व्याध और ब्राह्मण का संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 209
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर। विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतां वर॥
2व्याध उवाच श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम्। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका॥
3प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्। अनृतेन भवेत् सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत्॥
4यद् भूतहितमत्यन्तं तत् सत्यमिति धारणा। विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्॥
5यत् करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम। अवश्यं तत् समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः॥ विषमां च दशां प्राप्तो देवान् गर्हति वै भृशम्। आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः॥
6मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम। सुखदुःखविपर्यासान् सदा समुपपद्यते॥
7नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्। योऽयमिच्छेद् यथा कामं तं तं कामं स आप्नुयात्।८॥ यदि स्यादपराधीनं पौरुषस्य क्रियाफलम्। संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः॥
8दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः। भूतानामयरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः॥ वञ्चनायां च लोकस्य स सुखी जीवते सदा। अचेष्टमपि चासीनं श्री: कंचिदुपतिष्ठति॥
9कश्चित् कर्माणि कुर्वन् हि न प्राप्यमधिगच्छति। देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः॥
10दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः। अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः॥
11विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः। कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः॥ आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव। ते चापि कुशलैवैद्यैर्निपुणैः सम्भृतौषधैः॥ व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज। येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताः॥
12न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर। अपरे बाहुबलिन: क्लिश्यन्ते बहवो जनाः॥
13दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम। इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्॥
14स्रोतसासकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा। न प्रियेयुर्न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाः॥ नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्वशित्वं यदि वै भवेत्। उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते। यतते च यथाशक्ति न च तद् वर्तते तथा॥
15बहवः सम्प्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः। महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु॥
16न केचिदीशते ब्रह्मन् स्वयंचाह्यस्य सत्तम। कर्मणां प्राक् कृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते॥
17यथाश्रुतिरियं ब्रह्मन् जीवः किल सनातनः। शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह॥
18वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत। जीवः सङ्क्रमतेऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः॥
19ब्राह्मण उवाच कथं धर्मविदां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर॥
20व्याध उवाच न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मियते किलेति। जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः॥
21अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म मनुष्यलोके मनुजस्य कश्चित्। यत् तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः॥
22सुपुण्यशीला हि भवन्ति पुण्या नराधमाः पापकृतो भवन्ति। स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः॥
23ब्राह्मण उवाच कथं सम्भवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः। जातीः पुण्यास्त्वपुण्याश्च कथं गच्छति सत्तम॥
24व्याध उवाच गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं सम्प्रदृश्यते। समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम॥ यथा सम्भृतसम्भारः पुनरेव प्रजायते। शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु॥
25शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रर्मानुषो भवेत्। मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषी॥
26जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः॥
27तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च। जीवाः सम्परिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः॥
28जन्तुस्तुकर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः। तदुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्नुते॥
29ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यं नवं बहु। पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः॥
30अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखसंज्ञितः। ततोऽनिवृत्तबन्धत्वात् कर्मणामुदयादपि॥
31परिक्रामति संसारे चक्रवद् बहुवेदनः। स वृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः॥
32तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम। कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति मानवः॥
33स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः। प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान् यत्र गत्वा न शोचति॥
34पापं कुर्वन् पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति। तस्मात् पुण्यं यतेत् कर्तुं वर्जयीत च पापकम्॥
35अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणानि च सेवते। सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः॥
36संस्कृतस्य च दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः। प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च॥
37सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत्। असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज॥ सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः। स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सोऽप्यसंकरः॥
38प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति। तस्माद् धर्मादवाप्तेन घनेन द्विजसत्तम॥ तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान् पश्यति तत्र वै। धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति॥
39स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति। शब्दं स्पर्श तथा रूपं गन्धानिष्टांश्च सत्तम॥ प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत् फलं विदुः। धर्मस्य च फलं लख्वा न तृप्यति महाद्विज॥
40अतृप्यमाणो निर्वेदमापेदे ज्ञानचक्षुषा। प्रज्ञानक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते॥ विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति। सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम्॥ ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः। एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च॥
41धार्मिक्श्चापि भवति मोक्षं च लभते परम्। तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः॥
42तेन सर्वानवाप्नोति कामान् यान् मनसेच्छति। इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च। ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत् परं द्विजसत्तम।॥
43ब्राह्मण उवाच इन्द्रियाणि तु यान्याहुः कानि तानि यतव्रत। निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम्॥ कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतां वर। एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं निबोध मे॥
अंग्रेज़ी
1Markandeya said : O Yudhishthira, that foremost of all virtuous men, that pious fowler, then skillfully thus again spoke to that best of Brahmanas.
2The Fowler said: It is ordained by the old as found in the Shruti that the ways of virtue are subtle, diverse and infinite.
3In life being at risk and in marriage, it is proper to speak an untruth. Sometimes by untruth, truth is maintained and by truth untruth is maintained.
4Whatever conduces to the greatest good of all creatures is considered to be the truth. Virtue is thus perverted. Do you mark its subtle ways?
5O excellent one, man's actions are either good or bad and he undoubtedly reaps their fruits. The ignorant man, having attained to an object state, grossly abuses the gods, not knowing that it is the result of his own evil Karma.
6O foremost of Brahmanas, the foolish men, designing men and the fickle men attain the very reverse of happiness or misery.
7Neither learning nor good morals, nor personal exertion can save them. If the fruits of one's exertions were not dependent on any thing else, men would have obtained the object of their desire by their own exertions. Able, intelligent and diligent men.
8Are seen to have been baffled in their efforts; and they attain the fruits of their actions. Persons who are always active in injuring others and in practising deception lead a happy life in this world. There are many who obtain prosperity without any exertion.
9There are other again who with the greatest exertion are unable to obtain what is their own dues. The miserly persons with the object of having sons worship the celestials and perform asceticism.
10These sons, remaining for ten months in the womb, (when born) become the stains of their family. Other enjoy luxury, wealth and coins amassed by their ancestors.
11The diseases froin which men suffers are certainly the result of their own Karma. They then behave like small deer in the hands of the hunters. They are afflicted with mental troubles. O Brahmana, as deer are stopped by the hunters, so these diseases are checked by able and skillful physician with their many drugs. Those that have objects of enjoyments suffer from severe bowl complaints.
12Behold, O foremost of all virtuous men, he cannot enjoy. O those who possess great strength of arms suffer from misery.
13O foremost of Brahmanas, they are enabled to eain their livelihood with (only) good deal of difficulty. Thus men are helpless, afflicted with grief and illusion and
14Again and again tossed and overpowered by the powerful current of his own actions. If there were absolute freedom of action, then no creature would die and none would be subject to decay or await his evil doom. Every body would then attain the object of his desire. All persons try to excel their neighbours; they try to do it with the utmost of their power, but the result becomes the reverse.
15Many persons are born under the influence of the same star and the same auspicious good luck, but a great diversity is observed in all their actions.
16O Brahmana, O excellent one, none can be the dispenser of his own destiny. The actions done in a former life is seen to produce fruits in this life.
17O Brahmana, it is said in the everlasting Shruti that the soul is eternal and everlasting, but the bodies of all creatures are liable to be destroyed here (in this world).
18Thereupon when death occurs, only the body is destroyed, but the spirit bound in the bonds of actions goes elsewhere.
19The Brahmana said: O excellent one, learned in the mystery of Karma, O foremost of speakers, how does the spirit become eternal? I desire to hear this in detail.
20The Fowler said : The spirit does not die, in death it simply has a change of abode. They are mistaken who foolishly say that all creatures are to die. The are never soul only goes to another body and its this change of abode is called the Death.
21In the world of men none reaps the fruits of another man's Karma. Whatever one does, he is sure to reap the fruits of his own actions, for the consequences of Karma destroyed.
22The virtuous become endued with great virtue and the sinful become the perpetrators of wicked deeds. Men's actions follow them and influenced by these (fruits of his actions) they are born again.
23The Brahmana said: Why does the soul take its birth and how does it become sinful or virtuous? O excellent one, how does it come to belong to a sinful or virtuous man?
24The Fowler said: This mystery belongs to the subject of procreation, but I shall briefly describe it to you. O foremost of Brahmanas, the soul is again born with its accumulated load of Karina, the virtuous ones in the virtuous and the sinful ones in the sinful.
25By performing (only) virtuous actions, it attains to the state of the celestials. By a combination of good and bad (actions), it acquires the state of human beings. By indulging in sensuality and similar vicious propensities, it is born as lower animals and by sinful acts it goes to hell.
26Afflicted with the miseries of birth, death and dotage, man is destined to rot here (on earth) from the evil effects of his own actions (in a previous birth).
27Passing through hell and also through thousands of various births, our souls bound by the bonds of their own Karma travel (for everlasting time).
28Animate creatures become miserable in the next world from their own actions and as the result of those miseries they are (again) born as lower animals.
29Then they again accumulate a new store of actions and consequently they suffer misery over again, as does a discased man who eats unwholesome food.
30Although they are thus afflicted with misery, they consider themselves to be (very) happy and comfortable; and consequently their bonds (of Karma) are not loosened and new Karma thus again arises.
31Suffering from various miseries, they turn in this world like a wheel. If they cast off their bonds (of actions) and if they purify themselves by their actions,
32If they perform asceticism and practise religious meditation, then, O foremost of Brahmanas, men by their these acts can attain to the region of bliss.
33By casting off their bonds (of Karma) and by purifying Karma, men attain those regions of bliss where misery is unknown.
34The sinful man who is addicted to vices never comes to the end of his course of inequities. Therefore we must do what is virtuous and forbear from doing what is sinful.
35Whoever with a heart full of gratitude and free from malice try to do what is good, obtain wealth, virtue, happiness and heaven.
36Those who are freed from sin, those who are wise, forbearing, righteous and self-controlled enjoy continuous bliss in this world and in the world next.
37O Brahmana, man must follow the standard of virtue of the good; and in his acts he must imitate the example of the virtuous. There are virtuous men learned in the holy Shastras and conversant in all moralities. Man's proper duty consists in his following his own proper avocations such being the case, these avocations never become confused and mixed up.
38The wise man delights in virtue and he lives by virtue. O foremost of Brahmanas, such a man with the wealth of virtue which he thus acquires waters the root of the plant (particular righteousness) in which he finds most virtue. The virtuous man thus acts and his mind becomes thus calin.
39He is pleased with his friend, in this world and he also enjoys happiness in the world next. O excellent one, know, virtuous men acquire sovereignty over all and obtain (the pleasure) of beauty, flavour, sound and touch according to their desire. O Brahmana, (an enlightened) man is not satisfied with the fruits of virtue.
40Not satisfied with it, he with the light of spiritualism becomes indifferent to pain and pleasure; the worldly vices cannot influence him. Of his own free will, he becomes indifferent to all worldly pursuits, but he does not forsake virtue. Observing everything worldly as transcient, he tries to renounce everything and not calculating on mere chance, he devises means for the attainments of salvation. Thus does he renounce all worldly pursuits and shuns all sins.
41He thus becomes virtucus and he thus finally attains salvation. Tara (meditation) is the chief requisite for obtaining salvation, resignation and forbearance are its roots.
42By this means he obtains all the objects of his desire. By subduing his senses and by means of truthfulness and forbearness, O foremost of Brahmanas, he obtains the supreme state of Brahma.
43The Brahmana said: O foremost of all virtuous and vowobserving men, you talk of the senses; what are they? How might they be subdued? What is the good of subduing them? How does a creature obtain the fruits of doing it? I eagerly desire to kuow all about these matters.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — हे युधिष्ठिर, समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ उस धर्मनिष्ठ व्याध ने तब उस श्रेष्ठ ब्राह्मण से पुनः कुशलतापूर्वक इस प्रकार कहा।
2व्याध ने कहा — प्राचीनों द्वारा ऐसा नियत किया गया है और श्रुति में भी ऐसा ही मिलता है कि धर्म के मार्ग सूक्ष्म, विविध और अनन्त हैं।
3प्राणों पर संकट आने पर तथा विवाह के अवसर पर असत्य बोलना उचित है। कभी असत्य से सत्य की रक्षा होती है और सत्य से असत्य की।
4जो समस्त प्राणियों के सबसे बड़े हित में हो, वही सत्य माना जाता है। इस प्रकार धर्म विपरीत रूप धारण कर लेता है। क्या आप उसके सूक्ष्म मार्गों को समझते हैं?
5हे श्रेष्ठ, मनुष्य के कर्म या तो शुभ होते हैं या अशुभ और वह निःसन्देह उनका फल भोगता है। अज्ञानी मनुष्य दीन अवस्था को प्राप्त होकर देवताओं को कठोर वचन कहता है, यह न जानते हुए कि यह उसके अपने ही दुष्कर्मों का फल है।
6हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मूर्ख मनुष्य, कपटी मनुष्य और चंचल मनुष्य सुख अथवा दुःख के ठीक विपरीत को प्राप्त होते हैं।
7न विद्या, न सदाचार और न व्यक्तिगत प्रयत्न ही उनकी रक्षा कर सकते हैं। यदि किसी के प्रयत्नों का फल किसी अन्य वस्तु पर निर्भर न होता, तो मनुष्य अपने ही प्रयत्नों से अपनी इच्छित वस्तु प्राप्त कर लेते। समर्थ, बुद्धिमान् और परिश्रमी मनुष्य
8अपने प्रयत्नों में विफल होते देखे जाते हैं; और वे अपने कर्मों का ही फल पाते हैं। जो सदा दूसरों को हानि पहुँचाने और कपट करने में लगे रहते हैं, वे इस संसार में सुखी जीवन बिताते हैं। ऐसे भी अनेक हैं जो बिना किसी प्रयत्न के ही समृद्धि प्राप्त कर लेते हैं।
9और ऐसे भी हैं जो अत्यन्त प्रयत्न करके भी वह नहीं पा सकते जो उनका अपना ही अधिकार है। कृपण मनुष्य पुत्र प्राप्ति के उद्देश्य से देवताओं की उपासना करते हैं और तप करते हैं।
10वे पुत्र दस मास तक गर्भ में रहकर (जन्म लेने पर) अपने कुल के कलंक बन जाते हैं। कुछ अन्य अपने पूर्वजों द्वारा संचित विलास, धन और मुद्राओं का भोग करते हैं।
11मनुष्य जिन रोगों से पीड़ित होते हैं, वे निश्चय ही उनके अपने कर्मों का फल हैं। तब वे व्याधों के हाथ में पड़े छोटे मृगों के समान व्यवहार करते हैं। वे मानसिक क्लेशों से पीड़ित होते हैं। हे ब्राह्मण, जिस प्रकार व्याध मृगों को रोक लेते हैं, उसी प्रकार इन रोगों को समर्थ और कुशल वैद्य अपनी अनेक औषधियों से रोकते हैं। जिनके पास भोग्य वस्तुएँ हैं, वे कठोर उदर-रोगों से पीड़ित होते हैं।
12देखिए, हे समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, वह भोग नहीं कर पाता। और जिनकी भुजाओं में महान् बल है, वे दुःख भोगते हैं।
13हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, वे (केवल) बड़ी कठिनाई से ही अपनी जीविका कमा पाते हैं। इस प्रकार मनुष्य असहाय हैं, शोक और मोह से पीड़ित हैं और
14अपने ही कर्मों की प्रबल धारा से बार-बार झकझोरे और अभिभूत किए जाते हैं। यदि कर्म की पूर्ण स्वतन्त्रता होती, तो कोई प्राणी न मरता, न जरा को प्राप्त होता और न अपने अशुभ अन्त की प्रतीक्षा करता। तब प्रत्येक व्यक्ति अपनी इच्छित वस्तु प्राप्त कर लेता। सब लोग अपने पड़ोसियों से आगे निकलने का प्रयत्न करते हैं; वे अपनी पूरी शक्ति से ऐसा करते हैं, किन्तु परिणाम इसके विपरीत होता है।
15अनेक व्यक्ति एक ही नक्षत्र में और एक ही शुभ योग में जन्म लेते हैं, किन्तु उनके समस्त कर्मों में महान् भिन्नता देखी जाती है।
16हे ब्राह्मण, हे श्रेष्ठ, कोई भी अपने भाग्य का विधाता नहीं हो सकता। पूर्वजन्म में किए गए कर्म इस जन्म में फल देते देखे जाते हैं।
17हे ब्राह्मण, सनातन श्रुति में कहा गया है कि आत्मा नित्य और शाश्वत है, किन्तु समस्त प्राणियों के शरीर यहाँ (इस संसार में) नष्ट होने वाले हैं।
18इसलिए जब मृत्यु होती है, तब केवल शरीर ही नष्ट होता है, किन्तु कर्मों के बन्धनों में बँधी आत्मा अन्यत्र चली जाती है।
19ब्राह्मण ने कहा — हे श्रेष्ठ, हे कर्म के रहस्य के ज्ञाता, हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, आत्मा नित्य कैसे है? मैं यह विस्तार से सुनना चाहता हूँ।
20व्याध ने कहा — आत्मा मरती नहीं, मृत्यु में वह केवल अपना निवास बदलती है। जो मूर्खतावश यह कहते हैं कि समस्त प्राणी मर जाते हैं, वे भूल में हैं। आत्मा केवल दूसरे शरीर में जाती है और उसका यह निवास-परिवर्तन ही मृत्यु कहलाता है।
21मनुष्यलोक में कोई भी दूसरे के कर्म का फल नहीं भोगता। मनुष्य जो कुछ करता है, वह निश्चय ही अपने ही कर्मों का फल भोगता है, क्योंकि कर्म के परिणाम कभी नष्ट नहीं होते।
22धर्मात्मा महान् धर्म से सम्पन्न हो जाते हैं और पापी दुष्कर्मों के कर्ता बन जाते हैं। मनुष्यों के कर्म उनके पीछे-पीछे चलते हैं और उन्हीं (कर्मों के फलों) से प्रभावित होकर वे पुनः जन्म लेते हैं।
23ब्राह्मण ने कहा — आत्मा जन्म क्यों लेती है और वह पापी अथवा धर्मात्मा कैसे बनती है? हे श्रेष्ठ, वह किसी पापी अथवा धर्मात्मा पुरुष की कैसे हो जाती है?
24व्याध ने कहा — यह रहस्य प्रजनन के विषय से सम्बन्ध रखता है, किन्तु मैं आपसे इसका संक्षेप में वर्णन करूँगा। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आत्मा अपने संचित कर्मभार के साथ पुनः जन्म लेती है — पुण्यात्माएँ पुण्यात्माओं में और पापात्माएँ पापात्माओं में।
25(केवल) पुण्य कर्म करने से वह देवताओं की अवस्था प्राप्त करती है। शुभ और अशुभ (कर्मों) के मिश्रण से वह मनुष्य की अवस्था प्राप्त करती है। विषयभोग तथा वैसी ही दूषित प्रवृत्तियों में लिप्त होने से वह पशु-योनि में जन्म लेती है और पाप कर्मों से वह नरक को जाती है।
26जन्म, मृत्यु और जरा के क्लेशों से पीड़ित मनुष्य अपने ही (पूर्वजन्म के) कर्मों के दुष्परिणामों से यहाँ (पृथ्वी पर) सड़ने के लिए विवश है।
27नरक से होकर तथा हजारों विविध जन्मों से होकर हमारी आत्माएँ अपने ही कर्मों के बन्धनों में बँधी हुई (अनन्त काल तक) भटकती रहती हैं।
28प्राणी अपने ही कर्मों से परलोक में दुःखी होते हैं और उन दुःखों के परिणामस्वरूप वे (पुनः) पशु-योनि में जन्म लेते हैं।
29तब वे फिर कर्मों का नया संचय करते हैं और परिणामस्वरूप उन्हें फिर दुःख भोगना पड़ता है, जैसे अपथ्य भोजन करने वाले रोगी को भोगना पड़ता है।
30यद्यपि वे इस प्रकार दुःख से पीड़ित हैं, तथापि वे स्वयं को (अत्यन्त) सुखी और सम्पन्न मानते हैं; और परिणामस्वरूप उनके (कर्म के) बन्धन शिथिल नहीं होते और इस प्रकार नया कर्म फिर उत्पन्न होता है।
31नाना दुःखों से पीड़ित होकर वे इस संसार में चक्र के समान घूमते रहते हैं। यदि वे अपने (कर्मों के) बन्धन काट दें और यदि वे अपने कर्मों से स्वयं को शुद्ध कर लें,
32यदि वे तप करें और धार्मिक ध्यान का अभ्यास करें, तो हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मनुष्य अपने इन कर्मों से आनन्दमय लोक प्राप्त कर सकते हैं।
33अपने (कर्म के) बन्धनों को काटकर और अपने कर्म को शुद्ध करके मनुष्य उन आनन्दमय लोकों को प्राप्त करते हैं जहाँ दुःख का नाम भी नहीं है।
34जो पापी मनुष्य दुर्व्यसनों में लिप्त है, वह अपने अधर्म के मार्ग का अन्त कभी नहीं पाता। इसलिए हमें वही करना चाहिए जो धर्ममय है और उससे विरत रहना चाहिए जो पापमय है।
35जो कृतज्ञता से भरे और द्वेष से रहित हृदय के साथ शुभ कर्म करने का प्रयत्न करते हैं, वे धन, धर्म, सुख और स्वर्ग प्राप्त करते हैं।
36जो पाप से मुक्त हैं, जो बुद्धिमान्, क्षमाशील, धर्मात्मा और जितेन्द्रिय हैं, वे इस लोक में तथा परलोक में भी निरन्तर आनन्द भोगते हैं।
37हे ब्राह्मण, मनुष्य को सत्पुरुषों के धर्म के मानदण्ड का अनुसरण करना चाहिए; और अपने कर्मों में उसे धर्मात्माओं के उदाहरण का अनुकरण करना चाहिए। ऐसे धर्मात्मा पुरुष हैं जो पवित्र शास्त्रों के ज्ञाता और समस्त धर्मों में निष्णात हैं। मनुष्य का उचित कर्तव्य अपनी ही उचित वृत्ति का पालन करने में है; ऐसा होने पर ये वृत्तियाँ कभी मिश्रित और अस्तव्यस्त नहीं होतीं।
38बुद्धिमान् मनुष्य धर्म में आनन्द पाता है और धर्म से ही जीवन बिताता है। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, ऐसा मनुष्य इस प्रकार अर्जित धर्म के धन से उस पौधे (विशेष धर्म) की जड़ को सींचता है जिसमें उसे सबसे अधिक धर्म दिखाई देता है। धर्मात्मा मनुष्य इस प्रकार आचरण करता है और उसका मन इस प्रकार शान्त हो जाता है।
39वह इस लोक में अपने मित्रों से प्रसन्न रहता है और परलोक में भी सुख भोगता है। हे श्रेष्ठ, जान लीजिए, धर्मात्मा पुरुष सब पर आधिपत्य प्राप्त करते हैं और अपनी इच्छा के अनुसार रूप, रस, शब्द और स्पर्श (के सुख) पाते हैं। हे ब्राह्मण, (ज्ञानी) मनुष्य धर्म के फलों से सन्तुष्ट नहीं होता।
40उससे सन्तुष्ट न होकर वह आध्यात्मिक ज्ञान के प्रकाश से सुख और दुःख के प्रति उदासीन हो जाता है; सांसारिक दोष उसे प्रभावित नहीं कर सकते। अपनी ही स्वतन्त्र इच्छा से वह समस्त सांसारिक प्रयोजनों के प्रति उदासीन हो जाता है, किन्तु धर्म का त्याग नहीं करता। समस्त सांसारिक वस्तुओं को क्षणभंगुर देखकर वह सब कुछ त्यागने का प्रयत्न करता है और संयोग पर भरोसा न करके मोक्ष की प्राप्ति के उपाय ढूँढ़ता है। इस प्रकार वह समस्त सांसारिक प्रयोजनों का त्याग करता है और समस्त पापों से दूर रहता है।
41इस प्रकार वह धर्मात्मा बनता है और इस प्रकार वह अन्ततः मोक्ष प्राप्त करता है। मोक्ष प्राप्त करने के लिए तार (ध्यान) ही प्रधान साधन है; त्याग और क्षमा उसकी जड़ें हैं।
42इसी उपाय से वह अपनी समस्त इच्छित वस्तुएँ प्राप्त करता है। अपनी इन्द्रियों को वश में करके तथा सत्य और क्षमा के द्वारा, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, वह ब्रह्म की परम अवस्था प्राप्त करता है।
43ब्राह्मण ने कहा — हे समस्त धर्मात्मा और व्रतनिष्ठ पुरुषों में श्रेष्ठ, आप इन्द्रियों की चर्चा करते हैं; वे क्या हैं? उन्हें किस प्रकार वश में किया जा सकता है? उन्हें वश में करने से क्या लाभ है? ऐसा करने से प्राणी को क्या फल प्राप्त होता है? मैं इन सब विषयों के बारे में उत्सुकता से जानना चाहता हूँ।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — हे युधिष्ठिर, सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ त्यस धर्मनिष्ठ व्याधले तब त्यस श्रेष्ठ ब्राह्मणलाई पुनः कुशलतापूर्वक यसरी भने।
2व्याधले भने — प्राचीनहरूद्वारा यस्तो नियत गरिएको छ र श्रुतिमा पनि यस्तै पाइन्छ कि धर्मका मार्ग सूक्ष्म, विविध र अनन्त छन्।
3प्राणमा संकट आइपर्दा तथा विवाहको अवसरमा असत्य बोल्नु उचित हुन्छ। कहिले असत्यले सत्यको रक्षा हुन्छ र सत्यले असत्यको।
4जुन सम्पूर्ण प्राणीको सबभन्दा ठूलो हितमा होस्, त्यही सत्य मानिन्छ। यसरी धर्मले विपरीत रूप धारण गर्छ। के तपाईं त्यसका सूक्ष्म मार्ग बुझ्नुहुन्छ?
5हे श्रेष्ठ, मानिसका कर्म या त शुभ हुन्छन् या अशुभ र उसले निःसन्देह तिनको फल भोग्छ। अज्ञानी मानिस दीन अवस्थामा पुगेर देवताहरूलाई कठोर वचन भन्छ, यो नजानी कि यो उसकै दुष्कर्मको फल हो।
6हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मूर्ख मानिस, कपटी मानिस र चञ्चल मानिसले सुख अथवा दुःखको ठीक विपरीत प्राप्त गर्छन्।
7न विद्या, न सदाचार र न व्यक्तिगत प्रयत्नले नै तिनीहरूको रक्षा गर्न सक्छन्। यदि कसैका प्रयत्नको फल अरू कुनै वस्तुमा निर्भर नहुँदो हो त, मानिसहरूले आफ्नै प्रयत्नले आफूले चाहेको वस्तु प्राप्त गर्थे। समर्थ, बुद्धिमान् र परिश्रमी मानिसहरू
8आफ्ना प्रयत्नमा विफल भएको देखिन्छन्; र तिनीहरूले आफ्नै कर्मको फल पाउँछन्। जो सदा अरूलाई हानि पुर्याउन र कपट गर्नमा लागिरहन्छन्, तिनीहरू यस संसारमा सुखी जीवन बिताउँछन्। यस्ता पनि अनेक छन् जसले कुनै प्रयत्नविनै समृद्धि प्राप्त गर्छन्।
9र यस्ता पनि छन् जसले अत्यन्त प्रयत्न गरेर पनि त्यो पाउन सक्दैनन् जुन तिनीहरूकै अधिकार हो। कञ्जुस मानिसहरू पुत्र प्राप्तिको उद्देश्यले देवताहरूको उपासना गर्छन् र तप गर्छन्।
10ती पुत्रहरू दस महिनासम्म गर्भमा रहेर (जन्मेपछि) आफ्नो कुलका कलंक बन्छन्। कोही अरूले आफ्ना पूर्वजहरूले सञ्चय गरेका विलास, धन र मोहरको भोग गर्छन्।
11मानिसहरू जुन रोगले पीडित हुन्छन्, ती निश्चय नै तिनीहरूकै कर्मको फल हुन्। तब तिनीहरू व्याधका हातमा परेका साना मृगझैँ व्यवहार गर्छन्। तिनीहरू मानसिक क्लेशले पीडित हुन्छन्। हे ब्राह्मण, जसरी व्याधहरूले मृगहरूलाई रोक्छन्, त्यसै गरी यी रोगलाई समर्थ र कुशल वैद्यले आफ्ना अनेक औषधिले रोक्छन्। जोसँग भोग्य वस्तु छन्, तिनीहरू कठोर उदर-रोगले पीडित हुन्छन्।
12हेर्नुहोस्, हे सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, उसले भोग गर्न सक्दैन। र जसका पाखुरामा महान् बल छ, तिनीहरूले दुःख भोग्छन्।
13हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तिनीहरूले (केवल) ठूलो कठिनाइले मात्रै आफ्नो जीविका कमाउन सक्छन्। यसरी मानिसहरू असहाय छन्, शोक र मोहले पीडित छन् र
14आफ्नै कर्मको प्रबल धाराले पटक-पटक हल्लाइन्छन् र अभिभूत पारिन्छन्। यदि कर्मको पूर्ण स्वतन्त्रता हुँदो हो त, कुनै प्राणी न मर्थ्यो, न जरामा पुग्थ्यो र न आफ्नो अशुभ अन्तको प्रतीक्षा गर्थ्यो। तब प्रत्येक व्यक्तिले आफूले चाहेको वस्तु प्राप्त गर्थ्यो। सबै मानिस आफ्ना छिमेकीभन्दा अगाडि बढ्ने प्रयत्न गर्छन्; तिनीहरू आफ्नो पूरा शक्तिले त्यसो गर्छन्, तर परिणाम त्यसको विपरीत हुन्छ।
15अनेक व्यक्ति एउटै नक्षत्रमा र एउटै शुभ योगमा जन्मन्छन्, तर तिनीहरूका सम्पूर्ण कर्ममा महान् भिन्नता देखिन्छ।
16हे ब्राह्मण, हे श्रेष्ठ, कोही पनि आफ्नो भाग्यको विधाता हुन सक्दैन। पूर्वजन्ममा गरिएका कर्मले यस जन्ममा फल दिएको देखिन्छ।
17हे ब्राह्मण, सनातन श्रुतिमा भनिएको छ कि आत्मा नित्य र शाश्वत छ, तर सम्पूर्ण प्राणीका शरीर यहाँ (यस संसारमा) नष्ट हुने खालका छन्।
18त्यसैले जब मृत्यु हुन्छ, तब केवल शरीर मात्र नष्ट हुन्छ, तर कर्मका बन्धनमा बाँधिएको आत्मा अन्यत्र जान्छ।
19ब्राह्मणले भने — हे श्रेष्ठ, हे कर्मको रहस्यका ज्ञाता, हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, आत्मा नित्य कसरी छ? म यो विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्छु।
20व्याधले भने — आत्मा मर्दैन, मृत्युमा त्यसले केवल आफ्नो निवास बदल्छ। जसले मूर्खतावश यो भन्छन् कि सम्पूर्ण प्राणी मर्छन्, तिनीहरू भ्रममा छन्। आत्मा केवल अर्को शरीरमा जान्छ र त्यसको यो निवास-परिवर्तन नै मृत्यु कहलाउँछ।
21मनुष्यलोकमा कसैले पनि अर्काको कर्मको फल भोग्दैन। मानिसले जे गर्छ, उसले निश्चय नै आफ्नै कर्मको फल भोग्छ, किनभने कर्मका परिणाम कहिल्यै नष्ट हुँदैनन्।
22धर्मात्माहरू महान् धर्मले सम्पन्न हुन्छन् र पापीहरू दुष्कर्मका कर्ता बन्छन्। मानिसहरूका कर्म तिनीहरूको पछि-पछि हिँड्छन् र तिनै (कर्मका फल)ले प्रभावित भई तिनीहरू पुनः जन्म लिन्छन्।
23ब्राह्मणले भने — आत्माले जन्म किन लिन्छ र त्यो पापी अथवा धर्मात्मा कसरी बन्छ? हे श्रेष्ठ, त्यो कुनै पापी अथवा धर्मात्मा पुरुषको कसरी हुन्छ?
24व्याधले भने — यो रहस्य प्रजननको विषयसँग सम्बन्धित छ, तर म तपाईंलाई यसको संक्षेपमा वर्णन गर्नेछु। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आत्मा आफ्नो सञ्चित कर्मभारसहित पुनः जन्म लिन्छ — पुण्यात्माहरू पुण्यात्माहरूमा र पापात्माहरू पापात्माहरूमा।
25(केवल) पुण्य कर्म गरेबाट त्यसले देवताहरूको अवस्था प्राप्त गर्छ। शुभ र अशुभ (कर्म)को मिश्रणले त्यसले मानिसको अवस्था प्राप्त गर्छ। विषयभोग तथा त्यस्तै दूषित प्रवृत्तिमा लिप्त भएबाट त्यो पशु-योनिमा जन्म लिन्छ र पाप कर्मले त्यो नरकमा जान्छ।
26जन्म, मृत्यु र जराका क्लेशले पीडित मानिस आफ्नै (पूर्वजन्मका) कर्मका दुष्परिणामले यहाँ (पृथ्वीमा) सड्न विवश छ।
27नरकबाट हुँदै तथा हजारौँ विविध जन्मबाट हुँदै हाम्रा आत्माहरू आफ्नै कर्मका बन्धनमा बाँधिएर (अनन्त कालसम्म) भौँतारिइरहन्छन्।
28प्राणीहरू आफ्नै कर्मले परलोकमा दुःखी हुन्छन् र ती दुःखको परिणामस्वरूप तिनीहरू (पुनः) पशु-योनिमा जन्म लिन्छन्।
29तब तिनीहरू फेरि कर्मको नयाँ सञ्चय गर्छन् र परिणामस्वरूप तिनीहरूले फेरि दुःख भोग्नुपर्छ, जसरी अपथ्य भोजन गर्ने रोगीले भोग्नुपर्छ।
30यद्यपि तिनीहरू यसरी दुःखले पीडित छन्, तथापि तिनीहरू आफूलाई (अत्यन्त) सुखी र सम्पन्न ठान्छन्; र परिणामस्वरूप तिनीहरूका (कर्मका) बन्धन खुकुला हुँदैनन् र यसरी नयाँ कर्म फेरि उत्पन्न हुन्छ।
31नाना दुःखले पीडित भई तिनीहरू यस संसारमा चक्रझैँ घुमिरहन्छन्। यदि तिनीहरूले आफ्ना (कर्मका) बन्धन काटिदिऊन् र यदि तिनीहरूले आफ्ना कर्मले आफूलाई शुद्ध पारून्,
32यदि तिनीहरूले तप गरून् र धार्मिक ध्यानको अभ्यास गरून् भने, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मानिसहरूले आफ्ना यी कर्मले आनन्दमय लोक प्राप्त गर्न सक्छन्।
33आफ्ना (कर्मका) बन्धन काटेर र आफ्नो कर्म शुद्ध पारेर मानिसहरूले ती आनन्दमय लोक प्राप्त गर्छन् जहाँ दुःखको नाम पनि छैन।
34जुन पापी मानिस दुर्व्यसनमा लिप्त छ, उसले आफ्नो अधर्मको मार्गको अन्त कहिल्यै पाउँदैन। त्यसैले हामीले त्यही गर्नुपर्छ जुन धर्ममय छ र त्यसबाट विरत रहनुपर्छ जुन पापमय छ।
35जसले कृतज्ञताले भरिएको र द्वेषरहित हृदयले शुभ कर्म गर्ने प्रयत्न गर्छन्, तिनीहरूले धन, धर्म, सुख र स्वर्ग प्राप्त गर्छन्।
36जो पापबाट मुक्त छन्, जो बुद्धिमान्, क्षमाशील, धर्मात्मा र जितेन्द्रिय छन्, तिनीहरूले यस लोकमा तथा परलोकमा पनि निरन्तर आनन्द भोग्छन्।
37हे ब्राह्मण, मानिसले सत्पुरुषहरूको धर्मको मापदण्डको अनुसरण गर्नुपर्छ; र आफ्ना कर्ममा उसले धर्मात्माहरूको उदाहरणको अनुकरण गर्नुपर्छ। त्यस्ता धर्मात्मा पुरुष छन् जो पवित्र शास्त्रका ज्ञाता र सम्पूर्ण धर्ममा निष्णात छन्। मानिसको उचित कर्तव्य आफ्नै उचित वृत्तिको पालन गर्नुमा छ; त्यसो हुँदा यी वृत्तिहरू कहिल्यै मिश्रित र अस्तव्यस्त हुँदैनन्।
38बुद्धिमान् मानिसले धर्ममा आनन्द पाउँछ र धर्मले नै जीवन बिताउँछ। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्यस्तो मानिसले यसरी आर्जन गरेको धर्मको धनले त्यस बिरुवा (विशेष धर्म)को जरा सिँच्छ जसमा उसलाई सबभन्दा बढी धर्म देखिन्छ। धर्मात्मा मानिसले यसरी आचरण गर्छ र उसको मन यसरी शान्त हुन्छ।
39ऊ यस लोकमा आफ्ना मित्रहरूसँग प्रसन्न रहन्छ र परलोकमा पनि सुख भोग्छ। हे श्रेष्ठ, जान्नुहोस्, धर्मात्मा पुरुषहरूले सबैमाथि आधिपत्य प्राप्त गर्छन् र आफ्नो इच्छाअनुसार रूप, रस, शब्द र स्पर्श (को सुख) पाउँछन्। हे ब्राह्मण, (ज्ञानी) मानिस धर्मका फलले सन्तुष्ट हुँदैन।
40त्यसबाट सन्तुष्ट नभई ऊ आध्यात्मिक ज्ञानको प्रकाशले सुख र दुःखप्रति उदासीन हुन्छ; सांसारिक दोषले उसलाई प्रभावित पार्न सक्दैनन्। आफ्नै स्वतन्त्र इच्छाले ऊ सम्पूर्ण सांसारिक प्रयोजनप्रति उदासीन हुन्छ, तर धर्मको त्याग गर्दैन। सम्पूर्ण सांसारिक वस्तुलाई क्षणभंगुर देखेर ऊ सबै कुरा त्याग्ने प्रयत्न गर्छ र संयोगमा भर नपरी मोक्षको प्राप्तिका उपाय खोज्छ। यसरी उसले सम्पूर्ण सांसारिक प्रयोजनको त्याग गर्छ र सम्पूर्ण पापबाट टाढा रहन्छ।
41यसरी ऊ धर्मात्मा बन्छ र यसरी उसले अन्ततः मोक्ष प्राप्त गर्छ। मोक्ष प्राप्त गर्न तार (ध्यान) नै प्रधान साधन हो; त्याग र क्षमा त्यसका जरा हुन्।
42यही उपायले उसले आफ्ना सम्पूर्ण इच्छित वस्तु प्राप्त गर्छ। आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पारेर तथा सत्य र क्षमाद्वारा, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उसले ब्रह्मको परम अवस्था प्राप्त गर्छ।
43ब्राह्मणले भने — हे सम्पूर्ण धर्मात्मा र व्रतनिष्ठ पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, तपाईं इन्द्रियको चर्चा गर्नुहुन्छ; ती के हुन्? तिनलाई कसरी वशमा पार्न सकिन्छ? तिनलाई वशमा पार्नाले के लाभ छ? त्यसो गर्नाले प्राणीले के फल प्राप्त गर्छ? म यी सबै विषयबारे उत्सुकतापूर्वक जान्न चाहन्छु।