धुन्धुमार की कथा
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 204
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच धुन्धुर्नाम महाराज तयोः पुत्रो महाद्युतिः। स तपोऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः॥
2अतिष्ठदेकपादेन कृशो धमनिसंततः। तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभुम्॥
3देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम्। अवध्योऽहं भवेयं च वर एष वृतो मया।॥
4एवं भवतु गच्छेति तमुवाच पितामहः। स एवमुक्तस्तत्पादौ मूर्धा स्पृश्य जगाम ह॥
5स तु धुन्धुर्वरं लब्वा महावीर्यपराक्रमः। अनुस्मरन् पितृवधं दुतं विष्णुमुपागमत्॥
6स तु देवान् सगन्धर्वान् जित्वा धुन्धुरमर्षणः। बबाध सर्वानसकृद् विष्णुं देवांश्च वै भृशम्॥
7समुद्रे बालुकापूर्णे उज्जालक इति स्मृते। आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ।॥ बाधते स्म परं शक्त्या तमुत्तकाश्रमं विभो। अन्तर्भूमिगतस्तत्र बालुकान्तर्हितस्तथा॥
8मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः। शेते लोकविनाशाय तपोबलमुपाश्रितः॥
9उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन् पावकार्चिषः। एतस्मिन्नेव काले तु राजा सबलवाहनः॥ उत्तङ्कविप्रसहितः : कुवलाश्वो महीपतिः। पुत्रैः सह महीपालः प्रययौ भरतर्षभ॥
10सहस्ररेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनः। कुवलाश्वो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम्॥
11तमाविशत् ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः। उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया।॥
12तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्। एष श्रीमानवध्योऽद्य धुन्धुमारो भविष्यति॥
13दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात् पर्यवारयन्। देवदुन्दुभयश्चापि नेदुः स्वयमनीरिताः॥
14शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः। विपांसुलां महीं कुर्वन् ववर्ष च सुरेश्वरः॥
15अन्तरिक्षे विमानादि देवतानां युधिष्ठिर। तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः॥
16कुवलाश्वस्य धुन्धोश्च युद्धकौतूहलान्विताः। देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन् महर्षयः॥
17नारायणेन कौरव्य तेजसाऽऽप्यायितस्तदा। स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतो दिशम्॥ अर्णवं खानयामास कुवलाश्वो महीपतिः।
18कुवलाश्वस्य पुत्रैश्च तस्मिन् वै बालुकार्णवे॥ सप्तभिर्दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः।
19आसीद् घोरं वपुस्तस्य बालुकान्तर्हितं महत्॥ दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ।
20ततो धुन्धुर्महाराज दिशमावृत्य पश्चिमाम्॥ सुप्तोऽभूद् राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः।
21कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितः॥ अभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैरपि। पट्टिशैः परियैः प्रासैः खङ्गैच विमलैः शितैः॥ स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः। क्रुद्धश्चाभक्षयत् तेषां शस्त्राणि विविधानि च।॥
22आस्याद् वमन् पावकं स संवर्तकसम तदा। तान् सर्वान् नृपतेः पुत्रानदहत् स्वेन तेजसा॥
23मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव। क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः॥ सगरस्यात्मजान् क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत्।
24तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम॥ तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णमिवापरम्। आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः॥
25तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः। तदापीय ततस्तेजो राजा वारिमयं नृप॥ योगी योगेन वछि च शमयामास वारिणा।
26ब्रह्मास्त्रेण च राजेन्द्र दैत्यं क्रूरपराक्रमम्॥ ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकभवाय वै। सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम्॥ सुरशत्रुममित्रघ्नं त्रैलोक्येश इवापरः।
27धुन्धोर्वधात् तदा राजा कुवलाश्वो महामनाः॥ धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्नाप्रतिरथोऽभवत्।
28प्रीतैश्च त्रिदशैः सर्वैमहर्षिसहितैस्तदा॥ वरं वृणीष्वेत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा। अतीव मुदितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्॥
29दद्यां वित्तं द्विजावयेभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः। सख्यं च विष्णुना मे स्याद् भूतेष्वद्रोह एव च॥
30धर्मे रतिश्च सततं स्वर्गे वासस्तथाक्षयः। तथास्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवः॥ ऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुक्तङ्केन च धीमता। सम्भाष्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृप॥
31देवा महर्षयश्चापि स्वानि स्थानानि भेजिरे। तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाभवन्॥
32दृढाश्वः कपिलाश्वश्च चन्द्राश्वश्चैव भारत। तेभ्यः परम्परा राजनिक्ष्वाकूणां महात्मनाम्॥ वंशस्य सुमहाभाग राज्ञाममिततेजसाम्।
33एवं स निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तम॥ धुन्धुर्नाम महादैत्यो मधुकैटभयोः सुतः। कुवलाश्वश्च नृपतिधुन्धुमार इति स्मृतः॥
34नाम्ना च गुणसंयुक्तस्तदाप्रभृति सोऽभवत्। एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा।
35इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णो:समनुकीर्तनम्॥ शृणुयाद् यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः। आयुष्मान् भूतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु। न च व्याधिभयं किंचित् प्राप्नोति विगतज्वरः॥
अंग्रेज़ी
1Markandeya said : great monarch, they (Madhu and Kaitabha) had a son, Dhundhu by name, who was most illustrious and possessed of immense power and energy; and who also observed severe asceticism.
2He remained for a time, standing on one leg; and became lean as the skeleton. Much pleased Brahmana granted him a boon, which he asked of the Lord in the following way:
3"Such a boon is asked by me, as will render me incapable of being killed by either the celestials, the Danavas the Yakshas or by the snakes, Gandharvas or Rakshasas.'
4The grandsire answered him, saying, "So be it and do you go away". Having been thus addressed, he touched his feet by his head and went away.
5The most courageous and energetic Dhundhu, too, speedily advanced to Vishnu, after gaining this boon and also recollecting the murder of his father (by that god). at
6The unconquerable Dhundhu first defeated all the celestials as well as the Gandharvas; and then he began to cruelly oppress the other celestials with Vishnu at their head.
7O foremost of the Bharata race, that wickedminded one came to a country where there was an ocean of sands, known by the name of Ujjalaka. O illustrious one, he, lying in an under-ground cave excavated in the bed of sands, greatly harassed the asylum of Uttanka.
8The fearfully powerful son of Madhu and Kaitabha, Dhundhu, laid himself there (in that cave), performing severe religious austerities, with a view to destroy the three worlds.
9While, at this time, he was taking his breath, resting very close to the asylum of the Uttanka, who was like the fire in effulgence, then O ruler of the earth, O foremost of the Bharata race, the great king Kuvalashva departed to that country with the Brahmanas, Uttanka and all his sons.
10The repressor of enemies, the ruler of men, Kuvalashva was accompanied by the most powerful sons, who were twenty-one thousand in number.
11Thereupon at the injunction of Uttanka, the omnipotent Lord Vishnu, imparted to him his own energy, with the object of doing good to the three worlds.
12When the haughty one was gone away, a loud noise was heard in the heaven, uttering the words-'this invincible hero will this day be the slayer of Dhundhu.'
13The celestials showered heaven-grown flowers upon him from the sky; as also the divine kettle-drums played spontaneously without cessation.
14While that intelligent one was proceeding onwards, cool breezes began to blow and showers were poured forth by the chief of the gods, making the earth free from dusts.
15O Yudhishthira, the cars of the gods were seen on the sky just when the great Asura, Dhundhu, was below the heaven.
16Propelled by curiosity the celestials with the Gandharvas, as well as the great sages, beheld from heaven the combat between Kuvalashva and Dhundhu.
17O son of the Kuru race, thereupon that ruler of men, supplied with the energy of Narayana went speedily in all directions with all of his sons. Kuvalashva, excavated that sea of sands.
18While the sons of Kuvalashva were digging that sea, they found out, after seven days, the greatly powerful Dhundhu.
19O foremost of the Bharata race, the monstrous body of that hero lay in the interior of those sands and shone as the sun in splendour.
20Thereupon O great monarch, Dhundhu lay asleep, occupying the whole of the western point of the horizon; and he looked effulgent like the all-destroying fire.
21Then the ruler of the earth, and entirely surrounded as he was by all the sons of Kuvalashva. He was also assaulted with the sharp arrows, the maces and clubs, as well as with the axes, iron spikes, shafts and sharp and bright swords. Having been thus wounded, the greatly powerful one rose up in anger; and swallowed up all the various sorts of weapons in great excitement.
22Thereupon he vomited from his mouth the fire, that was like the Samvartaka (appearing at the end of the Yoga); and he burnt the sons of the king by these his own flames.
23Surrounding the three worlds with the fire emitted from his mouth, the wrathful one seemed in a moment to be a miracle like Lord Kapila of old, who consumed the sons of Sagara (by the fire of his wrath).
24O foremost of the Bharata race, after the sons were thus consumed by the fire of wrath, the ruler of earth, Kuvalashva, endued with great energy, approached that high-souled one (Asura) who, now awake, was like a second Kumbhakarna.
25O great king, a current of water flowed copiously from the body of the monarch, who now extinguished those flames, O king, by that stream of water endued with the Yuga prowess, he extinguished the fire by the stream of water flowing from his body.
26O best of kings he then repressed the evilspirited Daitya by the weapon, called Brahma, with the object of benefiting the three words. O best of the Bharata race, thus having been repressed by that weapon the great Asura, who was the enemy of the gods, as well as the chastiser of all foes, the sage-like king, Kuvalashva became a second chief of the three worlds.
27And from that day the lofty-minded king Kuvalashva became known by the name of Dhundhumara and was thought to be unconquerable on account of his slaying Dhundhu.
28Thereupon all the celestials as well as the great sages became highly gratified with him. Having been solicited by them to take a boon from them, he folded his hands and bowed down to them; and, O king, being highly delighted, he addressed them, saying,
29'Grant me the boon that I may give wealth to the best of the Brahmanas and that I may be unconquerable in respect to all enemies; and I may have friendship with Vishnu; and that I may not entertain any animosity against any body.
30That I may have heart always turned towards virtue; and also that I may have an everlasting abode in heaven.' Thereupon the celestials, with the sages and Gandharvas, as also with the intelligent 'Uttanka, highly gratified, said to the king "So be it," O monarch, then they also saluted him with various other blessings.
31The celestials as well as the great sages departed to their respective residences. O Yudhishthira, then the king (Kuvalashva) had still three son left.
32O descendant of the Bharata race, they (the sons) were called Dridhashva, Kapilashva and Chandrashva, from whom, O king, has sprung the line of greatly powerful kings belonging to that most illustrious race of Ikshyaku.
33O blessed one, O the most excellent, thus was slain by Kuvalashva. The great Daitya, Dhundhu, the son of Madhu and Kaitabha. The king Kuvalashva, too, came to be known by the name of Dhundhumara.
34By his assuming this appellation, he really became, from that time forward, one of innumerable virtues. Now I have related to you the whole account, which you asked me. By this act of his (Kuvalashva's) the story of Dhundhu's death has become famous.
35For it has been associated with the glory of Vishnu. The person, who listens to this history becomes virtuous; and also father of children; and listening to it on the holy days, he becomes blessed with longevity and good fortune. Becoming delivered from all diseases, he even gets no fear of indisposition.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — हे महाराज! उनका (मधु और कैटभ का) एक पुत्र था, जिसका नाम धुन्धु था, जो परम यशस्वी तथा अपार बल और तेज से युक्त था; और जिसने कठोर तपस्या भी की।
2वह कुछ काल तक एक पैर पर खड़ा रहा; और कंकाल के समान कृश हो गया। अत्यन्त प्रसन्न होकर ब्रह्मा ने उसे वर दिया, जिसे उसने भगवान् से इस प्रकार माँगा —
3"मैं ऐसा वर माँगता हूँ, जिससे मैं न देवताओं द्वारा, न दानवों द्वारा, न यक्षों द्वारा, और न सर्पों, गन्धर्वों अथवा राक्षसों द्वारा वध किए जाने योग्य रहूँ।"
4पितामह ने उसे उत्तर दिया — "ऐसा ही हो; अब तुम जाओ।" इस प्रकार कहे जाने पर उसने अपने सिर से उनके चरण छुए और चला गया।
5यह वर पाकर और अपने पिता के (उस देव द्वारा) वध का स्मरण करके वह परम साहसी और तेजस्वी धुन्धु भी शीघ्रता से विष्णु की ओर बढ़ा।
6अजेय धुन्धु ने पहले समस्त देवताओं तथा गन्धर्वों को पराजित किया; और फिर वह विष्णु को अग्रणी बनाकर रहने वाले अन्य देवताओं को क्रूरतापूर्वक पीड़ित करने लगा।
7हे भरतश्रेष्ठ! वह दुर्बुद्धि एक ऐसे देश में आया जहाँ उज्जालक नाम से विख्यात बालू का समुद्र था। हे यशस्वी! वह बालू के तल में खोदी गई एक भूमिगत गुफा में पड़ा रहकर उत्तंक के आश्रम को अत्यन्त पीड़ित करता रहा।
8भयंकर बल वाला मधु और कैटभ का पुत्र धुन्धु तीनों लोकों का नाश करने के उद्देश्य से कठोर तपस्या करता हुआ वहीं (उस गुफा में) पड़ा रहा।
9जब इस समय वह अग्नि के समान तेजस्वी उत्तंक के आश्रम के अत्यन्त निकट विश्राम करता हुआ श्वास ले रहा था, तब, हे पृथ्वीपते, हे भरतश्रेष्ठ, महाराज कुवलाश्व ब्राह्मणों, उत्तंक तथा अपने समस्त पुत्रों के साथ उस देश को गए।
10शत्रुदमन, नरेश्वर कुवलाश्व के साथ उनके अत्यन्त बलवान् पुत्र थे, जिनकी संख्या इक्कीस सहस्र थी।
11तब उत्तंक के अनुरोध पर सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णु ने तीनों लोकों का कल्याण करने के उद्देश्य से उन्हें अपना तेज प्रदान किया।
12जब वे अभिमानी नरेश चल पड़े, तब आकाश में एक उच्च ध्वनि सुनाई दी, जो ये शब्द कह रही थी — "यह अजेय वीर आज धुन्धु का वध करने वाला होगा।"
13देवताओं ने आकाश से उन पर स्वर्ग में उगे पुष्पों की वर्षा की; और दिव्य दुन्दुभियाँ भी बिना रुके स्वतः बजने लगीं।
14जब वे बुद्धिमान् नरेश आगे बढ़ रहे थे, तब शीतल वायु बहने लगी और देवराज ने वर्षा की, जिससे पृथ्वी धूल से रहित हो गई।
15हे युधिष्ठिर! जब महान् असुर धुन्धु आकाश के नीचे था, ठीक उसी समय आकाश में देवताओं के विमान दिखाई दिए।
16कौतूहल से प्रेरित होकर देवताओं ने गन्धर्वों सहित तथा महर्षियों ने स्वर्ग से कुवलाश्व और धुन्धु का युद्ध देखा।
17हे कुरुनन्दन! तब नारायण के तेज से युक्त वे नरेश अपने समस्त पुत्रों के साथ शीघ्रता से चारों दिशाओं में गए। कुवलाश्व ने उस बालू के समुद्र को खोदा।
18जब कुवलाश्व के पुत्र उस समुद्र को खोद रहे थे, तब सात दिन के पश्चात् उन्होंने अत्यन्त बलवान् धुन्धु को खोज निकाला।
19हे भरतश्रेष्ठ! उस वीर का विशालकाय शरीर उस बालू के भीतर पड़ा था और तेज में सूर्य के समान चमक रहा था।
20तब, हे महाराज, धुन्धु सोया हुआ पड़ा था, क्षितिज की समस्त पश्चिम दिशा को घेरे हुए; और वह सर्वसंहारक अग्नि के समान तेजस्वी दिखाई देता था।
21तब वह (धुन्धु) कुवलाश्व के समस्त पुत्रों से पूर्णतः घिर गया। उस पर तीक्ष्ण बाणों, गदाओं और मुद्गरों से, तथा फरसों, लौह-शूलों, भालों और तीखी चमकती तलवारों से प्रहार किया गया। इस प्रकार आहत होकर वह अत्यन्त बलवान् क्रोध में उठ खड़ा हुआ; और अत्यन्त उत्तेजना में उसने नाना प्रकार के समस्त शस्त्र निगल लिए।
22तब उसने अपने मुख से वह अग्नि उगली, जो (युग के अन्त में प्रकट होने वाली) संवर्तक अग्नि के समान थी; और उसने अपनी ही उन ज्वालाओं से राजा के पुत्रों को जला डाला।
23अपने मुख से निकली अग्नि से तीनों लोकों को घेरते हुए वह क्रुद्ध (दैत्य) एक क्षण में प्राचीन काल के भगवान् कपिल के समान अद्भुत प्रतीत हुआ, जिन्होंने (अपने क्रोध की अग्नि से) सगर के पुत्रों को भस्म कर दिया था।
24हे भरतश्रेष्ठ! जब पुत्र इस प्रकार क्रोधाग्नि से भस्म हो गए, तब महातेजस्वी पृथ्वीपति कुवलाश्व उस महाबली (असुर) के पास पहुँचे, जो अब जागकर दूसरे कुम्भकर्ण के समान था।
25हे महाराज! उन नरेश के शरीर से जल की एक धारा प्रचुर मात्रा में बह निकली, जिससे उन्होंने उन ज्वालाओं को बुझा दिया; हे राजन्, युग के पराक्रम से युक्त उस जलधारा से, अपने शरीर से बहती हुई उस जलधारा से उन्होंने वह अग्नि बुझा दी।
26हे राजश्रेष्ठ! तब उन्होंने तीनों लोकों का कल्याण करने के उद्देश्य से ब्रह्मास्त्र नामक अस्त्र से उस दुरात्मा दैत्य का दमन किया। हे भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार उस अस्त्र से देवताओं के शत्रु उस महान् असुर के दमित हो जाने पर, समस्त शत्रुओं का दमन करने वाले वे राजर्षि कुवलाश्व तीनों लोकों के द्वितीय अधिपति बन गए।
27और उस दिन से महात्मा राजा कुवलाश्व धुन्धुमार नाम से विख्यात हो गए और धुन्धु का वध करने के कारण अजेय माने जाने लगे।
28तब समस्त देवता तथा महर्षि उनसे अत्यन्त प्रसन्न हुए। उनके द्वारा वर माँगने का अनुरोध किए जाने पर उन्होंने हाथ जोड़कर उन्हें प्रणाम किया; और, हे राजन्, अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्होंने उनसे कहा —
29"मुझे यह वर दीजिए कि मैं श्रेष्ठ ब्राह्मणों को धन दे सकूँ और समस्त शत्रुओं के प्रति अजेय रहूँ; और मेरी विष्णु से मैत्री हो; और मैं किसी के प्रति कोई वैर न रखूँ;
30कि मेरा हृदय सदा धर्म की ओर उन्मुख रहे; और यह भी कि मुझे स्वर्ग में शाश्वत निवास प्राप्त हो।" तब देवताओं ने ऋषियों और गन्धर्वों सहित तथा बुद्धिमान् उत्तंक सहित, अत्यन्त प्रसन्न होकर राजा से कहा — "ऐसा ही हो।" हे राजन्, तब उन्होंने उन्हें अन्य नाना आशीर्वादों से भी अभिनन्दित किया।
31देवता तथा महर्षि अपने-अपने निवासों को चले गए। हे युधिष्ठिर! तब राजा (कुवलाश्व) के अब भी तीन पुत्र शेष थे।
32हे भरतवंशी! वे (पुत्र) दृढ़ाश्व, कपिलाश्व और चन्द्राश्व कहलाते थे, जिनसे, हे राजन्, इक्ष्वाकु के उस परम यशस्वी वंश से सम्बद्ध अत्यन्त बलवान् राजाओं की परम्परा चली।
33हे भद्र! हे परम श्रेष्ठ! इस प्रकार कुवलाश्व द्वारा मधु और कैटभ के पुत्र महादैत्य धुन्धु का वध हुआ। और राजा कुवलाश्व भी धुन्धुमार नाम से विख्यात हो गए।
34इस नाम को धारण करके वे वास्तव में उस समय से अगणित गुणों से युक्त हो गए। अब मैंने आपको वह सम्पूर्ण वृत्तान्त सुना दिया जो आपने मुझसे पूछा था। उनके (कुवलाश्व के) इस कर्म से धुन्धु के वध की कथा विख्यात हो गई है।
35क्योंकि यह विष्णु की महिमा से जुड़ी है। जो व्यक्ति इस कथा को सुनता है, वह धर्मात्मा होता है और सन्तानवान् भी; और पुण्य दिनों में इसे सुनने से वह दीर्घायु तथा सौभाग्य से सम्पन्न होता है। समस्त रोगों से मुक्त होकर उसे अस्वस्थता का भी भय नहीं रहता।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — हे महाराज! तिनीहरूको (मधु र कैटभको) एउटा पुत्र थियो, जसको नाम धुन्धु थियो, जो परम यशस्वी तथा अपार बल र तेजले युक्त थियो; र जसले कठोर तपस्या पनि गर्यो।
2ऊ केही काल एउटै खुट्टामा उभिइरह्यो; र कङ्कालजस्तै कृश भयो। अत्यन्त प्रसन्न भई ब्रह्माले उसलाई वर दिए, जो उसले भगवान्सँग यसरी माग्यो —
3"म यस्तो वर माग्छु, जसबाट म न देवताद्वारा, न दानवद्वारा, न यक्षद्वारा, र न सर्प, गन्धर्व अथवा राक्षसद्वारा वध गरिन योग्य रहूँ।"
4पितामहले उसलाई उत्तर दिए — "यस्तै होस्; अब तिमी जाऊ।" यसरी भनिएपछि उसले आफ्नो शिरले उनका चरण छोयो र गयो।
5यो वर पाएर र आफ्ना पिताको (त्यस देवद्वारा) वधको सम्झना गरेर त्यो परम साहसी र तेजस्वी धुन्धु पनि हतारिएर विष्णुतिर बढ्यो।
6अजेय धुन्धुले पहिले सम्पूर्ण देवता तथा गन्धर्वलाई पराजित गर्यो; र अनि ऊ विष्णुलाई अग्रणी मान्ने अन्य देवताहरूलाई क्रूरतापूर्वक पीडित गर्न थाल्यो।
7हे भरतश्रेष्ठ! त्यो दुर्बुद्धि यस्तो देशमा आयो जहाँ उज्जालक नामले विख्यात बालुवाको समुद्र थियो। हे यशस्वी! ऊ बालुवाको पिँधमा खनिएको एउटा भूमिगत गुफामा परिरहेर उत्तङ्कको आश्रमलाई अत्यन्त पीडित गरिरह्यो।
8भयङ्कर बल भएको मधु र कैटभको पुत्र धुन्धु तीनै लोकको नाश गर्ने उद्देश्यले कठोर तपस्या गर्दै त्यहीँ (त्यस गुफामा) परिरह्यो।
9जब यस बेला ऊ अग्निजस्तै तेजस्वी उत्तङ्कको आश्रमको अत्यन्त नजिक विश्राम गर्दै सास फेरिरहेको थियो, तब, हे पृथ्वीपति, हे भरतश्रेष्ठ, महाराज कुवलाश्व ब्राह्मणहरू, उत्तङ्क तथा आफ्ना सम्पूर्ण पुत्रसहित त्यस देशमा गए।
10शत्रुदमन, नरेश्वर कुवलाश्वसँग उनका अत्यन्त बलवान् पुत्रहरू थिए, जसको सङ्ख्या एक्काइस हजार थियो।
11तब उत्तङ्कको अनुरोधमा सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुले तीनै लोकको कल्याण गर्ने उद्देश्यले उनलाई आफ्नो तेज प्रदान गरे।
12जब ती अभिमानी नरेश हिँडे, तब आकाशमा एउटा उच्च ध्वनि सुनियो, जसले यी शब्द भन्दै थियो — "यो अजेय वीर आज धुन्धुको वध गर्ने हुनेछ।"
13देवताहरूले आकाशबाट उनीमाथि स्वर्गमा उम्रेका फूलको वर्षा गरे; र दिव्य दुन्दुभीहरू पनि नरोकिई स्वतः बज्न थाले।
14जब ती बुद्धिमान् नरेश अगाडि बढिरहेका थिए, तब शीतल वायु बहन थाल्यो र देवराजले वर्षा गरे, जसबाट पृथ्वी धूलोबाट रहित भयो।
15हे युधिष्ठिर! जब महान् असुर धुन्धु आकाशमुनि थियो, ठीक त्यही बेला आकाशमा देवताहरूका विमान देखिए।
16कौतूहलले प्रेरित भई देवताहरूले गन्धर्वहरूसहित तथा महर्षिहरूले स्वर्गबाट कुवलाश्व र धुन्धुको युद्ध हेरे।
17हे कुरुनन्दन! तब नारायणको तेजले युक्त ती नरेश आफ्ना सम्पूर्ण पुत्रसहित हतारिएर चारै दिशामा गए। कुवलाश्वले त्यस बालुवाको समुद्रलाई खने।
18जब कुवलाश्वका पुत्रहरू त्यस समुद्रलाई खन्दै थिए, तब सात दिनपछि तिनीहरूले अत्यन्त बलवान् धुन्धुलाई खोजी निकाले।
19हे भरतश्रेष्ठ! त्यस वीरको विशालकाय शरीर त्यस बालुवाभित्र परेको थियो र तेजमा सूर्यजस्तै चम्किरहेको थियो।
20तब, हे महाराज, धुन्धु सुतिरहेको थियो, क्षितिजको सम्पूर्ण पश्चिम दिशालाई घेरेर; र ऊ सर्वसंहारक अग्निजस्तै तेजस्वी देखिन्थ्यो।
21तब त्यो (धुन्धु) कुवलाश्वका सम्पूर्ण पुत्रहरूले पूर्ण रूपमा घेरियो। त्यसमाथि तीखा बाण, गदा र मुद्गरले, तथा बन्चरो, फलामे शूल, भाला र तीखा चम्किला तरवारले प्रहार गरियो। यसरी आहत भई त्यो अत्यन्त बलवान् क्रोधमा उठ्यो; र अत्यन्त उत्तेजनामा उसले नाना प्रकारका सम्पूर्ण शस्त्र निल्यो।
22तब उसले आफ्नो मुखबाट त्यो अग्नि ओकल्यो, जो (युगको अन्त्यमा प्रकट हुने) संवर्तक अग्निजस्तै थियो; र उसले आफ्नै ती ज्वालाले राजाका पुत्रहरूलाई जलाइदियो।
23आफ्नो मुखबाट निस्केको अग्निले तीनै लोकलाई घेर्दै त्यो क्रुद्ध (दैत्य) एक क्षणमा प्राचीन कालका भगवान् कपिलजस्तै अद्भुत देखियो, जसले (आफ्नो क्रोधको अग्निले) सगरका पुत्रहरूलाई भस्म गरेका थिए।
24हे भरतश्रेष्ठ! जब पुत्रहरू यसरी क्रोधाग्निले भस्म भए, तब महातेजस्वी पृथ्वीपति कुवलाश्व त्यस महाबली (असुर)को नजिक पुगे, जो अब ब्युँझेर अर्को कुम्भकर्णजस्तै थियो।
25हे महाराज! ती नरेशको शरीरबाट जलको एउटा धारा प्रशस्त मात्रामा बग्यो, जसबाट उनले ती ज्वाला निभाए; हे राजन्, युगको पराक्रमले युक्त त्यस जलधाराले, आफ्नो शरीरबाट बगिरहेको त्यस जलधाराले उनले त्यो अग्नि निभाए।
26हे राजश्रेष्ठ! तब उनले तीनै लोकको कल्याण गर्ने उद्देश्यले ब्रह्मास्त्र नामक अस्त्रले त्यस दुरात्मा दैत्यको दमन गरे। हे भरतश्रेष्ठ! यसरी त्यस अस्त्रले देवताहरूका शत्रु त्यो महान् असुर दमित भएपछि, सम्पूर्ण शत्रुको दमन गर्ने ती राजर्षि कुवलाश्व तीनै लोकका द्वितीय अधिपति बने।
27र त्यस दिनदेखि महात्मा राजा कुवलाश्व धुन्धुमार नामले विख्यात भए र धुन्धुको वध गरेका कारण अजेय मानिन थाले।
28तब सम्पूर्ण देवता तथा महर्षि उनीसँग अत्यन्त प्रसन्न भए। तिनीहरूले वर माग्न अनुरोध गरेपछि उनले हात जोडेर तिनीहरूलाई प्रणाम गरे; र, हे राजन्, अत्यन्त प्रसन्न भई उनले तिनीहरूलाई भने —
29"मलाई यो वर दिनुहोस् कि म श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई धन दिन सकूँ र सम्पूर्ण शत्रुप्रति अजेय रहूँ; र मेरो विष्णुसँग मैत्री होस्; र म कसैप्रति कुनै वैर नराखूँ;
30कि मेरो हृदय सधैँ धर्मतिर उन्मुख रहोस्; र यो पनि कि मलाई स्वर्गमा शाश्वत निवास प्राप्त होस्।" तब देवताहरूले ऋषि र गन्धर्वहरूसहित तथा बुद्धिमान् उत्तङ्कसहित, अत्यन्त प्रसन्न भई राजालाई भने — "यस्तै होस्।" हे राजन्, तब तिनीहरूले उनलाई अरू नाना आशीर्वादले पनि अभिनन्दन गरे।
31देवता तथा महर्षिहरू आ-आफ्ना निवासमा गए। हे युधिष्ठिर! तब राजा (कुवलाश्व)का अझै तीन पुत्र बाँकी थिए।
32हे भरतवंशी! ती (पुत्र) दृढाश्व, कपिलाश्व र चन्द्राश्व कहलिन्थे, जसबाट, हे राजन्, इक्ष्वाकुको त्यस परम यशस्वी वंशसँग सम्बद्ध अत्यन्त बलवान् राजाहरूको परम्परा चल्यो।
33हे भद्र! हे परम श्रेष्ठ! यसरी कुवलाश्वद्वारा मधु र कैटभका पुत्र महादैत्य धुन्धुको वध भयो। र राजा कुवलाश्व पनि धुन्धुमार नामले विख्यात भए।
34यो नाम धारण गरेर उनी वास्तवमै त्यस बेलादेखि अगणित गुणले युक्त भए। अब मैले तपाईंलाई त्यो सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाइसकेँ जो तपाईंले मलाई सोध्नुभएको थियो। उनको (कुवलाश्वको) यस कर्मले धुन्धुको वधको कथा विख्यात भएको छ।
35किनभने यो विष्णुको महिमासँग जोडिएको छ। जुन व्यक्तिले यो कथा सुन्छ, ऊ धर्मात्मा हुन्छ र सन्तानवान् पनि; र पुण्य दिनमा यो सुन्नाले ऊ दीर्घायु तथा सौभाग्यले सम्पन्न हुन्छ। सम्पूर्ण रोगबाट मुक्त भई उसलाई अस्वस्थताको पनि भय रहँदैन।