दान का पुण्य
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 200
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा स राजा राजर्षेरिन्द्रद्युम्नस्य तत् तदा। मार्कण्डेयान्महाभागात् स्वर्गस्य प्रतिपादनम्॥ युधिष्ठिरो महाराज पुनः पप्रच्छ तं मुनिम्।
2कीदृशीषु ह्यवस्थासु दत्त्वा दानं महामुने॥ इन्द्रलोकं त्वनुभवेत् पुरुषस्तद् द्रवीहि मे।
3गार्हस्थ्येऽप्यथवा बाल्ये यौवने स्थविरेऽपि वा। यथा फलं समश्याति तथा त्वं कथयस्व मे॥
4मार्कण्डेय उवाच वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश। वृथा जन्म ह्यपुत्रस्य ये च धर्मबहिष्कृताः॥ परपाकेषु येऽश्नन्ति आत्मार्थं च पचेत् तु यः। पर्यश्नन्ति वृथा ये च तदसत्यं प्रकीर्त्यते।५॥
5आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत्। व्यर्थंतु पतिते दानं ब्राह्मणे तस्करे तथा॥
6गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके। वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके॥ ब्रह्मबन्धुषु यद् दत्तं यद् दत्तं वृषलीपतौ। स्त्रीजनेषु च यद् दत्तं व्यालग्राहे तथैव च॥ परिचारकेषु यद् दत्तं वृथा दानानि षोडश।
7तमोवृतस्तु यो दद्याद् भयात् क्रोधात् तथैव च।॥ भुङ्क्ते च दानं तत् सर्वं गर्भस्थस्तु नरः सदा। ददद् दानं द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानवः॥
8तस्मात् सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव दातव्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमार्गजिगीषया॥
9युधिष्ठिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे। केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च॥
10मार्कण्डेय उवाच जपैर्मन्त्रैश्च होमैश्च स्वाध्यायाध्ययनेन च। नावं वेदमयीं कृत्वा तारयन्ति तरन्ति च॥
11ब्राह्मणांस्तोषयेद् यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवताः। वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्नुयात्॥
12पितृदैवतपूजाभिर्ब्राह्मणाभ्यर्चनेन च। अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्तासि त्वं न संशयः॥
13श्लेष्मादिभिर्व्याप्ततनुम्रियमाणो विचेतनः। ब्राह्मणा एव सम्पूज्याः पुण्यं स्वर्गमभीप्सता।१६।।
14श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या ह्यजुगुप्सिताः। दुर्वर्णः कुनखी कुष्ठी मायावी कुण्डगोलकौ॥ वर्जनीयाः प्रयलेन काण्डपृष्ठाश्च देहिनः। जुगुप्सितं हि यच्छ्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्॥
15ये ये श्राद्धे न युज्यन्ते मूकान्धबधिरादयः। तेऽपि सर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः॥
16प्रतिग्रहश्च वै देयः शृणु यस्य युधिष्ठिर। प्रदातारं तथाऽऽत्मानं यस्तारयति शक्तिमान्॥ तस्मिन् देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता। प्रदातारं यथाऽऽत्मानं तारयेद् यः स शक्तिमान्॥
17न तथा हविषो होमैन पुष्पैर्नानुलेपनैः। अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिभोजने॥
18तस्मात् त्वं सर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने। पादोदकं पादघृतं दीपमन्नं प्रतिश्रयम्॥ प्रयच्छन्ति तु ये राजन् नोपसर्पन्ति ते यमम्।
19देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टावमार्जनम्॥ आकल्प: परिचर्या च गात्रसंवाहनानि च। अत्रैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्ध्यतिरिच्यते॥
20कपिलायाः प्रदानात् तु मुच्यते नात्र संशयः। तस्मादलंकृतां दद्यात् कपिलां तु द्विजातये॥
21श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे। पुत्रदाराभिभूताय तथा ह्यनुपकारिणे॥
22एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत। को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम्॥
23एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन। सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात् त्रिपुरुषं कुलम्॥ न तारयति दातारं ब्राह्मणं नैव नैव तु।
24सुवर्णस्य विशुद्धस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति॥ सुवर्णानां शतं तेन दत्तं भवति शाश्वतम्।
25अनड्वाहं तु यो दद्याद् बलवन्तं धुरंधरम्॥ स लिस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोकं च गच्छति।
26वसुन्धरां तु यो दद्याद् द्विजाय विदुरात्मने।॥ दातारं ह्यनुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाञ्छिताः।
27पृच्छन्ति चात्र दातारं वदन्ति पुरुषा भुवि॥ अध्वनि क्षीणगात्राश्च पांसुपादावगुण्ठिताः। तेषामेव श्रमार्तानां यो ह्यन्नं कथयेद् बुधः॥ अन्नदातृसमः सोऽपि कीयंते नात्र संशयः।
28तस्मात् त्वं सर्वदानानि हित्वान्नं सम्प्रयच्छ हा॥ न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रमिह विद्यते। यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम्॥ स तेन कर्मणाऽऽमोति प्रजापतिसलोकताम्।
29अन्नमेव विशिष्टं हि तस्मात् परतरं न च॥ अन्नं प्रजापतिश्चोक्तः स च संवत्सरो मतः। संवत्सरस्तु यज्ञोऽसौ सर्वं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥
30तस्मात् सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च। तस्मादन्नं विशिष्टं हि सर्वेभ्य इति विश्रुतम्॥
31येषां तटाकानि महोदकानि वाप्यश्च कूपाश्च प्रतिश्रयाश्च। अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति॥
32धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं विप्रे सुशीले च प्रयच्छते यः। वसुन्धरा तस्य भवेत् सुतुष्टा धारां वसूनां प्रतिमुञ्चतीव॥
33अन्नदाः प्रथमं यान्ति सत्यवाक् तदनन्तरम्। अयाचितप्रदाता च समं यान्ति त्रयो जनाः॥
34वैशम्पायन उवाच कौतूहलसमुत्पन्नः पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः। मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुजः॥
35यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च। कीदृशं किम्प्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने। तरन्ति पुरुषाश्चैव केनोपायेन शंस मे॥
36मार्कण्डेय उवाच सर्वगुह्यतमं प्रश्न पवित्रमृषिसंस्तुतम्। कथयिष्यामि ते राजन् धर्म्य धर्मभृतां वर॥
37षडशीतिसहस्राणि योजनानां नराधिप। यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च॥
38आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम्। न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीयं केतनानि च॥ विश्रमेद् यत्र वै श्रान्तः पुरुषोऽध्वनि कर्शितः।
39नीयते यमदूतैस्तु यमस्याज्ञाकरैर्बलात्॥ नराः स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिताः।
40ब्राह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव॥ हयादीनां प्रकृष्टानि तेऽध्वानं यान्ति वै नराः। संनिवार्यातपं यान्ति छत्रेणैव हि छत्रदाः॥
41तृप्ताश्चैवान्नदातारो ह्यतृप्ताश्चाप्यनन्नदाः। वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः॥
42हिरण्यदाः सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृताः। भूमिदास्तु सुखं यान्ति सर्वैः कामैः सुतर्पिताः॥
43यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नराः सस्यप्रदायकाः। नराः सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः॥
44पानीयदा ह्यतृषिताः प्रहृष्टमनसो नराः। पन्थानं द्योतयन्तश्च यान्ति दीपप्रदाः सुखम्॥
45गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ताः सर्वपातकैः। विमानैर्हससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिनः॥
46तथा बर्हिप्रयुक्तैश्च षष्ठरात्रोपवासिनः। त्रिरात्रं क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव॥ अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका ह्यनामयाः। पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोकसुखावहाः॥
47तत्र पुष्पोदका नाम नदी तेषां विधीयते। शीतलं सलिलं तत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्॥
48ये च दुष्कृतकर्माणः पूयं तेषां विधीयते। एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा॥
49तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र पूजयनान् यथाविधि। अध्वनि क्षीणगात्रश्च पथि पांसुसमन्वितः॥ पृच्छते ह्यन्नदातारं गृहमायाति चाशया। तं पूजयाथ यत्नेन सोऽतिथिर्ब्राह्मणश्च सः॥
50तं यान्तमनुगच्छन्ति देवाः सर्वे सवासवाः। तस्मिन् सम्पूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते॥
51तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि। एतत् ते शतशः प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
52युधिष्ठिर उवाच पुनः पुनरहं श्रोतुं कथां धर्मसमाश्रयाम्। पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो॥
53मार्कण्डेय उवाच धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप। सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम॥
54कपिलायां तु दत्तायां यत् फलं ज्येष्ठपुष्करे। तत् फलं भरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने॥
55द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत् तिष्ठति मेदिनी। तावत् पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम्॥
56स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः। पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः॥
57यावद् वत्सस्य वै पादौ शिरश्चैव प्रदृश्यते। तस्मिन् काले प्रदातव्या प्रयत्नेनान्तरात्मना॥ अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद् योन्यां प्रदृश्यते। तावद् गौ पृथिवी ज्ञेया यावद् गर्भं न मुञ्चति॥
58यावन्ति तस्या रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर। तावद् युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते॥
59सुवर्णनासां यः कृत्वा सुखुरां कृष्णधेनुकाम्। तिलैः प्रच्छादितां दद्यात् सर्वरत्नैरलंकृताम्॥
60प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे। फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत॥ ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना। चतुरन्ता भवेद् दत्त पृथिवी नात्र संशयः॥
61अन्तर्जानुशयो यस्तु भुङ्क्ते संसक्तभाजनः। यो द्विजः शब्दरहितं स क्षमस्तारणाय वै॥
62अपानपा न गदितास्तथान्ये ये द्विजातयः। जपन्ति संहितां सम्यक् ते नित्यं तारणक्षमाः॥
63हव्यं कव्यं च यत् किंचित् सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति। दत्तं हि श्रोत्रिये साधौ ज्वलितेऽग्नौ यथा हुतम्॥
64मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रयोधिनः। निहन्युर्मन्युना विप्रा वज्रपाणिरिवासुरान्॥
65धर्माश्रितेयं त कथा कथितेयं तवानघ। यां श्रुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिनः॥
66वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च। श्रुत्वेमां तु कथां राजन् न भवन्तीह मानवाः॥
67युधिष्ठिर उवाच किं तच्छौचं भवेद् येन विप्रः शुद्धः सदा भवेत्। तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतां वर॥
68मार्कण्डेय उवाच वाक् शौचं कर्मशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम्। त्रिभिः शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशयः॥
69सायं प्रातश्च संध्यां यो ब्राह्मणोऽभ्युपसेवते। प्रजपन् पावनी देवीं गायत्री वेदमातरम्॥ स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिषः। न सीदेत् प्रतिगृहणनो महीमपि ससागराम्॥
70ये चास्य दारुणाः केचिद् ग्रहाः सूर्यादयो दिवि। ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शिवतराः सदा॥
71चैनं दारुणाः पिशिताशनाः। घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम्॥
72नाध्यापनाद् याजनाद् वा अन्यस्माद् वा प्रतिग्रहात्। दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निसमा द्विजाः॥
73सर्वे नानुगतं दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृताः संस्कृतास्तथा। ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः॥
74यथा श्मशाने दीप्तौजाः पावको नैव दुष्यति। एवं विद्वानविद्वान् वा ब्राह्मणो दैवतं महत्॥
75प्राकारैश्च पुरद्वारैः प्रासादैश्च पृथग्विधैः। नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमैः॥
76वेदाढ्या वृत्तसम्पन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विनः। यत्र तिष्ठति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नृप॥
77व्रजे वाप्यथवारण्ये यत्र सन्ति बहुश्रुताः। तत् तन्नगरमित्याहुः पार्थ तीर्थं च तद् भवेत्॥
78रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम्। अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात् प्रमुच्यते॥
79पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम्। सद्भिः सम्भाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधैः॥
80साधुसङ्गमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा। पवित्रीकृतमात्मानं सन्तो मन्यन्ति नित्यशः॥
81त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारोऽथ मुण्डनम्। वल्कलाजिन संवेष्टं व्रतचर्याभिषेचनम्॥ अग्निहोत्रं वने वासः शरीरपरिशोषणम्। सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मलः॥
82न दुष्करमनाशित्वं सुकर ह्यशनं विना। विशुद्धिं चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम्॥
83विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करकरं मनः। ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभिः। ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम्॥
84न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोऽविकल्मषः। हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तपः स्मृतम्॥
85तिष्ठन् गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृतः। यावज्जीवं दयावांश्च सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
86न हि पापानि कर्माणि शुद्ध्यन्त्यनशनादिभिः। सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपनः॥
87अज्ञातं कर्म कृत्वा च क्लेशो नान्यत् प्रहीयते। नाग्निर्दहति कर्माणि भावशून्यस्य देहिनः॥
88पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुद्ध्यन्त्यनशनानि च। न मूलफलभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात्॥ शिरसो मुण्डनाद् वापि न स्थानकुटिकासनात्। न जटाधारणाद् वापि न तु स्थण्डिलशय्यया॥ नित्यं ह्यनशनाद् वापि नाग्निशुश्रूषणादपि। न चोदकप्रवेशेन न च क्षमाशयनादपि॥
89ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च। व्याधयश्च प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम्॥
90बीजानि ह्यग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा। ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संयुज्यते पुनः॥
91आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्योपमानि च। विनश्यन्ति न संदेहः फेनानीव महार्णवे॥
92आत्मानं विन्दते येन सर्वभूतगुहाशयम्। श्लोकेन यदि वार्धेन क्षीणं तस्य प्रयोजनम्॥
93व्यक्षरादभिसंधाय केचिच्छ्लोकपदाङ्कितैः। शतैरन्यैः सहस्रश्च प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्॥
94नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः। ऊचुर्ज्ञानविदो वृद्धाः प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्॥
95विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम्। उद्विजेत् स तु वेदेभ्यो दावाग्नेरिव मानवः॥
96शुष्कं तर्कं परित्यज्य आश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम्। एकाक्षराभिसम्बद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि। बुद्धिर्न तस्य सिद्ध्येत साधनस्य विपर्ययात्॥
97वेदपूर्वं वेदितव्यं प्रयत्नात् तद् वै वेदस्तस्य वेदः शरीरम्। वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धौ क्लीबस्त्वात्मा तत् स वेद्यस्य वेद्यम्॥
98वेदोक्तमायुर्देवानामाशिषश्चैव कर्मणाम्। फलत्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम्॥
99इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत् परिवर्जयेत्। तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम्॥
100तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते। ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादधक्षयः॥
101वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशाः। भगवन् श्रोतुमिच्छामि प्रधानविधिमुत्तमम्॥
102मार्कण्डेय उवाच यत् त्वमिच्छसि राजेन्द्र दानधर्मं युधिष्ठिर। इष्टं चेदं सदा मह्यं राजन् गौरवतस्तथा॥
103शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च। छायायां करिणः श्राद्धं तत् कर्णपरिवीजिते। दश कल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिष्ठिर॥
104जीवनाय समाक्लिन्नं वसु दत्त्वा महीयते। वैश्यं तु वासयेद् यस्तु सर्वयज्ञैः स इष्टवान्॥
105प्रतिस्रोतश्चित्रवाहाः पर्जन्योऽन्नानुसंचरन्। महाधुरि यथा नावा महापापैः प्रमुच्यते॥
106विप्लवे विप्रदत्तानि दधिमस्त्वक्षयाणि च। पर्वसु द्विगुणं दानमृतौ दशगुणं भवेत्॥
107अयने विषुवे चैव षडशीतिमुखेषु च। चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते॥
108ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं शतगुणमृत्वयनादिषु ध्रुवम्। र्विषुवति चाक्षयमश्नुते फलम्॥
109नाभूमिदो भूमिमश्नाति राजन् नायानदो यानमारुह्य याति। यान् यान् कामान् ब्राह्मणेभ्यो ददाति तांस्तान् कामान् जायमानः स भुङ्क्ते॥
110अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूवैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः। लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काञ्चनं गाश्च महीं च दद्यात्॥
111परं हि दानान्न बभूव शाश्वत्तं भव्यं त्रिलोके भवते कुतः पुनः। तस्मात् प्रधानं परमं हि दानं वदन्ति लोकेषु विशिष्टबुद्धयः॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said : Having heard from the highly exalted Markandeya the story of the royal sage Indradyumna's regaining heaven, the king Yudhishthira, the great monarch, again asked the Rishi,
2“O great Rishi, tell me how a man should practice charity to go to the regions of Indra.
3Is it by practicing charity when leading the domestic life or in boyhood or in youth or in the old age (that one goes to Indra's abode)? Tell me the respective merits of charity in different stages of life.
4Markandeya said : The life, that is useless, is of four kinds and the charity which is useless is of sixteen kinds. That life is useless in which there is no son born, in which one has no virtue. In which one lives on food given by another and in which one cook (food) for himself only, without giving to the Pitris, the celestials and the guests and one who eats before all these.
5The gift to one who has fallen away from the path of virtue and the gift of wealth which has been earned wrongly and dishonestly are both useless. The gifts to a fallen Brahmana, to a thief to a false preceptor, are also useless.
6The gift to an untruthful man, to one who officiates at sacrifices performed by all classes of people residing in a village, to one that sells the Vedas to a Brahmana who cooks for a Shudra, to one who is by birth a Brahmana, but who does not perform the duties of his order, is all in vain. The gift to one who has married a girl already in her puberty, to a woman, to one who sports with a snake and to one who is engaged in minimal services, is also in vain. These are the sixteen useless charities.
7He who gives away wealth out of fear or anger. Enjoys the fruits of that charity when he remains in the womb of his mother. The man who gives away (wealth) to the Brahmanas, enjoys its fruits while he is in old age.
8O king, therefore, the man who desires to get to the path of heaven should under all conditions give away (wealth) to the Brahmanas.
9Yudhishthira said : By what means do the Brahmanas, who receive gifts from all the four orders, save others as well as themselves?
10Markandeya said: By Japa, by Mantras by Homa and by the study of the Vedas, they (Brahmanas) build a Veda boat and with it they save others as well as themselves.
11The celestials themselves are gratified with that man who gratifies the Brahmanas. At the command of a Brahmana a man obtains heaven.
12O king, you will certainly go to heaven for your worshipping the Pitris and the celestials and for your showing great reverence to the Brahmanas,
13Even if your body be dull and weak and full of phlegm. He who desires to obtain virtue and heaven should worship the Brahmanas.
14One should with great care feed them at the time of Shraddha ceremonies, but those among them (Brahmana) that are cursed or fallen, that are either exceeding handsome or excessively black, that have diseased nails, that are lepers, that are deceitful, that are bastards, born of widows or of women with their husbands in exile and that support themselves by the profession of arms, all these should be excluded. A censurable Shraddha consumes the performer as fire consumes the wood.
15If those that are to be employed in a Shraddha happen to be dumb, blind or deaf, care should be taken to employ them with the Brahmanas who are learned in the Vedas.
16O Yudhishthira, hear now what you should give away. He who knows the Vedas should give away to only those Brahmanas who are able to save both the giver and himself, for he only is to be considered a competent (Brahmana) who can save the giver and himself.
17O son of Pritha, the sacred fire does not become so much gratified in receiving the libations of Ghee, the offering of flowers and sandal paste and other perfumes as by the entertainment of guests.
18Therefore with all care entertain guests. O king, those that give to his guests water to wash his feet, butter to rub over his tired legs, light in darkness and food and shelter, do not (at all) go before Yama.
19The removal of garlands of flowers offered to the gods, the removal of the remnant of a Brahmana's food, serving with prepared pastes, the shampooing of a Brahmana's legs, O foremost of kings, each of these gives better fruits than the giving away of kine.
20A man certainly rescues himself (from hell) by giving away Kapila cow, therefore a Kapila cow, decked with ornaments, should be given to a Brahmana.
21One should make gifts to a person nobly born, one who is learned in the Vedas, one that is fair, one who leads a domestic life, but who is burdened with wife and children, one who duly worships the sacred fire and one who has done you no service.
22O best of the Bharata race, O descendant of Bharata, you should always give away to such men and not to those who are wealthy. What merit is there to give (wealth) to one who is wealthy?
23One cow must be given to one Brahmana. One single cow must not be given to many Brahmanas. If that cow is sold, three generations of the giver's family would be lost. Such a gift will neither rescue the giver nor the Brahmana who takes it.
24He who gives away eighty Ratis of pure gold, obtains the everlasting fruit of giving away one hundred pieces of gold.
25He who gives away a strong bull capable of drawing the plough, does not certainly meet with any calamity; he finally goes to heaven.
26He who gives away land to a learned Brahmana, has all his desires fulfilled.
27The tired traveller, with weakened limbs and with feet besmeared with dust, asks for the name of him who gives him food. There are men who answer him by telling him the name. That wise man who informs the toil-worn travellers the name of the persons who give them food is certainly considered equal in virtue as the giver of food himself.
28O Yudhishthira, Therefore (even) abstaining from other kinds of gifts, give away food. There is no virtue so great as that of giving well-cooked and pure food to the Brahmanas according to one's ability. That man by his this act obtains the companionship of Prajapati.
29There is no gift superior to that of food. The food is the foremost and the first of all things. It is said that food is Prajapati. Prajapati (again) is considered as year and the year is sacrifice.
30From sacrifice all mobile and immobile creatures take their birth. For this reason it has been heard by us that food is the foremost of all things.
31Those, that give away lakes and large tanks, wells and ponds, shelter and food with sweet words, have not to bear the up-braiding of Yama.
32Earth is always satisfied with that man who gives rice and wealth earned by his own labour to the Brahmanas whose behaviour is good. She pours upon such a man showers of wealth.
33The giver of food walks first, then follows the speaker of truth; and then the man who gives away to a person who does not ask. But all these three go to the same place.
34Vaishampayana said : Being filled with curiosity, Yudhishthira, with his brothers, again asked the illustrious Markandeya.
35Yudhishthira said: O great Rishi, what is the distance of the region of Yama from that of men? What is its measurement? How does a man pass over it and by what meant? Tell me all this.
36Markandeya said : O king, O foremost of all virtuous men, your this question relates to a great mystery. It is sacred and it is much praised by the Rishis. I shall speak to you about this Dharma.
37O ruler of men, the distance of the region of Yama from the abode of men is eighty-six thousand yojanas.
38The way is over space. There is no water there and it is terrible to look at. There is nowhere in that region any shade of any tree, any water and any resting place, in which the traveller when fatigued, may take rest for some time.
39Along this path are forcibly taken by messenger of Yama, obedient to his command, all men and women and all creatures that have life.
40O ruler of earth, O king, those that have given horses and other good conveyances to the Brahmanas, go along (this path) on those animals and conveyances. Those that have given. umbrellas thus (to the Brahmanas) go along this path with umbrellas, warding off the sun's rays.
41Those that have given food go along without any hunger and those that have not given food go along afflicted with (great) hunger. Those that have given cloths go along attired in cloths and those that have not given cloths go along naked,
42Those that have given gold go along in happiness, well adorned in ornaments. And those that have given land go along with their every desire completely gratified.
43Those that have given grains go along without being afflicted with any want; and those that have given houses go along on cars.
44Those that have given king go along with cheerful hearts without ever being afflicted by thirst. Those that have given lights go along in great happiness lighting the way before them.
45Those that have given kine go along in happiness, their sins being all destroyed. Those that have fasted for a month, go along on cars drawn by swans.
46O son of Pandu, those that have fasted for six nights, go on cars drawn by peacocks. O son of Pandu, he who fasts for three nights taking only one meal without a second goes to a region free from disease and anxiety. The water has this excellent property that it produces happiness in the region of the dead.
47There they see a river named Pushpodaka. They there drink cool water which is like the very ambrosia.
48He who is of evil deed drinks there puss which is the thing that has been ordained for him. O great king, that river fulfills one's all desires.
49O king of kings, worship there these (Brahmanas) in all due form. Weakened with travelling and besmeared with the dust on this way, the traveller asks for the name of him who gives food and comes in hope to his house to worship him with all care, for he is a great Brahmana.
50As he proceeds all the celestials with Vasava (Indra) follow him. If he is worshipped, they are gratified; and if he is not worshipped they become cheerless.
51O king of kings, therefore duly worship these (Brahmanas). I have thus spoken to you on one hundred subjects. What do you desire to hear from me more?
52Yudhishthira said : O lord, O virtuous man, I desire to hear you again and again on sacred subjects relating to virtue and morals.
53Markandeya said: O king, I shall now speak on another sacred subject relating to eternity which destroys all sins. Listen to me with all others.
54O best of the Bharata race, the merit equal to that of giving away a Kapila cow in Pushkara (Tirtha) is obtained by washing the feet of the Brahmanas.
55As long as the earth remains moist with the water touched by the feet of a Brahmana, so long do the Pitris drink water from the lotus leaves.
56If a guest is welcomed, Agni is gratified. If he is offered a seat, Indra is gratified. If his feet are washed, it is the Pitris who are delighted. If he is fed, it is Prajapati (Brahma) himself who is gratified.
57One should with subdued soul give away a cow when the feet and the head of her calf are visible. Before her delivery is complete, a cow with her calf in the air in the course of falling from the uterus to the earth is to be considered as equal to the earth herself.
58O Yudhishthira, he is adored in the celestials region as many thousand Yugas as there are hairs on the bodies of that cow and the calf.
59The person who donets a black cow duly ornamented with jwels including nose-ring made of gold and the hoof made of silver.
60O descendant of Bharata, he who, having accepted a gift, gives it away immediately to a person who is virtuous and honest, obtains great merit. He certainly obtains the fruit of giving away the whole earth to her utmost limits with her oceans, seas and caves, her mountains and forests and woods.
61The Brahmana, who eats in silence from a plate, keeping his hands between his knees, succeeds in saving others.
62Those Brahmanas who abstain from drink and who are never spoken by others as having any fault and who daily read the Samhitas are capable of saving others,
63Havya (libation of ghee) and Kavya (edible offerings) should all be presented to a Brahmana who is learned in the Vedas. As an offering of ghee to Agnis is never in vain, so a gift to the Brahmanas learned in the Vedas is never in vain.
64The Brahinanas have anger as their weapon; they never fight with weapons made of iron or steel. The Brahmanas kill their enemies with anger, as the wielder of thunder killed the Asuras.
65O sinless one, the theme relating to virtue and morality is now over. Having heard them, the Rishis, in the Naimisha forest, greatly delighted.
66O king, (hearing them) they were freed from grief, fear and anger and they were cleansed of their sins. Those men who hear them are freed from the bondage of rebirth.
67Yudhishthira said : O greatly wise one, O foremost of virtuous men, what purification is there by which a Brahmana might always be pure. I desire to hear it.
68Markandeya continued There are three kinds of purity, namely purity in speech, purity in deed and purity by water. He who takes to these certainly obtains heaven.
69That Brahmana who adores (the goddess) Sandhya in the morning and in the evening and who recites the sacred Gayatri, who is the mother of the Vedas, is cleansed from all his sins after being sanctified by the latter. Even if he accepts in gift the entire earth with her oceans, he does not suffer the least unhappiness.
70Those planets in the sky including the sun that may be inauspicious and hostile towards him soon become favourable and auspicious towards him for his these acts. And those that are auspicious and favourable become more auspicious and favourable.
71The terrible Rakshasas who feed on animal food and who have gigantic and fearful appearances, all become incapable of doing any injury to a Brahmana who practises these purifications.
72They incur no fault in consequence of teaching, of officiating at sacrifice and of accepting gifts from others. The Brahmanas are like the blazing fire.
73Whether learned in the Vedas or not, whether pure or impure, they should never be insulted, for Brahmanas are like fires, 'covered with ashes.
74A fire that blazes forth in a place of cremation is never impure, so is a Brahmana either learned or ignorant is always pure. He is superior to a celestials.
75Cities adorned with walls and gates and palaces lose their beauty if they are not inhabited by Brahmanas.
76O king, that is really a city in which live Brahmanas learned in the Vedas, who duly observe the duties of their order and who possess learning and ascetic merit.
77O son of Pritha, whether it be a forest or a pasture ground where learned Brahmanas live is called a city. It is also a Tirtha.
78By going to a king who protects (his subjects) and to a Brahmana who possesses ascetic merits and also by worshipping them both, one may be immediately cleansed off all his sins.
79The learned men have said that ablutions in the sacred Tirthas, recitations of the names of holy ones and conversations with the good and the virtuous are all praiseworthy acts.
80Those that are virtuous and honest always consider themselves sanctified by the holy companionship of persons like themselves and also by the water of pure and sacred conversation.
81Carrying of the three stays, the vow of silence, matted locks (on head), shaving of the head, wearing barks and deer skins, observing vows, practicing ablutions, worshipping of fire and living in the forest emaciating the body, all these are useless to one if his heart be not pure.
82O king of kings, the indulgence of the six senses is (very) easy if purity be not its aim. Abstinence is itself difficult to acquire and it is more so if purity be not its aim. Among all the senses mind is the most dangerous.
83These high-souled, men who do not commit sin in word, in deed, in heart or in soul, are said (really) to perform asceticism; but not those who make their bodies emaciated by fasts and penances.
84He who has no feeling of kindness for his relatives even if his body be pure cannot be free from sin. That hard-heartedness of his mind is his great enemy to asceticism.
85He who is always pure, who is endued with virtue and who practice virtue all his life, even if he leads a domestic life, is a (real) Rishi. He is freed from all sins.
86Fasts and other penances, however they may weaken and dry up the body which is made of flesh and blood, cannot destroy sins.
87The man whose heart is without holiness suffers torture by undergoing penances only being ignorant of their meaning. He is never freed from sins of such acts. The fire he worships does not consume his sins.
88Through holiness and virtue alone men can go to the regions of bliss and their vows and fasts can become efficacious. Living on fruits and roots, observing the vow of silence, living on air, shaving one's head, abandoning a fixed home, having matted locks on head, lying under the sky, observing daily fasts, worshipping the fire, bathing in water and lying on the ground, these alone cannot lead one to heaven.
89Those only that are endued with holiness succeed by knowledge and by (virtuous) deeds to conquer disease, decrepitude and death and they alone obtain a very high state.
90As seeds that have been scorched by fire do not produce the plant, so the pains that have been burnt by knowledge cannot affect the soul.
91The inert body, which is like a block of wood when destitute of soul, is certainly very short-lived like the forth in the ocean.
92He who obtains a view of his soul that dwells within every one's body by the help of one or the half of a rhythmic line (of the Vedas) has no need for anything else.
93Some, by obtaining a knowledge of the identity of the supreme soul from but two letters (of the Vedas) and some, from hundreds and thousands of slokas, acquire salvation; for the knowledge of one's identity with the supreme soul is the sure sign of salvation.
94The learned old men have said that neither this world, nor that hereafter, nor bliss can come to one who is full of doubts. Faith is the certain sign of salvation.
95He who knows the true meaning of the Vedas also understands their true use. He is frightened at the Vedic rites as man at a conflagration.
96Abandoning dry discussion, take to Smriti and Shruti. Seek with the help of your reason the knowledge of the undying one who is without a second. One's search (for a thing) becomes in vain from the defect of means.
97Therefore one should carefully try to obtain knowledge by means of the Vedas. The Vedas are the supreme soul, they are his body, they are the truth. The soul, that is bound by the animal organism belonging to a man in whom all the Vedas are manifest, can (only) know Him.
98The existence of the celestials as stated in the Vedas, the efficacy of (religious) acts and the capacity for action of beings furnished with bodies are noticeable in every Yuga.
99Independence from and the annihilation of these are to be sought by means of the purity of the senses. Therefore the suspension of the function of the senses is the true fasting.
100One may obtain heaven by asceticism, one may obtain objects of enjoyments by the practice of charity, one may have his sins all destroyed by bathing in Tirthas, but complete emancipation cannot be obtained without knowledge.
101Vaishampayana said : O king of kings, having been thus addressed, the greatly illustrious (Yudhishthira) replied, "O exalted one, I desire to hear about the rules of charity which is (really) meritorious.
102Markandeya said : O king of kings, O Yudhishthira, O monarch, the rules of charity which you desire to hear from me are highly valued by him.
103Hear about the mysteries of charity as they have been expounded in the Shrutis and Smritis. O Yudhishthira, he who performs a Shraddha in the conjunction of Gajachhaya at a place fanned by the leaves of an Ashvattha tree enjoys its fruits one hundred thousand Kalpas.
104O ruler of earth, he who gives food to one who is dying of hunger and he who founds a home of charity with a person to look after it both acquire the fruits of (performing) all sacrifices.
105He who gives away a horse at a Tirtha where the current of the water runs in an opposite direction obtains merits that are inexhaustible. A guest who comes for food is Indra himself. If he is entertained with food, Indra confers on the feeder merits that are inexhaustible. As men cross rivers and seas by boats, so is he saved from all his sins (by giving board to guests).
106Therefore what is given to the Brahmanas produces, like the gift of curds, inexhaustible merits. A gift on a particular festive day produces twice the merit and on a particular season produces ten times the merit.
107And in a particular year produces one hundred times the merit (than gifts made at any other time). A gift made on the last day of the month produces inexhaustible merit. A gift made when the sun is on the solicit points, a gift made on the last day of the sun's path through Ubra, Asris, Gemini, Vrigo and Pisces and a gift made during the eclipses of the sun and the moon produce merits that are inexhaustible.
108The learned men say that gifts made during the seasons produce merit that is ten times, those made during the change of seasons one hundred times and those made during the day when Rahu is visible one thousand times greater than what is produced at other times. A gift made on the last day of the sun's course though Libra and Aria produces merit that is everlasting.
109O king, no one can enjoy landed property who does not give away lands; no one can drive on cars and conveyances who does not give them away. With whatever, desire one gives away to the Brahmanas, one enjoys the fruition of that gift in the next birth.
110Gold has been produced from fire, the earth from Vishnu and the kine from the sun. Therefore he who gives away gold, land and kine obtains all the regions of Agni, Vishnu and the Sun.
111There is nothing so everlasting as a gift. Is there any thing in the three worlds that is more auspicious? It is therefore that they who are greatly intelligent say that there is nothing higher in the three worlds than making gifts.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — परम पूजनीय मार्कण्डेय से राजर्षि इन्द्रद्युम्न के पुनः स्वर्ग प्राप्त करने की कथा सुनकर महाराज युधिष्ठिर ने उन ऋषि से पुनः पूछा,
2“हे महर्षे, मुझे बताइए कि मनुष्य को इन्द्रलोक में जाने के लिए किस प्रकार दान करना चाहिए।
3गृहस्थ जीवन बिताते हुए दान करने से, अथवा बाल्यावस्था में, अथवा युवावस्था में, अथवा वृद्धावस्था में (मनुष्य इन्द्र के धाम को जाता है)? जीवन की भिन्न-भिन्न अवस्थाओं में किए गए दान का पृथक्-पृथक् फल मुझे बताइए।
4मार्कण्डेय ने कहा — जो जीवन निष्फल है, वह चार प्रकार का है और जो दान निष्फल है, वह सोलह प्रकार का है। वह जीवन निष्फल है जिसमें कोई पुत्र उत्पन्न न हो, जिसमें मनुष्य में कोई धर्म न हो, जिसमें वह दूसरे के दिए हुए अन्न पर जीता हो और जिसमें वह पितरों, देवताओं तथा अतिथियों को दिए बिना केवल अपने ही लिए भोजन पकाता हो और इन सबसे पहले स्वयं खा लेता हो।
5धर्म के मार्ग से भ्रष्ट हो चुके व्यक्ति को दिया गया दान तथा अनुचित और अप्रामाणिक रीति से कमाए गए धन का दान — दोनों निष्फल हैं। पतित ब्राह्मण को, चोर को तथा मिथ्या गुरु को दिए गए दान भी निष्फल हैं।
6असत्यवादी को, गाँव में रहने वाले सब वर्गों के लोगों द्वारा किए जाने वाले यज्ञों में पुरोहिती करने वाले को, वेदों को बेचने वाले को, शूद्र के लिए भोजन पकाने वाले ब्राह्मण को तथा जन्म से ब्राह्मण होकर भी अपने वर्ण के कर्म न करने वाले को दिया गया दान — यह सब व्यर्थ है। रजस्वला हो चुकी कन्या से विवाह करने वाले को, स्त्री को, सर्प के साथ खेल दिखाने वाले को तथा नीच सेवा में लगे हुए को दिया गया दान भी व्यर्थ है। ये सोलह निष्फल दान हैं।
7जो भय अथवा क्रोध के वश धन का दान करता है, वह उस दान का फल तब भोगता है जब वह अपनी माता के गर्भ में रहता है। जो मनुष्य ब्राह्मणों को (धन) देता है, वह उसका फल वृद्धावस्था में भोगता है।
8हे राजन्, इसलिए जो मनुष्य स्वर्ग का मार्ग पाना चाहता है, उसे समस्त परिस्थितियों में ब्राह्मणों को (धन) देना चाहिए।
9युधिष्ठिर ने कहा — जो ब्राह्मण चारों ही वर्णों से दान ग्रहण करते हैं, वे किस उपाय से दूसरों का तथा अपना भी उद्धार करते हैं?
10मार्कण्डेय ने कहा — जप से, मन्त्रों से, होम से तथा वेदों के अध्ययन से वे (ब्राह्मण) वेदरूपी नौका का निर्माण करते हैं और उसी से वे दूसरों का तथा अपना भी उद्धार करते हैं।
11जो मनुष्य ब्राह्मणों को सन्तुष्ट करता है, उससे स्वयं देवता भी सन्तुष्ट होते हैं। ब्राह्मण की आज्ञा से मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करता है।
12हे राजन्, पितरों और देवताओं की पूजा करने के कारण तथा ब्राह्मणों के प्रति महान् श्रद्धा दिखाने के कारण आप निश्चय ही स्वर्ग जाएँगे,
13चाहे आपका शरीर मन्द, दुर्बल और कफ से भरा ही क्यों न हो। जो धर्म और स्वर्ग प्राप्त करना चाहता है, उसे ब्राह्मणों की पूजा करनी चाहिए।
14श्राद्ध के अवसर पर मनुष्य को बड़ी सावधानी से उन्हें भोजन कराना चाहिए, किन्तु उनमें से (ब्राह्मणों में से) जो शापग्रस्त अथवा पतित हों, जो अत्यन्त सुन्दर अथवा अत्यन्त काले हों, जिनके नख रोगग्रस्त हों, जो कुष्ठी हों, जो कपटी हों, जो विधवाओं से अथवा प्रवास में गए पतियों वाली स्त्रियों से उत्पन्न हों तथा जो शस्त्रजीवी हों — इन सबको छोड़ देना चाहिए। निन्दनीय श्राद्ध कर्ता को उसी प्रकार भस्म कर देता है जिस प्रकार अग्नि काष्ठ को भस्म करती है।
15यदि श्राद्ध में नियुक्त किए जाने वाले लोगों में कोई गूँगा, अन्धा अथवा बहरा हो, तो ध्यान रखना चाहिए कि उन्हें वेदज्ञ ब्राह्मणों के साथ ही नियुक्त किया जाए।
16हे युधिष्ठिर, अब सुनिए कि आपको क्या दान करना चाहिए। जो वेदों को जानता है, उसे केवल उन्हीं ब्राह्मणों को दान देना चाहिए जो दाता का तथा अपना — दोनों का उद्धार करने में समर्थ हों, क्योंकि योग्य (ब्राह्मण) वही माना जाता है जो दाता का तथा अपना उद्धार कर सके।
17हे पृथापुत्र, घी की आहुतियाँ पाकर तथा पुष्पों, चन्दन और अन्य सुगन्धित द्रव्यों के अर्पण से पवित्र अग्नि उतनी सन्तुष्ट नहीं होती, जितनी अतिथियों के सत्कार से होती है।
18इसलिए पूरी सावधानी से अतिथियों का सत्कार कीजिए। हे राजन्, जो अपने अतिथियों को पैर धोने के लिए जल, थके हुए पैरों पर मलने के लिए घी, अन्धकार में दीपक तथा अन्न और आश्रय देते हैं, वे यम के सामने (कभी) नहीं जाते।
19देवताओं को अर्पित पुष्पों की मालाओं को हटाना, ब्राह्मण के भोजन के अवशेष को हटाना, तैयार उबटन से सेवा करना तथा ब्राह्मण के पैर दबाना — हे राजाओं में श्रेष्ठ, इनमें से प्रत्येक गौओं के दान से भी उत्तम फल देता है।
20कपिला गाय का दान करके मनुष्य निश्चय ही अपना (नरक से) उद्धार कर लेता है, इसलिए आभूषणों से अलंकृत कपिला गाय ब्राह्मण को दी जानी चाहिए।
21दान ऐसे व्यक्ति को करना चाहिए जो कुलीन हो, जो वेदों का ज्ञाता हो, जो सदाचारी हो, जो गृहस्थ जीवन बिताता हो किन्तु स्त्री और सन्तानों के भार से दबा हो, जो विधिपूर्वक अग्निहोत्र करता हो और जिसने आपकी कोई सेवा न की हो।
22हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हे भरतवंशी, आपको सदा ऐसे ही पुरुषों को दान देना चाहिए, धनवानों को नहीं। जो पहले से ही धनवान् है, उसे (धन) देने में कौन-सा पुण्य है?
23एक गाय एक ही ब्राह्मण को देनी चाहिए। एक ही गाय अनेक ब्राह्मणों को नहीं देनी चाहिए। यदि वह गाय बेच दी जाए, तो दाता के कुल की तीन पीढ़ियाँ नष्ट हो जाती हैं। ऐसा दान न दाता का उद्धार करता है और न उसे ग्रहण करने वाले ब्राह्मण का।
24जो अस्सी रत्ती शुद्ध स्वर्ण का दान करता है, वह सौ स्वर्णमुद्राओं के दान का अक्षय फल प्राप्त करता है।
25जो हल खींचने में समर्थ बलवान् बैल का दान करता है, उस पर निश्चय ही कोई विपत्ति नहीं आती; अन्ततः वह स्वर्ग जाता है।
26जो विद्वान् ब्राह्मण को भूमि का दान करता है, उसकी समस्त कामनाएँ पूर्ण होती हैं।
27शिथिल अंगों वाला और धूल से सने पैरों वाला थका हुआ पथिक उस व्यक्ति का नाम पूछता है जो उसे अन्न दे। ऐसे भी मनुष्य हैं जो उसे वह नाम बताकर उत्तर देते हैं। जो बुद्धिमान् पुरुष श्रमित पथिकों को अन्न देने वालों के नाम बता देता है, वह निश्चय ही पुण्य में स्वयं अन्नदाता के समान माना जाता है।
28हे युधिष्ठिर, इसलिए अन्य प्रकार के दानों से विरत होकर (भी) अन्न का दान कीजिए। अपने सामर्थ्य के अनुसार ब्राह्मणों को भली-भाँति पका हुआ और शुद्ध अन्न देने के समान कोई पुण्य नहीं है। मनुष्य अपने इस कर्म से प्रजापति का सान्निध्य प्राप्त करता है।
29अन्न के दान से बढ़कर कोई दान नहीं है। अन्न समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ और प्रथम है। कहा जाता है कि अन्न ही प्रजापति है। प्रजापति (फिर) संवत्सर माने जाते हैं और संवत्सर यज्ञ है।
30यज्ञ से ही समस्त चराचर प्राणी जन्म लेते हैं। इसी कारण हमने सुना है कि अन्न समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ है।
31जो सरोवरों और बड़े जलाशयों, कूपों और पोखरों का, तथा मधुर वचनों के साथ आश्रय और अन्न का दान करते हैं, उन्हें यम की भर्त्सना नहीं सहनी पड़ती।
32जो मनुष्य सदाचारी ब्राह्मणों को अपने ही परिश्रम से अर्जित अन्न और धन देता है, उससे पृथ्वी सदा सन्तुष्ट रहती है। वह ऐसे मनुष्य पर धन की वर्षा करती है।
33अन्न का दाता सबसे आगे चलता है, फिर सत्य बोलने वाला और फिर वह मनुष्य जो बिना माँगे ही किसी को दान देता है। किन्तु ये तीनों एक ही स्थान को जाते हैं।
34वैशम्पायन ने कहा — कौतूहल से भरकर युधिष्ठिर ने अपने भाइयों सहित यशस्वी मार्कण्डेय से पुनः पूछा।
35युधिष्ठिर ने कहा — हे महर्षे, मनुष्यलोक से यमलोक कितनी दूर है? उसका परिमाण कितना है? मनुष्य उसे किस प्रकार और किन साधनों से पार करता है? यह सब मुझे बताइए।
36मार्कण्डेय ने कहा — हे राजन्, हे समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, आपका यह प्रश्न एक महान् रहस्य से सम्बन्ध रखता है। यह पवित्र है और ऋषियों द्वारा अत्यन्त प्रशंसित है। मैं आपसे इस धर्म के विषय में कहूँगा।
37हे नरेश्वर, मनुष्यों के निवास से यमलोक की दूरी छियासी हजार योजन है।
38वह मार्ग आकाश से होकर जाता है। वहाँ जल नहीं है और वह देखने में भयंकर है। उस प्रदेश में कहीं भी किसी वृक्ष की छाया, जल अथवा विश्रामस्थल नहीं है, जिसमें थका हुआ पथिक कुछ समय विश्राम कर सके।
39इसी मार्ग से यम की आज्ञा का पालन करने वाले उनके दूत समस्त स्त्री-पुरुषों को तथा प्राण धारण करने वाले समस्त प्राणियों को बलपूर्वक ले जाते हैं।
40हे पृथ्वीपते, हे राजन्, जिन्होंने ब्राह्मणों को घोड़े और अन्य उत्तम वाहन दिए हैं, वे उन्हीं पशुओं और वाहनों पर चढ़कर (इस मार्ग से) जाते हैं। जिन्होंने इसी प्रकार (ब्राह्मणों को) छत्र दिए हैं, वे सूर्य की किरणों को रोकते हुए छत्र के साथ इस मार्ग से जाते हैं।
41जिन्होंने अन्न दिया है, वे भूख के बिना जाते हैं और जिन्होंने अन्न नहीं दिया, वे (महान्) भूख से पीड़ित होकर जाते हैं। जिन्होंने वस्त्र दिए हैं, वे वस्त्र पहनकर जाते हैं और जिन्होंने वस्त्र नहीं दिए, वे नंगे जाते हैं।
42जिन्होंने स्वर्ण दिया है, वे आभूषणों से भली-भाँति अलंकृत होकर सुखपूर्वक जाते हैं। और जिन्होंने भूमि दी है, वे अपनी प्रत्येक कामना पूर्ण रूप से तृप्त होकर जाते हैं।
43जिन्होंने धान्य दिया है, वे किसी अभाव से पीड़ित हुए बिना जाते हैं; और जिन्होंने घर दिए हैं, वे रथों पर चढ़कर जाते हैं।
44जिन्होंने पेय दिया है, वे कभी तृषा से पीड़ित हुए बिना प्रसन्न हृदय से जाते हैं। जिन्होंने दीपक दिए हैं, वे अपने आगे का मार्ग आलोकित करते हुए महान् सुख से जाते हैं।
45जिन्होंने गौएँ दी हैं, वे अपने समस्त पाप नष्ट होने के कारण सुखपूर्वक जाते हैं। जिन्होंने एक मास तक उपवास किया है, वे हंसों से जुते रथों पर जाते हैं।
46हे पाण्डुपुत्र, जिन्होंने छह रात्रि तक उपवास किया है, वे मयूरों से जुते रथों पर जाते हैं। हे पाण्डुपुत्र, जो तीन रात्रि तक उपवास करके केवल एक ही बार भोजन करता है, वह रोग और चिन्ता से रहित लोक को जाता है। जल का यह उत्तम गुण है कि वह मृतकों के लोक में सुख उत्पन्न करता है।
47वहाँ वे पुष्पोदका नामक एक नदी देखते हैं। वहाँ वे अमृत के समान शीतल जल पीते हैं।
48जो दुष्कर्मी है, वह वहाँ पीब पीता है, जो उसके लिए नियत किया गया है। हे महाराज, वह नदी मनुष्य की समस्त कामनाएँ पूर्ण करती है।
49हे राजाधिराज, वहाँ इन (ब्राह्मणों) की विधिपूर्वक पूजा कीजिए। यात्रा से थका हुआ और मार्ग की धूल से सना हुआ पथिक उस व्यक्ति का नाम पूछता है जो अन्न देता है और आशा लिए उसके घर आता है — पूरी सावधानी से उसकी पूजा कीजिए, क्योंकि वह महान् ब्राह्मण है।
50जब वह आगे बढ़ता है, तब वासव (इन्द्र) सहित समस्त देवता उसके पीछे-पीछे चलते हैं। यदि उसकी पूजा की जाए, तो वे सन्तुष्ट होते हैं; और यदि उसकी पूजा न की जाए, तो वे उदास हो जाते हैं।
51हे राजाधिराज, इसलिए इन (ब्राह्मणों) की विधिपूर्वक पूजा कीजिए। इस प्रकार मैंने आपसे सौ विषयों पर कहा है। अब आप मुझसे और क्या सुनना चाहते हैं?
52युधिष्ठिर ने कहा — हे प्रभो, हे धर्मात्मन्, मैं धर्म और सदाचार से सम्बन्धित पवित्र विषयों पर आपको बार-बार सुनना चाहता हूँ।
53मार्कण्डेय ने कहा — हे राजन्, अब मैं एक अन्य पवित्र विषय पर कहूँगा, जो सनातन से सम्बन्धित है और जो समस्त पापों का नाश करता है। सबके साथ मुझसे इसे सुनिए।
54हे भरतवंश में श्रेष्ठ, ब्राह्मणों के चरण धोने से पुष्कर (तीर्थ) में कपिला गाय के दान के समान पुण्य प्राप्त होता है।
55ब्राह्मण के चरणों से स्पर्श किए हुए जल से जब तक पृथ्वी आर्द्र रहती है, तब तक पितर कमल के पत्तों से जल पीते रहते हैं।
56यदि अतिथि का स्वागत किया जाए, तो अग्नि सन्तुष्ट होते हैं। यदि उसे आसन दिया जाए, तो इन्द्र सन्तुष्ट होते हैं। यदि उसके चरण धोए जाएँ, तो पितर प्रसन्न होते हैं। यदि उसे भोजन कराया जाए, तो स्वयं प्रजापति (ब्रह्मा) सन्तुष्ट होते हैं।
57संयतचित्त होकर मनुष्य को उस समय गाय का दान करना चाहिए जब उसके बछड़े के पैर और सिर दिखाई देने लगें। प्रसव पूरा होने से पहले, जब बछड़ा गर्भ से पृथ्वी पर गिरने के क्रम में आकाश में ही हो, तब उस बछड़े सहित गाय स्वयं पृथ्वी के समान मानी जाती है।
58हे युधिष्ठिर, उस गाय और बछड़े के शरीरों पर जितने रोम होते हैं, उतने सहस्र युगों तक वह मनुष्य देवलोक में पूजित होता है।
59जो व्यक्ति स्वर्ण की बनी नथ तथा चाँदी से मढ़े खुरों सहित रत्नों से विधिपूर्वक अलंकृत काली गाय का दान करता है, (वह भी वैसा ही फल पाता है)।
60हे भरतवंशी, जो दान ग्रहण करके उसे तत्काल ही किसी धर्मात्मा और सच्चरित्र व्यक्ति को दे देता है, वह महान् पुण्य प्राप्त करता है। वह निश्चय ही समुद्रों, सागरों और गुफाओं सहित तथा पर्वतों, वनों और काननों सहित समस्त पृथ्वी को उसकी अन्तिम सीमाओं तक दान करने का फल पाता है।
61जो ब्राह्मण अपने हाथों को घुटनों के बीच रखकर मौन होकर थाली से भोजन करता है, वह दूसरों का उद्धार करने में समर्थ होता है।
62जो ब्राह्मण मद्यपान से विरत रहते हैं, जिनमें कोई दोष है ऐसा दूसरे कभी नहीं कहते और जो प्रतिदिन संहिताओं का पाठ करते हैं, वे दूसरों का उद्धार करने में समर्थ होते हैं।
63हव्य (घी की आहुति) और कव्य (भोज्य पदार्थों का अर्पण) — ये सब वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण को ही अर्पित करने चाहिए। जिस प्रकार अग्नि में दी गई घी की आहुति कभी व्यर्थ नहीं जाती, उसी प्रकार वेदज्ञ ब्राह्मणों को दिया गया दान कभी व्यर्थ नहीं जाता।
64ब्राह्मणों का अस्त्र क्रोध है; वे लोहे या इस्पात के बने अस्त्रों से कभी युद्ध नहीं करते। ब्राह्मण अपने शत्रुओं का वध क्रोध से करते हैं, जैसे वज्रधारी (इन्द्र) ने असुरों का वध किया था।
65हे निष्पाप, धर्म और सदाचार से सम्बन्धित यह प्रसंग अब समाप्त हुआ। इसे सुनकर नैमिष वन के ऋषि अत्यन्त प्रसन्न हुए।
66हे राजन्, (इन्हें सुनकर) वे शोक, भय और क्रोध से मुक्त हो गए और उनके पाप धुल गए। जो मनुष्य इन्हें सुनते हैं, वे पुनर्जन्म के बन्धन से मुक्त हो जाते हैं।
67युधिष्ठिर ने कहा — हे महाबुद्धिमान्, हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, ऐसी कौन-सी शुद्धि है जिससे ब्राह्मण सदा पवित्र रह सके? मैं यह सुनना चाहता हूँ।
68मार्कण्डेय ने आगे कहा — शुद्धि तीन प्रकार की है, अर्थात् वाणी की शुद्धि, कर्म की शुद्धि और जल से होने वाली शुद्धि। जो इन्हें अपनाता है, वह निश्चय ही स्वर्ग प्राप्त करता है।
69जो ब्राह्मण प्रातः और सायं सन्ध्या (देवी) की उपासना करता है और वेदों की माता पवित्र गायत्री का जप करता है, वह उसी से पवित्र होकर अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है। यदि वह समुद्रों सहित सारी पृथ्वी भी दान में ग्रहण कर ले, तो भी उसे तनिक भी दुःख नहीं भोगना पड़ता।
70आकाश में सूर्य सहित जो ग्रह उसके प्रति अशुभ और प्रतिकूल हों, वे उसके इन कर्मों के कारण शीघ्र ही उसके प्रति अनुकूल और शुभ हो जाते हैं। और जो शुभ तथा अनुकूल हैं, वे और भी अधिक शुभ और अनुकूल हो जाते हैं।
71मांस खाने वाले तथा विशाल और भयंकर रूप वाले भयानक राक्षस भी उस ब्राह्मण की कोई हानि करने में असमर्थ हो जाते हैं जो इन शुद्धियों का पालन करता है।
72अध्यापन करने से, यज्ञों में पुरोहिती करने से और दूसरों से दान ग्रहण करने से उन्हें कोई दोष नहीं लगता। ब्राह्मण प्रज्वलित अग्नि के समान हैं।
73चाहे वे वेदों के ज्ञाता हों या न हों, चाहे पवित्र हों या अपवित्र, उनका कभी अपमान नहीं करना चाहिए, क्योंकि ब्राह्मण राख से ढकी हुई अग्नि के समान हैं।
74जिस प्रकार श्मशान में जलती हुई अग्नि कभी अपवित्र नहीं होती, उसी प्रकार ब्राह्मण चाहे विद्वान् हो या अज्ञानी, सदा पवित्र ही होता है। वह देवता से भी श्रेष्ठ है।
75प्राचीरों, द्वारों और प्रासादों से सुशोभित नगर भी अपनी शोभा खो देते हैं यदि उनमें ब्राह्मण निवास न करते हों।
76हे राजन्, वस्तुतः नगर वही है जिसमें वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण रहते हों, जो अपने वर्ण के कर्मों का विधिपूर्वक पालन करते हों और जो विद्या तथा तपोबल से सम्पन्न हों।
77हे पृथापुत्र, वह वन हो अथवा चरागाह, जहाँ विद्वान् ब्राह्मण रहते हैं, वही नगर कहलाता है। वही तीर्थ भी है।
78(प्रजा की) रक्षा करने वाले राजा के पास तथा तपोबल से सम्पन्न ब्राह्मण के पास जाकर और उन दोनों की पूजा करके मनुष्य तत्काल ही अपने समस्त पापों से शुद्ध हो सकता है।
79विद्वानों ने कहा है कि पवित्र तीर्थों में स्नान, पुण्यात्माओं के नामों का उच्चारण तथा सत्पुरुषों और धर्मात्माओं के साथ वार्तालाप — ये सब प्रशंसनीय कर्म हैं।
80जो धर्मात्मा और सच्चरित्र हैं, वे अपने ही समान पुरुषों की पवित्र संगति से तथा शुद्ध और पवित्र वार्तालाप के जल से स्वयं को सदा पवित्र हुआ मानते हैं।
81त्रिदण्ड धारण करना, मौन व्रत, (सिर पर) जटा रखना, सिर मुँड़ाना, वल्कल और मृगचर्म पहनना, व्रतों का पालन करना, स्नान करना, अग्नि की उपासना करना और वन में रहकर शरीर को कृश करना — यदि हृदय पवित्र न हो तो ये सब निष्फल हैं।
82हे राजाधिराज, यदि पवित्रता ही लक्ष्य न हो, तो छहों इन्द्रियों का भोग (अत्यन्त) सरल है। संयम स्वयं ही कठिन है और यदि पवित्रता उसका लक्ष्य न हो तो वह और भी कठिन है। समस्त इन्द्रियों में मन ही सबसे भयंकर है।
83जो महात्मा वचन से, कर्म से, हृदय से अथवा आत्मा से पाप नहीं करते, उन्हीं के विषय में कहा जाता है कि वे (वास्तव में) तप करते हैं; न कि उनके विषय में जो उपवासों और कृच्छ्रव्रतों से अपने शरीर को कृश कर लेते हैं।
84जिसके हृदय में अपने बन्धुजनों के प्रति दया का भाव नहीं है, वह शरीर से पवित्र होने पर भी पाप से मुक्त नहीं हो सकता। उसके मन की वह कठोरता ही उसकी तपस्या की महान् शत्रु है।
85जो सदा पवित्र है, जो धर्म से सम्पन्न है और जो जीवन भर धर्म का आचरण करता है, वह गृहस्थ जीवन बिताते हुए भी (वास्तविक) ऋषि है। वह समस्त पापों से मुक्त है।
86उपवास और अन्य कृच्छ्रव्रत मांस और रक्त से बने इस शरीर को चाहे जितना दुर्बल और शुष्क कर दें, वे पापों का नाश नहीं कर सकते।
87जिस मनुष्य का हृदय पवित्रता से रहित है, वह तपस्याओं का अर्थ न जानते हुए केवल उन्हें करके यातना भोगता है। ऐसे कर्मों से वह कभी पापों से मुक्त नहीं होता। जिस अग्नि की वह उपासना करता है, वह उसके पापों को भस्म नहीं करती।
88पवित्रता और धर्म से ही मनुष्य आनन्दमय लोकों को जा सकते हैं और उनके व्रत तथा उपवास फलदायी हो सकते हैं। फल और मूल पर जीवन बिताना, मौन व्रत का पालन करना, वायु पर जीना, सिर मुँड़ाना, स्थिर घर का त्याग करना, सिर पर जटा रखना, खुले आकाश के नीचे सोना, प्रतिदिन उपवास करना, अग्नि की उपासना करना, जल में स्नान करना और भूमि पर शयन करना — केवल ये ही किसी को स्वर्ग नहीं ले जा सकते।
89जो पवित्रता से सम्पन्न हैं, वे ही ज्ञान से और (पुण्य) कर्मों से रोग, जरा और मृत्यु पर विजय पाने में सफल होते हैं और वे ही अत्यन्त उच्च अवस्था प्राप्त करते हैं।
90जिस प्रकार अग्नि से जले हुए बीज पौधा उत्पन्न नहीं करते, उसी प्रकार ज्ञान से दग्ध हो चुके क्लेश आत्मा को प्रभावित नहीं कर सकते।
91आत्मा से रहित होने पर काष्ठ के कुन्दे के समान यह जड़ शरीर निश्चय ही समुद्र के फेन के समान अत्यन्त क्षणभंगुर है।
92जो (वेद के) एक चरण अथवा आधे चरण की सहायता से ही प्रत्येक के शरीर में निवास करने वाली अपनी आत्मा का दर्शन प्राप्त कर लेता है, उसे और किसी वस्तु की आवश्यकता नहीं रहती।
93कुछ लोग (वेद के) केवल दो अक्षरों से ही परमात्मा के साथ अपनी एकता का ज्ञान प्राप्त करके और कुछ लोग सैकड़ों-हजारों श्लोकों से मोक्ष प्राप्त करते हैं; क्योंकि परमात्मा के साथ अपनी एकता का ज्ञान ही मोक्ष का निश्चित चिह्न है।
94विद्वान् वृद्धों ने कहा है कि जो सन्देहों से भरा है, उसे न यह लोक प्राप्त होता है, न परलोक और न आनन्द। श्रद्धा ही मोक्ष का निश्चित चिह्न है।
95जो वेदों का सच्चा अर्थ जानता है, वह उनका सच्चा प्रयोजन भी समझता है। वह वैदिक कर्मकाण्ड से उसी प्रकार भयभीत होता है जैसे मनुष्य दावानल से।
96शुष्क तर्क को त्यागकर स्मृति और श्रुति का आश्रय लो। अपनी बुद्धि की सहायता से उस अद्वितीय अविनाशी का ज्ञान खोजो। साधनों के दोष से मनुष्य की (किसी वस्तु की) खोज व्यर्थ हो जाती है।
97इसलिए मनुष्य को वेदों के माध्यम से ज्ञान प्राप्त करने का सावधानीपूर्वक प्रयत्न करना चाहिए। वेद ही परमात्मा हैं, वे ही उनका शरीर हैं, वे ही सत्य हैं। जिस मनुष्य में समस्त वेद प्रकट हैं, उसकी देह-इन्द्रियों से बँधी हुई आत्मा ही उन्हें जान सकती है।
98वेदों में कहे गए देवताओं का अस्तित्व, (धार्मिक) कर्मों की फलदायिनी शक्ति तथा शरीरधारी प्राणियों की कर्म करने की सामर्थ्य — ये प्रत्येक युग में दिखाई देते हैं।
99इनसे स्वतन्त्रता तथा इनका विनाश इन्द्रियों की शुद्धि के द्वारा ही खोजना चाहिए। इसलिए इन्द्रियों के व्यापार का निरोध ही सच्चा उपवास है।
100तपस्या से मनुष्य स्वर्ग प्राप्त कर सकता है, दान के आचरण से भोग्य वस्तुएँ प्राप्त कर सकता है, तीर्थों में स्नान से अपने समस्त पापों का नाश कर सकता है, किन्तु ज्ञान के बिना पूर्ण मोक्ष प्राप्त नहीं हो सकता।
101वैशम्पायन ने कहा — हे राजाधिराज, इस प्रकार कहे जाने पर परम यशस्वी (युधिष्ठिर) ने उत्तर दिया, “हे महात्मन्, मैं दान के उन नियमों के विषय में सुनना चाहता हूँ जो (वास्तव में) पुण्यदायी हैं।”
102मार्कण्डेय ने कहा — हे राजाधिराज, हे युधिष्ठिर, हे नरेश्वर, दान के जिन नियमों को आप मुझसे सुनना चाहते हैं, वे विद्वानों द्वारा अत्यन्त मान्य हैं।
103दान के उन रहस्यों को सुनिए, जैसा श्रुतियों और स्मृतियों में उनका वर्णन किया गया है। हे युधिष्ठिर, जो गजच्छाया के योग में अश्वत्थ वृक्ष के पत्तों से वायु प्राप्त होने वाले स्थान पर श्राद्ध करता है, वह एक लाख कल्पों तक उसका फल भोगता है।
104हे पृथ्वीपते, जो भूख से मरते हुए व्यक्ति को अन्न देता है और जो उसकी देखभाल करने वाले व्यक्ति सहित कोई दानगृह स्थापित करता है — वे दोनों समस्त यज्ञों (के अनुष्ठान) का फल प्राप्त करते हैं।
105जो ऐसे तीर्थ में घोड़े का दान करता है जहाँ जल की धारा विपरीत दिशा में बहती है, वह अक्षय पुण्य प्राप्त करता है। जो अतिथि भोजन के लिए आता है, वह स्वयं इन्द्र है। यदि उसे भोजन कराया जाए, तो इन्द्र भोजन कराने वाले को अक्षय पुण्य प्रदान करते हैं। जिस प्रकार मनुष्य नौकाओं से नदियों और समुद्रों को पार करते हैं, उसी प्रकार वह (अतिथियों को भोजन देकर) अपने समस्त पापों से तर जाता है।
106इसलिए ब्राह्मणों को जो दिया जाता है, वह दही के दान के समान अक्षय पुण्य उत्पन्न करता है। किसी विशेष पर्व के दिन दिया गया दान दुगुना पुण्य उत्पन्न करता है और किसी विशेष ऋतु में दिया गया दस गुना पुण्य उत्पन्न करता है।
107और किसी विशेष वर्ष में दिया गया (अन्य समय पर दिए गए दानों से) सौ गुना पुण्य उत्पन्न करता है। मास के अन्तिम दिन दिया गया दान अक्षय पुण्य उत्पन्न करता है। सूर्य के अयनान्त बिन्दुओं पर रहने के समय दिया गया दान, तुला, मेष, मिथुन, कन्या और मीन राशियों में सूर्य के मार्ग के अन्तिम दिन दिया गया दान तथा सूर्य और चन्द्रग्रहण के समय दिया गया दान — ये अक्षय पुण्य उत्पन्न करते हैं।
108विद्वान् कहते हैं कि ऋतुओं में दिए गए दान अन्य समय के दानों से दस गुना, ऋतुओं के सन्धिकाल में दिए गए सौ गुना तथा जिस दिन राहु दिखाई दे उस दिन दिए गए एक हजार गुना अधिक पुण्य उत्पन्न करते हैं। तुला और मेष राशियों में सूर्य के मार्ग के अन्तिम दिन दिया गया दान अक्षय पुण्य उत्पन्न करता है।
109हे राजन्, जो भूमि का दान नहीं करता, वह भूसम्पत्ति का भोग नहीं कर सकता; जो रथ और वाहन नहीं देता, वह उन पर चढ़कर नहीं चल सकता। मनुष्य जिस कामना से ब्राह्मणों को दान देता है, अगले जन्म में वह उसी दान का फल भोगता है।
110स्वर्ण अग्नि से उत्पन्न हुआ है, पृथ्वी विष्णु से और गौएँ सूर्य से। इसलिए जो स्वर्ण, भूमि और गौओं का दान करता है, वह अग्नि, विष्णु और सूर्य — सभी के लोक प्राप्त करता है।
111दान के समान अक्षय और कुछ भी नहीं है। क्या तीनों लोकों में इससे अधिक मंगलमय और कुछ है? इसीलिए परम बुद्धिमान् लोग कहते हैं कि तीनों लोकों में दान से बढ़कर और कुछ नहीं है।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — परम पूजनीय मार्कण्डेयबाट राजर्षि इन्द्रद्युम्नले पुनः स्वर्ग प्राप्त गरेको कथा सुनेर महाराज युधिष्ठिरले ती ऋषिलाई पुनः सोधे,
2“हे महर्षि, मलाई बताउनुहोस् कि मानिसले इन्द्रलोकमा जान कस्तो प्रकारले दान गर्नुपर्छ।
3गृहस्थ जीवन बिताउँदै दान गरेबाट, अथवा बाल्यावस्थामा, अथवा युवावस्थामा, अथवा वृद्धावस्थामा (मानिस इन्द्रको धाममा जान्छ)? जीवनका भिन्न-भिन्न अवस्थामा गरिएको दानको छुट्टाछुट्टै फल मलाई बताउनुहोस्।
4मार्कण्डेयले भने — जुन जीवन निष्फल छ, त्यो चार प्रकारको छ र जुन दान निष्फल छ, त्यो सोह्र प्रकारको छ। त्यो जीवन निष्फल छ जसमा कुनै पुत्र नजन्मियोस्, जसमा मानिसमा कुनै धर्म नहोस्, जसमा ऊ अर्काले दिएको अन्नमा बाँच्छ र जसमा ऊ पितृ, देवता तथा अतिथिहरूलाई नदिईकन आफ्नै लागि मात्र भोजन पकाउँछ र यी सबैभन्दा पहिले आफैँ खान्छ।
5धर्मको मार्गबाट भ्रष्ट भइसकेको व्यक्तिलाई दिइएको दान तथा अनुचित र बेइमानीले कमाइएको धनको दान — दुवै निष्फल छन्। पतित ब्राह्मणलाई, चोरलाई तथा मिथ्या गुरुलाई दिइएका दान पनि निष्फल छन्।
6असत्यवादीलाई, गाउँमा बस्ने सबै वर्गका मानिसले गर्ने यज्ञमा पुरोहिती गर्नेलाई, वेद बेच्नेलाई, शूद्रका लागि भोजन पकाउने ब्राह्मणलाई तथा जन्मले ब्राह्मण भएर पनि आफ्नो वर्णको कर्म नगर्नेलाई दिइएको दान — यो सबै व्यर्थ छ। रजस्वला भइसकेकी कन्यासँग विवाह गर्नेलाई, स्त्रीलाई, सर्पसँग खेल देखाउनेलाई तथा नीच सेवामा लागेकालाई दिइएको दान पनि व्यर्थ छ। यी सोह्र निष्फल दान हुन्।
7जसले भय अथवा क्रोधको वशमा परी धनको दान गर्छ, उसले त्यो दानको फल तब भोग्छ जब ऊ आफ्नी आमाको गर्भमा रहन्छ। जुन मानिसले ब्राह्मणहरूलाई (धन) दिन्छ, उसले त्यसको फल वृद्धावस्थामा भोग्छ।
8हे राजन्, त्यसैले जुन मानिसले स्वर्गको मार्ग पाउन चाहन्छ, उसले सम्पूर्ण परिस्थितिमा ब्राह्मणहरूलाई (धन) दिनुपर्छ।
9युधिष्ठिरले भने — जुन ब्राह्मणहरूले चारै वर्णबाट दान ग्रहण गर्छन्, तिनीहरूले कुन उपायले अरूको तथा आफ्नो पनि उद्धार गर्छन्?
10मार्कण्डेयले भने — जपले, मन्त्रले, होमले तथा वेदको अध्ययनले तिनीहरूले (ब्राह्मणहरूले) वेदरूपी डुङ्गा बनाउँछन् र त्यसैले तिनीहरूले अरूको तथा आफ्नो पनि उद्धार गर्छन्।
11जुन मानिसले ब्राह्मणहरूलाई सन्तुष्ट पार्छ, उसबाट स्वयं देवताहरू पनि सन्तुष्ट हुन्छन्। ब्राह्मणको आज्ञाले मानिसले स्वर्ग प्राप्त गर्छ।
12हे राजन्, पितृ र देवताहरूको पूजा गरेकाले तथा ब्राह्मणहरूप्रति महान् श्रद्धा देखाएकाले तपाईं निश्चय नै स्वर्ग जानुहुनेछ,
13चाहे तपाईंको शरीर मन्द, दुर्बल र कफले भरिएकै किन नहोस्। जसले धर्म र स्वर्ग प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले ब्राह्मणहरूको पूजा गर्नुपर्छ।
14श्राद्धको अवसरमा मानिसले ठूलो सावधानीले तिनीहरूलाई भोजन गराउनुपर्छ, तर तिनीहरूमध्ये (ब्राह्मणहरूमध्ये) जो शापग्रस्त अथवा पतित होऊन्, जो अत्यन्त सुन्दर अथवा अत्यन्त काला होऊन्, जसका नङ रोगग्रस्त होऊन्, जो कुष्ठरोगी होऊन्, जो कपटी होऊन्, जो विधवाबाट अथवा प्रवासमा गएका पति भएकी स्त्रीबाट जन्मेका होऊन् तथा जो शस्त्रजीवी होऊन् — यी सबैलाई छोडिदिनुपर्छ। निन्दनीय श्राद्धले कर्तालाई त्यसै गरी भस्म पार्छ जसरी अग्निले काठलाई भस्म पार्छ।
15यदि श्राद्धमा नियुक्त गरिने मानिसहरूमा कोही लाटो, अन्धो अथवा बहिरो होस् भने ध्यान राख्नुपर्छ कि तिनीहरूलाई वेदज्ञ ब्राह्मणहरूसँगै नियुक्त गरियोस्।
16हे युधिष्ठिर, अब सुन्नुहोस् कि तपाईंले के दान गर्नुपर्छ। जसले वेद जान्दछ, उसले ती ब्राह्मणहरूलाई मात्र दान दिनुपर्छ जो दाताको तथा आफ्नो — दुवैको उद्धार गर्न समर्थ होऊन्, किनभने योग्य (ब्राह्मण) त्यही मानिन्छ जसले दाताको तथा आफ्नो उद्धार गर्न सकोस्।
17हे पृथापुत्र, घिउका आहुति पाएर तथा फूल, चन्दन र अन्य सुगन्धित द्रव्यको अर्पणले पवित्र अग्नि त्यति सन्तुष्ट हुँदैन, जति अतिथिहरूको सत्कारले हुन्छ।
18त्यसैले पूरा सावधानीले अतिथिहरूको सत्कार गर्नुहोस्। हे राजन्, जसले आफ्ना अतिथिहरूलाई खुट्टा धुन जल, थाकेका खुट्टामा मल्न घिउ, अन्धकारमा बत्ती तथा अन्न र आश्रय दिन्छन्, तिनीहरू यमको सामु (कहिल्यै) जाँदैनन्।
19देवताहरूलाई अर्पण गरिएका फूलका माला हटाउनु, ब्राह्मणको भोजनको अवशेष हटाउनु, तयार उबटनले सेवा गर्नु तथा ब्राह्मणका खुट्टा मिच्नु — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, यीमध्ये प्रत्येकले गाईको दानभन्दा पनि उत्तम फल दिन्छ।
20कपिला गाईको दान गरेर मानिसले निश्चय नै आफ्नो (नरकबाट) उद्धार गर्छ, त्यसैले आभूषणले अलंकृत कपिला गाई ब्राह्मणलाई दिइनुपर्छ।
21दान त्यस्तो व्यक्तिलाई गर्नुपर्छ जो कुलीन होस्, जो वेदको ज्ञाता होस्, जो सदाचारी होस्, जो गृहस्थ जीवन बिताउँछ तर स्त्री र सन्तानको भारले थिचिएको होस्, जसले विधिपूर्वक अग्निहोत्र गर्छ र जसले तपाईंको कुनै सेवा नगरेको होस्।
22हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हे भरतवंशी, तपाईंले सदा त्यस्तै पुरुषहरूलाई दान दिनुपर्छ, धनवान्हरूलाई होइन। जो पहिल्यैदेखि धनवान् छ, उसलाई (धन) दिनुमा कुन पुण्य छ?
23एउटी गाई एउटै ब्राह्मणलाई दिनुपर्छ। एउटै गाई अनेक ब्राह्मणलाई दिनुहुँदैन। यदि त्यो गाई बेचियो भने दाताको कुलका तीन पुस्ता नष्ट हुन्छन्। त्यस्तो दानले न दाताको उद्धार गर्छ न त्यो ग्रहण गर्ने ब्राह्मणको।
24जसले असी रत्ती शुद्ध सुनको दान गर्छ, उसले सय सुनका मोहरको दानको अक्षय फल प्राप्त गर्छ।
25जसले हलो तान्न सक्ने बलवान् साँढेको दान गर्छ, उसमाथि निश्चय नै कुनै विपत्ति आउँदैन; अन्ततः ऊ स्वर्ग जान्छ।
26जसले विद्वान् ब्राह्मणलाई भूमिको दान गर्छ, उसका सम्पूर्ण कामना पूरा हुन्छन्।
27शिथिल अंग भएको र धुलोले सनिएका खुट्टा भएको थाकेको पथिकले त्यस व्यक्तिको नाम सोध्छ जसले उसलाई अन्न देओस्। यस्ता मानिस पनि छन् जसले उसलाई त्यो नाम बताएर उत्तर दिन्छन्। जुन बुद्धिमान् पुरुषले श्रमित पथिकहरूलाई अन्न दिनेहरूको नाम बताइदिन्छ, ऊ निश्चय नै पुण्यमा स्वयं अन्नदातासमान मानिन्छ।
28हे युधिष्ठिर, त्यसैले अरू प्रकारका दानबाट विरत भएर (पनि) अन्नको दान गर्नुहोस्। आफ्नो सामर्थ्यअनुसार ब्राह्मणहरूलाई राम्ररी पकाइएको र शुद्ध अन्न दिनुसमान कुनै पुण्य छैन। मानिसले आफ्नो यस कर्मले प्रजापतिको सान्निध्य प्राप्त गर्छ।
29अन्नको दानभन्दा बढी कुनै दान छैन। अन्न सम्पूर्ण वस्तुहरूमा श्रेष्ठ र प्रथम हो। भनिन्छ कि अन्न नै प्रजापति हो। प्रजापति (फेरि) संवत्सर मानिन्छन् र संवत्सर यज्ञ हो।
30यज्ञबाटै सम्पूर्ण चराचर प्राणी जन्म लिन्छन्। यसैकारण हामीले सुनेका छौँ कि अन्न सम्पूर्ण वस्तुहरूमा श्रेष्ठ छ।
31जसले सरोवर र ठूला जलाशय, इनार र पोखरीको तथा मधुर वचनसहित आश्रय र अन्नको दान गर्छन्, तिनीहरूले यमको भर्त्सना सहनुपर्दैन।
32जुन मानिसले सदाचारी ब्राह्मणहरूलाई आफ्नै परिश्रमले आर्जन गरेको अन्न र धन दिन्छ, उसबाट पृथ्वी सदा सन्तुष्ट रहन्छिन्। उनी त्यस्तो मानिसमाथि धनको वर्षा गर्छिन्।
33अन्नको दाता सबभन्दा अगाडि हिँड्छ, त्यसपछि सत्य बोल्ने र त्यसपछि त्यो मानिस जसले नमागीकनै कसैलाई दान दिन्छ। तर यी तीनै एउटै स्थानमा जान्छन्।
34वैशम्पायनले भने — कौतूहलले भरिएर युधिष्ठिरले आफ्ना भाइहरूसहित यशस्वी मार्कण्डेयलाई पुनः सोधे।
35युधिष्ठिरले भने — हे महर्षि, मनुष्यलोकबाट यमलोक कति टाढा छ? त्यसको परिमाण कति छ? मानिसले त्यो कसरी र कुन साधनले पार गर्छ? यो सबै मलाई बताउनुहोस्।
36मार्कण्डेयले भने — हे राजन्, हे सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंको यो प्रश्न एउटा महान् रहस्यसँग सम्बन्धित छ। यो पवित्र छ र ऋषिहरूद्वारा अत्यन्त प्रशंसित छ। म तपाईंलाई यस धर्मका विषयमा भन्नेछु।
37हे नरेश्वर, मानिसहरूको निवासबाट यमलोकको दूरी छयासी हजार योजन छ।
38त्यो मार्ग आकाशबाट हुँदै जान्छ। त्यहाँ जल छैन र त्यो हेर्नमा भयंकर छ। त्यस प्रदेशमा कतै पनि कुनै रूखको छाया, जल अथवा विश्रामस्थल छैन, जसमा थाकेको पथिकले केही समय विश्राम गर्न सकोस्।
39यसै मार्गबाट यमको आज्ञा पालन गर्ने तिनका दूतहरूले सम्पूर्ण स्त्री-पुरुषलाई तथा प्राण धारण गर्ने सम्पूर्ण प्राणीलाई बलपूर्वक लैजान्छन्।
40हे पृथ्वीपति, हे राजन्, जसले ब्राह्मणहरूलाई घोडा र अन्य उत्तम वाहन दिएका छन्, तिनीहरू ती नै पशु र वाहनमा चढेर (यस मार्गबाट) जान्छन्। जसले यसै गरी (ब्राह्मणहरूलाई) छाता दिएका छन्, तिनीहरू सूर्यका किरण छेक्दै छातासहित यस मार्गबाट जान्छन्।
41जसले अन्न दिएका छन्, तिनीहरू भोक नलागी जान्छन् र जसले अन्न दिएनन्, तिनीहरू (महान्) भोकले पीडित भई जान्छन्। जसले वस्त्र दिएका छन्, तिनीहरू वस्त्र लगाएर जान्छन् र जसले वस्त्र दिएनन्, तिनीहरू नाङ्गै जान्छन्।
42जसले सुन दिएका छन्, तिनीहरू आभूषणले राम्ररी अलंकृत भई सुखपूर्वक जान्छन्। र जसले भूमि दिएका छन्, तिनीहरू आफ्नो प्रत्येक कामना पूर्ण रूपमा तृप्त भई जान्छन्।
43जसले अन्न दिएका छन्, तिनीहरू कुनै अभावले पीडित नभई जान्छन्; र जसले घर दिएका छन्, तिनीहरू रथमा चढेर जान्छन्।
44जसले पेय दिएका छन्, तिनीहरू कहिल्यै तिर्खाले पीडित नभई प्रसन्न हृदयले जान्छन्। जसले बत्ती दिएका छन्, तिनीहरू आफ्नो अगाडिको मार्ग उज्यालो पार्दै महान् सुखले जान्छन्।
45जसले गाई दिएका छन्, तिनीहरू आफ्ना सम्पूर्ण पाप नष्ट भएकाले सुखपूर्वक जान्छन्। जसले एक महिनासम्म उपवास गरेका छन्, तिनीहरू हाँसले जोतिएका रथमा जान्छन्।
46हे पाण्डुपुत्र, जसले छ रातसम्म उपवास गरेका छन्, तिनीहरू मयूरले जोतिएका रथमा जान्छन्। हे पाण्डुपुत्र, जसले तीन रातसम्म उपवास गरेर एक पटक मात्र भोजन गर्छ, ऊ रोग र चिन्तारहित लोकमा जान्छ। जलको यो उत्तम गुण छ कि त्यसले मृतकहरूको लोकमा सुख उत्पन्न गर्छ।
47त्यहाँ तिनीहरूले पुष्पोदका नामक एउटी नदी देख्छन्। त्यहाँ तिनीहरूले अमृतजस्तै शीतल जल पिउँछन्।
48जो दुष्कर्मी छ, उसले त्यहाँ पीप पिउँछ, जुन उसका लागि नियत गरिएको छ। हे महाराज, त्यो नदीले मानिसका सम्पूर्ण कामना पूरा गर्छे।
49हे राजाधिराज, त्यहाँ यी (ब्राह्मणहरू)को विधिपूर्वक पूजा गर्नुहोस्। यात्राले थाकेको र मार्गको धुलोले सनिएको पथिकले त्यस व्यक्तिको नाम सोध्छ जसले अन्न दिन्छ र आशा लिएर उसको घर आउँछ — पूरा सावधानीले उसको पूजा गर्नुहोस्, किनभने ऊ महान् ब्राह्मण हो।
50जब ऊ अगाडि बढ्छ, तब वासव (इन्द्र)सहित सम्पूर्ण देवता उसको पछि-पछि हिँड्छन्। यदि उसको पूजा गरियो भने तिनीहरू सन्तुष्ट हुन्छन्; र यदि उसको पूजा गरिएन भने तिनीहरू उदास हुन्छन्।
51हे राजाधिराज, त्यसैले यी (ब्राह्मणहरू)को विधिपूर्वक पूजा गर्नुहोस्। यसरी मैले तपाईंलाई सय विषयमा भनेँ। अब तपाईं मबाट अरू के सुन्न चाहनुहुन्छ?
52युधिष्ठिरले भने — हे प्रभु, हे धर्मात्मा, म धर्म र सदाचारसँग सम्बन्धित पवित्र विषयमा तपाईंलाई पटक-पटक सुन्न चाहन्छु।
53मार्कण्डेयले भने — हे राजन्, अब म अर्को एउटा पवित्र विषयमा भन्नेछु, जुन सनातनसँग सम्बन्धित छ र जसले सम्पूर्ण पापको नाश गर्छ। सबैसँगै मबाट यो सुन्नुहोस्।
54हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, ब्राह्मणहरूका चरण धोएबाट पुष्कर (तीर्थ)मा कपिला गाईको दानसमान पुण्य प्राप्त हुन्छ।
55ब्राह्मणका चरणले छोइएको जलले जबसम्म पृथ्वी ओसिलो रहन्छे, तबसम्म पितृहरू कमलका पातबाट जल पिइरहन्छन्।
56यदि अतिथिको स्वागत गरियो भने अग्नि सन्तुष्ट हुन्छन्। यदि उसलाई आसन दिइयो भने इन्द्र सन्तुष्ट हुन्छन्। यदि उसका चरण धोइए भने पितृहरू प्रसन्न हुन्छन्। यदि उसलाई भोजन गराइयो भने स्वयं प्रजापति (ब्रह्मा) सन्तुष्ट हुन्छन्।
57संयतचित्त भई मानिसले त्यस बेला गाईको दान गर्नुपर्छ जब त्यसको बाछाका खुट्टा र टाउको देखिन थाल्छन्। प्रसव पूरा हुनुभन्दा पहिले, जब बाछो गर्भबाट पृथ्वीमा खस्ने क्रममा आकाशमै हुन्छ, तब त्यो बाछोसहितकी गाई स्वयं पृथ्वीसमान मानिन्छे।
58हे युधिष्ठिर, त्यस गाई र बाछाका शरीरमा जति रौँ हुन्छन्, त्यति हजार युगसम्म त्यो मानिस देवलोकमा पूजित हुन्छ।
59जुन व्यक्तिले सुनको बनेको नथ तथा चाँदीले मोडिएका खुरसहित रत्नले विधिपूर्वक अलंकृत कालो गाईको दान गर्छ, (उसले पनि त्यस्तै फल पाउँछ)।
60हे भरतवंशी, जसले दान ग्रहण गरेर त्यो तुरुन्तै कुनै धर्मात्मा र सच्चरित्र व्यक्तिलाई दिन्छ, उसले महान् पुण्य प्राप्त गर्छ। ऊ निश्चय नै समुद्र, सागर र गुफासहित तथा पर्वत, वन र काननसहित सम्पूर्ण पृथ्वीलाई त्यसका अन्तिम सीमासम्म दान गरेको फल पाउँछ।
61जुन ब्राह्मणले आफ्ना हात घुँडाको बीचमा राखेर मौन भई थालबाट भोजन गर्छ, ऊ अरूको उद्धार गर्न समर्थ हुन्छ।
62जुन ब्राह्मणहरू मद्यपानबाट विरत रहन्छन्, जसमा कुनै दोष छ भनी अरूले कहिल्यै भन्दैनन् र जसले प्रतिदिन संहिताको पाठ गर्छन्, तिनीहरू अरूको उद्धार गर्न समर्थ हुन्छन्।
63हव्य (घिउको आहुति) र कव्य (भोज्य पदार्थको अर्पण) — यी सबै वेदका ज्ञाता ब्राह्मणलाई नै अर्पण गर्नुपर्छ। जसरी अग्निमा दिइएको घिउको आहुति कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन, त्यसै गरी वेदज्ञ ब्राह्मणहरूलाई दिइएको दान कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन।
64ब्राह्मणहरूको अस्त्र क्रोध हो; तिनीहरू फलाम वा इस्पातका बनेका अस्त्रले कहिल्यै युद्ध गर्दैनन्। ब्राह्मणहरूले आफ्ना शत्रुको वध क्रोधले गर्छन्, जसरी वज्रधारी (इन्द्र)ले असुरहरूको वध गरेका थिए।
65हे निष्पाप, धर्म र सदाचारसँग सम्बन्धित यो प्रसंग अब सकियो। यो सुनेर नैमिष वनका ऋषिहरू अत्यन्त प्रसन्न भए।
66हे राजन्, (यी सुनेर) तिनीहरू शोक, भय र क्रोधबाट मुक्त भए र तिनीहरूका पाप पखालिए। जुन मानिसहरूले यी सुन्छन्, तिनीहरू पुनर्जन्मको बन्धनबाट मुक्त हुन्छन्।
67युधिष्ठिरले भने — हे महाबुद्धिमान्, हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, यस्तो कुन शुद्धि छ जसले ब्राह्मण सदा पवित्र रहन सकोस्? म यो सुन्न चाहन्छु।
68मार्कण्डेयले अगाडि भने — शुद्धि तीन प्रकारको छ, अर्थात् वाणीको शुद्धि, कर्मको शुद्धि र जलले हुने शुद्धि। जसले यी अपनाउँछ, ऊ निश्चय नै स्वर्ग प्राप्त गर्छ।
69जुन ब्राह्मणले बिहान र साँझ सन्ध्या (देवी)को उपासना गर्छ र वेदकी माता पवित्र गायत्रीको जप गर्छ, ऊ त्यसैले पवित्र भई आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ। यदि उसले समुद्रसहित सारा पृथ्वी नै दानमा ग्रहण गरे पनि उसले अलिकति पनि दुःख भोग्नुपर्दैन।
70आकाशमा सूर्यसहित जुन ग्रहहरू उसप्रति अशुभ र प्रतिकूल होऊन्, ती उसका यी कर्मका कारण चाँडै नै उसप्रति अनुकूल र शुभ हुन्छन्। र जो शुभ तथा अनुकूल छन्, ती अझ बढी शुभ र अनुकूल हुन्छन्।
71मासु खाने तथा विशाल र भयंकर रूप भएका डरलाग्दा राक्षसहरू पनि त्यस ब्राह्मणको कुनै हानि गर्न असमर्थ हुन्छन् जसले यी शुद्धिको पालन गर्छ।
72अध्यापन गर्नाले, यज्ञमा पुरोहिती गर्नाले र अरूबाट दान ग्रहण गर्नाले तिनीहरूलाई कुनै दोष लाग्दैन। ब्राह्मणहरू प्रज्वलित अग्निसमान छन्।
73चाहे तिनीहरू वेदका ज्ञाता होऊन् वा नहोऊन्, चाहे पवित्र होऊन् वा अपवित्र, तिनीहरूको कहिल्यै अपमान गर्नुहुँदैन, किनभने ब्राह्मणहरू खरानीले ढाकिएको अग्निसमान छन्।
74जसरी मसानघाटमा बल्दै गरेको अग्नि कहिल्यै अपवित्र हुँदैन, त्यसै गरी ब्राह्मण चाहे विद्वान् होस् वा अज्ञानी, सदा पवित्रै हुन्छ। ऊ देवताभन्दा पनि श्रेष्ठ छ।
75पर्खाल, ढोका र प्रासादले सुशोभित नगरहरूले पनि आफ्नो शोभा गुमाउँछन् यदि तिनमा ब्राह्मणहरू नबसून् भने।
76हे राजन्, वास्तवमा नगर त्यही हो जसमा वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरू बस्छन्, जसले आफ्नो वर्णका कर्मको विधिपूर्वक पालन गर्छन् र जो विद्या तथा तपोबलले सम्पन्न छन्।
77हे पृथापुत्र, त्यो वन होस् अथवा चरन, जहाँ विद्वान् ब्राह्मणहरू बस्छन्, त्यही नगर कहलाउँछ। त्यही तीर्थ पनि हो।
78(प्रजाको) रक्षा गर्ने राजाकहाँ तथा तपोबलले सम्पन्न ब्राह्मणकहाँ गएर र ती दुवैको पूजा गरेर मानिस तुरुन्तै आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन सक्छ।
79विद्वान्हरूले भनेका छन् कि पवित्र तीर्थमा स्नान, पुण्यात्माहरूका नामको उच्चारण तथा सत्पुरुष र धर्मात्माहरूसँग वार्तालाप — यी सबै प्रशंसनीय कर्म हुन्।
80जो धर्मात्मा र सच्चरित्र छन्, तिनीहरू आफूजस्तै पुरुषहरूको पवित्र संगतले तथा शुद्ध र पवित्र वार्तालापको जलले आफूलाई सदा पवित्र भएको मान्छन्।
81त्रिदण्ड धारण गर्नु, मौन व्रत, (शिरमा) जटा राख्नु, टाउको खौरनु, वल्कल र मृगचर्म लगाउनु, व्रतको पालन गर्नु, स्नान गर्नु, अग्निको उपासना गर्नु र वनमा बसेर शरीरलाई कृश पार्नु — यदि हृदय पवित्र नभए यी सबै निष्फल छन्।
82हे राजाधिराज, यदि पवित्रता नै लक्ष्य नहोस् भने छवटै इन्द्रियको भोग (अत्यन्त) सजिलो छ। संयम आफैँमा कठिन छ र यदि पवित्रता त्यसको लक्ष्य नहोस् भने त्यो अझै कठिन छ। सम्पूर्ण इन्द्रियमा मन नै सबभन्दा भयंकर छ।
83जुन महात्माहरूले वचनले, कर्मले, हृदयले अथवा आत्माले पाप गर्दैनन्, तिनीहरूकै विषयमा भनिन्छ कि तिनीहरूले (वास्तवमा) तप गर्छन्; ती विषयमा होइन जसले उपवास र कृच्छ्रव्रतले आफ्नो शरीरलाई कृश पार्छन्।
84जसको हृदयमा आफ्ना बन्धुजनप्रति दयाको भाव छैन, ऊ शरीरले पवित्र भए पनि पापबाट मुक्त हुन सक्दैन। उसको मनको त्यो कठोरता नै उसको तपस्याको महान् शत्रु हो।
85जो सदा पवित्र छ, जो धर्मले सम्पन्न छ र जसले जीवनभर धर्मको आचरण गर्छ, ऊ गृहस्थ जीवन बिताउँदै पनि (वास्तविक) ऋषि हो। ऊ सम्पूर्ण पापबाट मुक्त छ।
86उपवास र अन्य कृच्छ्रव्रतले मासु र रगतले बनेको यस शरीरलाई जति नै दुर्बल र सुक्खा पारून्, तिनले पापको नाश गर्न सक्दैनन्।
87जुन मानिसको हृदय पवित्रताबाट रहित छ, ऊ तपस्याको अर्थ नजानी केवल तिनलाई गरेर यातना भोग्छ। यस्ता कर्मले ऊ कहिल्यै पापबाट मुक्त हुँदैन। जुन अग्निको ऊ उपासना गर्छ, त्यसले उसका पाप भस्म पार्दैन।
88पवित्रता र धर्मले नै मानिसहरू आनन्दमय लोकमा जान सक्छन् र तिनका व्रत तथा उपवास फलदायी हुन सक्छन्। फल र कन्दमूलमा जीवन बिताउनु, मौन व्रतको पालन गर्नु, वायुमा बाँच्नु, टाउको खौरनु, स्थिर घरको त्याग गर्नु, शिरमा जटा राख्नु, खुला आकाशमुनि सुत्नु, प्रतिदिन उपवास गर्नु, अग्निको उपासना गर्नु, जलमा स्नान गर्नु र भुइँमा सुत्नु — यी मात्रले कसैलाई स्वर्ग लैजान सक्दैनन्।
89जो पवित्रताले सम्पन्न छन्, तिनीहरूले नै ज्ञानले र (पुण्य) कर्मले रोग, जरा र मृत्युमाथि विजय पाउन सफल हुन्छन् र तिनीहरूले नै अत्यन्त उच्च अवस्था प्राप्त गर्छन्।
90जसरी अग्निले जलेका बीउले बिरुवा उत्पन्न गर्दैनन्, त्यसै गरी ज्ञानले दग्ध भइसकेका क्लेशले आत्मालाई प्रभावित पार्न सक्दैनन्।
91आत्माबाट रहित हुँदा काठको मुढाजस्तै यो जड शरीर निश्चय नै समुद्रको फिँजजस्तै अत्यन्त क्षणभंगुर छ।
92जसले (वेदका) एक चरण अथवा आधा चरणकै सहायताले प्रत्येकको शरीरमा बस्ने आफ्नो आत्माको दर्शन प्राप्त गर्छ, उसलाई अरू कुनै वस्तुको आवश्यकता रहँदैन।
93कोही मानिसले (वेदका) केवल दुई अक्षरबाटै परमात्मासँग आफ्नो एकताको ज्ञान प्राप्त गरेर र कोही मानिसले सयौँ-हजारौँ श्लोकबाट मोक्ष प्राप्त गर्छन्; किनभने परमात्मासँग आफ्नो एकताको ज्ञान नै मोक्षको निश्चित चिह्न हो।
94विद्वान् वृद्धहरूले भनेका छन् कि जो सन्देहले भरिएको छ, उसलाई न यो लोक प्राप्त हुन्छ, न परलोक र न आनन्द। श्रद्धा नै मोक्षको निश्चित चिह्न हो।
95जसले वेदको सच्चा अर्थ जान्दछ, उसले तिनको सच्चा प्रयोजन पनि बुझ्छ। ऊ वैदिक कर्मकाण्डसँग त्यसै गरी भयभीत हुन्छ जसरी मानिस दावानलसँग।
96शुष्क तर्क त्यागेर स्मृति र श्रुतिको आश्रय लेऊ। आफ्नो बुद्धिको सहायताले त्यस अद्वितीय अविनाशीको ज्ञान खोज। साधनको दोषले मानिसको (कुनै वस्तुको) खोज व्यर्थ हुन्छ।
97त्यसैले मानिसले वेदको माध्यमबाट ज्ञान प्राप्त गर्ने सावधानीपूर्वक प्रयत्न गर्नुपर्छ। वेद नै परमात्मा हुन्, ती नै तिनका शरीर हुन्, ती नै सत्य हुन्। जुन मानिसमा सम्पूर्ण वेद प्रकट छन्, उसका देह-इन्द्रियले बाँधिएको आत्माले नै तिनलाई जान्न सक्छ।
98वेदमा भनिएका देवताहरूको अस्तित्व, (धार्मिक) कर्मको फलदायिनी शक्ति तथा शरीरधारी प्राणीहरूको कर्म गर्ने सामर्थ्य — यी प्रत्येक युगमा देखिन्छन्।
99यीबाट स्वतन्त्रता तथा यिनको विनाश इन्द्रियको शुद्धिद्वारा नै खोज्नुपर्छ। त्यसैले इन्द्रियका व्यापारको निरोध नै सच्चा उपवास हो।
100तपस्याले मानिसले स्वर्ग प्राप्त गर्न सक्छ, दानको आचरणले भोग्य वस्तु प्राप्त गर्न सक्छ, तीर्थमा स्नानले आफ्ना सम्पूर्ण पापको नाश गर्न सक्छ, तर ज्ञानविना पूर्ण मोक्ष प्राप्त हुन सक्दैन।
101वैशम्पायनले भने — हे राजाधिराज, यसरी भनिएपछि परम यशस्वी (युधिष्ठिर)ले उत्तर दिए, “हे महात्मन्, म दानका ती नियमका विषयमा सुन्न चाहन्छु जो (वास्तवमा) पुण्यदायी छन्।”
102मार्कण्डेयले भने — हे राजाधिराज, हे युधिष्ठिर, हे नरेश्वर, दानका जुन नियम तपाईं मबाट सुन्न चाहनुहुन्छ, ती विद्वान्हरूद्वारा अत्यन्त मान्य छन्।
103दानका ती रहस्य सुन्नुहोस्, जस्तो श्रुति र स्मृतिमा तिनको वर्णन गरिएको छ। हे युधिष्ठिर, जसले गजच्छायाको योगमा अश्वत्थ रूखका पातले वायु पुग्ने स्थानमा श्राद्ध गर्छ, उसले एक लाख कल्पसम्म त्यसको फल भोग्छ।
104हे पृथ्वीपति, जसले भोकले मर्दै गरेको व्यक्तिलाई अन्न दिन्छ र जसले त्यसको हेरचाह गर्ने व्यक्तिसहित कुनै दानगृह स्थापना गर्छ — ती दुवैले सम्पूर्ण यज्ञ (को अनुष्ठान)को फल प्राप्त गर्छन्।
105जसले त्यस्तो तीर्थमा घोडाको दान गर्छ जहाँ जलको धारा विपरीत दिशामा बग्छ, उसले अक्षय पुण्य प्राप्त गर्छ। जुन अतिथि भोजनका लागि आउँछ, ऊ स्वयं इन्द्र हो। यदि उसलाई भोजन गराइयो भने इन्द्रले भोजन गराउनेलाई अक्षय पुण्य प्रदान गर्छन्। जसरी मानिसहरूले डुङ्गाबाट नदी र समुद्र पार गर्छन्, त्यसै गरी ऊ (अतिथिहरूलाई भोजन दिएर) आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट तर्छ।
106त्यसैले ब्राह्मणहरूलाई जे दिइन्छ, त्यसले दहीको दानजस्तै अक्षय पुण्य उत्पन्न गर्छ। कुनै विशेष पर्वको दिन दिइएको दानले दोब्बर पुण्य उत्पन्न गर्छ र कुनै विशेष ऋतुमा दिइएकोले दस गुणा पुण्य उत्पन्न गर्छ।
107र कुनै विशेष वर्षमा दिइएकोले (अरू समयमा दिइएका दानभन्दा) सय गुणा पुण्य उत्पन्न गर्छ। महिनाको अन्तिम दिन दिइएको दानले अक्षय पुण्य उत्पन्न गर्छ। सूर्य अयनान्त बिन्दुमा रहेको बेला दिइएको दान, तुला, मेष, मिथुन, कन्या र मीन राशिमा सूर्यको मार्गको अन्तिम दिन दिइएको दान तथा सूर्य र चन्द्रग्रहणको बेला दिइएको दान — यिनले अक्षय पुण्य उत्पन्न गर्छन्।
108विद्वान्हरू भन्छन् कि ऋतुहरूमा दिइएका दानले अरू समयका दानभन्दा दस गुणा, ऋतुहरूको सन्धिकालमा दिइएकाले सय गुणा तथा जुन दिन राहु देखिन्छ त्यस दिन दिइएकाले एक हजार गुणा बढी पुण्य उत्पन्न गर्छन्। तुला र मेष राशिमा सूर्यको मार्गको अन्तिम दिन दिइएको दानले अक्षय पुण्य उत्पन्न गर्छ।
109हे राजन्, जसले भूमिको दान गर्दैन, उसले भूसम्पत्तिको भोग गर्न सक्दैन; जसले रथ र वाहन दिँदैन, ऊ तिनमा चढेर हिँड्न सक्दैन। मानिसले जुन कामनाले ब्राह्मणहरूलाई दान दिन्छ, अर्को जन्ममा उसले त्यही दानको फल भोग्छ।
110सुन अग्निबाट उत्पन्न भएको हो, पृथ्वी विष्णुबाट र गाईहरू सूर्यबाट। त्यसैले जसले सुन, भूमि र गाईको दान गर्छ, उसले अग्नि, विष्णु र सूर्य — सबैका लोक प्राप्त गर्छ।
111दानजस्तै अक्षय अरू केही पनि छैन। के तीनै लोकमा यसभन्दा बढी मंगलमय अरू केही छ? त्यसैले परम बुद्धिमान् मानिसहरू भन्छन् कि तीनै लोकमा दानभन्दा बढी अरू केही छैन।