द्रौपदी-सत्यभामा संवाद पर्व — द्रौपदी के वचन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 233
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु। द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम्॥
2जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः। चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र तेऽन्योन्यस्य प्रियंवदे॥ कथयामासतुश्चित्राः कथा: कुरुयत्थिताः। अथाब्रवीत् सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया।॥ सात्राजिती याज्ञसेनी रहसीदं सुमध्यमा। केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवानधितिष्ठसि॥
3लोकपालोपमान् वीरान् पुन: परमसंहतान्। कथं च वशगास्तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे॥
4तव वश्या हि सततं पाण्डवाः प्रियदर्शने। मुखप्रेक्षाश्च ते सर्वे तत्त्वमेतद् ब्रवीहि मे॥
5व्रतचर्या तपो वापि स्नानमन्त्रौषधानि वा। विद्यावीर्यं मूलवीर्यं जपहोमागदास्तथा॥
6ममाद्याचक्ष्व पाञ्चालि यशस्यं भगदैवतम्। येन कृष्णे भवेन्नित्यं मम कृष्णो वशानुगः॥
7एवमुक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी। पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम्॥
8असत्स्त्रीणां समाचारं सत्ये मामनुपृच्छसि। असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम्॥
9अनुप्रश्नः संशयो वा नैतत् त्वय्युपपद्यते। तथा छुपेता बुद्ध्या त्वं कृष्णस्य महिषी प्रिया॥
10यदैव भर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरां स्त्रियम्। उद्विजेत तदैवास्याः सर्पाद् वेश्मगतादिव।॥
11उद्विग्नस्य कुतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्। न जातु वशगो भर्ता स्त्रियाः स्यान्मन्त्रकर्मणा॥
12अमित्रप्रहितांश्चापि गदान् परमदारुणान्। मूलप्रचारैर्हि विषं प्रयच्छन्ति जिघांसवः॥ जिह्वया यानि पुरुषस्त्वचा वाप्युपसेवते। तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्युः क्षिप्रमसंशयम्॥
13जलोदरसमायुक्ताः श्चित्रिणः पलितास्तथा। अपुमांसः कृताः स्त्रीभिर्जडान्धबधिरास्तथा॥
14पापानुगास्तु पापास्ताः पतीनुपसृजन्त्युत। न जातु विप्रियं भर्तुः स्त्रिया कार्यं कथंचन॥
15वर्ताम्यहं तु यां वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु। तां सर्वां शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि॥
16अहंकारं विहायाहं कामक्रोधौ च सर्वदा। सदारान् पाण्डवान् नित्यं प्रयतोपचराम्यहम्॥
17प्रणयं प्रतिसंहृत्य निधायात्मानमात्मनि। शुश्रुषुनिरहंमाना पतीनां चित्तरक्षिणी॥
18दुर्व्याहताच्छङ्कमाना दुःस्थिताद् दुरवेक्षितात्। दुरासिताद् दुर्वजितादिङ्गिताध्यासितादपि॥ सूर्यवैश्वानरसमान् सोमकल्पान् महारथान्। सेवे चक्षुर्हणः पार्थानुचवीर्यप्रतापिनः॥
19देवो मनुष्यो गन्धर्वो युवा चापि स्वलंकृतः। द्रव्यवानभिरूपो वा न मेऽन्यः पुरुषो मतः॥
20नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्तरि। न संविशामि नाश्नामि सदा कर्मकरेष्वपि॥
21क्षेत्राद् वनाद् वा ग्रामाद् वा भर्तारं गृहमागतम्। अभ्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनोदकेन च॥
22प्रमृष्टभाण्डा मृष्टान्ना काले भोजनदायिनी। संयता गुप्तधान्या च सुसम्मृष्टनिवेशना॥
23अतिरस्कृतसम्भाषा दुःस्त्रियो नानुसेवती। अनुकूलवती नित्यं भवाम्यनलसा सदा॥
24अनर्म चापि हसितं द्वारि स्थानमभीक्षणशः। अवस्करे चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये॥
25अतिहासातिरोषौ च क्रोधस्थानं च वर्जये। निरताहं सदा सत्ये भर्तृणामुपसेवने।॥
26सर्वथा भर्तृरहितं न ममेष्ट कथंचन। यदा प्रवसते भर्ता कुटुम्बार्थेन केनिचत्॥
27सुमनोवर्णकापेता भवामि व्रतचारिणी। यच्च भर्ता न पिवति यच्च भर्ता न सेवते॥
28यच्च नाश्नाति मे भर्ता सर्वं तद् वर्जयाम्यहम्। यथोपदेशं नियता वर्तमाना वराङ्गने॥ स्वलंकृता सुप्रयता भर्तुः प्रियहिते रता। ये च धर्माः कुटुम्बेषु श्वश्र्वा मे कथिताः पुरा॥
29भिक्षाबलिश्राद्धमिति स्थालीपाकाच पर्वसु। मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मम॥ तान् सर्वाननुवर्तेऽहं दिवारात्रमतन्द्रिता। विनयान् नियमांश्चैव सदा सर्वात्मना श्रिता॥ मृदून् सतः सत्यशीलान् सत्यधर्मानुपालिनः। आशीविषानिव क्रुद्धान् पतीन् परिचराम्यहम्॥
30पत्याश्रयो हि मे धर्मो मतः स्त्रीणां सनातनः। स देवः सा गतिर्नान्या तस्य का विप्रियं चरेत्॥
31अहं पतीन् नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये। नापि श्वश्रू परिवदे सर्वदा परियन्त्रिता॥
32अवधानेन सुभगे नित्योत्थिततयैव च। भर्तारो वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषयैव च॥
33नित्यमार्यामहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम्। स्वयं परिचराम्येतां पानाच्छादनभोजनैः॥
34नैतामतिशये जातु वस्त्रभूषणभोजनैः। नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीरामाम्॥
35अष्टावचे ब्राह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा। भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने॥
36अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः। त्रिंशद्दासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिरः॥
37दशाऱ्यानि सहस्राणि येषामन्नं सुसंस्कृतम्। ह्रियते रुक्मपात्रीभिर्यतीनामूवरेतसाम्॥
38तान् सर्वानग्रहारेण ब्राह्मणान् वेदवादिनः। यथार्ह पूजयामि स्म पानाच्छादनभोजनैः॥
39शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः। कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलकृताः॥ महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश्चन्दनोक्षिताः। मणीन् हेम च बिभ्रत्यो नृत्यगीतविशारदाः॥
40तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च। सर्वासामेव वेदाहं कर्म चैव कर्म चैव कृताकृतम्॥
41शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः। पात्रीहस्ता दिवारात्रमतिथीन् भोजयन्त्युत॥
42शतमश्वसहस्राणि दशनागायुतानि च। युधिष्ठिरस्यानुयात्रमिन्द्रप्रस्थनिवासिनः॥
43एतदासीत् तदा राज्ञो यन्महीं पर्यपालयत्। येषां संख्याविधिं चैव प्रदिशामि शृणोमि च॥ अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः। आगोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम्॥ सर्वं राज्ञः समुदयमायं च व्ययमेव च। एकाहं वेधि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनि॥
44मयि सर्वं समासज्य कुटुम्ब भरतर्षभाः। उपासनरताः सर्वे घटयन्ति वरानने॥
45तमहं भारमासक्तमनाधृष्यं दुरात्मभिः। सुखं सर्वं परित्यज्य राज्यहानि घटामि वै॥
46अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णमिवोदधिम्। एकाहं वेद्मि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम्॥
47अनिशायां निशायां च सहा या क्षुत्पिपासयोः। आराधयन्त्याः कौरव्यांस्तुल्या रात्रिरहश्च मे॥
48प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च। नित्यकालमहं सत्ये एतत् संवननं मम॥
49एतज्जानाम्यहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत्। असत्स्त्रीणां समाचार नाहं कुर्यां न कामये॥
50वैशम्पायन उवाच तच्छ्रुत्वा धर्मसहितं व्याहृतं कृष्णया तदा। उवाच सत्या सत्कृत्य पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्॥ अभिपन्नास्मि पाञ्चालि याज्ञसेनि क्षमस्व मे। कामकारः सखीनां हि सोपहासं प्रभाषितम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana sajd : When the high-souled Pandavas and the Brahmanas had taken their seats. Draupadi and Satyabhama entered the hermitage.
2O king of kings, with hearts full of joy, they laughed merrily and they seated themselves at their ease. Those ladies who always spoke sweetly to each other, having met after a long time, began to talk upon various delightful topics arising out of the accounts of the Kurus and the Yadus. The slender waited Satyabhama, the favourite wife of Krishna and the daughter of Satrajit then asked (Draupadi) in private saying, "How, O Draupadi, can you rule the sons of Pandu.
3Those heroes who are endued with great strength and beauty and who are like the Lokapalas themselves. O beautiful lady, how is it that they are so obedient to you and that they are never angry with you?
4O lady of lovely feature, the Pandavas are always obedient to you. They are all watchful to do your bidding. Tell me its reason.
5It is vows or asceticism or incantations or drug in your season or the efficacy of science or the influence of youthful appearance or the recitation of particular formulae or homa or collyrium and other medicament?
6Tell me, O Panchala princess, of that blessed and auspicious thing by which, O Krishna, (Draupadi) my husband (Krishna) may be ever obedient to me.”
7Having said this, the illustrious Satyabhama stopped. The greatly blessed and chaste Draupadi thus replied to her,
8“O Satyabhama, you ask me of the practices of wicked women. How can I speak of practices adopted by wicked women?
9It does not become you to put further questions to me or to doubt me. You are intelligent, you are the favourite wife of Krishna.
10When the husband learns that his wife is addicted to incantations and drugs, from that day he begins to dread her as if a poisonous snake has entered into his sleeping chamber.
11Can a man afflicted with fear have peace? How can one who has no peace have happiness? A husband can never be made obedient by a wife with the help of mantras.
12We hear of painful diseases transmitted by enemies. Those that desire to kill others send poison in the shape of gifts, so that the man that takes the powders so sent by tongues or skin is certainly deprived of his life as soon as possible.
13Women have sometimes caused dropsy and leprosy, decrepitude, impotency and idiocy, blindness and deafness in men (by administering drugs to enchant them).
14These wicked women, ever treading in the path of sin, do some times injure their husbands. But the wife should never do injury to her husband.
15O illustrious Satyabhama, hear now of my conduct towards the high-souled Pandavas.
16Abandoning vanity and subduing desire and wrath, I always serve with devotion the Pandavas with all their wives.
17Restraining jealously with devotion of heart and without any feeling of degradation at the service I perform, I always serve my husbands.
18Ever fearing to utter what is evil and false or to look or sit or walk with impropriety or to cast glances indicative of the feelings of the heart, I serve the sons of Pritha, those mighty warriors as blazing as the sun or fire and as handsome as the moon, those heroes who are endued with fearful energy and prowess and who are capable of killing their enemies by a glance of their eyes.
19Celestials or men or Gandharvas, young or handsome, wealthy and adorned with ornaments, my heart is never attracted to any other.
20I never bathe or eat or sleep till he that is my husband has bathed or eaten or slept, till all our servants and followers have bathed, eaten and slept.
21Whether returning from the field, the forest or the town or hastily rising up I always salute my husband with water and seat.
22I always keep the house and all the household articles and the food that is to be taken well-ordered and clean. I carefully keep the rice and serve them the food at the proper time.
23I am never angry, I never speak harsh words, I never imitate women that are wicked. Avoiding idleness, I always do what is agreeable.
24I never laugh except at a jest, I never stay for a long time at the gate of the house, I never stay long in places of nature's call or in pleasure gardens of the house.
25I always refrain from laughing loudly or indulging in high passion and from everything that may give offence. O Satyabhama, I am always engaged in serving my husbands.
26A separation from my husband is never agreeable to me. When my husbands leave home to go to my relatives,
27I give up flowers and fragrant paste of every kind and I undergo penances. Whatever my husband does not drink, whatever he does not eat.
28Whatever my husband does not enjoy, I always renounce. O beautiful lady, adorned with ornaments and ever self-controlled by the instructions received by me, I always devotedly seek the welfare of my husbands. I always perform those duties that my mother-in-law formerly told me in respect of relatives.
29As also in respect of alms-giving, of offering worship to the celestials, of offering oblations to the Pitris or boiling food on auspicious days in order to offer it to the Pitris and the guests, of reverence and of service to those that deserve our respect and of all else that are known to me. I always perform my duty night and day without the least idleness. Having my heart firmly fixed in humility and fixed in approved rules, I serve my gentle, truthful and virtuous husbands, considering them always as so many poisonous snakes capable of being enraged at trifle.
30My opinion is that to depend on one's husband is the eternal virtue of women. The husband is wife's god, he is her (sole) refuge. There is no other refuge for her. How can then a wife act what is disagreeable to her husband?
31I never either in sleeping or in eating or in adorning my person act against the wishes of my husbands. I am always guided by my husbands. I never speak ill of my mother-inlaw.
32O blessed lady, my husband has become obedient to me for my diligence, my alacrity and for the humility with which I serve my Gurus.
33Every day I personally wait with food and drink and clothes upon the revered and truthful Kunti, the mother of those heroes.
34I never show any preference for myself over her in matters of food and attire and ornaments. I never reprove in words Pritha (Kuni) who is equal to the earth herself in forgiveness.
35Eight thousand Brahmanas were formerly fed every day in the palace of Yudhishthira from plates of gold.
36Eighty thousand Snataka Brahmanas, all leading domestic lives, were entertained by Yudhishthira with thirty maid-servants assigned to each.
37Besides these, ten thousand Yatis with their desire under complete control had their pure and well-cooked food carried to them in golden plates.
38All those Brahmanas that were the utterers of the Vedas, I used always to worship duty with food, drink and clothes taken from stores, when a portion of them had been dedicated to Vishvadeva.
39The illustrious son of Kunti, had one hundred thousand well-dressed maid-servants with bracelets of their arms and golden ornaments on their necks; they were adorned with costly garlands and gold in profusion and they were sprinkled with sandal paste. Adorned with gems and gold, they were all well-skilled in dancing and singing.
40I knew the names and features of every one of those girls and also what they used to eat and what they used to wear and what they used not to do.
41The greatly intelligent son of Kunti had also one hundred thousand maid-servants who duly used to feed the guests with plates of gold in their hands.
42When Yudhishthira lived in Indraprastha, one lakh horses and one lakh elephants used to follow him.
43Such was the procession of Yudhishthira when he ruled over earth. It was I who regulated their number and formed the rules to be observed in respect to them. It was I who had to listen to all their complaints. I knew everything about the maid-servants of the palace and other servants, nay even of the cowherds and shepherds of the royal household. O blessed and illustrious lady, it was I alone among the Pandavas who knew the (real) income and expenditure of the king and what (really) their (Pandavas') whole income was.
44O beautiful lady, those foremost of Bharatas, throwing upon me the (whole) burden of looking after all those that were to be fed by them, would .iways pay their court to me.
45This load, so heavy and incapable of being borne by persons of evil heart, 1 sacrificing my ease used to bear day and night, all the while being affectionately devoted to them.
46While my husbands were engaged in virtuous pursuits, I supervised their treasury as inexhaustible as the ever full abode of Varuna (ocean).
47Day and night bearing hunger and thirst, I used to wait upon the Kuru princes, so that my nights and days were equal to me.
48I used to rise up from my bed first and to go to my bed last. O Satyabhama, this has ever been my custom.
49This is the great charm ever known to me for making my husbands obedient to me. I have never used any charms of wicked women and I never wish to use them."
50Vaishampayana said : Having heard these virtuous words of Krishna (Draupadi), Satyabhama expressed her greatest reverence for the Panchala princess and she thus spoke to her, "O Panchala princess, O Yajnaseni, I am in fault, forgive me. Among friends conversations in jest naturally and without premeditation arise."
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — जब महात्मा पाण्डव और ब्राह्मण अपने-अपने आसनों पर बैठ चुके, तब द्रौपदी और सत्यभामा आश्रम में आईं।
2हे राजाधिराज, हर्ष से भरे हृदय लिए वे प्रसन्नतापूर्वक हँसीं और सुखपूर्वक बैठ गईं। परस्पर सदा मधुर वचन बोलने वाली वे स्त्रियाँ, दीर्घकाल के पश्चात् मिलकर, कुरुओं और यदुओं के वृत्तान्तों से उठने वाले विविध रुचिकर विषयों पर बातें करने लगीं। तब कृष्ण की प्रिय पत्नी और सत्राजित् की पुत्री तनुमध्यमा सत्यभामा ने एकान्त में (द्रौपदी से) पूछा — "हे द्रौपदी, तुम पाण्डुपुत्रों को किस प्रकार वश में रखती हो —
3— उन वीरों को, जो महान् बल और सौन्दर्य से सम्पन्न हैं और जो स्वयं लोकपालों के समान हैं? हे सुन्दरी, ऐसा कैसे है कि वे तुम्हारे इतने आज्ञाकारी हैं और वे तुमसे कभी क्रुद्ध नहीं होते?
4हे सुन्दर अंगों वाली, पाण्डव सदा तुम्हारे आज्ञाकारी रहते हैं। वे सब तुम्हारी आज्ञा पालन करने को सतर्क रहते हैं। मुझे इसका कारण बताओ।
5क्या यह व्रत है, अथवा तपस्या, अथवा मन्त्र, अथवा ऋतुकाल में ली गई कोई औषधि, अथवा विद्या का प्रभाव, अथवा युवावस्था के रूप का प्रभाव, अथवा किन्हीं विशेष सूत्रों का जप, अथवा होम, अथवा अंजन और अन्य औषधियाँ?
6हे पाञ्चाल राजकुमारी, हे कृष्णा (द्रौपदी), मुझे वह मंगलमय और शुभ उपाय बताओ जिससे मेरे पति (कृष्ण) सदा मेरे आज्ञाकारी रहें।"
7यह कहकर तेजस्विनी सत्यभामा चुप हो गईं। परम भाग्यशालिनी और पतिव्रता द्रौपदी ने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया —
8"हे सत्यभामा, तुम मुझसे दुष्ट स्त्रियों के आचरणों के विषय में पूछती हो। दुष्ट स्त्रियों द्वारा अपनाए गए आचरणों की चर्चा मैं कैसे कर सकती हूँ?
9तुम्हें शोभा नहीं देता कि तुम मुझसे और प्रश्न करो अथवा मुझ पर सन्देह करो। तुम बुद्धिमती हो, तुम कृष्ण की प्रिय पत्नी हो।
10जब पति को यह ज्ञात हो जाता है कि उसकी पत्नी मन्त्रों और औषधियों में लगी है, तब उस दिन से वह उससे उसी प्रकार डरने लगता है जैसे उसके शयनकक्ष में कोई विषैला सर्प घुस आया हो।
11क्या भय से पीड़ित मनुष्य को शान्ति मिल सकती है? और जिसे शान्ति नहीं, उसे सुख कैसे मिल सकता है? पत्नी मन्त्रों की सहायता से पति को कभी आज्ञाकारी नहीं बना सकती।
12हम सुनते हैं कि शत्रुओं द्वारा कष्टप्रद रोग फैलाए जाते हैं। जो दूसरों को मारना चाहते हैं, वे उपहार के रूप में विष भेजते हैं, जिससे जो मनुष्य इस प्रकार भेजे गए चूर्ण को जिह्वा अथवा त्वचा से ग्रहण करता है, वह निश्चय ही शीघ्रातिशीघ्र प्राणों से हाथ धो बैठता है।
13स्त्रियों ने कभी-कभी (औषधियाँ खिलाकर पतियों को वश में करने के प्रयत्न में) पुरुषों में जलोदर, कुष्ठ, जरा, नपुंसकता, मूढ़ता, अन्धत्व और बधिरता उत्पन्न कर दी है।
14सदा पाप के मार्ग पर चलने वाली ये दुष्ट स्त्रियाँ कभी-कभी अपने पतियों की हानि करती हैं। किन्तु पत्नी को कभी अपने पति की हानि नहीं करनी चाहिए।
15हे तेजस्विनी सत्यभामा, अब महात्मा पाण्डवों के प्रति मेरा आचरण सुनो।
16अभिमान त्यागकर तथा काम और क्रोध को वश में करके मैं सदा भक्तिपूर्वक पाण्डवों की उनकी समस्त पत्नियों सहित सेवा करती हूँ।
17ईर्ष्या को रोककर, हृदय की भक्ति से और जो सेवा मैं करती हूँ उसमें तनिक भी हीनता का भाव लाए बिना मैं सदा अपने पतियों की सेवा करती हूँ।
18बुरा और असत्य बोलने से, अनुचित रीति से देखने, बैठने अथवा चलने से तथा हृदय के भावों को सूचित करने वाली दृष्टि डालने से सदा डरती हुई मैं पृथा के उन पुत्रों की सेवा करती हूँ — उन महारथियों की, जो सूर्य अथवा अग्नि के समान प्रज्वलित हैं और चन्द्रमा के समान सुन्दर हैं, उन वीरों की, जो भयंकर तेज और पराक्रम से सम्पन्न हैं और जो अपनी दृष्टि मात्र से अपने शत्रुओं का वध करने में समर्थ हैं।
19देवता हों या मनुष्य या गन्धर्व, युवा हों या सुन्दर, धनवान् हों या आभूषणों से अलंकृत — मेरा हृदय कभी किसी अन्य की ओर आकृष्ट नहीं होता।
20जब तक मेरे पति स्नान, भोजन अथवा शयन न कर लें और जब तक हमारे समस्त सेवक और अनुचर स्नान, भोजन और शयन न कर लें, तब तक मैं न स्नान करती हूँ, न भोजन करती हूँ और न शयन करती हूँ।
21चाहे वे खेत से, वन से अथवा नगर से लौटें, मैं शीघ्र उठकर सदा जल और आसन से अपने पति का सत्कार करती हूँ।
22मैं घर को, समस्त गृहसामग्री को और खाए जाने वाले भोजन को सदा सुव्यवस्थित और स्वच्छ रखती हूँ। मैं अन्न को सावधानी से सँभालकर रखती हूँ और उन्हें उचित समय पर भोजन परोसती हूँ।
23मैं कभी क्रुद्ध नहीं होती, मैं कभी कठोर वचन नहीं बोलती, मैं कभी उन स्त्रियों का अनुकरण नहीं करती जो दुष्ट हैं। आलस्य से बचती हुई मैं सदा वही करती हूँ जो रुचिकर हो।
24मैं परिहास के बिना कभी नहीं हँसती, मैं घर के द्वार पर कभी देर तक नहीं खड़ी रहती, मैं शौचस्थान में अथवा घर के क्रीड़ावनों में कभी देर तक नहीं ठहरती।
25मैं ठहाका मारकर हँसने से अथवा तीव्र आवेग में आने से और उस हर बात से सदा बचती हूँ जिससे किसी को ठेस पहुँचे। हे सत्यभामा, मैं सदा अपने पतियों की सेवा में लगी रहती हूँ।
26अपने पति से वियोग मुझे कभी प्रिय नहीं लगता। जब मेरे पति मेरे सम्बन्धियों के यहाँ जाने के लिए घर छोड़ते हैं —
27— तब मैं सब प्रकार के पुष्प और सुगन्धित लेप त्याग देती हूँ और तप का आचरण करती हूँ। मेरे पति जो नहीं पीते, जो नहीं खाते —
28— और जिसका उपभोग मेरे पति नहीं करते, उसे मैं सदा त्याग देती हूँ। हे आभूषणों से अलंकृत सुन्दरी, अपने को सदा संयत रखकर और जो शिक्षाएँ मुझे मिली हैं उनके अनुसार चलकर मैं सदा भक्तिपूर्वक अपने पतियों का कल्याण चाहती हूँ। सम्बन्धियों के विषय में मेरी सास ने पूर्वकाल में मुझे जो कर्तव्य बताए थे, उनका मैं सदा पालन करती हूँ —
29— तथा दान देने के विषय में, देवताओं की पूजा करने के विषय में, पितरों को तर्पण देने अथवा शुभ दिनों में पितरों और अतिथियों को अर्पित करने के लिए अन्न पकाने के विषय में, हमारे आदर के योग्य जनों के प्रति आदर और सेवा के विषय में तथा उन समस्त अन्य बातों के विषय में भी जो मुझे ज्ञात हैं। मैं दिन-रात तनिक भी आलस्य किए बिना अपना कर्तव्य निभाती हूँ। अपने हृदय को विनय में दृढ़ रखकर और अनुमोदित नियमों में स्थिर रहकर मैं अपने सौम्य, सत्यवादी और धर्मात्मा पतियों की सेवा करती हूँ, उन्हें सदा ऐसे विषैले सर्प मानती हुई जो तनिक-सी बात पर क्रुद्ध हो सकते हैं।
30मेरा मत यह है कि अपने पति पर निर्भर रहना ही स्त्रियों का सनातन धर्म है। पति ही पत्नी का देवता है, वही उसका (एकमात्र) आश्रय है। उसके लिए और कोई आश्रय नहीं। फिर पत्नी वह कैसे कर सकती है जो उसके पति को अप्रिय हो?
31मैं कभी भी — न शयन में, न भोजन में और न अपने शृंगार में — अपने पतियों की इच्छा के विरुद्ध आचरण नहीं करती। मैं सदा अपने पतियों के निर्देश पर चलती हूँ। मैं कभी अपनी सास की निन्दा नहीं करती।
32हे भाग्यशालिनी, मेरी तत्परता के कारण, मेरी उत्साहशीलता के कारण और जिस विनय से मैं अपने गुरुजनों की सेवा करती हूँ उसके कारण मेरे पति मेरे आज्ञाकारी हो गए हैं।
33प्रतिदिन मैं स्वयं उन वीरों की माता, पूजनीया और सत्यवादिनी कुन्ती की भोजन, पेय और वस्त्र लेकर सेवा करती हूँ।
34भोजन, वस्त्र और आभूषणों के विषय में मैं कभी उनसे अपने को वरीयता नहीं देती। क्षमा में स्वयं पृथ्वी के समान पृथा (कुन्ती) को मैं कभी वचनों से नहीं झिड़कती।
35पूर्वकाल में युधिष्ठिर के महल में प्रतिदिन आठ सहस्र ब्राह्मणों को स्वर्णपात्रों से भोजन कराया जाता था।
36अस्सी सहस्र स्नातक ब्राह्मण, जो सब गृहस्थ जीवन बिताते थे, युधिष्ठिर द्वारा सत्कृत होते थे और उनमें से प्रत्येक को तीस-तीस दासियाँ दी गई थीं।
37इनके अतिरिक्त दस सहस्र यतियों को, जिनकी कामनाएँ पूर्णतया वश में थीं, उनका शुद्ध और सुपक्व भोजन स्वर्णपात्रों में पहुँचाया जाता था।
38उन समस्त ब्राह्मणों की, जो वेदों के उच्चारणकर्ता थे, मैं सदा भण्डार से लिए गए भोजन, पेय और वस्त्रों से विधिपूर्वक पूजा किया करती थी, जब उनका एक अंश विश्वेदेवों को समर्पित कर दिया जाता था।
39कुन्ती के तेजस्वी पुत्र के पास एक लाख सुवस्त्रा दासियाँ थीं, जिनकी भुजाओं में कंगन और गलों में स्वर्ण के आभूषण थे; वे बहुमूल्य मालाओं और प्रचुर स्वर्ण से अलंकृत थीं और चन्दन के लेप से लिप्त थीं। रत्नों और स्वर्ण से अलंकृत वे सब नृत्य और गायन में सुनिपुण थीं।
40मैं उन कन्याओं में से प्रत्येक का नाम और रूप जानती थी, तथा यह भी कि वे क्या खाती थीं, क्या पहनती थीं और क्या नहीं करती थीं।
41कुन्ती के महाबुद्धिमान् पुत्र के पास एक लाख ऐसी दासियाँ भी थीं जो हाथों में स्वर्णपात्र लिए विधिपूर्वक अतिथियों को भोजन कराया करती थीं।
42जब युधिष्ठिर इन्द्रप्रस्थ में रहते थे, तब एक लाख अश्व और एक लाख हाथी उनके पीछे चला करते थे।
43जब वे पृथ्वी पर शासन करते थे, तब युधिष्ठिर का ऐसा वैभव था। उनकी संख्या का नियमन मैं ही करती थी और उनके विषय में पालनीय नियम मैं ही बनाती थी। उन सबकी शिकायतें मुझे ही सुननी पड़ती थीं। महल की दासियों और अन्य सेवकों के विषय में — यहाँ तक कि राजकुल के गोपालों और मेषपालों के विषय में भी — मैं सब कुछ जानती थी। हे भाग्यशालिनी और तेजस्विनी देवी, पाण्डवों में मैं ही अकेली थी जो राजा की (वास्तविक) आय और व्यय जानती थी और यह भी कि उनकी (पाण्डवों की) कुल आय (वस्तुतः) कितनी थी।
44हे सुन्दरी, उन भरतश्रेष्ठों ने अपने द्वारा पालन किए जाने वाले उन समस्त जनों की देखभाल का (सम्पूर्ण) भार मुझ पर डालकर सदा मेरी ही ओर ध्यान दिया।
45इतना भारी और दुष्ट हृदय वाले जनों द्वारा उठाया न जा सकने वाला यह भार मैं अपना सुख त्यागकर दिन-रात उठाती रही, और सारे समय उनके प्रति स्नेहपूर्वक समर्पित रही।
46जब मेरे पति धर्मकार्यों में लगे रहते थे, तब मैं उनके कोष का निरीक्षण करती थी, जो वरुण के सदा भरे रहने वाले धाम (समुद्र) के समान अक्षय था।
47दिन-रात भूख और प्यास सहते हुए मैं कुरुकुमारों की सेवा में लगी रहती थी, जिससे मेरे लिए रात और दिन एक समान हो गए थे।
48मैं सबसे पहले शय्या से उठती थी और सबसे अन्त में शय्या पर जाती थी। हे सत्यभामा, यही सदा से मेरा नियम रहा है।
49अपने पतियों को अपने आज्ञाकारी बनाने का यही वह महान् मन्त्र है जिसे मैं सदा से जानती हूँ। मैंने कभी दुष्ट स्त्रियों के किसी मन्त्र का प्रयोग नहीं किया और मैं कभी उनका प्रयोग करना नहीं चाहती।"
50वैशम्पायन ने कहा — कृष्णा (द्रौपदी) के ये धर्मयुक्त वचन सुनकर सत्यभामा ने पाञ्चाल राजकुमारी के प्रति अपना परम आदर व्यक्त किया और उनसे इस प्रकार कहा — "हे पाञ्चाल राजकुमारी, हे याज्ञसेनी, दोष मेरा है, मुझे क्षमा करो। मित्रों के बीच परिहास में बातें स्वाभाविक रूप से और बिना सोचे-समझे उठ आती हैं।"
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — जब महात्मा पाण्डव र ब्राह्मणहरू आ-आफ्ना आसनमा बसिसके, तब द्रौपदी र सत्यभामा आश्रममा आए।
2हे राजाधिराज, हर्षले भरिएको हृदय लिएर तिनीहरू प्रसन्नतापूर्वक हाँसे र सुखपूर्वक बसे। आपसमा सधैँ मधुर वचन बोल्ने ती स्त्रीहरू, दीर्घकालपछि भेटेर, कुरु र यदुहरूका वृत्तान्तबाट उठ्ने विविध रुचिकर विषयमा कुरा गर्न थाले। तब कृष्णकी प्रिय पत्नी र सत्राजित्की पुत्री तनुमध्यमा सत्यभामाले एकान्तमा (द्रौपदीलाई) सोधिन् — "हे द्रौपदी, तिमीले पाण्डुपुत्रहरूलाई कसरी वशमा राख्दछ्यौ —
3— ती वीरहरूलाई, जो महान् बल र सौन्दर्यले सम्पन्न छन् र जो स्वयं लोकपालसमान छन्? हे सुन्दरी, यस्तो कसरी छ कि तिनीहरू तिम्रा यति आज्ञाकारी छन् र तिनीहरू तिमीसँग कहिल्यै क्रुद्ध हुँदैनन्?
4हे सुन्दर अङ्ग भएकी, पाण्डवहरू सधैँ तिम्रा आज्ञाकारी रहन्छन्। तिनीहरू सबै तिम्रो आज्ञा पालन गर्न सतर्क रहन्छन्। मलाई यसको कारण भन।
5के यो व्रत हो, अथवा तपस्या, अथवा मन्त्र, अथवा ऋतुकालमा लिइएको कुनै औषधि, अथवा विद्याको प्रभाव, अथवा युवावस्थाको रूपको प्रभाव, अथवा कुनै विशेष सूत्रको जप, अथवा होम, अथवा अञ्जन र अन्य औषधि?
6हे पाञ्चाल राजकुमारी, हे कृष्णा (द्रौपदी), मलाई त्यो मंगलमय र शुभ उपाय भन जसबाट मेरा पति (कृष्ण) सधैँ मेरा आज्ञाकारी रहून्।"
7यसो भनेर तेजस्विनी सत्यभामा चुप भइन्। परम भाग्यशालिनी र पतिव्रता द्रौपदीले उनलाई यसरी उत्तर दिइन् —
8"हे सत्यभामा, तिमी मसँग दुष्ट स्त्रीहरूका आचरणका विषयमा सोध्दछ्यौ। दुष्ट स्त्रीहरूले अपनाएका आचरणको चर्चा म कसरी गर्न सक्छु?
9तिमीलाई सुहाउँदैन कि तिमीले मसँग अरू प्रश्न गर अथवा ममाथि सन्देह गर। तिमी बुद्धिमती छ्यौ, तिमी कृष्णकी प्रिय पत्नी छ्यौ।
10जब पतिलाई यो थाहा हुन्छ कि उसकी पत्नी मन्त्र र औषधिमा लागेकी छिन्, तब त्यस दिनदेखि ऊ उनीसँग त्यसै गरी डराउन थाल्दछ जसरी उसको शयनकक्षमा कुनै विषालु सर्प पसेको होस्।
11के भयले पीडित मानिसले शान्ति पाउन सक्दछ? र जसलाई शान्ति छैन, उसलाई सुख कसरी मिल्न सक्दछ? पत्नीले मन्त्रको सहायताले पतिलाई कहिल्यै आज्ञाकारी बनाउन सक्दिनन्।
12हामी सुन्छौँ कि शत्रुहरूद्वारा कष्टप्रद रोग फैलाइन्छन्। जसले अरूलाई मार्न चाहन्छन्, तिनीहरूले उपहारका रूपमा विष पठाउँछन्, जसबाट जो मानिसले यसरी पठाइएको चूर्णलाई जिब्रो अथवा छालाबाट ग्रहण गर्दछ, ऊ निश्चय नै चाँडोभन्दा चाँडो प्राणबाट हात धुन्छ।
13स्त्रीहरूले कहिलेकाहीँ (औषधि खुवाएर पतिलाई वशमा पार्ने प्रयत्नमा) पुरुषहरूमा जलोदर, कुष्ठ, जरा, नपुंसकता, मूढता, अन्धोपन र बहिरोपन उत्पन्न गरिदिएका छन्।
14सधैँ पापको मार्गमा हिँड्ने यी दुष्ट स्त्रीहरूले कहिलेकाहीँ आफ्ना पतिको हानि गर्दछन्। तर पत्नीले कहिल्यै आफ्नो पतिको हानि गर्नुहुँदैन।
15हे तेजस्विनी सत्यभामा, अब महात्मा पाण्डवहरूप्रति मेरो आचरण सुन।
16अभिमान त्यागेर तथा काम र क्रोधलाई वशमा पारेर म सधैँ भक्तिपूर्वक पाण्डवहरूको तिनका सम्पूर्ण पत्नीसहित सेवा गर्दछु।
17ईर्ष्यालाई रोकेर, हृदयको भक्तिले र जुन सेवा म गर्दछु त्यसमा तनिक पनि हीनताको भाव नल्याई म सधैँ आफ्ना पतिको सेवा गर्दछु।
18नराम्रो र असत्य बोल्नबाट, अनुचित रीतिले हेर्न, बस्न अथवा हिँड्नबाट तथा हृदयका भाव सूचित गर्ने दृष्टि हाल्नबाट सधैँ डराउँदै म पृथाका ती पुत्रहरूको सेवा गर्दछु — ती महारथीहरूको, जो सूर्य अथवा अग्निजस्तै प्रज्वलित छन् र चन्द्रमाजस्तै सुन्दर छन्, ती वीरहरूको, जो भयंकर तेज र पराक्रमले सम्पन्न छन् र जो आफ्नो दृष्टि मात्रैले आफ्ना शत्रुको वध गर्न समर्थ छन्।
19देवता होऊन् वा मानिस वा गन्धर्व, युवा होऊन् वा सुन्दर, धनवान् होऊन् वा आभूषणले अलंकृत — मेरो हृदय कहिल्यै अरू कसैतिर आकृष्ट हुँदैन।
20जबसम्म मेरा पतिले स्नान, भोजन अथवा शयन गर्दैनन् र जबसम्म हाम्रा सम्पूर्ण सेवक र अनुचरले स्नान, भोजन र शयन गर्दैनन्, तबसम्म म न स्नान गर्दछु, न भोजन गर्दछु र न शयन नै गर्दछु।
21चाहे उनीहरू खेतबाट, वनबाट अथवा नगरबाट फर्कून्, म चाँडै उठेर सधैँ जल र आसनले आफ्नो पतिको सत्कार गर्दछु।
22म घरलाई, सम्पूर्ण गृहसामग्रीलाई र खाइने भोजनलाई सधैँ सुव्यवस्थित र स्वच्छ राख्दछु। म अन्नलाई सावधानीपूर्वक सम्हालेर राख्दछु र तिनलाई उचित समयमा भोजन पस्किन्छु।
23म कहिल्यै क्रुद्ध हुँदिनँ, म कहिल्यै कठोर वचन बोल्दिनँ, म कहिल्यै ती स्त्रीहरूको अनुकरण गर्दिनँ जो दुष्ट छन्। आलस्यबाट जोगिँदै म सधैँ त्यही गर्दछु जो रुचिकर होस्।
24म परिहासबिना कहिल्यै हाँस्दिनँ, म घरको ढोकामा कहिल्यै धेरै बेर उभिन्नँ, म शौचस्थानमा अथवा घरका क्रीडावनमा कहिल्यै धेरै बेर बस्दिनँ।
25म ठूलो स्वरले हाँस्नबाट अथवा तीव्र आवेगमा आउनबाट र त्यस हरेक कुराबाट सधैँ जोगिन्छु जसबाट कसैलाई चोट पुगोस्। हे सत्यभामा, म सधैँ आफ्ना पतिको सेवामा लागिरहन्छु।
26आफ्ना पतिसँगको वियोग मलाई कहिल्यै प्रिय लाग्दैन। जब मेरा पतिहरू मेरा आफन्तकहाँ जानका लागि घर छाड्दछन् —
27— तब म सबै प्रकारका पुष्प र सुगन्धित लेप त्यागिदिन्छु र तपको आचरण गर्दछु। मेरा पतिले जो पिउँदैनन्, जो खाँदैनन् —
28— र जसको उपभोग मेरा पतिले गर्दैनन्, त्यसलाई म सधैँ त्यागिदिन्छु। हे आभूषणले अलंकृत सुन्दरी, आफूलाई सधैँ संयत राखेर र मलाई जुन शिक्षा मिलेका छन् तिनका अनुसार चलेर म सधैँ भक्तिपूर्वक आफ्ना पतिको कल्याण चाहन्छु। आफन्तका विषयमा मेरी सासूले पूर्वकालमा मलाई जुन कर्तव्य बताएकी थिइन्, तिनको म सधैँ पालन गर्दछु —
29— तथा दान दिने विषयमा, देवताहरूको पूजा गर्ने विषयमा, पितृलाई तर्पण दिने अथवा शुभ दिनमा पितृ र अतिथिलाई अर्पण गर्नका लागि अन्न पकाउने विषयमा, हाम्रो आदरका योग्य जनप्रति आदर र सेवाको विषयमा तथा ती सम्पूर्ण अन्य कुराका विषयमा पनि जो मलाई थाहा छन्। म दिनरात तनिक पनि आलस्य नगरी आफ्नो कर्तव्य निभाउँछु। आफ्नो हृदयलाई विनयमा दृढ राखेर र अनुमोदित नियममा स्थिर रहेर म आफ्ना सौम्य, सत्यवादी र धर्मात्मा पतिको सेवा गर्दछु, तिनलाई सधैँ यस्ता विषालु सर्प मान्दै जो तनिक कुरामा क्रुद्ध हुन सक्दछन्।
30मेरो मत यो हो कि आफ्नो पतिमा निर्भर रहनु नै स्त्रीहरूको सनातन धर्म हो। पति नै पत्नीको देवता हो, त्यही उनको (एक मात्र) आश्रय हो। उनका लागि अरू कुनै आश्रय छैन। अनि पत्नीले त्यो कसरी गर्न सक्दछिन् जो उनका पतिलाई अप्रिय होस्?
31म कहिल्यै पनि — न शयनमा, न भोजनमा र न आफ्नो शृंगारमा — आफ्ना पतिको इच्छाविरुद्ध आचरण गर्दिनँ। म सधैँ आफ्ना पतिको निर्देशमा चल्दछु। म कहिल्यै आफ्नी सासूको निन्दा गर्दिनँ।
32हे भाग्यशालिनी, मेरो तत्परताका कारण, मेरो उत्साहशीलताका कारण र जुन विनयले म आफ्ना गुरुजनको सेवा गर्दछु त्यसका कारण मेरा पतिहरू मेरा आज्ञाकारी भएका छन्।
33प्रतिदिन म स्वयं ती वीरहरूकी माता, पूजनीया र सत्यवादिनी कुन्तीको भोजन, पेय र वस्त्र लिएर सेवा गर्दछु।
34भोजन, वस्त्र र आभूषणका विषयमा म कहिल्यै उनीभन्दा आफूलाई वरीयता दिन्नँ। क्षमामा स्वयं पृथ्वीसमान पृथा (कुन्ती)लाई म कहिल्यै वचनले हप्काउँदिनँ।
35पूर्वकालमा युधिष्ठिरको महलमा प्रतिदिन आठ हजार ब्राह्मणलाई स्वर्णपात्रबाट भोजन गराइन्थ्यो।
36असी हजार स्नातक ब्राह्मण, जो सबै गृहस्थ जीवन बिताउँथे, युधिष्ठिरद्वारा सत्कृत हुन्थे र तीमध्ये प्रत्येकलाई तीस-तीस दासी दिइएका थिए।
37यीबाहेक दस हजार यतिलाई, जसका कामना पूर्णतया वशमा थिए, तिनको शुद्ध र सुपक्व भोजन स्वर्णपात्रमा पुर्याइन्थ्यो।
38ती सम्पूर्ण ब्राह्मणको, जो वेदका उच्चारणकर्ता थिए, म सधैँ भण्डारबाट लिइएका भोजन, पेय र वस्त्रले विधिपूर्वक पूजा गर्दथेँ, जब तिनको एक अंश विश्वेदेवलाई समर्पित गरिन्थ्यो।
39कुन्तीका तेजस्वी पुत्रसँग एक लाख सुवस्त्रा दासी थिए, जसका भुजामा चुरा र घाँटीमा सुनका आभूषण थिए; तिनीहरू बहुमूल्य माला र प्रचुर सुनले अलंकृत थिए र चन्दनको लेपले लिपिएका थिए। रत्न र सुनले अलंकृत तिनीहरू सबै नृत्य र गायनमा सुनिपुण थिए।
40म ती कन्याहरूमध्ये प्रत्येकको नाम र रूप जान्दथेँ, तथा यो पनि कि तिनीहरूले के खान्थे, के लगाउँथे र के गर्दैनथे।
41कुन्तीका महाबुद्धिमान् पुत्रसँग एक लाख यस्ता दासी पनि थिए जसले हातमा स्वर्णपात्र लिएर विधिपूर्वक अतिथिहरूलाई भोजन गराउँथे।
42जब युधिष्ठिर इन्द्रप्रस्थमा बस्दथे, तब एक लाख अश्व र एक लाख हात्ती उनको पछाडि हिँड्दथे।
43जब उनी पृथ्वीमा शासन गर्दथे, तब युधिष्ठिरको त्यस्तो वैभव थियो। तिनको संख्याको नियमन मैले नै गर्दथेँ र तिनका विषयमा पालनीय नियम मैले नै बनाउँथेँ। ती सबैका उजुरी मैले नै सुन्नुपर्दथ्यो। महलका दासी र अन्य सेवकका विषयमा — यहाँसम्म कि राजकुलका गोपाल र मेषपालका विषयमा पनि — म सबै कुरा जान्दथेँ। हे भाग्यशालिनी र तेजस्विनी देवी, पाण्डवहरूमा म नै एक्ली थिएँ जसले राजाको (वास्तविक) आय र व्यय जान्दथेँ र यो पनि कि तिनको (पाण्डवहरूको) कुल आय (वास्तवमा) कति थियो।
44हे सुन्दरी, ती भरतश्रेष्ठहरूले आफूद्वारा पालन गरिने ती सम्पूर्ण जनको हेरचाहको (सम्पूर्ण) भार ममाथि हालेर सधैँ मतिरै ध्यान दिए।
45यति भारी र दुष्ट हृदय भएका जनहरूले उठाउन नसक्ने यो भार म आफ्नो सुख त्यागेर दिनरात उठाइरहेँ, र सारा समय तिनीहरूप्रति स्नेहपूर्वक समर्पित रहेँ।
46जब मेरा पतिहरू धर्मकार्यमा लागिरहन्थे, तब म तिनको कोषको निरीक्षण गर्दथेँ, जो वरुणको सधैँ भरिरहने धाम (समुद्र)जस्तै अक्षय थियो।
47दिनरात भोक र तिर्खा सहँदै म कुरुकुमारहरूको सेवामा लागिरहन्थेँ, जसबाट मेरा लागि रात र दिन एकसमान भएका थिए।
48म सबैभन्दा पहिले ओछ्यानबाट उठ्थेँ र सबैभन्दा अन्त्यमा ओछ्यानमा जान्थेँ। हे सत्यभामा, यही सधैँदेखि मेरो नियम रहेको छ।
49आफ्ना पतिलाई आफ्ना आज्ञाकारी बनाउने यही त्यो महान् मन्त्र हो जुन म सधैँदेखि जान्दछु। मैले कहिल्यै दुष्ट स्त्रीहरूको कुनै मन्त्रको प्रयोग गरिनँ र म कहिल्यै तिनको प्रयोग गर्न चाहन्नँ।"
50वैशम्पायनले भने — कृष्णा (द्रौपदी)का यी धर्मयुक्त वचन सुनेर सत्यभामाले पाञ्चाल राजकुमारीप्रति आफ्नो परम आदर व्यक्त गरिन् र उनलाई यसरी भनिन् — "हे पाञ्चाल राजकुमारी, हे याज्ञसेनी, दोष मेरो हो, मलाई क्षमा गर। मित्रहरूका बीचमा परिहासमा कुरा स्वाभाविक रूपले र नसोची-नबुझी उठ्दछन्।"