घोषयात्रा पर्व — हस्तिनापुर लौटना
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 252
संस्कृत
1दानवा ऊचुः भोः सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह। शूरैः परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभिः॥
2अकार्षीः साहसमिदं कस्मात् प्रायोपवेशनम्। आत्मत्यागी ह्यधो याति वाच्यतां चायशस्करीम्॥
3न हि कार्यविरुद्धेषु बहुपापेषु कर्मसु। मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः॥
4नियच्छैनां म.। राजन् धर्मार्थसुखनाशिनीम्। यशः प्रतापवीर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम्॥
5श्रूयतां तु प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप। निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवाप्नुहि॥
6पुरा त्वं तपसास्माभिर्लब्धो राजन् महेश्वरात्। पूर्वकायश्च पूर्वस्ते निर्मितो वलासंचयैः॥
7अस्त्रैरभेद्यः शस्त्रैश्चाप्यधः कायश्च तेऽनघ। कृतः पुष्पमयो देव्या रूपतः स्त्रीमनोहरः॥
8एवमोश्वरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम। देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुषः॥
9क्षत्रियाच महावीर्या भगदत्तपुरोगमाः। दिव्यास्त्रविदुषः शूराः क्षपयिष्यन्ति ते रिपून्।॥
10तदलं ते विषादेन भयं तव न विद्यते। साहाय्यार्थं च ते वीराः सम्भूता भुवि दानवाः॥
11भीष्मद्रोणकृपादींश्च प्रवेक्ष्यन्त्यपरेऽसुराः। यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभिः॥
12नैव पुत्रान् न च भ्रातृन् न पितॄन् न च बान्धवान्। नैव शिष्यान् न च ज्ञातीन् न बालान् स्थविरान् न च।। युधि सम्प्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम। नि:स्नेहा दानवाविष्टाः समाक्रान्तेऽन्तरात्मनि॥
13प्रहरिष्यन्ति विवशा: स्नेहमुत्सृज्य दूरतः। हृष्टाः पुरुषशार्दूला: कलुषीकृतमानसाः। अविज्ञानविमूढाश्च दैवाच्च विधिनिर्मितात्॥ व्याभाषमाणाश्यान्योन्यं न मे जीवन् विमोक्ष्यसे सर्वे शस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिताः॥ श्लाघमानाः कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम्। तेऽपि पञ्च महात्मानः प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवाः॥
14वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबलाः। दैत्यरक्षोगणाश्चैव सम्भूताः क्षत्रयोनिषु॥ योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्त्व पार्थिव। गदाभिर्मुसलैः शूलैः शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा॥
15यच्च तेऽन्तर्गतं वीर भयमर्जुनसम्भवम्। तत्रापि विहितोऽस्माभिर्वधोपायोऽर्जुनस्य वै॥
16हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रितः। तद् वैरं संस्मरन् वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ॥
17स ते विक्रमशौटीरो रणे पार्थं विजेष्यति। कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः सर्वांश्चारीन् महारथः॥
18ज्ञात्वैतच्छद्मना वली रक्षार्थं सव्यसाचिनः। कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति॥
19तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्याः शतसहस्रशः। नियुक्ता राक्षसाश्चैव ये ते संशप्तका इति॥
20प्रख्यातास्तेऽर्जुनं वीरं हनिष्यन्ति च मा शुचः। असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नृप॥
21मा विषादं गमस्तस्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते। विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव॥
22गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथञ्चन। त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवाः॥
23वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम्। समाश्वास्य च दुर्धर्षं पुत्रवद् दानवर्षभाः॥
24स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत। गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्नुहि चेत्यथ॥
25तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत् पुनः। तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत्॥
26प्रतिनिक्षिप्य त वीरं कृत्या समभिपूज्य च। अनुज्ञाता च राज्ञा सा तथैवान्तरधीयत॥
27गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा। स्वप्नभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत॥ विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति चास्याभवन्मतिः।
28कर्ण संशप्तकांश्चैव पार्थस्यामित्रघातिनः॥ अमन्यत वधे युक्तान् समर्थांश्च सुयोधनः।
29एवमाशा दृढा तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः॥ विनिजये पाण्डवानामभवद् भरतर्षभ।
30कर्णोऽप्याविष्टचित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना॥ अर्जुनस्य वधे क्रूरां करोति स्म तदा मतिम्।
31संशप्तकाच ते वीरा राक्षसाविष्टचेतसः॥ रजस्तमोभ्यामाक्रान्ता: फाल्गुनस्य वधैषिणः।
32भीष्मद्रोणकृपाद्याश्च दानवाक्रान्तचेतसः॥ न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशाम्पते। न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद् राजा सुयोधनः॥
33दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनोऽब्रवीत्। स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिवं हेतुमद् वचः॥
34न मृतो जयते शत्रूञ्जीवन् भद्राणि पश्यति। मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जयः॥
35न कालोऽद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा। परिष्वज्याब्रवीच्चैनं भुजाभ्यां स महाभुजः॥
36उत्तिष्ठ राजन् किं शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुइन्। शत्रुन् प्रताप्य वीर्येण स कथं मृत्युमिच्छसि॥
37अथवा ते भयं जातं दृष्ट्वार्जुनपराक्रमम्। सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम्॥
38गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे। आनयिष्याम्यहं पार्थान् वशं तव जनाधिप॥
39एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात् तथा। प्रणिपातेन चाप्येषामुदतिष्ठत् सुयोधनः॥
40दैत्यानां तद् वचः श्रुत्वा हदि कृत्वा स्थिरां मतिम्। ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम्॥ रथनागाश्वकलिला पदातिजनसंकुलाम्। गगौघप्रतिमा राजन् सा प्रयाता महाचमूः॥
41श्वेतच्छत्रैः पताकाभिश्चामरैश्च सुपाण्डुरैः। स्थैर्नागैः पदातैश्च शुशुभेऽतीव संकुला॥ व्यपेताभ्रघने काले द्यौरिवाव्यक्तशारदी।
42जयाशीभिर्द्विजेन्द्रैः स स्तूयमानोऽधिराजवत्॥ गृहणन्नञ्जलिमालाश्च धार्तराष्ट्रो जनाधिपः। सुयोधनो ययावचे श्रिया परमया ज्वलन्।॥
43कर्णेन सार्धं राजेन्द्र सौबलेन च देविना। दुःशासनादयश्चास्य भ्रातरः सर्व एव ते॥ भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्निकः। स्थैर्नानाविधाकारैर्हयैर्गजधरैस्तथा॥ प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मुः कुरूद्वहाः। कालेनाल्पेन राजेन्द्र स्वपुरं विविशुस्तदा॥
अंग्रेज़ी
1The Danavas said: O king of kings, O perpetuator of the Bharata race, O Duryodhana, you are always surrounded by heroes and illustrious men.
2Why have you then taken this rash step such as this vow of starvation? Suicide always leads (a man) to hell. It becomes the subject of calumnious speech.
3Intelligent men like you never engage in acts that are sinful and opposed to their best interests and which strike at the very root of their purposes.
4O king, therefore restrain your this resolve. It is destructive of morality, profit and happiness and of fame, prowess and energy. It enhances the joy of one's enemies.
5O king, of lord, know the truth, the celestials origin of your birth and the make up of your body; and then assume patience.
6O king, in the days of yore, we obtained you from Maheshvara by ascetic austerities. The upper part of your body is wholly made of Vajra (thunder).
7On sinless one, therefore it is invincible to weapons of every description. The lower part of your body, capable of captivating the female heart by its comeliness, was made of flowers by the goddess herself.
8O foremost of kings, thus your body was created by Ishvara himself and the goddess. Therefore, O best of kings, your origin is celestials and not human.
9Other greatly powerful Kshatriyas headed by Bhagadatta, all learned in the celestials weapons, will kill your enemies.
10Therefore there is not need for you grief. You have no cause for fear. In order to help you, many heroic Danavas have been born on earth.
11Other Asura will possess Bhishma, Drona and Karna and others. Possessed by the Asuras, those heroes will cast away their kindness and fight with your enemies.
12When the Danavas will enter their heart and completely possess them flinging all affection to a distance and becoming hard-hearted, those heroes will then strike every one opposed to them without sparing sons, brothers, fathers, friends, disciples, relatives, even children and old men.
13Blinded by ignorance and wrath and impelled by destiny which has been ordained by the creator, those foremost of men with hearts steeped in sin will. O foremost of the Kurus, depopulate the earth by hurling all kinds of weapons with great manliness and strength and always boastfully addressing one another with words such as these, “You will not escape from me today with life.” The five illustrious sons of Pandu will fight with these (heroes).
14Possessing great strength and favoured by the fate, they would bring about the destruction of all. Many Daityas and Yakshas, that have been born in the Kshatriya order, will fight with great prowess in battle with your enemies using maces, clubs, lances and various weapons.
15O hero, as for the fear of Arjuna in your heart, we have already settled the means of killing Arjuna.
16The soul of the killed Naraka has assumed the form of Karna. Recollecting. O hero, his former enmity, he will kill both Keshava (Krishna) and Arjuna.
17That great car-warrior, that foremost of all wielders of weapons, proud of his prowess, will vanquish Arjuna in battle, as also all your enemies.
18The wielder of thunder (Indra), knowing all this and desirous of saving Savyasachi (Arjuna), will in disguise take away from Karna his ear-rings and armour.
19We have therefore appointed hundreds upon hundreds and thousands upon thousand of Daityas and Rakshasas; they are known by the name of Samshaptakas.
20These illustrious warriors will kill the heroic Arjuna. Do not therefore grieve. O king, you will rule the whole earth without a rival.
21Do not give way to despondency. O descendant of Kuru, this conduct does not suit you. If you die, our party will become weak.
22O hero, go, you should never direct your mind in any other course. You are our refuge.
23Vaishampayana said : Having thus addressed him, the Daityas embraced that foremost of kings; and those best of the Danavas then cheered that irrepressible hero like a son.
24O descendant of Bharata, cheering his mind by soft speeches, they permitted him to depart saying, “Go and attain victory."
25When they had given leave to the mighty armed one, (to-depart), that very goddess carried him back to the spot where he had sat down intent upon putting an end to his life.
26Having set that hero down and paid him homage, the goddess vanished with the king's permission.
27O descendant of Bharata, when she disappeared, the king considered all this to be a dream. (He thought), “I shall defeat the Pandavas in battle."
28Duryodhana considered that Karna and the Samshaptaka army were both able to kill that chastiser of foes Partha (Arjuna).
29Thus was strengthened the hope of the wicked-minded son of Dhritarashtra, to conquer the Pandavas.
30O foremost of Bharatas, Karna also, his soul and mind possessed by Naraka and influenced by the qualities of emotion and darkness, became cagerly desirous of killing Falguni (Arjuna).
31Thus those Shanshaptaka various being surrounded by monsters came under sheer infuence of Rajas and Tamas property and intedned to kill Arjuna.
32Bhishma, Drona, Kripa and others, their mind possessed by the Danavas. O king, were not so affectionate towards the Pandavas as they were before. The king Suyodhana did not tell this to any one.
33At the end of the night, the son of the sun, Karna, thus smilingly spoke to Duryodhana with joined hands.
34“No dead man can conquer his foes, it is when he is alive that he can see his good. Where is the good of the dead person and O descendant of Kuru, where is his victory?
35Therefore this is no time for grief or fear or death.” Having with his arms embraced that mighty armed hero,
36He further said, "O king, rise up. Why do you lie down? O slayer of foes, why do you wish to die?
37Fear has possessed you at the sight of Arjuna. I truly promise to you that I will kill Arjuna in battle.
38O ruler of men, I swear by my weapons that when thirteen years have passed away, I will bring the sons of Pritha under your subjection."
39Having been thus addressed by Karna and having (also) remembered the words of the Daityas and the supplications made by (his brothers), Duryodhana rose up.
40Having heard the words of the Daityas, that foremost of men with a firm resolve in his heart arrayed his army full of horses, elephants, chariots and foot soldiers. O king, as it moved on like the waters of the Ganga.
41With numerous white umbrellas and pennons and white Chamaras and chariots and elephants and foot soldiers that great army, as is moved on like the waters of the Ganga looked as beautiful as the sky at a season when the clouds have been dispersed and the signs of autumn have been but partially developed.
42O king of kings, eulogised as a monarch by the foremost of Brahmanas who all prayed for his victory, that king, Suyodhana, the son of Dhritarashtra, received honours paid to him by innumerable men) with joined hands.
43Blazing in great splendour he went in front (of the army) accompanied by Karna, Subala's son, the gambler (Shakuni), Dushashana and all his other brothers, Bhurishrava, Somadatta, the great king Bahlika followed that foremost of kings with various sorts of chariots, horses and excellent elephants. O foremost of kings, within a short time all those perpetuators of the Kuru race entered their own city.
हिन्दी
1दानवों ने कहा — हे राजाधिराज, हे भरतवंश के प्रवर्धक, हे दुर्योधन, तुम सदा वीरों तथा यशस्वी पुरुषों से घिरे रहते हो।
2फिर तुमने अनशन के इस व्रत जैसा दुःसाहसपूर्ण पग क्यों उठाया? आत्महत्या सदा (मनुष्य को) नरक ले जाती है। वह निन्दा का विषय बन जाती है।
3तुम्हारे जैसे बुद्धिमान् पुरुष कभी ऐसे कर्मों में प्रवृत्त नहीं होते जो पापपूर्ण हों, जो उनके परम हित के विरुद्ध हों और जो उनके प्रयोजनों की जड़ पर ही प्रहार करते हों।
4अतः हे राजन्, अपने इस निश्चय को रोको। यह धर्म, अर्थ तथा सुख का और कीर्ति, पराक्रम तथा तेज का नाशक है। यह तुम्हारे शत्रुओं का हर्ष ही बढ़ाता है।
5हे राजन्, हे प्रभो, सत्य को जानो — अपने जन्म की दिव्य उत्पत्ति तथा अपने शरीर की रचना को; और तब धैर्य धारण करो।
6हे राजन्, प्राचीन काल में हमने तपस्या के बल से महेश्वर से तुम्हें प्राप्त किया था। तुम्हारे शरीर का ऊपरी भाग पूर्णतः वज्र का बना है।
7हे निष्पाप, अतः वह प्रत्येक प्रकार के अस्त्रों से अजेय है। तुम्हारे शरीर का निचला भाग, जो अपनी सुन्दरता से स्त्रियों का हृदय मोह लेने में समर्थ है, स्वयं देवी ने पुष्पों से बनाया था।
8हे राजश्रेष्ठ, इस प्रकार तुम्हारा शरीर स्वयं ईश्वर तथा देवी द्वारा रचा गया। अतः हे राजश्रेष्ठ, तुम्हारी उत्पत्ति दिव्य है, मानवीय नहीं।
9भगदत्त को अग्रणी बनाकर अन्य महाबली क्षत्रिय, जो सब दिव्य अस्त्रों के ज्ञाता हैं, तुम्हारे शत्रुओं का वध करेंगे।
10अतः तुम्हें शोक करने की आवश्यकता नहीं। तुम्हारे लिए भय का कोई कारण नहीं। तुम्हारी सहायता के लिए अनेक वीर दानव पृथ्वी पर जन्म ले चुके हैं।
11अन्य असुर भीष्म, द्रोण, कर्ण तथा अन्यों को आविष्ट कर लेंगे। असुरों से आविष्ट होकर वे वीर अपनी करुणा त्याग देंगे और तुम्हारे शत्रुओं से युद्ध करेंगे।
12जब दानव उनके हृदय में प्रवेश करके उन्हें पूर्णतः आविष्ट कर लेंगे, तब समस्त स्नेह को दूर फेंककर तथा कठोरहृदय होकर वे वीर अपने सम्मुख खड़े प्रत्येक व्यक्ति पर प्रहार करेंगे — पुत्रों, भाइयों, पिताओं, मित्रों, शिष्यों, सम्बन्धियों, यहाँ तक कि बालकों तथा वृद्धों को भी न छोड़ते हुए।
13अज्ञान तथा क्रोध से अन्धे हुए और विधाता द्वारा नियत नियति से प्रेरित होकर पाप में डूबे हृदय वाले वे नरश्रेष्ठ, हे कुरुश्रेष्ठ, महान् पौरुष तथा बल से सब प्रकार के अस्त्र चलाकर पृथ्वी को जनहीन कर देंगे, और सदा डींग हाँकते हुए एक-दूसरे को इन शब्दों में सम्बोधित करेंगे — "आज तुम मुझसे जीवित बचकर नहीं जा सकोगे।" पाण्डु के पाँचों यशस्वी पुत्र इन (वीरों) से युद्ध करेंगे।
14महान् बल से सम्पन्न तथा भाग्य से अनुगृहीत वे सबका विनाश ला देंगे। क्षत्रिय वर्ण में जन्मे अनेक दैत्य तथा यक्ष गदाओं, मुद्गरों, शूलों तथा नाना अस्त्रों से युद्ध में तुम्हारे शत्रुओं के साथ महान् पराक्रम से लड़ेंगे।
15हे वीर, जहाँ तक तुम्हारे हृदय में अर्जुन का भय है, अर्जुन के वध का उपाय हम पहले ही निश्चित कर चुके हैं।
16मारे गए नरक की आत्मा ने कर्ण का रूप धारण किया है। हे वीर, अपने पूर्व वैर का स्मरण करके वह केशव (कृष्ण) तथा अर्जुन — दोनों का वध करेगा।
17अपने पराक्रम पर अभिमान करने वाला वह महारथी, समस्त अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, युद्ध में अर्जुन को तथा तुम्हारे समस्त शत्रुओं को भी परास्त करेगा।
18यह सब जानकर तथा सव्यसाची (अर्जुन) को बचाने की इच्छा से वज्रधारी (इन्द्र) छद्मवेश में कर्ण से उसके कुण्डल तथा कवच हर लेंगे।
19अतः हमने सैकड़ों-सैकड़ों तथा सहस्रों-सहस्रों दैत्यों तथा राक्षसों को नियुक्त किया है; वे संशप्तक नाम से जाने जाते हैं।
20वे यशस्वी योद्धा वीर अर्जुन का वध करेंगे। अतः शोक मत करो। हे राजन्, तुम बिना किसी प्रतिद्वन्द्वी के समस्त पृथ्वी का शासन करोगे।
21विषाद के वश मत हो। हे कुरुवंशज, यह आचरण तुम्हें शोभा नहीं देता। यदि तुम मर गए, तो हमारा पक्ष दुर्बल हो जाएगा।
22हे वीर, जाओ; तुम्हें अपना मन किसी और मार्ग की ओर कभी नहीं लगाना चाहिए। तुम ही हमारे आश्रय हो।
23वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार उसे सम्बोधित करके दैत्यों ने उस राजश्रेष्ठ का आलिंगन किया; और उन दानवश्रेष्ठों ने उस दुर्धर्ष वीर को पुत्र के समान ढाढ़स बँधाया।
24हे भरतवंशज, मृदु वचनों से उसका मन प्रसन्न करके उन्होंने यह कहते हुए उसे जाने की अनुमति दी — "जाओ और विजय प्राप्त करो।"
25जब उन्होंने उस महाबाहु को (जाने की) अनुमति दे दी, तब वही देवी उसे पुनः उसी स्थान पर ले आई जहाँ वह अपने प्राण त्यागने के संकल्प के साथ बैठा था।
26उस वीर को वहाँ बिठाकर तथा उसे प्रणाम करके वह देवी राजा की अनुमति लेकर अन्तर्धान हो गई।
27हे भरतवंशज, उसके अन्तर्धान हो जाने पर राजा ने यह सब स्वप्न ही माना। (उसने सोचा) — "मैं युद्ध में पाण्डवों को पराजित करूँगा।"
28दुर्योधन ने यह माना कि कर्ण तथा संशप्तक सेना — दोनों ही उस शत्रुदमन पार्थ (अर्जुन) का वध करने में समर्थ हैं।
29इस प्रकार धृतराष्ट्र के उस दुर्बुद्धि पुत्र की पाण्डवों को जीतने की आशा दृढ़ हो गई।
30हे भरतश्रेष्ठ, कर्ण भी, जिसकी आत्मा तथा मन नरक से आविष्ट थे और जो रजोगुण तथा तमोगुण से प्रभावित था, फाल्गुनि (अर्जुन) का वध करने के लिए अत्यन्त उत्सुक हो उठा।
31इस प्रकार वे नाना संशप्तक भी, जो राक्षसों से घिरे तथा आविष्ट थे, पूर्णतः रजोगुण तथा तमोगुण के प्रभाव में आ गए और अर्जुन का वध करने पर उतारू हो गए।
32हे राजन्, भीष्म, द्रोण, कृप तथा अन्य लोग, जिनके मन दानवों से आविष्ट थे, पाण्डवों के प्रति वैसे स्नेही न रहे जैसे वे पहले थे। राजा सुयोधन ने यह बात किसी से नहीं कही।
33रात्रि के अन्त में सूर्यपुत्र कर्ण ने हाथ जोड़कर मुस्कराते हुए दुर्योधन से इस प्रकार कहा —
34"कोई मरा हुआ पुरुष अपने शत्रुओं को नहीं जीत सकता; जीवित रहने पर ही वह अपना कल्याण देख सकता है। मरे हुए पुरुष का कल्याण कहाँ और हे कुरुवंशज, उसकी विजय कहाँ?
35अतः यह शोक अथवा भय अथवा मृत्यु का समय नहीं है।" उस महाबाहु वीर का अपनी भुजाओं से आलिंगन करके —
36उन्होंने आगे कहा — "हे राजन्, उठो। तुम पड़े क्यों हो? हे शत्रुदमन, तुम मरना क्यों चाहते हो?
37अर्जुन को देखकर तुम पर भय छा गया है। मैं तुमसे सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ कि मैं युद्ध में अर्जुन का वध करूँगा।
38हे नरपते, मैं अपने अस्त्रों की शपथ खाकर कहता हूँ कि जब तेरह वर्ष बीत जाएँगे, तब मैं पृथापुत्रों को तुम्हारे अधीन ले आऊँगा।"
39कर्ण द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर तथा दैत्यों के वचनों और (अपने भाइयों द्वारा) की गई प्रार्थनाओं का (भी) स्मरण करके दुर्योधन उठ खड़ा हुआ।
40दैत्यों के वचन सुनकर हृदय में दृढ़ निश्चय लिए उस नरश्रेष्ठ ने अश्वों, गजों, रथों तथा पैदल सैनिकों से भरी अपनी सेना को व्यूहबद्ध किया। हे राजन्, वह गंगा के जल के समान आगे बढ़ी।
41असंख्य श्वेत छत्रों, पताकाओं, श्वेत चामरों, रथों, गजों तथा पैदल सैनिकों सहित वह विशाल सेना, जो गंगा के जल के समान आगे बढ़ी, उस ऋतु के आकाश के समान सुन्दर लग रही थी जब मेघ छिन्न-भिन्न हो चुके हों और शरद् के चिह्न केवल आंशिक रूप से ही प्रकट हुए हों।
42हे राजाधिराज, ब्राह्मणश्रेष्ठों द्वारा सम्राट् के रूप में स्तुत होकर, जो सब उसकी विजय की प्रार्थना कर रहे थे, धृतराष्ट्र के पुत्र वे राजा सुयोधन ने हाथ जोड़कर असंख्य लोगों द्वारा दिए गए सम्मान स्वीकार किए।
43महान् तेज से देदीप्यमान वह कर्ण, सुबल के पुत्र जुआरी (शकुनि), दुःशासन तथा अपने अन्य समस्त भाइयों के साथ (सेना के) आगे-आगे चला। भूरिश्रवा, सोमदत्त तथा महाराज बाह्लीक नाना प्रकार के रथों, अश्वों तथा उत्तम गजों के साथ उस राजश्रेष्ठ के पीछे चले। हे राजश्रेष्ठ, थोड़े ही समय में कुरुवंश के वे समस्त प्रवर्धक अपनी नगरी में प्रविष्ट हो गए।
नेपाली
1दानवहरूले भने — हे राजाधिराज, हे भरतवंशका प्रवर्धक, हे दुर्योधन, तिमी सधैँ वीर तथा यशस्वी पुरुषहरूले घेरिएका हुन्छौ।
2त्यसो भए तिमीले अनशनको यस व्रतजस्तो दुःसाहसपूर्ण पाइला किन उठायौ? आत्महत्याले सधैँ (मानिसलाई) नरक लैजान्छ। त्यो निन्दाको विषय बन्छ।
3तिमीजस्ता बुद्धिमान् पुरुषहरू कहिल्यै यस्ता कर्ममा प्रवृत्त हुँदैनन् जो पापपूर्ण होऊन्, जो तिनको परम हितविरुद्ध होऊन् र जो तिनका प्रयोजनको जरामै प्रहार गरून्।
4त्यसैले हे राजन्, आफ्नो यो निश्चय रोक। यो धर्म, अर्थ तथा सुखको र कीर्ति, पराक्रम तथा तेजको नाशक हो। यसले तिम्रा शत्रुहरूको हर्ष नै बढाउँछ।
5हे राजन्, हे प्रभु, सत्यलाई जान — आफ्नो जन्मको दिव्य उत्पत्ति तथा आफ्नो शरीरको रचनालाई; र तब धैर्य धारण गर।
6हे राजन्, प्राचीन कालमा हामीले तपस्याको बलले महेश्वरबाट तिमीलाई प्राप्त गरेका थियौं। तिम्रो शरीरको माथिल्लो भाग पूर्णतः वज्रको बनेको छ।
7हे निष्पाप, त्यसैले त्यो प्रत्येक प्रकारका अस्त्रबाट अजेय छ। तिम्रो शरीरको तल्लो भाग, जो आफ्नो सुन्दरताले स्त्रीहरूको हृदय मोहित पार्न समर्थ छ, स्वयं देवीले फूलहरूबाट बनाएकी थिइन्।
8हे राजश्रेष्ठ, यसरी तिम्रो शरीर स्वयं ईश्वर तथा देवीद्वारा रचिएको हो। त्यसैले हे राजश्रेष्ठ, तिम्रो उत्पत्ति दिव्य हो, मानवीय होइन।
9भगदत्तलाई अग्रणी बनाएर अन्य महाबली क्षत्रियहरू, जो सबै दिव्य अस्त्रका ज्ञाता छन्, तिम्रा शत्रुहरूको वध गर्नेछन्।
10त्यसैले तिमीले शोक गर्नु आवश्यक छैन। तिम्रा लागि भयको कुनै कारण छैन। तिम्रो सहायताका लागि अनेक वीर दानव पृथ्वीमा जन्म लिइसकेका छन्।
11अन्य असुरहरूले भीष्म, द्रोण, कर्ण तथा अरूहरूलाई आविष्ट गर्नेछन्। असुरहरूबाट आविष्ट भई ती वीरहरूले आफ्नो करुणा त्याग्नेछन् र तिम्रा शत्रुहरूसँग युद्ध गर्नेछन्।
12जब दानवहरूले उनका हृदयमा प्रवेश गरेर उनलाई पूर्णतः आविष्ट गर्नेछन्, तब सम्पूर्ण स्नेह टाढा फ्याँकेर तथा कठोरहृदय भई ती वीरहरूले आफ्नो सामु उभिएका प्रत्येक व्यक्तिमाथि प्रहार गर्नेछन् — पुत्र, भाइ, पिता, मित्र, शिष्य, नातेदार, यहाँसम्म कि बालक तथा वृद्धहरूलाई पनि नछोडीकन।
13अज्ञान तथा क्रोधले अन्धा भएका र विधाताले नियत गरेको नियतिले प्रेरित भई पापमा डुबेको हृदय भएका ती नरश्रेष्ठहरूले, हे कुरुश्रेष्ठ, महान् पौरुष तथा बलले सबै प्रकारका अस्त्र चलाएर पृथ्वीलाई जनहीन पारिदिनेछन्, र सधैँ फूर्ति लगाउँदै एकअर्कालाई यी शब्दमा सम्बोधन गर्नेछन् — "आज तिमी मबाट जीवित बचेर जान सक्नेछैनौ।" पाण्डुका पाँचै यशस्वी पुत्र यी (वीरहरू)सँग युद्ध गर्नेछन्।
14महान् बलले सम्पन्न तथा भाग्यले अनुगृहीत तिनीहरूले सबैको विनाश ल्याइदिनेछन्। क्षत्रिय वर्णमा जन्मेका अनेक दैत्य तथा यक्षहरू गदा, मुङ्ग्रो, शूल तथा नाना अस्त्रले युद्धमा तिम्रा शत्रुहरूसँग महान् पराक्रमले लड्नेछन्।
15हे वीर, जहाँसम्म तिम्रो हृदयमा अर्जुनको भय छ, अर्जुनको वधको उपाय हामीले पहिले नै निश्चित गरिसकेका छौं।
16मारिएका नरकको आत्माले कर्णको रूप धारण गरेको छ। हे वीर, आफ्नो पूर्व वैरको सम्झना गरेर उसले केशव (कृष्ण) तथा अर्जुन — दुवैको वध गर्नेछ।
17आफ्नो पराक्रममा अभिमान गर्ने त्यो महारथी, सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ, युद्धमा अर्जुनलाई तथा तिम्रा सम्पूर्ण शत्रुहरूलाई पनि परास्त गर्नेछ।
18यो सबै थाहा पाएर तथा सव्यसाची (अर्जुन)लाई बचाउने इच्छाले वज्रधारी (इन्द्र)ले छद्मवेशमा कर्णबाट उसका कुण्डल तथा कवच हरण गर्नेछन्।
19त्यसैले हामीले सयौँ-सयौँ तथा हजारौँ-हजारौँ दैत्य तथा राक्षसहरूलाई नियुक्त गरेका छौं; तिनीहरू संशप्तक नामले चिनिन्छन्।
20ती यशस्वी योद्धाहरूले वीर अर्जुनको वध गर्नेछन्। त्यसैले शोक नगर। हे राजन्, तिमी कुनै प्रतिद्वन्द्वीविना सम्पूर्ण पृथ्वीको शासन गर्नेछौ।
21विषादको वशमा नहोऊ। हे कुरुवंशज, यो आचरणले तिमीलाई शोभा दिँदैन। यदि तिमी मर्यौ भने, हाम्रो पक्ष दुर्बल हुनेछ।
22हे वीर, जाऊ; तिमीले आफ्नो मन अरू कुनै मार्गतर्फ कहिल्यै लगाउनुहुँदैन। तिमी नै हाम्रो आश्रय हौ।
23वैशम्पायनले भने — यसरी उसलाई सम्बोधन गरेर दैत्यहरूले त्यो राजश्रेष्ठको आलिङ्गन गरे; र ती दानवश्रेष्ठहरूले त्यो दुर्धर्ष वीरलाई पुत्रसमान ढाडस दिए।
24हे भरतवंशज, मृदु वचनले उसको मन प्रसन्न पारेर तिनीहरूले यसो भन्दै उसलाई जाने अनुमति दिए — "जाऊ र विजय प्राप्त गर।"
25जब तिनीहरूले त्यो महाबाहुलाई (जाने) अनुमति दिए, तब त्यही देवीले उसलाई पुनः त्यही स्थानमा ल्याइन् जहाँ ऊ आफ्ना प्राण त्याग्ने सङ्कल्पका साथ बसेको थियो।
26त्यो वीरलाई त्यहाँ बसालेर तथा उसलाई प्रणाम गरेर ती देवी राजाको अनुमति लिएर अन्तर्धान भइन्।
27हे भरतवंशज, उनी अन्तर्धान भएपछि राजाले यो सबै सपना नै ठान्यो। (उसले सोच्यो) — "म युद्धमा पाण्डवहरूलाई पराजित गर्नेछु।"
28दुर्योधनले यो ठान्यो कि कर्ण तथा संशप्तक सेना — दुवै नै त्यो शत्रुदमन पार्थ (अर्जुन)को वध गर्न समर्थ छन्।
29यसरी धृतराष्ट्रका त्यो दुर्बुद्धि पुत्रको पाण्डवहरूलाई जित्ने आशा दृढ भयो।
30हे भरतश्रेष्ठ, कर्ण पनि, जसको आत्मा तथा मन नरकबाट आविष्ट थिए र जो रजोगुण तथा तमोगुणले प्रभावित थियो, फाल्गुनि (अर्जुन)को वध गर्न अत्यन्त उत्सुक भयो।
31यसरी ती नाना संशप्तकहरू पनि, जो राक्षसहरूले घेरिएका तथा आविष्ट थिए, पूर्णतः रजोगुण तथा तमोगुणको प्रभावमा आए र अर्जुनको वध गर्न उद्यत भए।
32हे राजन्, भीष्म, द्रोण, कृप तथा अन्य मानिसहरू, जसका मन दानवहरूबाट आविष्ट थिए, पाण्डवहरूप्रति त्यस्तो स्नेही रहेनन् जस्तो उनीहरू पहिले थिए। राजा सुयोधनले यो कुरा कसैलाई भनेन।
33रातको अन्त्यमा सूर्यपुत्र कर्णले हात जोडेर मुस्कुराउँदै दुर्योधनलाई यसरी भने —
34"कुनै मरेको पुरुषले आफ्ना शत्रुहरूलाई जित्न सक्दैन; जीवित रहँदा मात्र उसले आफ्नो कल्याण देख्न सक्छ। मरेको पुरुषको कल्याण कहाँ र हे कुरुवंशज, उसको विजय कहाँ?
35त्यसैले यो शोक वा भय वा मृत्युको समय होइन।" त्यो महाबाहु वीरको आफ्ना पाखुराले आलिङ्गन गरेर —
36उनले अगाडि भने — "हे राजन्, उठ। तिमी किन पल्टिएका छौ? हे शत्रुदमन, तिमी किन मर्न चाहन्छौ?
37अर्जुनलाई देखेर तिमीमाथि भय छाएको छ। म तिमीसँग साँचो प्रतिज्ञा गर्छु कि म युद्धमा अर्जुनको वध गर्नेछु।
38हे नरपति, म आफ्ना अस्त्रको शपथ खाएर भन्छु कि जब तेह्र वर्ष बित्नेछन्, तब म पृथापुत्रहरूलाई तिम्रो अधीनमा ल्याउनेछु।"
39कर्णद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि तथा दैत्यहरूका वचन र (आफ्ना भाइहरूले) गरेका प्रार्थनाको (पनि) सम्झना गरेर दुर्योधन उठ्यो।
40दैत्यहरूका वचन सुनेर हृदयमा दृढ निश्चय लिएर त्यो नरश्रेष्ठले अश्व, हात्ती, रथ तथा पैदल सैनिकहरूले भरिएको आफ्नो सेनालाई व्यूहबद्ध गर्यो। हे राजन्, त्यो गङ्गाको जलसमान अगाडि बढ्यो।
41असङ्ख्य सेता छत्र, पताका, सेता चामर, रथ, हात्ती तथा पैदल सैनिकसहित त्यो विशाल सेना, जो गङ्गाको जलसमान अगाडि बढ्यो, त्यो ऋतुको आकाशसमान सुन्दर देखिइरहेको थियो जब मेघ छिन्नभिन्न भइसकेका हुन्छन् र शरद्का चिह्न केवल आंशिक रूपमा मात्र प्रकट भएका हुन्छन्।
42हे राजाधिराज, ब्राह्मणश्रेष्ठहरूद्वारा सम्राट्का रूपमा स्तुत भई, जो सबै उसको विजयको प्रार्थना गरिरहेका थिए, धृतराष्ट्रका पुत्र ती राजा सुयोधनले हात जोडेर असङ्ख्य मानिसहरूले दिएका सम्मान स्वीकार गरे।
43महान् तेजले देदीप्यमान ऊ कर्ण, सुबलका पुत्र जुवाडे (शकुनि), दुःशासन तथा आफ्ना अन्य सम्पूर्ण भाइहरूसँग (सेनाको) अगिअगि हिँड्यो। भूरिश्रवा, सोमदत्त तथा महाराज बाह्लीक नाना प्रकारका रथ, अश्व तथा उत्तम हात्तीहरूसँग त्यो राजश्रेष्ठको पछि लागे। हे राजश्रेष्ठ, छोटो समयमै कुरुवंशका ती सम्पूर्ण प्रवर्धकहरू आफ्नो नगरीमा प्रवेश गरे।