ब्राह्मण और व्याध का संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 207
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच चिन्तयित्वा तदाश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तमशेषतः। विनिन्दन् स स्वमात्मानमागस्कृत इवाबभौ॥
2चिन्तयानः स्वधर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत्। श्रद्दधानेन वै भाव्यं गच्छामि मिथिलामहम्॥
3कृतात्मा धर्मवित् तस्यां व्याधो निवसते किला तं गच्छाम्यहमद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम्॥
4इति संचित्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः। बलाकाप्रत्ययेनासौ धयश्च वचनैः शुभैः॥ सम्प्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः।
5अतिक्रामनरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि चा॥ ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम्। धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववती शुभाम्॥
6गोपुराट्टालकवती हर्म्यप्राकारशोभनाम्। प्रविश्य नगरी रम्यां विमानैर्बहुभिर्युताम्॥
7पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम्। अश्वै रथैस्तथा नागैर्योधैश्च बहुभिर्युताम्॥
8हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम्। सोऽपश्यद् बहुवृत्तान्तां ब्राह्मण: समतिक्रमन्॥
9धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः। अपश्यत् तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम्॥
10मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम्। आकुलत्वाच्च क्रेतृणामेकान्ते संस्थितो द्विजः॥
11स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा सम्भ्रमोत्थितः। आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्तदर्शने॥
12व्याध उवाच अभिवादये त्वां भगवन् स्वागतं ते द्विजोत्तम्। अहं व्याधो हि भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम्॥
13एकपल्या यदुक्तोऽसि गच्छ त्वं मिथिलामिति। जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थं त्वमिहागतः॥
14श्रुत्वा च तस्य तद् वाक्यं स विप्रो भृशविस्मितः द्वितीयमिदमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः॥
15अदेशस्थं हि ते स्थानमिति व्याधोऽब्रवीदिदम्। गृहं गच्छाव भगवन् यदि ते रोचतेऽनघ॥
16मार्कण्डेय उवाच बाढमित्येव तं विप्रो हृष्टो वनचमब्रवीत्। अचतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहं प्रति॥
17प्रविश्य च गृहं रम्यमासनेनाभिपूजितः। अर्येण च स वै तेन व्याधेन द्विजसत्तमः॥
18ततः सुखोपविष्टस्तं व्याधं वचनमब्रवीत्। कर्मैतद् वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे। अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा॥
19व्याध उवाच कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं परम्। वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज॥
20विधात्रा विहित पूर्वं कर्म स्वमनुपालयन्। प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषेऽहं द्विजोत्तम॥
21सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च। देवतातिथिभृत्यानामवशिष्टेन वर्तये॥
22न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गर्हे बलवत्तरम्। कृतमन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम॥
23कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम्। दण्डनीतिस्त्रयी विद्या तेन लोको भवत्युत॥
24कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः। ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा॥
25राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः। विकर्माणश्च ये केचित् तान् युनक्ति स्वकर्मसु॥
26भेतव्यं हि सदा राज्ञः प्रजानामधिपा हि ते। वारयन्ति विकर्मस्थं नृपा मृगमिवेषुभिः॥
27जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते। स्वकर्मनिरता वर्णाश्चत्वारोऽपि द्विजोत्तम॥
28स एष जनको राजा दुर्वृत्तमपि चेत् सुतम्। दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम्।२९॥
29सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति। श्रीश्च राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम॥
30राजानो हि स्वधर्मेण श्रियमिच्छन्ति भूयसीम्। सर्वेषामेव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत॥
31परेण हि हतान् ब्रह्मन् वराहमहिषानहम्। न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदात्वहम्॥
32न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्यहम्। सदोपवासी च तथा नक्तभोजी सदा द्विज॥
33अशीलश्चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान्। प्राणिहिंसारतश्चापि भवते धार्मिकः पुनः॥
34व्यभिचारानरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान्। अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते ततः प्रजाः॥
35भेरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास्तथैव च। क्लीबाश्चान्धाश्च बधिरा जायन्तेऽत्युच्चलोचनाः॥
36पार्थिवानामधर्मत्वात् प्रजानामभवः सदा। स एष राजा जनकः प्रजा धर्मेण पश्यति॥
37अनुगृहणन् प्रजाः सर्वा स्वधर्मनिरताः सदा। ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः॥ सर्वान् सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्यहम्।
38ये जीवन्ति स्वधर्मेण संयुञ्जन्ति च पार्थिवाः॥ न किंचिदुपजीवन्ति दान्ता उत्थानशीलिनः।
39शक्त्यानदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता॥ यथार्ह प्रति पूजा च सर्वभूतेषु वै सदा। त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गुणास्तिष्ठन्ति पूरुषे॥
40मृषा वादं परिहरेत् कुर्यात् प्रियमयाचितः। न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद् धर्ममुत्सृजेत्॥
41प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्। न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत्॥
42कर्म चेत्किंचिदन्यत् स्यादितरन्न तदाचरेत्। यत् कल्याणमभिध्यायेत् तत्रात्मानं नियोजयेत्॥
43न पापे प्रतिपाप: स्यात् साधुरेव सदा भवेत्। आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति॥
44कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुवत्। न धर्मोऽस्तीति मन्वानाः शुचीनवहसन्ति ये॥ अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः। महादृतिरिवाघ्मातः पापो भवति नित्यदा॥
45मूढानामवलिप्तानामसारं भावितं भवेत्। दर्शयत्यन्तरात्मा तं दिवा रूपमिवांशुमान्॥
46न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया। अपि चेह श्रिया हीनः कृतविद्यः प्रकाशते॥
47अब्रुवन् कस्यचिनिन्दामात्मपूजामवर्णयन्। न कश्चिद् गुणसम्पन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते॥
48विकर्मणा तप्यमानः पापाद् विपरिमुच्यते। न तत् कुर्यां पुनरिति द्वितीयात् परिमुच्यते॥
49कर्मणा येन तेनेह पापाद् द्विजवरोत्तमा एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन् धर्मेषु प्रतिदृश्यते॥
50पापान्यबुद्धवेह पुरा कृतानि प्राग् धर्मशीलोऽपि विहन्ति पश्चात्। धर्मो राजन् नुदते पूरुषाणां यत् कुर्वते पापमिह प्रमादात्॥
51पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः। तं तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तर पूरुषः॥
52चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः। वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः॥
53पापं चेत् पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते। मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रेणेव चन्द्रमाः॥
54यथाऽऽदित्यः समुद्यन् वै तमः पूर्वं व्यपोहति। एवं कल्याणमातिष्ठन् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
55पापानां विद्ध्यधिष्ठान् लोभमेव द्विजोत्तम। लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः॥
56अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः। तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः। सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः॥
57मार्कण्डेय उवाच स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधमपृच्छत। शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम॥
58एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतां वर। त्वत्तो महामते व्याध तद् ब्रवीहि यथातथम्॥
59व्याध उवाच यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम। पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु सर्वदा॥
60कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम्। धर्ममित्येव संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसम्मताः॥
61न तेषां विद्यतेऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम्। आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम्॥
62गुरुशुश्रूषणां सत्यमक्रोधो दानमेव च। एतच्चतुष्टयं ब्रह्मन् शिष्टाचारेषु नित्यदा॥
63शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः। यामयं लभते वृत्तिं सा न शक्या हतोऽन्यथा॥
64वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः। दमस्योपनिषत् त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा॥
65ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः। अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते॥
66ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः। धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः॥
67नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः। उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः॥
68नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् क्रूरान् पापमतौ स्थितान्। त्यज तान् ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च॥
69कामलोभग्रहाकी) पञ्चेन्द्रियजला नदीम्। नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संत॥
70क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान्। शिष्टाचारे भवेत् साधू रागः शुक्लेव वाससि।॥
71अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतिहतं परम्। अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः। सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः॥
72सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम्। आचारश्च सतां धर्मः संतश्चाचारलक्षणाः॥
73यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते। पापात्मा क्रोधकामादीन् दोषानापनोत्यनात्मवान्॥
74आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः। अनाचारस्त्वधर्मेति एतच्छिष्टानुशासनम्॥
75अक्रुद्ध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहकारमत्सराः। ऋजवः शमसम्पन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते॥
76विद्यवृद्धाः शुतयो वृत्तवन्तो मनस्विनः। गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत॥
77तेषामहीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्। स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं सम्प्रणश्यति॥
78तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्। धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्ग यान्ति मनीषिणः॥
79आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः। श्रुतवृत्तोपसम्पन्नाः सन्तः स्वर्गनिवासिनः॥
80वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः। शिष्टाचारश्च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्।
81धारणं चापि विद्यानां तीर्थानामवगाहनम्॥ क्षमा सत्यार्जवं शौचं सतामाचारदर्शनम्।
82सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा॥ परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः।
83शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये॥ विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसम्मताः। न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः॥ सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश्च सत्पथे।
84दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः॥ सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः। सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसम्मताः॥
85दानशिष्टाः सुखाँल्लोकानाप्नुवन्तीह च श्रियम्। पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः॥ अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्त: सद्भिः समागताः। लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्ममात्महितानि च॥
86एवं सन्तो वर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः। अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यमथार्जवम्॥ अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः। धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः॥ अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसाक्षिणः।
87त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां व्रतमनुत्तमम्॥ न चैव दुह्येद् दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत्।
88सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः॥ गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्मपन्थानमुत्तमम्। शिष्टाचाराः महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः॥
89अनसूया क्षमा शान्तिः संतोष: प्रियवादिता। कामक्रोधपरित्याग: शिष्टाचारनिषेवणम्॥ कर्म च श्रुतसम्पन्नं सतां मार्गमनुत्तमम्।
90शिष्टाचार निषेवन्ते नित्यं धर्ममनुव्रताः॥ प्रज्ञाप्रासादमारुह्य मुच्यन्ते महतो भयात्। प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम॥ अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम।
91एतत् ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। शिष्टाचारगुणं ब्रह्मन् पुरस्कृत्य द्विजर्षभ॥
अंग्रेज़ी
1Markandeya said : Continuously meditating upon that wonder, which the woman had told and reproaching himself very often, he appeared as if he was a criminal.
2Thus meditating upon the fine way of virtue, he said, I should, indeed, respectfully agree to her speech; and, therefore, go at once to Mithila.
3Surely there lives in that city a fowler, who possess a soul under complete control and who also is thoroughly versed in the principles of morality. This day I will go to him, who possesses wealth of asceticism in order to ask him about the principles of morality.
4Thus meditating in his mind and relying upon the statement of the woman, which was ensured by her knowledge of the death of the female crane, as also by her happy discourse bearing upon the principles of virtue, he (Kaushika), being filled with curiosity.
5(He) departed to Mithila and crossed over forests, villages and cities. Then at last he came to Mithila, which was governed by king Janaka. The city was decorated with the flags hoisted by men of various creeds. It was echoed with the sound of sacrifices and festive celebrations. Also the city looked most beautiful.
6Having entered that beautiful city, he saw that it was adorned with magnificent porches, buildings and splendid palaces, and protected on all sides by lofty walls and also filled with numberless cars.
7The city was traversed by several broad roads, lined with innumerable shops. It was also covered over with innumerable horses, cars, elephants and warriors.
8The Brahmana saw the town full of men, who were enjoying health and cheer and were always engaged in the celebration of festivities; as also he saw there various other things.
9Having entered the city, he searched after the virtuous Fowler. Some regenerate persons pointed out to him the place, where he repaired and saw the Fowler seated in the midst of a butcher's yard.
10The twice-born person stood at a distant corner; for the fowler, devoted to asceticism, was then selling venison and the flesh of the buffalo; and a large number of buyers gathered round him in right earnest.
11Understanding that the twice-born one had come to him, he (fowler) suddenly got up from his seat and went to the place, where the Brahmana was standing in seclusion.
12The Fowler said: O virtuous one, O foremost of the regenerate ones, I salute you. You are welcome! I am the fowler. Indeed, be you happy! Command me what I will do for you.
13The words, that a woman told to you, viz., you go to Mithila, are all known to me. I know also with what object you have come here.
14Hearing these words of his, the Brahmana became greatly astonished. The regenerate person went on meditating-Oh! this is the second marvel!
15The fowler then addressed the Brahmana, saying-Indeed, you are now staying at a place, that is not at all proper for you. O holy one, O faultless one, should you like, let us go to my own abode.
16Markandeya said : The Brahmana, highly gratified, addressed him, saying, "So be it". Making the Brahmana proceed before him, he (fowler) departed towards his own abode.
17Having entered his beautiful abode, he honoured him with a seat. Accepting the water that was given to him for washing the feet and face, the foremost of the regenerate ones.
18Seated himself at his ease. Thereupon he addressed the fowler, saying, "It appears to me that this business is not really suitable to you. O father, I greatly regret that you should adopt such a dishonourable profession",
19The Fowler said: This profession belongs to my race; and it has descended to me from my father and grandfather. O twice-born one, do not be sorry for the reason of my adopting the profession that belongs to my own family.
20Fulfilling the duties of my own trade, to which I am already destined by the creator, I carefully devote myself, O best of the regenerate ones, to the service of my superiors as well as the old men.
21I always speak the truth; and I never envy other persons. As also I give away to the best of my power; and live upon what is left after the service of the gods, the guests and my own dependents.
22I never speak evil of anything; neither I hate anything, however great. O best of the twiceborn persons, the actions done in the past existence always follow the doer.
23In this world the chief professions of men are agriculture, the rearing of cows and trade. But in the next world, the acquaintance in ethics and the three special branches of knowledge (the three Vedas) prove most conducive.
24Service of other three classes has been the fixed duty of the Shudra. Agriculture has been fixed for the Vaishyas; and fighting has been ordained for the Kshatriyas. The vow of Brahmacharya, devotion, repetition of the mantras and truthfulness are always to be observed by the Brahmanas.
25The king should govern, in accordance with the dictates of virtue, the subjects, who always stick to their fixed profession. He should also appoint men to their own profession, who have really fallen from it.
26The king should always be feared by his subjects; because he is their lord. The kings, again, should check their subject, who has gone away from his fixed profession, even as they restrain the deer by the arrows.
27O twice-born sage, O best of the Brahmanas, there is none here in the kingdom of king Janaka, who has fallen from his ordained duties. In fact, all the four classes strictly follow their respective duties.
28Janaka is such a king that, even if his son be a cruel and a criminal one, he puts him under punishment. But he never inflicts penalty upon the virtuous.
29With the assistance of the spies appointed by him, he casts a virtuous look upon all things. O best of the regenerate ones, prosperity, kingdom and the power of inflicting punishment rest with the Kshatriyas.
30Indeed, the kings, practising their own special virtues, crave for immense prosperity. In fact, the king is the preserver of all the four classes.
31O regenerate one, I never slay the hogs and buffaloes myself. They are slain by others. O twice-born sage, only I always sell their flesh afterwards.
32I never eat flesh myself. Really I have an intercourse with my wife during her season. O twice-born one, I always fast during the day and eat only during the night.
33A person, being born bad, may be of good character. Again, he may turn out virtuous, even if he be a slayer of animals by birth or profession.
34Virtue diminishes in strength on account of the misconduct of the kings, and sin becomes predominant. Thereon the subjects grow less.
35Then also the formidable monsters, dwarfs and those, who have crooked backs and wide heads and those, who have lost the power of procreation, the dead and blind persons as also those, who have their eye-sight paralysed, begin to take birth.
36In consequence of the criminality of the rulers of the earth, the subjects undergo continuous harms. But Janaka is such a monarch, that he looks upon his subjects with virtuous eyes.
37He is ever kind to all his subjects, who perform their fixed duties. As for myself, those who praise me or those men who blame me, all of them I satisfy with deeds well done.
38But those kings, who lead their lives in the strict observance of their duties and are ever busy (in the performance of honest deeds) and who can bear austerity and possess smartness and promptitude, never depend upon anything for their support.
39Giving away food incessantly to the best of one's power, patience and firm belief in virtue, necessary regard for all creatures always, these virtues are present only in that person, who has wholly abandoned the world (the worldly pleasures); but in none else.
40One should do away with falsehood. He should render good to all without being asked. He should never forsake virtue out of lust or anger or malice.
41One should not express unnatural joy at good fortune or succumb under calamities. He should not grow dispirited, when overpowered by poverty or forsake his virtue when so overpowered.
42If on a certain occasion one commits a wrong, he should not commit it again. One should direct his soul to what contributes to the happiness of others.
43There should be no wrong over wrong; rather one should deal honestly. The sinful person, who desires to commit a crime, is slain by himself.
44By committing a crime one becomes wicked and dishonest. Those who consider that there is no virtue or those, who laugh at the pure and good, these vicious men undoubtedly find decay in the long run. The wicked person daily grows flatulent, even as the leather bag inflated with wind.
45The ideas of those, who are destitute of all sensibilities and who also are most worldly, are worthless. The inner soul points him out (as a fool), even as the sun discovers all features during the day.
46The fool cannot shine in this world only by praising himself. Rather the learned man, even if he be dirty and anointed, shines gloriously in this world.
47He never speaks ill of any one; nor does he utter his own praise. No person is found on earth, who shines with all the excellent qualities.
48The person, who repents for his sins, is freed from them. If one declares that he would not commit the sin again, he is delivered from committing a second one.
49O best and foremost of the Brahmanas, he may also be saved from sin by the performance of any one of the ordained acts. O Brahmana, this is Shruti, which may be referred to as one this relating to virtue.
50A person, who was formerly virtuous, having committed sins out of ignorance, can destroy those sins afterwards. O monarch, the virtue of persons shines again (drives off all sins), if sins are committed out of mistake.
51After having committed a sin, one should consider that he is no longer a man. The gods behold his sin, as also the monitor that is within him.
52The person, who with piety and without detestation, hides the faults of the honest, like holes in his own garment surely desires to provide for the means of salvation.
53After having committed the sin, if a person really seeks salvation, he is delivered from all his sins, even as the moon looks bright after it has come out of the clouds.
54Thus seeking salvation, a man is freed from all his sins, even as the sun, upon rising, displays its lustre after it has driven off all darkness.
55O best of the twice-born ones, do you know that temptation forms the ground-work of all sins. Men, that are destitute of enough of knowledge, having been given to temptation, commit sins.
56Sinful persons hide themselves under the guise of virtue, even as the wells remain undiscovered on account of the grasses growing over and covering them. The selfcontrol, which they seem to possess, their holiness, their speeches regarding virtue, all these are witnessed in them. But good behaviours are hardly found in them.
57Markandeya said : Indeed, that greatly wise Brahmana asked the virtuous flower, saying, "O foremost of men, how shall I know the the virtuous behaviours?"
58O best of virtuous persons, you are blessed! I desire to hear this from you. O lofty-minded one, O Fowler, tell me the details of it truly.
59The Fowler said : O foremost of the regenerate ones, sacrifice, gift, austerity, the study of the Vedas and truthfulness, these five holy things are always noticed. in . virtuous conduct. over
60Having control desires, anger, haughtiness, avarice and wickedness, those who take pleasure in virtue because it is virtue, are, in the opinion of the honest and wise, really reckoned to be virtuous.
61Those persons who perform sacrifices and are ever devoted to the study of Vedas, have no behaviours other than what are practised by the virtuous. Indeed good behaviours form the second attribute of the pious.
62O Brahmana, rendering services to the superiors, truthfulness, worthlessness and gift, these four are ever present in those, who are really virtuous.
63Once can wholly obtain credit by directing the heart towards virtuous behaviours. This he gains only be practising the above four; Otherwise to gain this becomes impossible.
64Truth constitutes the essence of the Vedas. Control over passions constitutes the essence of truth. And self-denial (refraining from the worldly enjoyments) forms the essence of selfcontrol. These attributes are always present in a virtuous conduct.
65Those persons, who, being intelligent and full of delusions, hate these virtues, surely tread in the sinful path. The men who follow them fall in the abyss of decay.
66They, who are virtuous and are devoted to the observance of the vows, to the Shrutis and to self-denial; and they who have ascended the paths of virtue and are engaged in speaking truth and observing virtues;
67They, who are endued with the virtuous behaviours; they, who follow the orders of the preceptors; and they, who minutely observe the import of the scriptures, obtain the highest intelligence.
68Forsake the atheists, who are notorious, wicked and always entertain cruel ideas. Take shelter under knowledge and always worship those, that are virtuous.
69By means of the boat of endurance you cross over that river, which is replete with such creatures as the desires and temptations. Its waters are the fine senses and the shoals found therein are the successive births.
70As great is virtue or as it consists in the practice of intelligence and yoga, it looks very beautiful, when acquired and added to a virtuous behaviour, like the dye on a white garment.
71Absence of malice and truthfulness are most beneficial to all creatures. Absence of malice constitutes the chief virtue, which, again, is founded upon truth. Indeed, all our desirabilities find their scope, when they are all based upon truth.
72Truth is the supreme virtue, which is specially adopted by the the pious. Good behaviour forms the peculiar virtue of the honest and the wise. Those, that are holy, possess good conduct.
73Every creature frames principles of his own according to his inherent tendency. The vicious man, who can not restrain his own self, becomes subject to these vices, viz., desires, wrath and others.
74It is an immortal maxim that justice constitutes virtue. The virtuous say that evil behaviours constitute sin.
75Those men are reckoned to be virtuous, who never show wrath, pride or haughtiness and malice or whose conduct is ever marked by simplicity and quiet due.
76Those again, are said to possess virtuous conduct, who carefully follow the rites laid down in the three Vedas; who are holy; who possess piety and sacred character; who serve the superiors; and who also have the power of restraining the self.
77The actions and behaviours of those great men are difficult of acquisition. The sins of those men, who are made pure by means of their own actions, die out of themselves.
78This pious behaviour is most wonderful, ancient, inchangeable and eternal. The wise men's who with sanctity lead a virtuous life secure heaven.
79The holy men, who are atheists, as also who are unaustentatious and who are respectful towards the degenerate persons and who, again, are familiar with the holy rites, are deserved to live in heaven.
80The explanation of virtue is threefold. The first is called the supreme virtue, which is inculcated in the Vedas. The second is what is laid down in Dharmashastras. The third is called the honest behaviour, which is observed by the pious.
81Crossing over (the ocean of) knowledge, the performance of ablutions in the places of pilgrimage, forgiveness, truthfulness, simplicity, sacredness are the characteristics of virtuous conduct.
82Those who, are king to all creatures and who are never malignant and who never speak ill of anybody, are always dear to the twice-born ones.
83Who are familiar with the results of good or evil actions, are reckoned by the wise to be virtuous. Again, those who are just and virtuous and well disposed towards all and who are honest and have obtained heaven, who possess sacred characters and constantly tread in the path of virtue.
84Who are liberal in gifts and unselfish, who show favour to the distressed and who are revered by all, who possess the wealth of knowledge, who are devotees and who are kind to all creatures, are virtuous according to the honest and wise.
85The persons, who are charitable, secure prosperity in this world and abodes of happiness, in the next. The virtuous men, if approached and solicited by the honest and wise, give away alms to them with the best of his power, even at the denial of the comforts of his wife and dependents. Looking to their own interest and having an eye upon virtue and the ways of the world.
86The men, who thus practise virtue, obtain the greatest amount of virtue through eternal ages. Persons, who possess the attributes of truthfulness, abstention from injuring others, modestly and simplicity and who are not malicious and proud, who are mild and selfsacrificing, who have self-control and forbearance, intelligence and patience, who are kind towards all creatures and who are free from desires and malice, are said to be the witnesses of the world.
87These three are reckoned to constitute the highest way of the pious, viz., a man must not offend anybody. He must be charitable. Also he must speak the truth always. Those great men of highest virtue.
88Who are kind on all occasions and who are filled with compassion, obtain the greatest contentment and ascend the superior path of virtue; and whose acquisition of virtue is most certain.
89Harmlessness, forgiveness, peacefulness, contentment, agreeable speech, giving away passions and excitements, the service of the virtuous characters and actions performed in accordance with the dictates of the Shastra constitute the superior path of the honest and the wise.
90Those who constantly follow the path of virtue and daily worship the virtuous, can ascend the palace of knowledge. It is they only who are freed from that greatest terror (rebirth). O best of Brahmanas, it is they only who have the power of observing the several aspects of human nature.
91O foremost of Brahmanas I have thus related to you all about the virtuous as well as the vicious, behaviours according to my own knowledge or as I have heard on the matter. O Brahmana, O foremost of the twice-born ones, I have done justice to the subject of virtuous conduct, which I had introduced.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — उस स्त्री ने जो आश्चर्य की बात कही थी, उस पर निरन्तर मनन करते हुए और बार-बार अपने आपको धिक्कारते हुए वे ऐसे प्रतीत होते थे मानो कोई अपराधी हों।
2इस प्रकार धर्म के सूक्ष्म मार्ग पर मनन करते हुए उन्होंने कहा — "मुझे वास्तव में आदरपूर्वक उसके वचन स्वीकार करने चाहिए; और इसलिए तत्काल मिथिला जाना चाहिए।
3निश्चय ही उस नगरी में एक व्याध रहता है, जिसकी आत्मा पूर्णतः संयत है और जो धर्म के सिद्धान्तों में भी पूर्णरूपेण निपुण है। आज मैं उस तपोधन के पास धर्म के सिद्धान्तों के विषय में पूछने के लिए जाऊँगा।"
4इस प्रकार मन में मनन करते हुए और उस स्त्री के कथन पर भरोसा करते हुए — जिसकी विश्वसनीयता बगुली की मृत्यु के उसके ज्ञान से तथा धर्म के सिद्धान्तों पर उसके सुखद प्रवचन से सिद्ध हो चुकी थी — वे (कौशिक) कौतूहल से भर उठे।
5वे मिथिला को चल पड़े और वनों, ग्रामों तथा नगरों को पार करते गए। तब अन्ततः वे मिथिला पहुँचे, जिस पर राजा जनक का शासन था। वह नगरी नाना सम्प्रदायों के लोगों द्वारा फहराई गई पताकाओं से सजी थी। वह यज्ञों और उत्सवों की ध्वनि से गूँज रही थी। और वह नगरी परम सुन्दर भी दिखती थी।
6उस सुन्दर नगरी में प्रवेश करके उन्होंने देखा कि वह भव्य तोरणों, भवनों और शोभायमान प्रासादों से सुशोभित थी, चारों ओर से ऊँची प्राचीरों से सुरक्षित थी और असंख्य रथों से भरी थी।
7उस नगरी में अनेक चौड़े मार्ग थे, जिनके दोनों ओर असंख्य दुकानें थीं। वह असंख्य अश्वों, रथों, हाथियों और योद्धाओं से भी भरी थी।
8उन ब्राह्मण ने उस नगर को ऐसे मनुष्यों से भरा देखा जो स्वस्थ और प्रसन्न थे तथा सदा उत्सवों के आयोजन में लगे रहते थे; और उन्होंने वहाँ नाना प्रकार की अन्य वस्तुएँ भी देखीं।
9नगरी में प्रवेश करके उन्होंने उस धर्मात्मा व्याध को खोजा। कुछ द्विजों ने उन्हें वह स्थान बताया, जहाँ जाकर उन्होंने उस व्याध को एक कसाई के आँगन के बीच बैठा देखा।
10वे द्विज कुछ दूर एक कोने में खड़े रहे; क्योंकि तप में अनुरक्त वह व्याध उस समय मृगमांस और भैंसे का मांस बेच रहा था; और बड़ी संख्या में क्रेता उसके चारों ओर उत्सुकता से जुटे थे।
11यह जानकर कि वे द्विज उसके पास आए हैं, वह (व्याध) सहसा अपने आसन से उठा और उस स्थान पर गया जहाँ वे ब्राह्मण एकान्त में खड़े थे।
12व्याध ने कहा — हे धर्मात्मन्! हे द्विजश्रेष्ठ! मैं आपको प्रणाम करता हूँ। आपका स्वागत है! मैं वही व्याध हूँ। आप सुखी रहें! आदेश दीजिए कि मैं आपके लिए क्या करूँ।
13एक स्त्री ने आपसे जो वचन कहे — अर्थात् "आप मिथिला जाइए" — वे सब मुझे ज्ञात हैं। मैं यह भी जानता हूँ कि आप किस प्रयोजन से यहाँ आए हैं।
14उसके ये वचन सुनकर वे ब्राह्मण अत्यन्त विस्मित हुए। वे द्विज मन ही मन सोचते रहे — "अहो! यह तो दूसरा आश्चर्य है!"
15तब व्याध ने ब्राह्मण से कहा — "वास्तव में आप इस समय ऐसे स्थान पर खड़े हैं जो आपके लिए सर्वथा अनुचित है। हे पुण्यात्मन्! हे निर्दोष! यदि आपको रुचे तो हम मेरे घर चलें।"
16मार्कण्डेय ने कहा — अत्यन्त प्रसन्न होकर उन ब्राह्मण ने उससे कहा — "ऐसा ही हो।" ब्राह्मण को अपने आगे चलाकर वह (व्याध) अपने घर की ओर चल पड़ा।
17अपने सुन्दर घर में प्रवेश करके उसने उन्हें आसन देकर सम्मानित किया। चरण और मुख धोने के लिए दिया गया जल स्वीकार करके वे द्विजश्रेष्ठ
18सुखपूर्वक आसन पर बैठ गए। तब उन्होंने व्याध से कहा — "मुझे प्रतीत होता है कि यह व्यवसाय वास्तव में तुम्हारे योग्य नहीं है। हे तात! मुझे बड़ा खेद है कि तुमने ऐसा निन्दनीय व्यवसाय अपनाया।"
19व्याध ने कहा — यह व्यवसाय मेरे कुल का है; और यह मुझे मेरे पिता और पितामह से प्राप्त हुआ है। हे द्विज! अपने ही कुल के व्यवसाय को अपनाने के कारण मेरे लिए खेद न कीजिए।
20विधाता ने मुझे जिस वृत्ति के लिए पहले से ही नियत किया है, उसके कर्तव्यों का पालन करते हुए, हे द्विजश्रेष्ठ, मैं सावधानीपूर्वक अपने गुरुजनों तथा वृद्धों की सेवा में लगा रहता हूँ।
21मैं सदा सत्य बोलता हूँ; और कभी दूसरों से ईर्ष्या नहीं करता। तथा अपनी सामर्थ्य भर दान देता हूँ; और देवताओं, अतिथियों तथा अपने आश्रितों की सेवा के पश्चात् जो शेष रहता है, उसी पर निर्वाह करता हूँ।
22मैं किसी वस्तु की निन्दा नहीं करता; न किसी से घृणा करता हूँ, चाहे वह कितनी ही बड़ी क्यों न हो। हे द्विजश्रेष्ठ! पूर्वजन्म में किए गए कर्म सदा कर्ता का अनुसरण करते हैं।
23इस लोक में मनुष्यों के प्रधान व्यवसाय कृषि, गोपालन और वाणिज्य हैं। किन्तु परलोक में नीति का ज्ञान और तीन विशेष विद्याशाखाएँ (तीनों वेद) सर्वाधिक सहायक सिद्ध होती हैं।
24अन्य तीन वर्णों की सेवा शूद्र का नियत कर्तव्य है। वैश्यों के लिए कृषि नियत है; और क्षत्रियों के लिए युद्ध विहित है। ब्रह्मचर्य व्रत, भक्ति, मन्त्रजप और सत्य — इनका पालन ब्राह्मणों को सदा करना चाहिए।
25राजा को धर्म के विधान के अनुसार उस प्रजा का शासन करना चाहिए जो सदा अपने नियत व्यवसाय पर टिकी रहती है। उसे उन मनुष्यों को भी अपने व्यवसाय पर पुनः नियुक्त करना चाहिए जो वास्तव में उससे च्युत हो गए हैं।
26राजा से उसकी प्रजा को सदा भय रहना चाहिए; क्योंकि वह उनका स्वामी है। और राजाओं को अपनी उस प्रजा को रोकना चाहिए जो अपने नियत व्यवसाय से हट गई हो, वैसे ही जैसे वे बाणों से मृगों को रोकते हैं।
27हे द्विजर्षे! हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! राजा जनक के राज्य में यहाँ कोई ऐसा नहीं है जो अपने विहित कर्तव्यों से च्युत हुआ हो। वस्तुतः चारों वर्ण अपने-अपने कर्तव्यों का कठोरता से पालन करते हैं।
28जनक ऐसे राजा हैं कि यदि उनका पुत्र भी क्रूर और अपराधी हो, तो वे उसे दण्ड देते हैं। किन्तु वे धर्मात्माओं को कभी दण्डित नहीं करते।
29अपने द्वारा नियुक्त चरों की सहायता से वे समस्त वस्तुओं पर धर्मपूर्ण दृष्टि रखते हैं। हे द्विजश्रेष्ठ! समृद्धि, राज्य और दण्ड देने की शक्ति क्षत्रियों में ही निहित है।
30वास्तव में राजा अपने विशेष धर्मों का पालन करते हुए महती समृद्धि की कामना करते हैं। वस्तुतः राजा ही चारों वर्णों का रक्षक है।
31हे द्विज! मैं स्वयं कभी सूअरों और भैंसों का वध नहीं करता। उनका वध दूसरे करते हैं। हे द्विजर्षे! मैं तो बाद में केवल उनका मांस बेचता हूँ।
32मैं स्वयं कभी मांस नहीं खाता। मैं अपनी पत्नी से केवल ऋतुकाल में ही समागम करता हूँ। हे द्विज! मैं सदा दिन में उपवास रखता हूँ और केवल रात्रि में ही भोजन करता हूँ।
33कोई व्यक्ति नीच कुल में जन्म लेकर भी सदाचारी हो सकता है। और वह धर्मात्मा भी सिद्ध हो सकता है, चाहे वह जन्म या व्यवसाय से पशुओं का वध करने वाला ही क्यों न हो।
34राजाओं के दुराचरण के कारण धर्म का बल क्षीण होता है और पाप प्रबल हो जाता है। तब प्रजा घटने लगती है।
35तब भयंकर विकृत प्राणी, वामन, तथा टेढ़ी पीठ और चौड़े सिर वाले, और वे जो सन्तानोत्पत्ति की शक्ति खो चुके हैं, मृत तथा अन्धे मनुष्य, और वे भी जिनकी दृष्टि निष्क्रिय हो गई है — जन्म लेने लगते हैं।
36पृथ्वी के शासकों के अपराध के परिणामस्वरूप प्रजा को निरन्तर हानि उठानी पड़ती है। किन्तु जनक ऐसे नरेश हैं कि वे अपनी प्रजा को धर्मपूर्ण दृष्टि से देखते हैं।
37वे अपनी उस समस्त प्रजा पर सदा कृपालु रहते हैं जो अपने नियत कर्तव्यों का पालन करती है। रही मेरी बात — जो मेरी प्रशंसा करते हैं अथवा जो मुझे दोष देते हैं, उन सबको मैं सुकर्मों से ही सन्तुष्ट करता हूँ।
38किन्तु वे राजा, जो अपने कर्तव्यों के कठोर पालन में जीवन बिताते हैं और सदा (सत्कर्मों के अनुष्ठान में) व्यस्त रहते हैं तथा जो तप सह सकते हैं और चातुर्य एवं तत्परता से युक्त हैं, वे अपने भरण-पोषण के लिए किसी पर निर्भर नहीं रहते।
39अपनी सामर्थ्य भर निरन्तर अन्नदान, धैर्य और धर्म में दृढ़ विश्वास, तथा समस्त प्राणियों के प्रति सदा आवश्यक आदर — ये गुण केवल उसी व्यक्ति में होते हैं जिसने संसार (सांसारिक सुखों) का पूर्णतः त्याग कर दिया है; और किसी में नहीं।
40मनुष्य को असत्य का परित्याग करना चाहिए। उसे बिना माँगे ही सबका हित करना चाहिए। उसे काम, क्रोध अथवा द्वेष के वश होकर कभी धर्म नहीं त्यागना चाहिए।
41मनुष्य को सौभाग्य पर अस्वाभाविक हर्ष प्रकट नहीं करना चाहिए, न विपत्तियों के आगे झुकना चाहिए। दरिद्रता से अभिभूत होने पर उसे न हतोत्साह होना चाहिए, न उस दशा में अपना धर्म त्यागना चाहिए।
42यदि किसी अवसर पर कोई अपराध कर बैठे, तो उसे वह पुनः नहीं करना चाहिए। मनुष्य को अपनी आत्मा उस ओर लगानी चाहिए जो दूसरों के सुख में योगदान करे।
43अपराध पर अपराध नहीं होना चाहिए; अपितु मनुष्य को ईमानदारी से व्यवहार करना चाहिए। जो पापी अपराध करने की इच्छा रखता है, वह स्वयं ही अपना वध कर लेता है।
44अपराध करके मनुष्य दुष्ट और कपटी बन जाता है। जो यह मानते हैं कि धर्म है ही नहीं, अथवा जो पवित्र और सज्जन पुरुषों पर हँसते हैं, ऐसे दुष्ट लोग अन्ततः निःसन्देह क्षय को प्राप्त होते हैं। दुष्ट पुरुष प्रतिदिन उसी प्रकार फूलता जाता है जैसे वायु से भरी चमड़े की मशक।
45जो समस्त विवेक से रहित हैं और जो अत्यन्त सांसारिक हैं, उनके विचार निरर्थक होते हैं। अन्तरात्मा उसे (मूर्ख के रूप में) प्रकट कर देती है, वैसे ही जैसे सूर्य दिन में समस्त आकृतियाँ प्रकट कर देता है।
46मूर्ख केवल अपनी प्रशंसा करके इस लोक में शोभा नहीं पा सकता। अपितु विद्वान् पुरुष, चाहे वह मलिन और धूलधूसरित ही क्यों न हो, इस लोक में यशपूर्वक शोभा पाता है।
47वह न किसी की निन्दा करता है; न अपनी प्रशंसा करता है। पृथ्वी पर ऐसा कोई नहीं मिलता जो समस्त उत्तम गुणों से शोभित हो।
48जो व्यक्ति अपने पापों पर पश्चात्ताप करता है, वह उनसे मुक्त हो जाता है। यदि कोई घोषित करे कि वह पुनः वह पाप नहीं करेगा, तो वह दूसरा पाप करने से बच जाता है।
49हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! वह विहित कर्मों में से किसी एक के अनुष्ठान से भी पाप से बच सकता है। हे ब्राह्मण! यह श्रुति है, जिसे धर्म से सम्बन्धित प्रमाण के रूप में उद्धृत किया जा सकता है।
50जो व्यक्ति पहले धर्मात्मा था और अज्ञानवश पाप कर बैठा, वह बाद में उन पापों का नाश कर सकता है। हे राजन्! यदि पाप भूल से किए गए हों, तो मनुष्यों का धर्म पुनः प्रकाशित हो उठता है (और समस्त पापों को दूर कर देता है)।
51पाप कर लेने के पश्चात् मनुष्य को यह विचार करना चाहिए कि वह अब मनुष्य नहीं रहा। देवता उसका पाप देखते हैं, और वह अन्तर्यामी भी जो उसके भीतर है।
52जो व्यक्ति श्रद्धापूर्वक और बिना घृणा के सज्जनों के दोषों को अपने ही वस्त्र के छिद्रों की भाँति ढक देता है, वह निश्चय ही मोक्ष के साधन जुटाना चाहता है।
53पाप कर लेने के पश्चात् यदि कोई व्यक्ति वास्तव में मोक्ष खोजता है, तो वह अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है, वैसे ही जैसे मेघों से निकल आने पर चन्द्रमा उज्ज्वल दिखाई देता है।
54इस प्रकार मोक्ष खोजते हुए मनुष्य अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है, वैसे ही जैसे सूर्य उदय होकर समस्त अन्धकार दूर कर देने के पश्चात् अपनी आभा प्रकट करता है।
55हे द्विजश्रेष्ठ! जानिए कि लोभ ही समस्त पापों का मूल है। जो मनुष्य पर्याप्त ज्ञान से रहित हैं, वे लोभ के वश होकर पाप करते हैं।
56पापी पुरुष धर्म का आवरण ओढ़कर छिप जाते हैं, वैसे ही जैसे ऊपर उगी घास से ढके हुए कुएँ अनदेखे रह जाते हैं। उनका दिखने वाला आत्मसंयम, उनकी पवित्रता, धर्म के विषय में उनके प्रवचन — ये सब उनमें देखे जाते हैं। किन्तु सदाचार उनमें कठिनाई से ही मिलता है।
57मार्कण्डेय ने कहा — तब उन परम बुद्धिमान् ब्राह्मण ने उस धर्मात्मा व्याध से पूछा — "हे नरश्रेष्ठ! मैं सदाचार को कैसे जानूँ?"
58हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ! तुम धन्य हो! मैं यह तुमसे सुनना चाहता हूँ। हे महामते! हे व्याध! मुझे इसका विवरण यथार्थतः बताओ।
59व्याध ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ! यज्ञ, दान, तप, वेदाध्ययन और सत्य — ये पाँच पवित्र वस्तुएँ सदाचार में सदा दिखाई देती हैं।
60काम, क्रोध, अभिमान, लोभ और दुष्टता पर संयम रखते हुए जो धर्म में इसलिए आनन्द पाते हैं कि वह धर्म है, वे ही सज्जनों और मनीषियों के मत में वास्तव में धर्मात्मा गिने जाते हैं।
61जो पुरुष यज्ञ करते हैं और सदा वेदाध्ययन में अनुरक्त रहते हैं, उनका आचरण वही होता है जो धर्मात्माओं द्वारा अपनाया जाता है, अन्य नहीं। वस्तुतः सदाचार पुण्यात्माओं का द्वितीय लक्षण है।
62हे ब्राह्मण! गुरुजनों की सेवा, सत्य, निरभिमानता और दान — ये चार उनमें सदा विद्यमान रहते हैं जो वास्तव में धर्मात्मा हैं।
63मनुष्य हृदय को सदाचार की ओर लगाकर ही पूर्ण यश प्राप्त कर सकता है। यह उसे केवल उपर्युक्त चारों के अभ्यास से मिलता है; अन्यथा इसे पाना असम्भव हो जाता है।
64सत्य वेदों का सार है। इन्द्रियसंयम सत्य का सार है। और त्याग (सांसारिक भोगों से विरति) आत्मसंयम का सार है। ये लक्षण सदाचार में सदा विद्यमान रहते हैं।
65जो पुरुष बुद्धिमान् होकर भी मोह से भरे हुए इन गुणों से द्वेष करते हैं, वे निश्चय ही पाप के मार्ग पर चलते हैं। जो मनुष्य उनका अनुसरण करते हैं, वे क्षय के गर्त में गिरते हैं।
66जो धर्मात्मा हैं और व्रतों के पालन में, श्रुतियों में तथा त्याग में अनुरक्त हैं; और जो धर्म के मार्गों पर आरूढ़ हो चुके हैं तथा सत्य बोलने और धर्म का पालन करने में लगे हैं;
67जो सदाचार से युक्त हैं; जो गुरुजनों के आदेशों का पालन करते हैं; और जो शास्त्रों के तात्पर्य का सूक्ष्मता से अनुसरण करते हैं — वे सर्वोच्च बुद्धि प्राप्त करते हैं।
68उन नास्तिकों का परित्याग कीजिए जो कुख्यात, दुष्ट हैं और सदा क्रूर विचार रखते हैं। ज्ञान की शरण लीजिए और सदा उनकी उपासना कीजिए जो धर्मात्मा हैं।
69धैर्य की नौका से आप उस नदी को पार कीजिए, जो कामनाओं और लोभ रूपी जीवों से भरी है। उसका जल सूक्ष्म इन्द्रियाँ हैं और उसमें पाई जाने वाली भँवरें क्रमिक जन्म हैं।
70धर्म जितना महान् है, अथवा जितना वह बुद्धि और योग के अभ्यास में निहित है, वह तब अत्यन्त सुन्दर दिखता है जब उसे प्राप्त करके सदाचार में जोड़ दिया जाए — जैसे श्वेत वस्त्र पर रंग।
71अद्वेष और सत्य समस्त प्राणियों के लिए परम हितकर हैं। अद्वेष ही प्रधान धर्म है, जो पुनः सत्य पर प्रतिष्ठित है। वस्तुतः हमारी समस्त कामनाएँ तभी सार्थक होती हैं जब वे सब सत्य पर आधारित हों।
72सत्य ही परम धर्म है, जिसे पुण्यात्मा विशेष रूप से अपनाते हैं। सदाचार सज्जनों और मनीषियों का विशेष धर्म है। जो पवित्र हैं, वे ही सदाचार से युक्त होते हैं।
73प्रत्येक प्राणी अपनी स्वाभाविक प्रवृत्ति के अनुसार अपने ही सिद्धान्त गढ़ लेता है। जो दुष्ट पुरुष अपने आपको संयत नहीं कर सकता, वह इन दोषों के वश हो जाता है — अर्थात् काम, क्रोध और अन्य।
74यह अमर सूक्ति है कि न्याय ही धर्म है। धर्मात्मा कहते हैं कि दुराचार ही पाप है।
75वे मनुष्य धर्मात्मा गिने जाते हैं जो कभी क्रोध, गर्व, अभिमान अथवा द्वेष नहीं दिखाते, अथवा जिनका आचरण सदा सरलता और यथोचित शान्ति से चिह्नित रहता है।
76और वे सदाचारी कहे जाते हैं जो तीनों वेदों में विहित कर्मों का सावधानी से पालन करते हैं; जो पवित्र हैं; जो श्रद्धा और पवित्र चरित्र से युक्त हैं; जो गुरुजनों की सेवा करते हैं; और जिनमें आत्मसंयम की शक्ति भी है।
77उन महापुरुषों के कर्म और आचरण दुर्लभ हैं। जो मनुष्य अपने ही कर्मों से पवित्र बन जाते हैं, उनके पाप स्वयं ही नष्ट हो जाते हैं।
78यह पवित्र आचरण परम अद्भुत, प्राचीन, अपरिवर्तनीय और सनातन है। जो मनीषी पवित्रता के साथ धर्ममय जीवन बिताते हैं, वे स्वर्ग प्राप्त करते हैं।
79वे पुण्यात्मा पुरुष, जो नास्तिक नहीं हैं, तथा जो निरहंकार हैं और जो पतित जनों के प्रति भी आदरशील हैं, और जो पुनः पवित्र कर्मों से परिचित हैं, वे स्वर्ग में निवास के योग्य होते हैं।
80धर्म की व्याख्या तीन प्रकार की है। पहली परम धर्म कहलाती है, जो वेदों में उपदिष्ट है। दूसरी वह है जो धर्मशास्त्रों में विहित है। तीसरी सदाचार कहलाती है, जिसका पालन पुण्यात्मा करते हैं।
81ज्ञान (के समुद्र) को पार करना, तीर्थस्थानों में स्नान करना, क्षमा, सत्य, सरलता और पवित्रता — ये सदाचार के लक्षण हैं।
82जो समस्त प्राणियों पर दयालु हैं और जो कभी द्वेषी नहीं होते तथा जो कभी किसी की निन्दा नहीं करते, वे द्विजों को सदा प्रिय होते हैं।
83जो शुभ अथवा अशुभ कर्मों के फलों से परिचित हैं, वे मनीषियों द्वारा धर्मात्मा गिने जाते हैं। और वे भी, जो न्यायी और धर्मात्मा हैं तथा सबके प्रति सद्भाव रखते हैं, जो सज्जन हैं और जिन्होंने स्वर्ग प्राप्त कर लिया है, जो पवित्र चरित्र से युक्त हैं और निरन्तर धर्म के मार्ग पर चलते हैं;
84जो दान में उदार और निःस्वार्थ हैं, जो दुःखियों पर अनुग्रह करते हैं और जिनका सब आदर करते हैं, जो ज्ञान के धनी हैं, जो भक्त हैं और जो समस्त प्राणियों पर दयालु हैं — वे सज्जनों और मनीषियों के मत में धर्मात्मा हैं।
85जो दानशील हैं, वे इस लोक में समृद्धि और परलोक में सुख के धाम प्राप्त करते हैं। धर्मात्मा पुरुष, यदि सज्जन और मनीषी उनके पास जाकर याचना करें, तो अपनी सामर्थ्य भर उन्हें दान देते हैं — चाहे इसके लिए अपनी पत्नी और आश्रितों के सुखों में कटौती ही क्यों न करनी पड़े — अपने हित पर दृष्टि रखते हुए तथा धर्म और लोकाचार को भी ध्यान में रखते हुए।
86जो मनुष्य इस प्रकार धर्म का आचरण करते हैं, वे युगों तक सर्वाधिक धर्म प्राप्त करते हैं। जो पुरुष सत्य, अहिंसा, विनय और सरलता के गुणों से युक्त हैं और जो द्वेषी तथा अभिमानी नहीं हैं, जो मृदु और त्यागशील हैं, जिनमें आत्मसंयम और सहनशीलता, बुद्धि और धैर्य है, जो समस्त प्राणियों पर दयालु हैं और जो कामनाओं तथा द्वेष से मुक्त हैं — वे जगत् के साक्षी कहे जाते हैं।
87ये तीन ही पुण्यात्माओं का सर्वोच्च मार्ग माने जाते हैं — अर्थात् मनुष्य को किसी का अपकार नहीं करना चाहिए; उसे दानशील होना चाहिए; और उसे सदा सत्य बोलना चाहिए। परम धर्म वाले वे महापुरुष,
88जो सब अवसरों पर दयालु हैं और जो करुणा से भरे हैं, वे परम सन्तोष प्राप्त करते हैं और धर्म के श्रेष्ठ मार्ग पर आरूढ़ होते हैं; और उनका धर्म का अर्जन सर्वथा निश्चित है।
89अहिंसा, क्षमा, शान्ति, सन्तोष, प्रिय वचन, वासनाओं और आवेगों का त्याग, धर्मात्माओं की सेवा तथा शास्त्र के विधान के अनुसार किए गए कर्म — ये सज्जनों और मनीषियों का श्रेष्ठ मार्ग हैं।
90जो निरन्तर धर्म के मार्ग पर चलते हैं और प्रतिदिन धर्मात्माओं की उपासना करते हैं, वे ज्ञान के प्रासाद पर आरूढ़ हो सकते हैं। वे ही उस महान् भय (पुनर्जन्म) से मुक्त होते हैं। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! वे ही मानव-स्वभाव के विविध पक्षों को देख पाने की शक्ति रखते हैं।
91हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! इस प्रकार मैंने अपने ज्ञान के अनुसार अथवा जैसा मैंने इस विषय में सुना है, वैसा सदाचार तथा दुराचार — दोनों के विषय में आपको सब कुछ सुना दिया। हे ब्राह्मण! हे द्विजश्रेष्ठ! सदाचार का जो विषय मैंने आरम्भ किया था, उसके साथ मैंने न्याय कर दिया।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — त्यस स्त्रीले जुन आश्चर्यको कुरा भनेकी थिइन्, त्यसमाथि निरन्तर मनन गर्दै र पटक-पटक आफैँलाई धिक्कार्दै उनी यस्तो देखिन्थे मानौँ कोही अपराधी हुन्।
2यसरी धर्मको सूक्ष्म मार्गमाथि मनन गर्दै उनले भने — "मैले वास्तवमै आदरपूर्वक उनका वचन स्वीकार गर्नुपर्छ; र त्यसैले तत्कालै मिथिला जानुपर्छ।
3निश्चय नै त्यस नगरीमा एउटा व्याध बस्छ, जसको आत्मा पूर्ण रूपमा संयत छ र जो धर्मका सिद्धान्तमा पनि पूर्ण रूपले निपुण छ। आज म त्यस तपोधनकहाँ धर्मका सिद्धान्तको विषयमा सोध्न जानेछु।"
4यसरी मनमा मनन गर्दै र त्यस स्त्रीको कथनमा भरोसा गर्दै — जसको विश्वसनीयता बकुल्लीको मृत्युको उनको ज्ञानले तथा धर्मका सिद्धान्तमाथिको उनको सुखद प्रवचनले सिद्ध भइसकेको थियो — उनी (कौशिक) कौतूहलले भरिए।
5उनी मिथिलातिर लागे र वन, गाउँ तथा नगरहरू पार गर्दै गए। तब अन्ततः उनी मिथिला पुगे, जसमाथि राजा जनकको शासन थियो। त्यो नगरी नाना सम्प्रदायका मानिसहरूले फहराएका पताकाले सजिएको थियो। त्यो यज्ञ र उत्सवको ध्वनिले गुन्जिरहेको थियो। र त्यो नगरी परम सुन्दर पनि देखिन्थ्यो।
6त्यस सुन्दर नगरीमा प्रवेश गरेर उनले देखे कि त्यो भव्य तोरण, भवन र शोभायमान प्रासादले सुशोभित थियो, चारैतिरबाट अग्ला पर्खालले सुरक्षित थियो र असङ्ख्य रथले भरिएको थियो।
7त्यस नगरीमा अनेक चौडा मार्ग थिए, जसका दुवैतिर असङ्ख्य पसल थिए। त्यो असङ्ख्य घोडा, रथ, हात्ती र योद्धाहरूले पनि भरिएको थियो।
8ती ब्राह्मणले त्यस नगरलाई यस्ता मानिसहरूले भरिएको देखे जो स्वस्थ र प्रसन्न थिए तथा सधैँ उत्सवको आयोजनमा लागिरहन्थे; र उनले त्यहाँ नाना प्रकारका अन्य वस्तु पनि देखे।
9नगरीमा प्रवेश गरेर उनले त्यस धर्मात्मा व्याधलाई खोजे। केही द्विजहरूले उनलाई त्यो ठाउँ बताए, जहाँ गएर उनले त्यस व्याधलाई एउटा कसाईको आँगनको बीचमा बसेको देखे।
10ती द्विज केही टाढा एउटा कुनामा उभिइरहे; किनभने तपमा अनुरक्त त्यो व्याध त्यस बेला मृगमांस र भैँसीको मासु बेचिरहेको थियो; र ठूलो सङ्ख्यामा किन्नेहरू उसको वरिपरि उत्सुकतापूर्वक जम्मा भएका थिए।
11यो थाहा पाएर कि ती द्विज उसकहाँ आएका छन्, ऊ (व्याध) अकस्मात् आफ्नो आसनबाट उठ्यो र त्यस ठाउँमा गयो जहाँ ती ब्राह्मण एकान्तमा उभिएका थिए।
12व्याधले भने — हे धर्मात्मा! हे द्विजश्रेष्ठ! म तपाईंलाई प्रणाम गर्छु। तपाईंको स्वागत छ! म त्यही व्याध हुँ। तपाईं सुखी रहनुहोस्! आदेश दिनुहोस् कि म तपाईंका लागि के गरूँ।
13एउटी स्त्रीले तपाईंलाई जुन वचन भनिन् — अर्थात् "तपाईं मिथिला जानुहोस्" — ती सबै मलाई थाहा छ। म यो पनि जान्दछु कि तपाईं कुन प्रयोजनले यहाँ आउनुभएको छ।
14उसका यी वचन सुनेर ती ब्राह्मण अत्यन्त विस्मित भए। ती द्विज मनमनै सोच्दै रहे — "अहो! यो त दोस्रो आश्चर्य हो!"
15तब व्याधले ब्राह्मणलाई भने — "वास्तवमा तपाईं यस बेला यस्तो ठाउँमा उभिनुभएको छ जो तपाईंका लागि सर्वथा अनुचित छ। हे पुण्यात्मा! हे निर्दोष! यदि तपाईंलाई रुच्छ भने हामी मेरो घर जाऔँ।"
16मार्कण्डेयले भने — अत्यन्त प्रसन्न भई ती ब्राह्मणले उसलाई भने — "यस्तै होस्।" ब्राह्मणलाई आफ्नो अगाडि हिँडाएर ऊ (व्याध) आफ्नो घरतिर लाग्यो।
17आफ्नो सुन्दर घरमा प्रवेश गरेर उसले उनलाई आसन दिएर सम्मानित गर्यो। चरण र मुख धुनका लागि दिइएको जल स्वीकार गरी ती द्विजश्रेष्ठ
18सुखपूर्वक आसनमा बसे। तब उनले व्याधलाई भने — "मलाई लाग्छ कि यो व्यवसाय वास्तवमै तिम्रो योग्यको होइन। हे तात! मलाई ठूलो खेद छ कि तिमीले यस्तो निन्दनीय व्यवसाय अपनायौ।"
19व्याधले भने — यो व्यवसाय मेरो कुलको हो; र यो मलाई मेरा पिता र पितामहबाट प्राप्त भएको हो। हे द्विज! आफ्नै कुलको व्यवसाय अपनाएका कारण मेरा लागि खेद नगर्नुहोस्।
20विधाताले मलाई जुन वृत्तिका लागि पहिल्यै तोकेका छन्, त्यसका कर्तव्यको पालन गर्दै, हे द्विजश्रेष्ठ, म सावधानीपूर्वक आफ्ना गुरुजन तथा वृद्धहरूको सेवामा लागिरहन्छु।
21म सधैँ सत्य बोल्छु; र कहिल्यै अरूसँग ईर्ष्या गर्दिनँ। तथा आफ्नो सामर्थ्यभरि दान दिन्छु; र देवता, अतिथि तथा आफ्ना आश्रितहरूको सेवापछि जे बाँकी रहन्छ, त्यसैमा निर्वाह गर्छु।
22म कुनै वस्तुको निन्दा गर्दिनँ; न कसैलाई घृणा गर्छु, चाहे त्यो जति नै ठूलो किन नहोस्। हे द्विजश्रेष्ठ! पूर्वजन्ममा गरिएका कर्मले सधैँ कर्ताको अनुसरण गर्छन्।
23यस लोकमा मानिसका प्रधान व्यवसाय कृषि, गोपालन र वाणिज्य हुन्। तर परलोकमा नीतिको ज्ञान र तीन विशेष विद्याशाखा (तीनै वेद) सर्वाधिक सहायक सिद्ध हुन्छन्।
24अन्य तीन वर्णको सेवा शूद्रको तोकिएको कर्तव्य हो। वैश्यहरूका लागि कृषि तोकिएको छ; र क्षत्रियहरूका लागि युद्ध विहित छ। ब्रह्मचर्य व्रत, भक्ति, मन्त्रजप र सत्य — यिनको पालन ब्राह्मणहरूले सधैँ गर्नुपर्छ।
25राजाले धर्मको विधानअनुसार त्यस प्रजाको शासन गर्नुपर्छ जो सधैँ आफ्नो तोकिएको व्यवसायमा टिकिरहन्छ। उसले ती मानिसलाई पनि आफ्नो व्यवसायमा पुनः नियुक्त गर्नुपर्छ जो वास्तवमै त्यसबाट च्युत भएका छन्।
26राजासँग उसको प्रजालाई सधैँ भय रहनुपर्छ; किनभने ऊ तिनको स्वामी हो। र राजाहरूले आफ्नो त्यस प्रजालाई रोक्नुपर्छ जो आफ्नो तोकिएको व्यवसायबाट हटेको होस्, त्यसै गरी जसरी तिनले बाणले मृगलाई रोक्छन्।
27हे द्विजर्षि! हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! राजा जनकको राज्यमा यहाँ कोही यस्तो छैन जो आफ्ना विहित कर्तव्यबाट च्युत भएको होस्। वस्तुतः चारै वर्णले आ-आफ्ना कर्तव्यको कठोरतापूर्वक पालन गर्छन्।
28जनक यस्ता राजा हुन् कि यदि उनको पुत्र पनि क्रूर र अपराधी होस् भने, उनले उसलाई दण्ड दिन्छन्। तर उनले धर्मात्माहरूलाई कहिल्यै दण्डित गर्दैनन्।
29आफूले नियुक्त गरेका चरहरूको सहायताले उनले सम्पूर्ण वस्तुमाथि धर्मपूर्ण दृष्टि राख्छन्। हे द्विजश्रेष्ठ! समृद्धि, राज्य र दण्ड दिने शक्ति क्षत्रियहरूमै निहित छ।
30वास्तवमा राजाहरूले आफ्ना विशेष धर्मको पालन गर्दै महान् समृद्धिको कामना गर्छन्। वस्तुतः राजा नै चारै वर्णको रक्षक हो।
31हे द्विज! म आफैँ कहिल्यै सुँगुर र भैँसीको वध गर्दिनँ। तिनको वध अरूले गर्छन्। हे द्विजर्षि! म त पछि केवल तिनको मासु बेच्छु।
32म आफैँ कहिल्यै मासु खान्नँ। म आफ्नी पत्नीसँग केवल ऋतुकालमा मात्र समागम गर्छु। हे द्विज! म सधैँ दिनमा उपवास बस्छु र केवल रातमा मात्र भोजन गर्छु।
33कुनै व्यक्ति नीच कुलमा जन्मेर पनि सदाचारी हुन सक्छ। र ऊ धर्मात्मा पनि सिद्ध हुन सक्छ, चाहे ऊ जन्म वा व्यवसायले पशुहरूको वध गर्ने नै किन नहोस्।
34राजाहरूको दुराचरणका कारण धर्मको बल क्षीण हुन्छ र पाप प्रबल हुन्छ। तब प्रजा घट्न थाल्छ।
35तब भयङ्कर विकृत प्राणी, बामन, तथा बाङ्गो ढाड र चौडा टाउको भएका, र ती जसले सन्तानोत्पत्तिको शक्ति गुमाइसकेका छन्, मृत तथा अन्धा मानिस, र ती पनि जसको दृष्टि निष्क्रिय भइसकेको छ — जन्म लिन थाल्छन्।
36पृथ्वीका शासकहरूको अपराधको परिणामस्वरूप प्रजाले निरन्तर हानि बेहोर्नुपर्छ। तर जनक यस्ता नरेश हुन् कि उनले आफ्नो प्रजालाई धर्मपूर्ण दृष्टिले हेर्छन्।
37उनी आफ्ना त्यस सम्पूर्ण प्रजामाथि सधैँ कृपालु रहन्छन् जसले आफ्ना तोकिएका कर्तव्यको पालन गर्छ। रह्यो मेरो कुरा — जसले मेरो प्रशंसा गर्छन् अथवा जसले मलाई दोष दिन्छन्, ती सबैलाई म सुकर्मले नै सन्तुष्ट पार्छु।
38तर ती राजा, जो आफ्ना कर्तव्यको कठोर पालनमा जीवन बिताउँछन् र सधैँ (सत्कर्मको अनुष्ठानमा) व्यस्त रहन्छन् तथा जसले तप सहन सक्छन् र चातुर्य एवं तत्परताले युक्त छन्, तिनी आफ्नो भरणपोषणका लागि कसैमाथि निर्भर रहँदैनन्।
39आफ्नो सामर्थ्यभरि निरन्तर अन्नदान, धैर्य र धर्ममा दृढ विश्वास, तथा सम्पूर्ण प्राणीप्रति सधैँ आवश्यक आदर — यी गुण केवल त्यसै व्यक्तिमा हुन्छन् जसले संसार (सांसारिक सुख)को पूर्ण रूपमा त्याग गरिसकेको छ; र कसैमा हुँदैनन्।
40मानिसले असत्यको परित्याग गर्नुपर्छ। उसले नमागिकनै सबैको हित गर्नुपर्छ। उसले काम, क्रोध अथवा द्वेषको वशमा परी कहिल्यै धर्म त्याग्नुहुँदैन।
41मानिसले सौभाग्यमा अस्वाभाविक हर्ष प्रकट गर्नुहुँदैन, न विपत्तिका अगाडि झुक्नुपर्छ। दरिद्रताले अभिभूत हुँदा उसले न हतोत्साह हुनुपर्छ, न त्यस अवस्थामा आफ्नो धर्म त्याग्नुपर्छ।
42यदि कुनै अवसरमा कसैले अपराध गर्यो भने, उसले त्यो पुनः गर्नुहुँदैन। मानिसले आफ्नो आत्मा त्यसतिर लगाउनुपर्छ जसले अरूको सुखमा योगदान गरोस्।
43अपराधमाथि अपराध हुनुहुँदैन; बरु मानिसले इमानदारीले व्यवहार गर्नुपर्छ। जुन पापीले अपराध गर्ने इच्छा राख्छ, उसले आफैँ आफ्नो वध गर्छ।
44अपराध गरेर मानिस दुष्ट र कपटी बन्छ। जसले यो मान्छन् कि धर्म छँदै छैन, अथवा जो पवित्र र सज्जन पुरुषहरूमाथि हाँस्छन्, यस्ता दुष्ट मानिस अन्ततः निस्सन्देह क्षयलाई प्राप्त हुन्छन्। दुष्ट पुरुष प्रत्येक दिन त्यसै गरी फुल्दै जान्छ जसरी वायुले भरिएको छालाको मशक।
45जो सम्पूर्ण विवेकबाट रहित छन् र जो अत्यन्त सांसारिक छन्, तिनका विचार निरर्थक हुन्छन्। अन्तरात्माले उसलाई (मूर्खका रूपमा) प्रकट गरिदिन्छ, त्यसै गरी जसरी सूर्यले दिनमा सम्पूर्ण आकृति प्रकट गरिदिन्छ।
46मूर्खले केवल आफ्नो प्रशंसा गरेर यस लोकमा शोभा पाउन सक्दैन। बरु विद्वान् पुरुष, चाहे ऊ मलिन र धूलोले भरिएकै किन नहोस्, यस लोकमा यशपूर्वक शोभा पाउँछ।
47ऊ न कसैको निन्दा गर्छ; न आफ्नो प्रशंसा गर्छ। पृथ्वीमा यस्तो कोही भेटिँदैन जो सम्पूर्ण उत्तम गुणले शोभित होस्।
48जुन व्यक्तिले आफ्ना पापमाथि पश्चात्ताप गर्छ, ऊ तीबाट मुक्त हुन्छ। यदि कसैले घोषणा गर्यो कि ऊ पुनः त्यो पाप गर्नेछैन भने, ऊ दोस्रो पाप गर्नबाट बच्छ।
49हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! ऊ विहित कर्ममध्ये कुनै एकको अनुष्ठानले पनि पापबाट बच्न सक्छ। हे ब्राह्मण! यो श्रुति हो, जसलाई धर्मसम्बन्धी प्रमाणका रूपमा उद्धृत गर्न सकिन्छ।
50जुन व्यक्ति पहिले धर्मात्मा थियो र अज्ञानवश पाप गर्यो, उसले पछि ती पापको नाश गर्न सक्छ। हे राजन्! यदि पाप भूलले गरिएका हुन् भने, मानिसको धर्म पुनः प्रकाशित हुन्छ (र सम्पूर्ण पाप हटाइदिन्छ)।
51पाप गरिसकेपछि मानिसले यो विचार गर्नुपर्छ कि ऊ अब मानिस रहेन। देवताहरूले उसको पाप देख्छन्, र त्यो अन्तर्यामीले पनि जो उसभित्र छ।
52जुन व्यक्तिले श्रद्धापूर्वक र घृणाबिना सज्जनहरूका दोषलाई आफ्नै वस्त्रका प्वालझैँ छोपिदिन्छ, उसले निश्चय नै मोक्षका साधन जुटाउन चाहन्छ।
53पाप गरिसकेपछि यदि कुनै व्यक्तिले वास्तवमै मोक्ष खोज्छ भने, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ, त्यसै गरी जसरी मेघबाट निस्केपछि चन्द्रमा उज्ज्वल देखिन्छ।
54यसरी मोक्ष खोज्दै मानिस आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ, त्यसै गरी जसरी सूर्य उदाएर सम्पूर्ण अन्धकार हटाएपछि आफ्नो आभा प्रकट गर्छ।
55हे द्विजश्रेष्ठ! जान्नुहोस् कि लोभ नै सम्पूर्ण पापको मूल हो। जुन मानिसहरू पर्याप्त ज्ञानबाट रहित छन्, तिनीहरू लोभको वशमा परी पाप गर्छन्।
56पापी पुरुषहरू धर्मको आवरण ओढेर लुक्छन्, त्यसै गरी जसरी माथि उम्रेको घाँसले छोपिएका इनार नदेखिई रहन्छन्। तिनको देखिने आत्मसंयम, तिनको पवित्रता, धर्मको विषयमा तिनका प्रवचन — यी सबै तिनमा देखिन्छन्। तर सदाचार तिनमा कठिनाइले मात्र भेटिन्छ।
57मार्कण्डेयले भने — तब ती परम बुद्धिमान् ब्राह्मणले त्यस धर्मात्मा व्याधलाई सोधे — "हे नरश्रेष्ठ! म सदाचारलाई कसरी जानूँ?"
58हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ! तिमी धन्य छौ! म यो तिमीबाट सुन्न चाहन्छु। हे महामति! हे व्याध! मलाई यसको विवरण यथार्थ रूपमा बताऊ।
59व्याधले भने — हे द्विजश्रेष्ठ! यज्ञ, दान, तप, वेदाध्ययन र सत्य — यी पाँच पवित्र वस्तु सदाचारमा सधैँ देखिन्छन्।
60काम, क्रोध, अभिमान, लोभ र दुष्टतामाथि संयम राख्दै जसले धर्ममा यसकारण आनन्द पाउँछन् कि त्यो धर्म हो, तिनै सज्जन र मनीषीहरूको मतमा वास्तवमै धर्मात्मा गनिन्छन्।
61जुन पुरुषहरूले यज्ञ गर्छन् र सधैँ वेदाध्ययनमा अनुरक्त रहन्छन्, तिनको आचरण त्यही हुन्छ जो धर्मात्माहरूले अपनाउँछन्, अरू होइन। वस्तुतः सदाचार पुण्यात्माहरूको द्वितीय लक्षण हो।
62हे ब्राह्मण! गुरुजनको सेवा, सत्य, निरभिमानता र दान — यी चार तिनमा सधैँ विद्यमान रहन्छन् जो वास्तवमै धर्मात्मा छन्।
63मानिसले हृदयलाई सदाचारतिर लगाएर नै पूर्ण यश प्राप्त गर्न सक्छ। यो उसलाई केवल माथि भनिएका चारैको अभ्यासले मिल्छ; अन्यथा यो पाउनु असम्भव हुन्छ।
64सत्य वेदको सार हो। इन्द्रियसंयम सत्यको सार हो। र त्याग (सांसारिक भोगबाट विरति) आत्मसंयमको सार हो। यी लक्षण सदाचारमा सधैँ विद्यमान रहन्छन्।
65जुन पुरुषहरू बुद्धिमान् भएर पनि मोहले भरिएर यी गुणसँग द्वेष गर्छन्, तिनीहरू निश्चय नै पापको मार्गमा हिँड्छन्। जुन मानिसहरूले तिनको अनुसरण गर्छन्, तिनीहरू क्षयको खाडलमा खस्छन्।
66जो धर्मात्मा छन् र व्रतको पालनमा, श्रुतिमा तथा त्यागमा अनुरक्त छन्; र जो धर्मका मार्गमा आरूढ भइसकेका छन् तथा सत्य बोल्न र धर्मको पालन गर्नमा लागेका छन्;
67जो सदाचारले युक्त छन्; जसले गुरुजनका आदेशको पालन गर्छन्; र जसले शास्त्रको तात्पर्यलाई सूक्ष्मतापूर्वक अनुसरण गर्छन् — तिनीहरूले सर्वोच्च बुद्धि प्राप्त गर्छन्।
68ती नास्तिकहरूको परित्याग गर्नुहोस् जो कुख्यात, दुष्ट छन् र सधैँ क्रूर विचार राख्छन्। ज्ञानको शरण लिनुहोस् र सधैँ तिनको उपासना गर्नुहोस् जो धर्मात्मा छन्।
69धैर्यको डुङ्गाले तपाईं त्यस नदीलाई पार गर्नुहोस्, जो कामना र लोभरूपी जीवहरूले भरिएको छ। त्यसको जल सूक्ष्म इन्द्रिय हुन् र त्यसमा भेटिने भूमरीहरू क्रमिक जन्म हुन्।
70धर्म जति महान् छ, अथवा जति त्यो बुद्धि र योगको अभ्यासमा निहित छ, त्यो तब अत्यन्त सुन्दर देखिन्छ जब त्यसलाई प्राप्त गरेर सदाचारमा जोडियोस् — जस्तै सेतो वस्त्रमा रङ।
71अद्वेष र सत्य सम्पूर्ण प्राणीका लागि परम हितकर छन्। अद्वेष नै प्रधान धर्म हो, जो पुनः सत्यमा प्रतिष्ठित छ। वस्तुतः हाम्रा सम्पूर्ण कामना तब मात्र सार्थक हुन्छन् जब ती सबै सत्यमा आधारित होऊन्।
72सत्य नै परम धर्म हो, जसलाई पुण्यात्माहरूले विशेष रूपले अपनाउँछन्। सदाचार सज्जन र मनीषीहरूको विशेष धर्म हो। जो पवित्र छन्, तिनै सदाचारले युक्त हुन्छन्।
73प्रत्येक प्राणीले आफ्नो स्वाभाविक प्रवृत्तिअनुसार आफ्नै सिद्धान्त बनाउँछ। जुन दुष्ट पुरुषले आफूलाई संयत गर्न सक्दैन, ऊ यी दोषको वशमा पर्छ — अर्थात् काम, क्रोध र अन्य।
74यो अमर सूक्ति हो कि न्याय नै धर्म हो। धर्मात्माहरू भन्छन् कि दुराचार नै पाप हो।
75ती मानिस धर्मात्मा गनिन्छन् जसले कहिल्यै क्रोध, गर्व, अभिमान अथवा द्वेष देखाउँदैनन्, अथवा जसको आचरण सधैँ सरलता र यथोचित शान्तिले चिह्नित रहन्छ।
76र तिनीहरू सदाचारी भनिन्छन् जसले तीनै वेदमा विहित कर्मको सावधानीपूर्वक पालन गर्छन्; जो पवित्र छन्; जो श्रद्धा र पवित्र चरित्रले युक्त छन्; जसले गुरुजनको सेवा गर्छन्; र जसमा आत्मसंयमको शक्ति पनि छ।
77ती महापुरुषका कर्म र आचरण दुर्लभ छन्। जुन मानिसहरू आफ्नै कर्मले पवित्र बन्छन्, तिनका पाप आफैँ नष्ट हुन्छन्।
78यो पवित्र आचरण परम अद्भुत, प्राचीन, अपरिवर्तनीय र सनातन छ। जुन मनीषीहरूले पवित्रताका साथ धर्ममय जीवन बिताउँछन्, तिनीहरूले स्वर्ग प्राप्त गर्छन्।
79ती पुण्यात्मा पुरुष, जो नास्तिक होइनन्, तथा जो निरहङ्कार छन् र जो पतित जनप्रति पनि आदरशील छन्, र जो पुनः पवित्र कर्मसँग परिचित छन्, तिनीहरू स्वर्गमा निवासका योग्य हुन्छन्।
80धर्मको व्याख्या तीन प्रकारको छ। पहिलो परम धर्म भनिन्छ, जो वेदमा उपदिष्ट छ। दोस्रो त्यो हो जो धर्मशास्त्रमा विहित छ। तेस्रो सदाचार भनिन्छ, जसको पालन पुण्यात्माहरूले गर्छन्।
81ज्ञान (को समुद्र) पार गर्नु, तीर्थस्थानमा स्नान गर्नु, क्षमा, सत्य, सरलता र पवित्रता — यी सदाचारका लक्षण हुन्।
82जो सम्पूर्ण प्राणीमाथि दयालु छन् र जो कहिल्यै द्वेषी हुँदैनन् तथा जसले कहिल्यै कसैको निन्दा गर्दैनन्, तिनीहरू द्विजहरूलाई सधैँ प्रिय हुन्छन्।
83जो शुभ वा अशुभ कर्मका फलसँग परिचित छन्, तिनीहरू मनीषीहरूद्वारा धर्मात्मा गनिन्छन्। र तिनीहरू पनि, जो न्यायी र धर्मात्मा छन् तथा सबैप्रति सद्भाव राख्छन्, जो सज्जन छन् र जसले स्वर्ग प्राप्त गरिसकेका छन्, जो पवित्र चरित्रले युक्त छन् र निरन्तर धर्मको मार्गमा हिँड्छन्;
84जो दानमा उदार र निःस्वार्थ छन्, जसले दुःखीहरूमाथि अनुग्रह गर्छन् र जसको सबैले आदर गर्छन्, जो ज्ञानका धनी छन्, जो भक्त छन् र जो सम्पूर्ण प्राणीमाथि दयालु छन् — तिनीहरू सज्जन र मनीषीहरूको मतमा धर्मात्मा हुन्।
85जो दानशील छन्, तिनीहरूले यस लोकमा समृद्धि र परलोकमा सुखका धाम प्राप्त गर्छन्। धर्मात्मा पुरुषहरूले, यदि सज्जन र मनीषीहरू तिनीकहाँ गएर याचना गरून् भने, आफ्नो सामर्थ्यभरि तिनलाई दान दिन्छन् — चाहे यसका लागि आफ्नी पत्नी र आश्रितहरूका सुखमा कटौती नै किन गर्नुपरोस् — आफ्नो हितमाथि दृष्टि राख्दै तथा धर्म र लोकाचारलाई पनि ध्यानमा राख्दै।
86जुन मानिसहरूले यसरी धर्मको आचरण गर्छन्, तिनीहरूले युगौँसम्म सर्वाधिक धर्म प्राप्त गर्छन्। जुन पुरुषहरू सत्य, अहिंसा, विनय र सरलताका गुणले युक्त छन् र जो द्वेषी तथा अभिमानी छैनन्, जो मृदु र त्यागशील छन्, जसमा आत्मसंयम र सहनशीलता, बुद्धि र धैर्य छ, जो सम्पूर्ण प्राणीमाथि दयालु छन् र जो कामना तथा द्वेषबाट मुक्त छन् — तिनीहरू जगत्का साक्षी भनिन्छन्।
87यी तीन नै पुण्यात्माहरूको सर्वोच्च मार्ग मानिन्छन् — अर्थात् मानिसले कसैको अपकार गर्नुहुँदैन; उसले दानशील हुनुपर्छ; र उसले सधैँ सत्य बोल्नुपर्छ। परम धर्म भएका ती महापुरुष,
88जो सबै अवसरमा दयालु छन् र जो करुणाले भरिएका छन्, तिनीहरूले परम सन्तोष प्राप्त गर्छन् र धर्मको श्रेष्ठ मार्गमा आरूढ हुन्छन्; र तिनको धर्मको अर्जन सर्वथा निश्चित छ।
89अहिंसा, क्षमा, शान्ति, सन्तोष, प्रिय वचन, वासना र आवेगको त्याग, धर्मात्माहरूको सेवा तथा शास्त्रको विधानअनुसार गरिएका कर्म — यी सज्जन र मनीषीहरूको श्रेष्ठ मार्ग हुन्।
90जो निरन्तर धर्मको मार्गमा हिँड्छन् र प्रत्येक दिन धर्मात्माहरूको उपासना गर्छन्, तिनीहरू ज्ञानको प्रासादमा आरूढ हुन सक्छन्। तिनीहरू नै त्यस महान् भय (पुनर्जन्म)बाट मुक्त हुन्छन्। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! तिनीहरूसँग नै मानव-स्वभावका विविध पक्ष देख्न सक्ने शक्ति हुन्छ।
91हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! यसरी मैले आफ्नो ज्ञानअनुसार अथवा जस्तो मैले यस विषयमा सुनेको छु, त्यस्तै सदाचार तथा दुराचार — दुवैको विषयमा तपाईंलाई सबै सुनाइदिएँ। हे ब्राह्मण! हे द्विजश्रेष्ठ! सदाचारको जुन विषय मैले आरम्भ गरेको थिएँ, त्यससँग मैले न्याय गरिदिएँ।