.
28Thereupon he (the Kirata) received upon himself all those arrows with a cheerful heart, He again and again said "O wretch, Owretch,
29Shoot at me your best arrows that are capable of piercing to the very heart." Having been thus addressed, Arjuna poured a shower of arrows upon him.
30Thereupon both of thein became angry. Engaging in a fearful fight, they hurled again and again at each other showers of poisonous snake-like arrows.
31Arjuna poured a shower of arrows on the Kirata, but Shankara (Shiva) received them all upon him with a cheerful heart.
32Having born that shower of arrows for a moment, the wiclder of Pinaka, (Shiva) stood there in unwounded body like an immovable mountain.
33Seeing his shower of arrows had no effects (on his adversary), Dhananjaya (Arjuna) became greatly surprised; and he exclaimed "Excellent" "Excellent."
34"Alas, this delicate bodied mountaincer of the Himalayas bear unmoved the arrows shot from the Gandiva.
35Who is he? Is he the deity Rudra (Shiva) himself? Is he a Yaksha or a celestials or a Asura? The celestials often come to this best of mountains.
36Except the deity, the wielder of Pinaka, there is none else that can with stand the force of the thousands of arrows shot by me from the Gandiva.
37Whether he is a celestials or a Yaksha, any body cxcept Rudra (Shiva), I Shall soon send him to the abode of Yama with my these sharp arrows."
38O king, thereupon Jishnu, (Arjuna) with a chcerful heart began to hurl thousands of arrows, (each) capable of piercing to the very heart, as the sun spreads his rays (all over the world).
39The exalted Creator of the world, the wielder of trident, with a cheerful heart bore that shower of arrows, as a mountain does a shower of rocks.
40The arrows of Falguni were soon exhausted; and seeing that all his arrows were exhausted, he was seized with great fear.
41Jishnu (Arjuna) then thought of the exalted Agni who had forinerly given him two inexhaustible quivers at the burning of the Khandava.
42(He inentally said), "Alas, my arrows are exhausted! What shall I shoot now from my bow? Who is this person who swallows up my arrows. Killing him by striking with the end of my bow as elephants are killed by clubs, I shall then send him to the wielder of mace, Yama."
43Taking up the bow and dragging him (the Kirata) with his bow-string, the greally effulgent (Arjuna) struck him some fearful blows which descended upon him as thunderbolis.
44When that slayer of hostile heroes the son of Kunti, began to fight with the end of the bow, that mountaineer snatched (from his hand) that excellent bow.
45His bow having been snatched away from his hand, Arjuna, with the desire of ending the fight, rushed with great force at his adversary with sword in hand.
46Then that prince of the Kuru race struck that sharp weapon in his (Kirata's) head with the whole strength of his arms, a weapon which could not be resisted even by solid rocks.
47But that best of swords on falling on his head broke into pieces. Thereupon Falguni began to fight with trees and stones.
48Then the exalted deity in the disguise of the huge-bodied Kirata bore that shower of trees and stones too. The greatly strong Partha (Arjuna).
49His mouth smoking with wrath, struck (again) that irrepressible (deity) in the form of the Kirata with fists which were like thunderbolts.
50The exalted deity in the form of the Kirata then struck at Falguni with fists which were (also) like the thunder-bolt of Indra.
51In consequence of the fight with fists between the son of Pandu (Arjuna) and the Kirata, great sounds arose in that place.
52That fearful and hair-stirring fight with fists, resembling that of Vasava (Indra) and Vitra, lasted only for a moment.
53The powerful Jishnu (Arjuna), clasping the Kirata (with his both arms) began to press him with his breast. The greatly strong Kirata (also) pressed the insensible son of Pandu.
54In consequence of pressure of their arms and of their breasts, their bodies emitted smokes, as charcoal does in fire.
55Thereupon the great god pressed his (Arjuna's) body and attacking him in anger with all his might, he deprived him of his consciousness.
56O descendant of Bharata, Falguni (Arjuna) thus pressed by the god of gods and his body bruised, became almost like a ball of flesh.
57Pressed by the high-souled deity, he became breathless and falling on the ground without the power of moving, he looked like one who was dead.
58He soon however regained consciousness. Rising up from the ground, his body being covered with blood, the Pandava (Arjuna) becanie overwhelmed with sorrow
59Mentally bowing before the exalted deity of the Pinaka and making a clay image of that deity, he worshipped it with garlands of flowers.
60Seeing the garlands that he had offered to the (clay image) adorning the head of the Kirata, that best of the Pandava, Partha (Arjuna), was filled with joy and he then regained his ease.
61Thereupon he prostrated himself at his feet and Vava (Shiva) became gratified. Seeing his astonishment and his body emaciated with ascetic austerities, the deity thus spoke to his in the voice as that of the roaring clouds.
62Shiva said: O Falguni, I am pleased with you for your matchless deeds. There is no Kshatriya who is equal to you in courage and patience.
63O mighty-armed hero, O best of the Bharata race, O sinless one, your strength and prowess are almost equal to mine. I have been pleased with you. Behold me.
64O large-eyed hero, I will give you eyes, (so that you may see me in my real form). You were formerly a Rishi. You will vanquish all your enemies, even (if they be) the dwellers of heaven.
65Being pleased with you, I shall give you an irrerestible weapon; you shall soon acquire (great) weapons.
66Vaishampayana said: Thereupon Falguni (Arjuna) saw that greatly effulgent deity, the great god, the dweller of the mountain, the wielder of the Pinaka, with his wife.
67Kneeling (before him) and bowing down his head to him, that conqueror of enemy's cities, Partha, gratificd Hara (Shiva).
68Arjuna said : O Kapardin, O chief of all the celestials, O destroyer of Vaga's eyes, O god of gods, O great god, O blue throated deity of mattedlocks.
69O three-eyed god, O lord of all, I know you to be the cause of all causes. You are the refuge of all the celestials. The universe has sprung from you.
70You are incapable of being vanquished by the three worlds of the celestials, of the Asuras and of men. You are Shiva in the form of Vishnu and Vishnu in the form of Shiva.
71You destroyed the sacrifice of Daksha. O Hari, O Rudra, I bow to you. You have an eye on your forehead. O Sharva, O Medrusha, O wielder of trident.
72O wielder of the Pinaka, O Surya, O pure bodied deity, O exalted one, O lord of all creatures, I adore you.
73O lord of the Ganas, O source of Universal blessings, O (first) cause of the causes of the universe, the foremost of Purusha, the highest and the sublimes Hara.
74O exalted one, O Shankara, you should pardon my fault. It was to get a sight of yourself that I came to this great mountain.
75Which is dear to you and which is the excellent abode of ascetics. O chief of the celestials, you are adored by all the worlds and I adore you.
76Let not my rashness in the combat that I have fought with you from ignorance be considered by you as a fault. O Shankara, I ask your protection. Pardon me for all I have done.
77Vaishampayana said : The greatly effulgent Vrishabdhvaja (Shiva), taking hold of the handsome hands of Arjuna, smilingly said to him, “I have pardoned you."
78The exalted Hara, whose sign was the bull, (Shiva), cheerfully embracing Arjuna with his arins, again consoled him and thus spoke to him.
हिन्दी
1जब वे समस्त महात्मा तपस्वी चले गए, तब त्रिशूलधारी, परमपूज्य भगवान् हर, समस्त पापों के नाशक, किरात (व्याध) का रूप धारण करके, स्वर्णवृक्ष के समान देदीप्यमान, दूसरे विशाल मेरु पर्वत के समान प्रतीत होते हुए —
2और एक सुन्दर धनुष तथा अनेक तीव्र विषैले सर्प के समान बाण लेकर, अग्नि की साक्षात् मूर्ति के समान वे महान् वेग से नीचे उतरे।
3उन मंगलमय देव के साथ उमा थीं, जो उसी वेश में और उसी प्रयोजन से (अपने पति शिव के समान) आई थीं, तथा नाना रूपों और वेशों वाले अनेक प्रसन्न भूतगण भी थे, और सहस्रों भूतनियाँ भी। हे राजन्, हे भरतवंशी, वह स्थान (शिव के प्रकट होते ही) सौन्दर्य से देदीप्यमान हो उठा।
4और क्षण भर में समस्त वन नीरवता से व्याप्त हो गया। झरनों, जलप्रपातों और पक्षियों के शब्द बन्द हो गए।
5निष्कलंक कर्म वाले पार्थ के समीप आकर उन्होंने (शिव ने) देखा कि मूक नामक एक अद्भुत रूपधारी दानवपुत्र वराह का रूप धारण करके अर्जुन का वध करना चाहता है। उसे अपने वध के प्रयत्न में देखकर, (तत्क्षण) अपना गाण्डीव धनुष तथा तीव्र विषैले सर्प के समान बाण उठाकर, उन्हें धनुष पर चढ़ाकर और उसकी टंकार से समस्त दिशाओं को भरकर फाल्गुनी ने उससे कहा।
6अर्जुन ने कहा — मैं यहाँ आया हूँ, किन्तु मैंने तेरा कोई अपकार नहीं किया। तू मुझे मारना चाहता है, इसलिए आज मैं निश्चय ही तुझे यमलोक भेज दूँगा।
7वैशम्पायन ने कहा — धनुष के उस दृढ़ धारक फाल्गुनी (अर्जुन) को उस (दानव) का वध करने को उद्यत देखकर, किरात के वेश में शंकर (शिव) ने सहसा उन्हें रुकने को कहा।
8(उन्होंने कहा) — "इन्द्रकील के समान वर्ण वाले इस वराह पर पहले मैंने निशाना साधा है।" किन्तु उनके वचन की उपेक्षा करके फाल्गुनी (अर्जुन) ने उस पर प्रहार किया।
9उसी क्षण उस महातेजस्वी किरात ने भी प्रज्वलित अग्नि अथवा देदीप्यमान वज्र के समान एक बाण छोड़ा।
10उन दोनों (पुरुषों) के द्वारा इस प्रकार छोड़े गए वे दोनों बाण एक ही समय में मूक के विशाल और वज्रतुल्य शरीर पर गिरे।
11वे दोनों बाण उस पर विद्युत् के समान अथवा पर्वत पर गिरते वज्र के समान महान् शब्द के साथ गिरे।
12प्रज्वलित मुख वाले सर्पों के समान उन दोनों बाणों से इस प्रकार आहत होकर मूक ने अपना भयंकर राक्षसी रूप धारण करके प्राण त्याग दिए।
13तत्पश्चात् शत्रुहन्ता जिष्णु (अर्जुन) ने अपने सम्मुख प्रज्वलित स्वर्ण के समान रूप वाले उस पुरुष को देखा, जो किरात के वेश में था और अनेक स्त्रियों से घिरा हुआ था। तब कुन्तीपुत्र ने प्रसन्न हृदय से मुस्कराते हुए उससे पूछा — "स्त्रियों से घिरे हुए तुम कौन हो, जो इस निर्जन वन में विचरण कर रहे हो?
14हे स्वर्णकान्ति वाले, क्या तुम्हें इस भयंकर वन से भय नहीं लगता? तुमने उस वराह को क्यों बींधा, जिस पर पहले मैंने निशाना साधा था?
15यह राक्षस या तो निरुद्देश्य अथवा मुझे मारने के अभिप्राय से यहाँ आया था, और उस पर पहले मैंने ही निशाना साधा था; इसलिए तुम मुझसे जीवित बचकर नहीं जा सकते।
16तुमने मेरे प्रति जो किया है, वह आखेट की मर्यादा के सर्वथा विरुद्ध है। हे पर्वतवासी, इसलिए मैं तुम्हारे प्राण लूँगा।"
17पाण्डव के द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उस किरात ने पाण्डुपुत्र सव्यसाची (अर्जुन) से ये मधुर वचन कहे।
18"हे वीर, वन में मेरे निवास के विषय में तुम्हें चिन्तित होने की आवश्यकता नहीं। यह वनभूमि हम जैसों का, जो (सदा) वन में ही रहते हैं, उचित निवास है।
19हे तपस्वी, तुमने इन कठिनाइयों और संकटों के बीच रहना क्यों चुना? हम तो सदा नाना प्रकार के पशुओं से भरे इन वनों में ही रहते हैं।
20तुम सुकुमार हो, तुम सुख-वैभव में पले हो और तुम अग्नि के समान तेजस्वी हो; फिर तुम इस निर्जन वन में अकेले क्यों भटक रहे हो?"
21अर्जुन ने कहा — अपने गाण्डीव (धनुष) और अग्नि के समान प्रज्वलित अपने बाणों के आश्रय से मैं इस महावन में अग्नि के दूसरे पुत्र (कार्तिकेय) के समान रहता हूँ।
22देखो, यह महान् जन्तु, यह भयंकर राक्षस, जो यहाँ पशु के रूप में आया था, मेरे द्वारा मारा गया है।
23किरात ने कहा — इस (राक्षस) पर पहले मेरे धनुष से छूटे बाण का प्रहार हुआ था। यह मेरे द्वारा मारा गया और मेरे ही द्वारा यमलोक भेजा गया।
24पहले मैंने ही उस पर निशाना साधा, पहले मैंने ही उस पर अपना अधिकार जताया, और मेरे ही बाण से उसने प्राण गँवाए।
25अपने बल के अभिमान में तुम्हें अपने ही दोष के लिए दूसरों को दोष नहीं देना चाहिए। हे दुर्बुद्धि अधम, दोष तुम्हारा ही है और इसलिए तुम मुझसे जीवित बचकर नहीं जाओगे।
26ठहरो, मैं तुम पर वज्र के समान बाणों की वर्षा करूँगा। यदि सामर्थ्य हो तो अपना पूरा बल लगाकर मुझ पर अपने बाण चलाओ।
27वैशम्पायन ने कहा — किरात के ये वचन सुनकर अर्जुन क्रुद्ध हो उठे और असंख्य बाणों से उन पर प्रहार करने लगे।
28तब उस (किरात) ने वे समस्त बाण प्रसन्न हृदय से अपने ऊपर झेल लिए। वे बार-बार कहते रहे — "अरे अधम, अरे अधम,
29मुझ पर अपने वे श्रेष्ठ बाण चलाओ जो हृदय तक बींध सकें।" इस प्रकार कहे जाने पर अर्जुन ने उन पर बाणों की वर्षा कर दी।
30तब वे दोनों ही क्रुद्ध हो गए। भयंकर युद्ध में प्रवृत्त होकर उन्होंने एक-दूसरे पर बार-बार विषैले सर्पों के समान बाणों की वर्षा की।
31अर्जुन ने किरात पर बाणों की वर्षा की, किन्तु शंकर (शिव) ने वे सब प्रसन्न हृदय से अपने ऊपर झेल लिए।
32क्षण भर उस बाणवर्षा को सहकर पिनाकधारी (शिव) वहाँ अक्षत शरीर से अचल पर्वत के समान खड़े रहे।
33अपनी बाणवर्षा का (शत्रु पर) कोई प्रभाव न देखकर धनंजय (अर्जुन) अत्यन्त विस्मित हुए और वे बोल उठे — "उत्तम! उत्तम!"
34"हाय, हिमालय का यह सुकुमार शरीर वाला पर्वतवासी गाण्डीव से छूटे बाणों को अविचल भाव से सह रहा है।
35यह कौन है? क्या यह स्वयं रुद्रदेव (शिव) हैं? क्या यह यक्ष है, अथवा देवता है, अथवा असुर? देवगण प्रायः इस पर्वतश्रेष्ठ पर आते रहते हैं।
36पिनाकधारी देव के अतिरिक्त और कोई नहीं है जो गाण्डीव से मेरे द्वारा छोड़े गए सहस्रों बाणों का वेग सह सके।
37चाहे यह देवता हो या यक्ष, रुद्र (शिव) के अतिरिक्त कोई भी हो, मैं इसे अपने इन तीक्ष्ण बाणों से शीघ्र ही यमलोक भेज दूँगा।"
38हे राजन्, तत्पश्चात् जिष्णु (अर्जुन) प्रसन्न हृदय से सहस्रों बाण छोड़ने लगे, जिनमें से (प्रत्येक) हृदय तक बींधने में समर्थ था, जैसे सूर्य (सम्पूर्ण संसार में) अपनी किरणें फैलाता है।
39संसार के परमपूज्य स्रष्टा, त्रिशूलधारी ने वह बाणवर्षा प्रसन्न हृदय से इस प्रकार सह ली जैसे पर्वत शिलाओं की वर्षा सहता है।
40फाल्गुनी के बाण शीघ्र ही समाप्त हो गए; और अपने समस्त बाणों को समाप्त हुआ देखकर वे महान् भय से ग्रस्त हो गए।
41तब जिष्णु (अर्जुन) ने परमपूज्य अग्नि का स्मरण किया, जिन्होंने पहले खाण्डव-दहन के समय उन्हें दो अक्षय तूणीर दिए थे।
42(उन्होंने मन ही मन कहा) — "हाय, मेरे बाण समाप्त हो गए! अब मैं अपने धनुष से क्या छोडूँ? यह कौन पुरुष है जो मेरे बाणों को निगल जाता है? जैसे हाथी गदाओं से मारे जाते हैं, वैसे ही धनुष के अग्रभाग से प्रहार करके इसे मारकर मैं इसे गदाधारी यम के पास भेजूँगा।"
43धनुष उठाकर और अपनी प्रत्यंचा से उसे (किरात को) खींचकर महातेजस्वी (अर्जुन) ने उस पर कुछ भयंकर प्रहार किए, जो उस पर वज्र के समान पड़े।
44जब शत्रुवीरों के संहारक कुन्तीपुत्र धनुष के अग्रभाग से युद्ध करने लगे, तब उस पर्वतवासी ने वह उत्तम धनुष (उनके हाथ से) छीन लिया।
45हाथ से धनुष छिन जाने पर अर्जुन ने युद्ध का अन्त करने की इच्छा से हाथ में तलवार लेकर अपने प्रतिद्वन्द्वी पर बड़े वेग से आक्रमण किया।
46तब कुरुवंश के उस राजकुमार ने अपनी भुजाओं के पूरे बल से वह तीक्ष्ण शस्त्र उसके (किरात के) मस्तक पर मारा — वह शस्त्र, जिसे ठोस शिलाएँ भी नहीं रोक सकती थीं।
47किन्तु वह श्रेष्ठ तलवार उनके मस्तक पर पड़ते ही टुकड़े-टुकड़े हो गई। तब फाल्गुनी वृक्षों और शिलाओं से युद्ध करने लगे।
48तब विशालकाय किरात के वेश में उन परमपूज्य देव ने वृक्षों और शिलाओं की वह वर्षा भी सह ली। तब महाबली पार्थ (अर्जुन) ने —
49क्रोध से धूआँ छोड़ते मुख के साथ, किरात के रूप में स्थित उस अजेय (देव) पर वज्र के समान मुक्कों से (पुनः) प्रहार किया।
50तब किरात के रूप में स्थित उन परमपूज्य देव ने भी फाल्गुनी पर इन्द्र के वज्र के समान मुक्कों से प्रहार किया।
51पाण्डुपुत्र (अर्जुन) और किरात के बीच हुए इस मुष्टियुद्ध के कारण उस स्थान पर महान् शब्द उठने लगे।
52वासव (इन्द्र) और वृत्र के युद्ध के समान वह भयंकर और रोमांचकारी मुष्टियुद्ध केवल क्षण भर चला।
53बलवान् जिष्णु (अर्जुन) ने किरात को (दोनों भुजाओं से) जकड़कर अपनी छाती से दबाना आरम्भ किया। महाबली किरात ने (भी) अचेत पाण्डुपुत्र को दबाया।
54उनकी भुजाओं और छातियों के दबाव से उनके शरीरों से धूआँ निकलने लगा, जैसे अग्नि में कोयले से निकलता है।
55तब उन महादेव ने उनके (अर्जुन के) शरीर को दबाया और क्रोध में अपने समस्त बल से उन पर आक्रमण करके उन्हें अचेत कर दिया।
56हे भरतवंशी, देवाधिदेव के द्वारा इस प्रकार दबाए जाने पर और शरीर के कुचल जाने पर फाल्गुनी (अर्जुन) मांस के पिण्ड के समान हो गए।
57उन महात्मा देव के द्वारा दबाए जाने से उनकी श्वास रुक गई और हिलने की शक्ति खोकर वे भूमि पर गिर पड़े; वे मृत के समान दिखाई देने लगे।
58किन्तु वे शीघ्र ही होश में आ गए। भूमि से उठकर, रक्त से लथपथ शरीर लिए वह पाण्डव (अर्जुन) शोक से अभिभूत हो गए।
59मन ही मन पिनाकधारी परमपूज्य देव को प्रणाम करके और उन देव की मिट्टी की प्रतिमा बनाकर उन्होंने पुष्पमालाओं से उसकी पूजा की।
60जो मालाएँ उन्होंने (मिट्टी की प्रतिमा को) अर्पित की थीं, उन्हें किरात के मस्तक को सुशोभित करते देखकर पाण्डवश्रेष्ठ पार्थ (अर्जुन) आनन्द से भर गए और तब उन्हें स्वस्थता प्राप्त हुई।
61तत्पश्चात् उन्होंने उनके चरणों में साष्टांग प्रणाम किया और भव (शिव) प्रसन्न हो गए। उनका विस्मय और तपस्या से कृश हुआ उनका शरीर देखकर उन देव ने गरजते मेघों के समान स्वर में उनसे यह कहा।
62शिव ने कहा — हे फाल्गुनी, तुम्हारे अनुपम कर्मों से मैं तुम पर प्रसन्न हूँ। साहस और धैर्य में तुम्हारे समान कोई क्षत्रिय नहीं है।
63हे महाबाहु वीर, हे भरतवंशश्रेष्ठ, हे निष्पाप, तुम्हारा बल और पराक्रम प्रायः मेरे ही समान हैं। मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। मुझे देखो।
64हे विशाललोचन वीर, मैं तुम्हें (दिव्य) दृष्टि दूँगा, (जिससे तुम मुझे मेरे वास्तविक रूप में देख सको)। तुम पूर्वजन्म में ऋषि थे। तुम अपने समस्त शत्रुओं को जीतोगे, चाहे वे स्वर्ग के निवासी ही क्यों न हों।
65तुमसे प्रसन्न होकर मैं तुम्हें एक अप्रतिरोध्य अस्त्र दूँगा; तुम शीघ्र ही (महान्) अस्त्र प्राप्त करोगे।
66वैशम्पायन ने कहा — तत्पश्चात् फाल्गुनी (अर्जुन) ने उन महातेजस्वी देव, महादेव, पर्वतवासी, पिनाकधारी को अपनी पत्नी के साथ देखा।
67(उनके सम्मुख) घुटने टेककर और उनके आगे मस्तक झुकाकर शत्रुनगरियों के विजेता पार्थ ने हर (शिव) को प्रसन्न किया।
68अर्जुन ने कहा — हे कपर्दिन्, हे समस्त देवताओं के अधिपति, हे भग के नेत्रों के नाशक, हे देवाधिदेव, हे महादेव, हे नीलकण्ठ, हे जटाधारी।
69हे त्रिनेत्र देव, हे सर्वेश्वर, मैं आपको समस्त कारणों का कारण जानता हूँ। आप समस्त देवताओं के आश्रय हैं। यह विश्व आप से ही उत्पन्न हुआ है।
70देवताओं, असुरों और मनुष्यों — इन तीनों लोकों के द्वारा आप अजेय हैं। आप विष्णु के रूप में शिव हैं और शिव के रूप में विष्णु हैं।
71आपने दक्ष के यज्ञ का विध्वंस किया। हे हरि, हे रुद्र, मैं आपको नमस्कार करता हूँ। आपके ललाट पर एक नेत्र है। हे शर्व, हे मीढुष, हे त्रिशूलधारी।
72हे पिनाकधारी, हे सूर्य, हे पवित्र शरीर वाले देव, हे परमपूज्य, हे समस्त प्राणियों के स्वामी, मैं आपकी आराधना करता हूँ।
73हे गणों के स्वामी, हे विश्व के मंगलों के स्रोत, हे विश्व के कारणों के (आदि) कारण, हे पुरुषों में श्रेष्ठ, हे सर्वोच्च और सर्वोत्तम हर।
74हे परमपूज्य, हे शंकर, आप मेरा अपराध क्षमा करें। आपके ही दर्शन के लिए मैं इस महापर्वत पर आया था —
75जो आपको प्रिय है और जो तपस्वियों का उत्तम निवास है। हे देवश्रेष्ठ, आप समस्त लोकों के द्वारा पूजित हैं और मैं भी आपकी पूजा करता हूँ।
76अज्ञानवश आपके साथ जो युद्ध मैंने किया, उस धृष्टता को आप मेरा अपराध न मानें। हे शंकर, मैं आपकी शरण माँगता हूँ। मैंने जो कुछ किया, उस सबके लिए मुझे क्षमा करें।
77वैशम्पायन ने कहा — महातेजस्वी वृषभध्वज (शिव) ने अर्जुन के सुन्दर हाथों को पकड़कर मुस्कराते हुए उनसे कहा — "मैंने तुम्हें क्षमा कर दिया।"
78वृषभचिह्न वाले परमपूज्य हर (शिव) ने प्रसन्न होकर अर्जुन को अपनी भुजाओं में भरकर पुनः उन्हें सान्त्वना दी और उनसे इस प्रकार कहा।
नेपाली
1जब ती सम्पूर्ण महात्मा तपस्वी गए, तब त्रिशूलधारी, परमपूज्य भगवान् हर, सम्पूर्ण पापका नाशक, किरात (व्याध)को रूप धारण गरेर, स्वर्णवृक्षझैँ देदीप्यमान, अर्को विशाल मेरु पर्वतझैँ देखिँदै —
2र एउटा सुन्दर धनु तथा अनेक तीव्र विषालु सर्पजस्ता बाण लिएर, अग्निको साक्षात् मूर्तिझैँ उनी महान् वेगले तल ओर्ले।
3ती मङ्गलमय देवसँग उमा थिइन्, जो त्यही वेशमा र त्यही प्रयोजनले (आफ्ना पति शिवझैँ) आएकी थिइन्, तथा नानाविध रूप र वेशका अनेक प्रसन्न भूतगण पनि थिए, र हजारौँ भूतनी पनि। हे राजन्, हे भरतवंशी, त्यो स्थान (शिव प्रकट हुनासाथ) सौन्दर्यले देदीप्यमान भयो।
4र क्षणभरमै सम्पूर्ण वन नीरवताले व्याप्त भयो। मूल, झरना र पक्षीहरूका शब्द बन्द भए।
5निष्कलङ्क कर्म भएका पार्थको नजिक आएर उनले (शिवले) देखे कि मूक नामक एक अद्भुत रूपधारी दानवपुत्र वराहको रूप धारण गरेर अर्जुनको वध गर्न चाहन्छ। उसलाई आफ्नो वधको प्रयत्नमा देखेर, (तत्कालै) आफ्नो गाण्डीव धनु तथा तीव्र विषालु सर्पजस्ता बाण उठाएर, ती धनुमा चढाएर र त्यसको टङ्कारले सम्पूर्ण दिशा भरेर फाल्गुनीले उसलाई भने।
6अर्जुनले भने — म यहाँ आएको हुँ, तर मैले तेरो कुनै अपकार गरेको छैन। तँ मलाई मार्न खोज्छस्, त्यसैले आज म निश्चय नै तँलाई यमलोक पठाइदिनेछु।
7वैशम्पायनले भने — धनुका ती दृढ धारक फाल्गुनी (अर्जुन)लाई त्यस (दानव)को वध गर्न उद्यत देखेर, किरातको वेशमा शङ्कर (शिव)ले सहसा उनलाई रोकिन भने।
8(उनले भने) — "इन्द्रकीलजस्तै वर्ण भएको यस वराहमा पहिले मैले निशाना साधेको छु।" तर उनका वचनको उपेक्षा गरेर फाल्गुनी (अर्जुन)ले त्यसमा प्रहार गरे।
9त्यसै क्षण ती महातेजस्वी किरातले पनि प्रज्वलित अग्नि अथवा देदीप्यमान वज्रजस्तै एउटा बाण छोडे।
10ती दुवै (पुरुष)ले यसरी छोडेका ती दुई बाण एकै समयमा मूकको विशाल र वज्रतुल्य शरीरमा खसे।
11ती दुवै बाण उसमाथि विद्युत्झैँ अथवा पर्वतमा खस्ने वज्रझैँ महान् शब्दका साथ खसे।
12प्रज्वलित मुख भएका सर्पजस्ता ती दुई बाणले यसरी आहत भई मूकले आफ्नो भयङ्कर राक्षसी रूप धारण गरेर प्राण त्यागे।
13त्यसपछि शत्रुहन्ता जिष्णु (अर्जुन)ले आफ्नो सामु प्रज्वलित स्वर्णजस्तै रूप भएका ती पुरुषलाई देखे, जो किरातको वेशमा थिए र अनेक स्त्रीहरूले घेरिएका थिए। तब कुन्तीपुत्रले प्रसन्न हृदयले मुस्कुराउँदै उनलाई सोधे — "स्त्रीहरूले घेरिएका तिमी को हौ, जो यस निर्जन वनमा विचरण गरिरहेका छौ?
14हे स्वर्णकान्ति भएका, के तिमीलाई यस भयङ्कर वनसँग डर लाग्दैन? तिमीले त्यस वराहलाई किन बिँध्यौ, जसमा पहिले मैले निशाना साधेको थिएँ?
15यो राक्षस या त निरुद्देश्य अथवा मलाई मार्ने अभिप्रायले यहाँ आएको थियो, र त्यसमा पहिले मैले नै निशाना साधेको थिएँ; त्यसैले तिमी मबाट जीवित बचेर जान सक्दैनौ।
16तिमीले मप्रति जे गरेका छौ, त्यो आखेटको मर्यादाको सर्वथा विरुद्ध छ। हे पर्वतवासी, त्यसैले म तिम्रो प्राण लिनेछु।"
17पाण्डवद्वारा यसरी सम्बोधित हुँदा ती किरातले पाण्डुपुत्र सव्यसाची (अर्जुन)लाई यी मधुर वचन भने।
18"हे वीर, वनमा मेरो निवासका विषयमा तिमी चिन्तित हुनुपर्दैन। यो वनभूमि हामीजस्ता, जो (सधैँ) वनमै बस्छन्, तिनको उचित निवास हो।
19हे तपस्वी, तिमीले यी कठिनाइ र सङ्कटका बीचमा बस्न किन रोज्यौ? हामी त सधैँ नाना प्रकारका पशुले भरिएका यिनै वनमा बस्छौँ।
20तिमी सुकुमार छौ, तिमी सुखवैभवमा हुर्केका छौ र तिमी अग्निजस्तै तेजस्वी छौ; फेरि तिमी यस निर्जन वनमा एक्लै किन भौँतारिरहेका छौ?"
21अर्जुनले भने — आफ्नो गाण्डीव (धनु) र अग्निझैँ प्रज्वलित आफ्ना बाणको आश्रयमा म यस महावनमा अग्निका अर्को पुत्र (कार्तिकेय)झैँ बस्दछु।
22हेर, यो महान् जन्तु, यो भयङ्कर राक्षस, जो यहाँ पशुको रूपमा आएको थियो, मबाट मारिएको छ।
23किरातले भने — यसमाथि (राक्षसमाथि) पहिले मेरो धनुबाट छुटेको बाणले प्रहार गरेको थियो। यो मबाट मारियो र मबाटै यमलोक पठाइयो।
24पहिले मैले नै त्यसमा निशाना साधेँ, पहिले मैले नै त्यसमाथि आफ्नो अधिकार जनाएँ, र मेरै बाणबाट उसले प्राण गुमायो।
25आफ्नो बलको अभिमानमा तिमीले आफ्नै दोषका लागि अरूलाई दोष दिनुहुँदैन। हे दुर्बुद्धि अधम, दोष तिम्रै हो र त्यसैले तिमी मबाट जीवित बचेर जानेछैनौ।
26पर्ख, म तिमीमाथि वज्रजस्ता बाणको वर्षा गर्नेछु। यदि सामर्थ्य छ भने आफ्नो पूरा बल लगाएर ममाथि आफ्ना बाण चलाऊ।
27वैशम्पायनले भने — किरातका यी वचन सुनेर अर्जुन क्रुद्ध भए र असङ्ख्य बाणले उनीमाथि प्रहार गर्न थाले।
28तब उनले (किरातले) ती सम्पूर्ण बाण प्रसन्न हृदयले आफूमाथि झेले। उनी बारम्बार भन्दै रहे — "अरे अधम, अरे अधम,
29ममाथि आफ्ना ती श्रेष्ठ बाण चलाऊ जो हृदयसम्मै बिँध्न सकून्।" यसरी भनिँदा अर्जुनले उनीमाथि बाणको वर्षा गरे।
30तब ती दुवै क्रुद्ध भए। भयङ्कर युद्धमा प्रवृत्त भई तिनीहरूले एक-अर्कामाथि बारम्बार विषालु सर्पजस्ता बाणको वर्षा गरे।
31अर्जुनले किरातमाथि बाणको वर्षा गरे, तर शङ्कर (शिव)ले ती सबै प्रसन्न हृदयले आफूमाथि झेले।
32क्षणभर त्यस बाणवर्षालाई सहेर पिनाकधारी (शिव) त्यहाँ अक्षत शरीरले अचल पर्वतझैँ उभिरहे।
33आफ्नो बाणवर्षाको (शत्रुमाथि) कुनै प्रभाव नदेखेर धनञ्जय (अर्जुन) अत्यन्त विस्मित भए र उनी बोलिहाले — "उत्तम! उत्तम!"
34"हाय, हिमालयका यी सुकुमार शरीर भएका पर्वतवासीले गाण्डीवबाट छुटेका बाण अविचल भावले सहिरहेका छन्।
35यिनी को हुन्? के यिनी स्वयं रुद्रदेव (शिव) हुन्? के यिनी यक्ष हुन्, अथवा देवता हुन्, अथवा असुर? देवगण प्रायः यस पर्वतश्रेष्ठमा आइरहन्छन्।
36पिनाकधारी देवबाहेक अरू कोही छैन जसले गाण्डीवबाट मबाट छोडिएका हजारौँ बाणको वेग सहन सकोस्।
37चाहे यिनी देवता हुन् वा यक्ष, रुद्र (शिव)बाहेक जोसुकै हुन्, म यिनलाई आफ्ना यी तीक्ष्ण बाणले चाँडै नै यमलोक पठाइदिनेछु।"
38हे राजन्, त्यसपछि जिष्णु (अर्जुन) प्रसन्न हृदयले हजारौँ बाण छोड्न थाले, जसमध्ये (प्रत्येक) हृदयसम्मै बिँध्न समर्थ थियो, जसरी सूर्यले (सम्पूर्ण संसारमा) आफ्ना किरण फैलाउँछ।
39संसारका परमपूज्य स्रष्टा, त्रिशूलधारीले त्यो बाणवर्षा प्रसन्न हृदयले यसरी सहे जसरी पर्वतले शिलाको वर्षा सहन्छ।
40फाल्गुनीका बाण चाँडै नै सकिए; र आफ्ना सम्पूर्ण बाण सकिएको देखेर उनी महान् भयले ग्रस्त भए।
41तब जिष्णु (अर्जुन)ले परमपूज्य अग्निको स्मरण गरे, जसले पहिले खाण्डवदहनका बेला उनलाई दुई अक्षय तूणीर दिएका थिए।
42(उनले मनमनै भने) — "हाय, मेरा बाण सकिए! अब म आफ्नो धनुबाट के छोडूँ? यो कुन पुरुष हो जसले मेरा बाण निल्दछ? जसरी हात्तीहरू गदाले मारिन्छन्, त्यसरी नै धनुको अग्रभागले प्रहार गरेर यसलाई मारेर म यसलाई गदाधारी यमकहाँ पठाउनेछु।"
43धनु उठाएर र आफ्नो ताँदोले उनलाई (किरातलाई) तानेर महातेजस्वी (अर्जुन)ले उनीमाथि केही भयङ्कर प्रहार गरे, जो उनीमाथि वज्रझैँ परे।
44जब शत्रुवीरका संहारक कुन्तीपुत्र धनुको अग्रभागले युद्ध गर्न थाले, तब ती पर्वतवासीले त्यो उत्तम धनु (उनको हातबाट) खोसे।
45हातबाट धनु खोसिएपछि अर्जुनले युद्धको अन्त्य गर्ने इच्छाले हातमा तरवार लिएर आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीमाथि ठूलो वेगले आक्रमण गरे।
46तब कुरुवंशका ती राजकुमारले आफ्ना भुजाको पूरा बलले त्यो तीक्ष्ण शस्त्र उनको (किरातको) टाउकोमा हाने — त्यो शस्त्र, जसलाई ठोस शिलाले पनि रोक्न सक्दैनथ्यो।
47तर त्यो श्रेष्ठ तरवार उनको टाउकोमा पर्नासाथ टुक्रा-टुक्रा भयो। तब फाल्गुनी रूख र शिलाले युद्ध गर्न थाले।
48तब विशालकाय किरातको वेशमा ती परमपूज्य देवले रूख र शिलाको त्यो वर्षा पनि सहे। तब महाबली पार्थ (अर्जुन)ले —
49क्रोधले धुवाँ छोड्ने मुखका साथ, किरातको रूपमा रहेका ती अजेय (देव)माथि वज्रजस्ता मुक्काले (पुनः) प्रहार गरे।
50तब किरातको रूपमा रहेका ती परमपूज्य देवले पनि फाल्गुनीमाथि इन्द्रको वज्रजस्तै मुक्काले प्रहार गरे।
51पाण्डुपुत्र (अर्जुन) र किरातबीच भएको यस मुष्टियुद्धका कारण त्यस स्थानमा महान् शब्द उठ्न थाल्यो।
52वासव (इन्द्र) र वृत्रको युद्धजस्तै त्यो भयङ्कर र रोमाञ्चकारी मुष्टियुद्ध केवल क्षणभर चल्यो।
53बलवान् जिष्णु (अर्जुन)ले किरातलाई (दुवै भुजाले) जकडेर आफ्नो छातीले थिच्न थाले। महाबली किरातले (पनि) अचेत पाण्डुपुत्रलाई थिचे।
54तिनीहरूका भुजा र छातीको दबाबले तिनीहरूका शरीरबाट धुवाँ निस्कन थाल्यो, जसरी अग्निमा कोइलाबाट निस्कन्छ।
55तब ती महादेवले उनको (अर्जुनको) शरीर थिचे र क्रोधमा आफ्नो सम्पूर्ण बलले उनीमाथि आक्रमण गरेर उनलाई अचेत पारे।
56हे भरतवंशी, देवाधिदेवद्वारा यसरी थिचिँदा र शरीर कुच्चिँदा फाल्गुनी (अर्जुन) मासुको पिण्डझैँ भए।
57ती महात्मा देवद्वारा थिचिँदा उनको सास रोकियो र हल्लिने शक्ति गुमाएर उनी भुइँमा ढले; उनी मृतझैँ देखिन थाले।
58तर उनी चाँडै नै होसमा आए। भुइँबाट उठेर, रगतले लतपत शरीर लिएर ती पाण्डव (अर्जुन) शोकले अभिभूत भए।
59मनमनै पिनाकधारी परमपूज्य देवलाई प्रणाम गरेर र ती देवको माटोको प्रतिमा बनाएर उनले फूलमालाले त्यसको पूजा गरे।
60जुन मालाहरू उनले (माटोको प्रतिमालाई) अर्पण गरेका थिए, तिनलाई किरातको टाउको सुशोभित गरिरहेको देखेर पाण्डवश्रेष्ठ पार्थ (अर्जुन) आनन्दले भरिए र तब उनलाई स्वस्थता प्राप्त भयो।
61त्यसपछि उनले उनका चरणमा साष्टाङ्ग प्रणाम गरे र भव (शिव) प्रसन्न भए। उनको विस्मय र तपस्याले कृश भएको उनको शरीर देखेर ती देवले गर्जने मेघजस्तै स्वरमा उनलाई यसो भने।
62शिवले भने — हे फाल्गुनी, तिम्रा अनुपम कर्मले म तिमीसँग प्रसन्न छु। साहस र धैर्यमा तिम्रो समान कुनै क्षत्रिय छैन।
63हे महाबाहु वीर, हे भरतवंशश्रेष्ठ, हे निष्पाप, तिम्रो बल र पराक्रम प्रायः मेरै समान छन्। म तिमीसँग प्रसन्न छु। मलाई हेर।
64हे विशाललोचन वीर, म तिमीलाई (दिव्य) दृष्टि दिनेछु, (जसबाट तिमीले मलाई मेरो वास्तविक रूपमा देख्न सक)। तिमी पूर्वजन्ममा ऋषि थियौ। तिमीले आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुलाई जित्नेछौ, चाहे तिनीहरू स्वर्गका निवासी नै किन नहून्।
65तिमीसँग प्रसन्न भएर म तिमीलाई एउटा अप्रतिरोध्य अस्त्र दिनेछु; तिमीले चाँडै नै (महान्) अस्त्र प्राप्त गर्नेछौ।
66वैशम्पायनले भने — त्यसपछि फाल्गुनी (अर्जुन)ले ती महातेजस्वी देव, महादेव, पर्वतवासी, पिनाकधारीलाई आफ्नी पत्नीसहित देखे।
67(उनका सामु) घुँडा टेकेर र उनका अगाडि टाउको निहुराएर शत्रुनगरीका विजेता पार्थले हर (शिव)लाई प्रसन्न पारे।
68अर्जुनले भने — हे कपर्दिन्, हे सम्पूर्ण देवताका अधिपति, हे भगका नेत्रका नाशक, हे देवाधिदेव, हे महादेव, हे नीलकण्ठ, हे जटाधारी।
69हे त्रिनेत्र देव, हे सर्वेश्वर, म तपाईंलाई सम्पूर्ण कारणको कारण जान्दछु। तपाईं सम्पूर्ण देवताको आश्रय हुनुहुन्छ। यो विश्व तपाईंबाटै उत्पन्न भएको हो।
70देवता, असुर र मनुष्य — यी तीनै लोकद्वारा तपाईं अजेय हुनुहुन्छ। तपाईं विष्णुको रूपमा शिव हुनुहुन्छ र शिवको रूपमा विष्णु हुनुहुन्छ।
71तपाईंले दक्षको यज्ञ विध्वंस गर्नुभयो। हे हरि, हे रुद्र, म तपाईंलाई नमस्कार गर्दछु। तपाईंको निधारमा एउटा नेत्र छ। हे शर्व, हे मीढुष, हे त्रिशूलधारी।
72हे पिनाकधारी, हे सूर्य, हे पवित्र शरीर भएका देव, हे परमपूज्य, हे सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, म तपाईंको आराधना गर्दछु।
73हे गणहरूका स्वामी, हे विश्वका मङ्गलका स्रोत, हे विश्वका कारणका (आदि) कारण, हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, हे सर्वोच्च र सर्वोत्तम हर।
74हे परमपूज्य, हे शङ्कर, तपाईंले मेरो अपराध क्षमा गर्नुहोस्। तपाईंकै दर्शनका लागि म यस महापर्वतमा आएको थिएँ —
75जो तपाईंलाई प्रिय छ र जो तपस्वीहरूको उत्तम निवास हो। हे देवश्रेष्ठ, तपाईं सम्पूर्ण लोकद्वारा पूजित हुनुहुन्छ र म पनि तपाईंको पूजा गर्दछु।
76अज्ञानवश तपाईंसँग जुन युद्ध मैले गरेँ, त्यस धृष्टतालाई तपाईंले मेरो अपराध नमान्नुहोस्। हे शङ्कर, म तपाईंको शरण माग्दछु। मैले जे-जति गरेँ, त्यस सबैका लागि मलाई क्षमा गर्नुहोस्।
77वैशम्पायनले भने — महातेजस्वी वृषभध्वज (शिव)ले अर्जुनका सुन्दर हात समाएर मुस्कुराउँदै उनलाई भने — "मैले तिमीलाई क्षमा गरेँ।"
78वृषभचिह्न भएका परमपूज्य हर (शिव)ले प्रसन्न भई अर्जुनलाई आफ्ना भुजामा अँगालेर पुनः उनलाई सान्त्वना दिए र उनलाई यसरी भने।