तार्क्ष्य की कथा
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 186
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय। पृष्टया मुनिना वीर शृणु तायेणधीमता॥
2तार्क्ष्य उवाच किं नु श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे कथं कुर्वन् न च्यवते स्वधर्मात्। आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि कुर्यां त्वया शिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात्॥
3कथं वाग्निं जुहुयां पूजये वा कस्मिन् काले केनधर्मो न नश्येत्। एतत् सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि यथा लोकान् विरजाः संचरेयम्॥
4मार्कण्डेय उवाच एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन शुश्रूषुमीक्ष्योत्तमबुद्धियुक्तम्। तालुं विप्रंधर्मयुक्तं हितं च सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे॥
5सरस्वत्युवाच यो ब्रह्म जानाति यथाप्रदेश स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः। सवै पारं देवलोकस्य गन्ता सहामरैः प्राप्नुयात् प्रीतियोगम्॥
6तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः। अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः॥
7तासां तीरेष्वासते पुण्यभाजो महीयमानाः पृथगप्सरोभिः। हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टाः॥
8परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति दत्त्वानड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति। वासो दत्त्वा चान्द्रमसं तु लोकं दत्त्वा हिरण्यममरत्वमेति॥
9धेनुं दत्त्वा सुप्रभां सुप्रदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च। स्तावद् वर्षाण्यासते देवलोके॥
10अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम्। धुरन्धरं बलवन्तं युवानं प्राप्नोति लोकान् दशधेनुदस्य॥
11ददाति यो वै कपिलां सचैलां कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। तैस्तैर्गुणैः कामदुहाथ भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति सा गौः॥
12स्तावत् फलं भवति गोप्रदाने। मासप्तमं तारयते परत्र॥
13सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गी कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय लोका वसूनां सुलभा भवन्ति।॥
14स्वकर्मभिर्दानसंनिरुद्ध तीव्रान्धकारे नरके सम्पतन्तम्। महार्णवे नौरिव वातयुक्ता दानं गवां तारयते परत्र॥
15यो ब्राह्मदेयां तु ददाति कन्यां भूमिप्रदानं च करोति विप्रे। ददाति दानं विधिना च यश्च स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य॥
16यः सप्त वर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य हव्यं त्वग्नौ नियतः साधुशीलः। सप्तावरान् सप्त पूर्वान् पुनाति पितामहानात्मना कर्मभिः स्वैः॥
17तार्क्ष्य उवाच माचक्ष्व मे पृच्छतश्चानुरूपे। त्वयानुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्॥
18सरस्वत्युवाच ब्रह्मविज्जुहुयानाविपश्चित्। बुभुत्सवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति॥
19नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्यान्मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि। अपूर्वमश्रोत्रियमाह ता न तादृग् जुहुयादग्निहोत्रम्॥
20कृशाश्च ये जुह्वति श्रद्दधानाः सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च। वै गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम्॥
21तार्क्ष्य उवाच क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे कर्मोदये बुद्धिमतिप्रविष्टाम्। प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे॥
22सरस्वत्युवाच अग्निहोत्रादहमभ्यागतास्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय। त्वत्संयोगादहमेतब्रुवं भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत्॥
23तार्थ्य उवाच न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः। रूपं च ते दिव्यमनन्तकान्ति प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि॥
24सरस्वत्युवाच श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति। तैरेव चाहं सम्प्रवृद्धा भवामि चाप्यायिता रूपवती च विप्र॥
25यच्चापि द्रव्यमुपयुज्यते ह वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा। दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन्॥
26तार्क्ष्य उवाच इदं श्रेयः परमं मन्यमाना व्यायच्छन्ते मुनयः सम्प्रतीताः। आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं मोक्षं परं यं प्रविशन्तिधीराः। सांख्या योगा परमं यं विदन्ति परं पुराणं तमहं न वेद्मि॥
27सरस्वत्युवाच तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्। स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः॥
28तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहाशाखो विपुलो विभाति। तस्य मूलात् सरितः प्ररवन्ति मधूदकप्रावणा: सुपुण्याः॥
29शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकताशयाः। धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः॥
30यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः। ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत् पदं परमं मम॥
अंग्रेज़ी
1Markandeya said : O conqueror of hostile cities, O hero in this connection, Sarasvati, when asked by that intelligent Rishi Tarkshya, said (the following). Hear it.
2Tarkshya said: O blessed lady, what is the best thing for a man to do here on earth) and how he must act so that he may not deviate from (the path of) virtue. O beautiful lady, tell me all, so that being instructed by you I may not deviate from the path of my own duty (Dharma).
3When and how must one offer oblations to the fire and when must he worship, so that his virtue may not be destroyed? O blessed lady, tell me all, so that I may live in this world without any passion, craving or desire.
4Markandeya said : Thus questioned by that cheerful Rishi and having seen him eager to learn and at the same time possessed of great intelligence, Sarasvati spoke these virtuous and beneficial words to the Brahmana Tarkshya.
5Sarasvati said : He who knows Brahma, he who perceives the Supreme with purity and equanimity goes to the celestials region and obtains the supreme bliss with the immortals.
6Many large, beautiful and sacred lakes are there, abounding in fishes, flowers and golden lotuses. They are like holy shrines and their very sight drives away all grief.
7Pious men, specially adored by the Apsaras, who are viriuous, well-adorned and goldencomplexioned, live in contentment on the banks of these lakes,
8He who gives away cows (to the Brahmanas here) goes to the highest region. By giving bullocks he goes to the solar region, by giving ciothes he goes to the lunar region and by giving gold he goes to the region of the immortals.
9He who gives away a beautiful cow with a fine calf, a cow which is easily milked and which does not run away lives in the celestials region as many years as there are hairs on the body of that cow.
10He who gives a fine, strong, powerful and young bullock which is capable of drawing the plough and of carrying burdens goes to the region obtained by men who give away ten kine.
11When a man gives away a well-caparisoned Kapila cow with money and with a bronze milk pot, he finds that cow, becoming a giver of boons, has come to his side by her own distinguished qualities,
12He who gives away cows obtains so many merits as are the number of hair on the body of those cows. He also saves (from hell) his sons, grandsons and ancestors up to the seventh generation (upwards and downwards).
13He, who presents to a Brahmana sesame made up in the form of a cow having horns made of gold with money and a brazen milk pail, goes easily to the region of the Vasus.
14A man by his own acts falls into the dark depth of the lower region infested by evil spirits, as a ship (goes down) tossed by the tempest on the high sea. But gift of kine saves him in the next world.
15He who gives his daughter in marriage in the Brahma form, who gives away land to the Brahmanas and duly makes other presents goes to the region of Purandara.
16O Tarkshya, the virtuous man who continually offers oblations to the sacred fire for seven years sanctifies by his this action his seven generations upwards and downwards,
17Tarkshya said: O beautiful lady, tell me who ask you the rules of the Agnihotra as explained in the Vedas. I shall learn from you the timehonoured rules for perpetually keeping the sacred fire.
18Goddess Sarasvati explained that "O Sage! the person impure physically and mentally both viz who has unwashed hands, denied of conscious on Vedas and inexperienced to dealing with the essence of Vedas is unentitled to offer the oblation in the fire. The Gods are always interested to know the deposition of others, they prefer sanctity and this is the reason they do not accept the oblations offered by a man without obeisance.
19A man having no expertise in Vedic hymns should not be appointed in the work of offering the oblations to gods, because it proves merely a futile exercise. O tearkshya! such a mari nor properly known to Veda is considered as alien to the offering projects. Hence, he is liot entitled to join with Agnihotra.
20The people sacrosanct in heart by virtues of observing the austerity, who execute offering in their day to day exercise, accept only residual to the offering ; Access to the abode of cows field with pleasing fragrance and their eyes see a supreme soul, the truth.
21Tarkshya said: O Goddess! having attracting complexion you are in the form of soul and the supreme wisdom inserted in metaphysics and the topics related to the consequence of action. You too are a goddess of conscience Assuming you in this both forms I ask the real identity of yours.
22Sarasvati said : O sage! I am Sarasvati in the form of learning, came duly summon by the offering made by Brahmanas with a purpose of alleviating your lurking doubts. You are devotee, hence I have explained the above said topics solemnly because I exist in the internal disposition of devotees.
23Tar enquired again O nice goddess! nobody here is worth comparison with you. You are perceived luminating like goddess Lakshmi. Your complexion with this supreme radiance is a divine one. You also hold the divine conscience concomitant to it. (I am curious to know its reason).
24Sarasvati replied: O scholar! you really are great man. O great Bhramin! my divine complexion is due to noble deeds of performed by the persons engrossed with offering or accumulating the best thing to their account which automatically satiates and gives radiance to me.
25scholar! put it properly in your understanding that the offerings made by Brahmins are consisting of the wooden products like Shruva, fuel, the glittering items like gold etc. and physical items like Brihi etc. These all items as a gross effect provide me with divine complexion and conscience both.
26O Goddess! kindly describe that supreme position of emancipation where is left no place for agony for which sake the great sages imposed due checks on their sensories and the people of high degree patience inter into. This is because that supreme position as perceived to the yogis having expertise in Samkhya and Karma. I am absolutely alien to that element of emancipation.
27Sarasvati replied : Position of Brahman all immortal is for which the yogis observed regular perseverance and consider austerity as only wealth and ultimately get-read of the net work of agony as a result of taking over that supreme position. The experts in Vedas shelter to that very supreme position.
28A huge tree of cane in the form of cosmos within that supreme Brahman is existed. Its branches are unending and represent the luxuries and the words etc. are the fragrant giving the material pleasures added with this tree. The root to that cosmos formed tree is Avidya (ignorance). A number of reverse flowing continuously are in the form of temptation and luxuries. These rivers are emanated from the root of that ignorance. These rivers appear attractive having pure water with fragrance extraneously and float the satiating matters like water and as sweet as honey.
29However, these all are incapable to give any fruitful result like fried barley, field with a number of pores like sweet bread, impure as the flesh, void like dry vegetable and generate malice to the heart and mind not lesser than marsh inspite of appearing like sweet dish, These are distinct to each other like sand particles and these flow inside the branches of that cane tree (Calamus).
30O sage! the supreme position belongs to me which is duly worshipped by Indra, Agni and Vayu and other gods including Maruts through arranging several offerings in order to attain that supreme position known as Brahman.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — हे शत्रुनगरियों के विजेता, हे वीर, इस प्रसंग में बुद्धिमान् ऋषि तार्क्ष्य के पूछने पर सरस्वती ने जो (निम्नलिखित) कहा, वह सुनिए।
2तार्क्ष्य ने कहा — हे कल्याणी, इस पृथ्वी पर मनुष्य के लिए सर्वश्रेष्ठ कर्म क्या है, और उसे कैसा आचरण करना चाहिए जिससे वह धर्म (के मार्ग) से विचलित न हो? हे सुन्दरी, मुझे यह सब बताइए, जिससे आपके उपदेश से मैं अपने धर्म के मार्ग से विचलित न होऊँ।
3मनुष्य को अग्नि में आहुतियाँ कब और कैसे देनी चाहिए, और कब उसे उपासना करनी चाहिए, जिससे उसका धर्म नष्ट न हो? हे कल्याणी, मुझे यह सब बताइए, जिससे मैं इस संसार में राग, लालसा और कामना से रहित होकर जी सकूँ।
4मार्कण्डेय ने कहा — उन प्रसन्नचित्त ऋषि के द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर और उन्हें जिज्ञासु तथा साथ ही महान् बुद्धि से सम्पन्न देखकर सरस्वती ने ब्राह्मण तार्क्ष्य से ये धर्मयुक्त और हितकर वचन कहे।
5सरस्वती ने कहा — जो ब्रह्म को जानता है, जो पवित्रता और समत्व के साथ परमतत्त्व का साक्षात्कार करता है, वह दिव्य लोक को जाता है और अमरों के साथ परम आनन्द प्राप्त करता है।
6वहाँ अनेक विशाल, सुन्दर और पवित्र सरोवर हैं, जो मत्स्यों, पुष्पों और स्वर्णकमलों से भरे हुए हैं। वे पवित्र तीर्थों के समान हैं और उनका दर्शन मात्र समस्त शोक को दूर कर देता है।
7धर्मात्मा पुरुष, जिनकी विशेष रूप से अप्सराएँ सेवा करती हैं — वे अप्सराएँ जो सदाचारिणी, भली-भाँति अलंकृत और स्वर्णवर्ण हैं — इन सरोवरों के तटों पर सन्तोषपूर्वक रहते हैं।
8जो (यहाँ ब्राह्मणों को) गौएँ दान करता है, वह परमलोक को जाता है। बैल दान करने से वह सूर्यलोक को, वस्त्र दान करने से चन्द्रलोक को और स्वर्ण दान करने से अमरों के लोक को जाता है।
9जो सुन्दर बछड़े वाली, सहज ही दुही जाने वाली और भागने वाली न हो — ऐसी सुन्दर गौ दान करता है, वह उस गौ के शरीर पर जितने रोम होते हैं, उतने वर्षों तक दिव्य लोक में निवास करता है।
10जो सुन्दर, हृष्ट-पुष्ट, बलवान् और तरुण बैल दान करता है, जो हल खींचने और भार ढोने में समर्थ हो, वह उस लोक को जाता है जो दस गौएँ दान करने वालों को प्राप्त होता है।
11जब कोई मनुष्य भली-भाँति सजी हुई कपिला गौ को धन तथा काँसे के दोहनपात्र सहित दान करता है, तब वह पाता है कि वह गौ वरदायिनी बनकर अपने ही उत्कृष्ट गुणों से उसके पास आ गई है।
12जो गौएँ दान करता है, वह उन गौओं के शरीर पर जितने रोम होते हैं, उतने पुण्य प्राप्त करता है। वह अपने पुत्रों, पौत्रों और पूर्वजों को भी सातवीं पीढ़ी तक (ऊपर और नीचे दोनों ओर) (नरक से) बचा लेता है।
13जो ब्राह्मण को स्वर्ण के सींगों वाली गौ के रूप में बनाए हुए तिल, धन तथा काँसे के दोहनपात्र सहित अर्पित करता है, वह सहज ही वसुओं के लोक को जाता है।
14जैसे महासागर पर आँधी से डगमगाकर जहाज (डूब जाता है), वैसे ही मनुष्य अपने ही कर्मों से दुष्ट आत्माओं से भरे अधोलोक की अन्धकारमय गहराई में गिर जाता है। किन्तु गोदान उसे परलोक में बचा लेता है।
15जो ब्राह्म विधि से अपनी कन्या का विवाह करता है, जो ब्राह्मणों को भूमि दान करता है और जो विधिपूर्वक अन्य दान भी करता है, वह पुरन्दर के लोक को जाता है।
16हे तार्क्ष्य, जो धर्मात्मा पुरुष सात वर्ष तक निरन्तर पवित्र अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह अपने इस कर्म से अपनी सात पीढ़ियों को ऊपर और नीचे दोनों ओर पवित्र कर देता है।
17तार्क्ष्य ने कहा — हे सुन्दरी, मैं आपसे पूछता हूँ, मुझे वेदों में बताए गए अग्निहोत्र के नियम बताइए। मैं आपसे पवित्र अग्नि के निरन्तर पालन के चिरप्रतिष्ठित नियम सीखूँगा।
18सरस्वती देवी ने समझाया — "हे मुनि, जो शरीर और मन दोनों से अपवित्र है, अर्थात् जिसके हाथ अप्रक्षालित हैं, जो वेदों के ज्ञान से रहित है और जो वेदों के सार से अनभिज्ञ है, वह अग्नि में आहुति देने का अधिकारी नहीं है। देवता सदा दूसरों के अन्तर्भाव को जानने में तत्पर रहते हैं, वे पवित्रता को श्रेष्ठ मानते हैं, और यही कारण है कि वे श्रद्धा के बिना दी गई आहुति स्वीकार नहीं करते।
19जो वैदिक मन्त्रों में निपुण नहीं है, उसे देवताओं को आहुति देने के कार्य में नियुक्त नहीं करना चाहिए, क्योंकि वह केवल व्यर्थ का श्रम सिद्ध होता है। हे तार्क्ष्य, ऐसा पुरुष, जो वेद को भली-भाँति नहीं जानता, आहुति के अनुष्ठानों के लिए बाहरी माना जाता है। इसलिए वह अग्निहोत्र में सम्मिलित होने का अधिकारी नहीं है।
20जो तपस्या के पालन से हृदय में पवित्र हैं, जो नित्यकर्म के रूप में आहुति देते हैं और जो केवल आहुति के अवशेष का ही ग्रहण करते हैं, वे मनोहर सुगन्ध से भरे गोलोक को प्राप्त करते हैं, और उनके नेत्र परमात्मा को, अर्थात् सत्य को, देखते हैं।
21तार्क्ष्य ने कहा — हे देवि, मनोहर कान्ति वाली आप आत्मा के रूप में हैं और अध्यात्म तथा कर्मफल से सम्बद्ध विषयों में निहित परम ज्ञान के रूप में भी। आप चैतन्य की भी अधिष्ठात्री देवी हैं। आपको इन दोनों रूपों में मानते हुए मैं आपका वास्तविक स्वरूप पूछता हूँ।
22सरस्वती ने कहा — हे मुनि, मैं विद्या के रूप में सरस्वती हूँ, जो ब्राह्मणों के द्वारा की गई आहुति से विधिपूर्वक आवाहित होकर आपके छिपे हुए सन्देहों को दूर करने के प्रयोजन से आई हूँ। आप भक्त हैं, इसलिए मैंने उपर्युक्त विषय गम्भीरतापूर्वक समझाए हैं, क्योंकि मैं भक्तों के अन्तःकरण में ही निवास करती हूँ।
23तार्क्ष्य ने पुनः पूछा — हे सुन्दरी देवि, यहाँ कोई भी आपकी तुलना के योग्य नहीं है। आप लक्ष्मी देवी के समान देदीप्यमान दिखाई देती हैं। इस परम तेज से युक्त आपकी कान्ति दिव्य है। आप उसके अनुरूप दिव्य चैतन्य को भी धारण करती हैं। (मैं इसका कारण जानने को उत्सुक हूँ।)
24सरस्वती ने उत्तर दिया — हे विद्वन्, आप सचमुच महापुरुष हैं। हे महाब्राह्मण, मेरी यह दिव्य कान्ति उन पुरुषों के पुण्यकर्मों से है जो आहुति में तत्पर रहते हैं अथवा अपने खाते में श्रेष्ठतम वस्तुएँ संचित करते हैं; वही स्वतः मुझे तृप्त करता है और मुझे तेज प्रदान करता है।
25हे विद्वन्, इसे भली-भाँति अपनी समझ में बैठा लीजिए कि ब्राह्मणों के द्वारा की गई आहुतियाँ स्रुवा और समिधा जैसी काष्ठ की वस्तुओं से, स्वर्ण आदि देदीप्यमान वस्तुओं से तथा व्रीहि आदि द्रव्यों से बनी होती हैं। ये समस्त वस्तुएँ मिलकर मुझे दिव्य कान्ति और दिव्य चैतन्य — दोनों प्रदान करती हैं।
26हे देवि, कृपया मुझे मोक्ष का वह परम पद बताइए जहाँ दुःख के लिए कोई स्थान शेष नहीं रहता, जिसके लिए महर्षियों ने अपनी इन्द्रियों पर उचित संयम लगाया और जिसमें परम धैर्यवान् पुरुष प्रवेश करते हैं। ऐसा इसलिए कि वह परम पद सांख्य और कर्म में निपुण योगियों को ही प्रत्यक्ष होता है। मैं मोक्ष के उस तत्त्व से सर्वथा अनभिज्ञ हूँ।
27सरस्वती ने उत्तर दिया — ब्रह्म का वह पद सर्वथा अमर है, जिसके लिए योगीजन निरन्तर परिश्रम करते हैं और तपस्या को ही एकमात्र धन मानते हैं, तथा अन्ततः उस परम पद को प्राप्त करके दुःख के जाल से मुक्त हो जाते हैं। वेदों के ज्ञाता उसी परम पद की शरण लेते हैं।
28उस परम ब्रह्म के भीतर संसार के रूप में बेंत का एक विशाल वृक्ष स्थित है। उसकी शाखाएँ अनन्त हैं और वे भोगविलास का प्रतिनिधित्व करती हैं, तथा शब्द आदि (विषय) इस वृक्ष से जुड़ी हुई वे सुगन्धें हैं जो सांसारिक सुख देती हैं। संसाररूपी उस वृक्ष की जड़ अविद्या (अज्ञान) है। लालसा और भोगविलास के रूप में अनेक नदियाँ निरन्तर उलटी दिशा में बहती रहती हैं। ये नदियाँ उस अज्ञान की जड़ से निकली हैं। ये बाहर से शुद्ध और सुगन्धित जल वाली, आकर्षक दिखाई देती हैं तथा जल के समान तृप्तिकारक और मधु के समान मीठे पदार्थ बहाती हैं।
29किन्तु ये सब कोई फलदायी परिणाम देने में असमर्थ हैं — भुने हुए जौ के समान (जो कभी अंकुरित नहीं होता), मीठी रोटी के समान अनेक छिद्रों से भरे, मांस के समान अपवित्र, सूखी तरकारी के समान सारहीन, और मीठे व्यंजन के समान प्रतीत होते हुए भी हृदय और मन में दलदल से कम मलिनता उत्पन्न नहीं करते। ये एक-दूसरे से बालू के कणों के समान पृथक् हैं और उस बेंत के वृक्ष (वेत्रवृक्ष) की शाखाओं के भीतर बहती हैं।
30हे मुनि, वह परम पद मेरा ही है, जिसकी इन्द्र, अग्नि, वायु तथा मरुद्गण सहित अन्य देवता भी विधिपूर्वक उपासना करते हैं, और उस ब्रह्म नामक परम पद को प्राप्त करने के लिए अनेक यज्ञों का अनुष्ठान करते हैं।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — हे शत्रुनगरीका विजेता, हे वीर, यस प्रसङ्गमा बुद्धिमान् ऋषि तार्क्ष्यले सोध्दा सरस्वतीले जे (निम्नलिखित) भनिन्, त्यो सुन्नुहोस्।
2तार्क्ष्यले भने — हे कल्याणी, यस पृथ्वीमा मनुष्यका लागि सर्वश्रेष्ठ कर्म के हो, र उसले कस्तो आचरण गर्नुपर्दछ जसबाट ऊ धर्म (को मार्ग)बाट विचलित नहोस्? हे सुन्दरी, मलाई यो सबै बताउनुहोस्, जसबाट तपाईंको उपदेशले म आफ्नो धर्मको मार्गबाट विचलित नहोऊँ।
3मनुष्यले अग्निमा आहुति कहिले र कसरी दिनुपर्दछ, र कहिले उसले उपासना गर्नुपर्दछ, जसबाट उसको धर्म नष्ट नहोस्? हे कल्याणी, मलाई यो सबै बताउनुहोस्, जसबाट म यस संसारमा राग, लालसा र कामनाबाट रहित भई बाँच्न सकूँ।
4मार्कण्डेयले भने — ती प्रसन्नचित्त ऋषिद्वारा यसरी सोधिँदा र उनलाई जिज्ञासु तथा सँगसँगै महान् बुद्धिले सम्पन्न देखेर सरस्वतीले ब्राह्मण तार्क्ष्यलाई यी धर्मयुक्त र हितकर वचन भनिन्।
5सरस्वतीले भनिन् — जसले ब्रह्मलाई जान्दछ, जसले पवित्रता र समत्वका साथ परमतत्त्वको साक्षात्कार गर्दछ, ऊ दिव्य लोकमा जान्छ र अमरहरूसँग परम आनन्द प्राप्त गर्दछ।
6त्यहाँ अनेक विशाल, सुन्दर र पवित्र सरोवर छन्, जो माछा, फूल र स्वर्णकमलले भरिएका छन्। ती पवित्र तीर्थजस्तै छन् र तिनको दर्शनले मात्रै सम्पूर्ण शोक हटाइदिन्छ।
7धर्मात्मा पुरुषहरू, जसको विशेष रूपमा अप्सराहरूले सेवा गर्दछन् — ती अप्सरा जो सदाचारिणी, राम्ररी अलङ्कृत र स्वर्णवर्णकी छन् — यी सरोवरका किनारमा सन्तोषपूर्वक बस्दछन्।
8जसले (यहाँ ब्राह्मणहरूलाई) गाई दान गर्दछ, ऊ परमलोकमा जान्छ। गोरु दान गर्दा ऊ सूर्यलोकमा, वस्त्र दान गर्दा चन्द्रलोकमा र सुन दान गर्दा अमरहरूको लोकमा जान्छ।
9जसले सुन्दर बाच्छो भएकी, सजिलै दुहिने र नभाग्ने — यस्ती सुन्दर गाई दान गर्दछ, ऊ त्यस गाईको शरीरमा जति रौँ हुन्छन्, त्यति वर्षसम्म दिव्य लोकमा निवास गर्दछ।
10जसले सुन्दर, हृष्टपुष्ट, बलवान् र तरुण गोरु दान गर्दछ, जो हलो तान्न र भारी बोक्न समर्थ होस्, ऊ त्यस लोकमा जान्छ जो दश गाई दान गर्नेहरूलाई प्राप्त हुन्छ।
11जब कुनै मनुष्यले राम्ररी सजिएकी कपिला गाईलाई धन तथा काँसाको दुहुने भाँडासहित दान गर्दछ, तब उसले पाउँछ कि त्यो गाई वरदायिनी बनेर आफ्नै उत्कृष्ट गुणले उसको छेउमा आइपुगेकी छ।
12जसले गाई दान गर्दछ, उसले ती गाईको शरीरमा जति रौँ हुन्छन्, त्यति पुण्य प्राप्त गर्दछ। उसले आफ्ना पुत्र, नाति र पितृहरूलाई पनि सातौँ पुस्तासम्म (माथि र तल दुवैतिर) (नरकबाट) बचाउँछ।
13जसले ब्राह्मणलाई सुनका सिङ भएकी गाईको रूपमा बनाइएको तिल, धन तथा काँसाको दुहुने भाँडासहित अर्पण गर्दछ, ऊ सजिलै वसुहरूको लोकमा जान्छ।
14जसरी महासागरमा आँधीले डगमगाएर जहाज (डुब्दछ), त्यसै गरी मनुष्य आफ्नै कर्मले दुष्ट आत्माहरूले भरिएको अधोलोकको अन्धकारमय गहिराइमा खस्दछ। तर गोदानले उसलाई परलोकमा बचाउँछ।
15जसले ब्राह्म विधिले आफ्नी कन्याको विवाह गर्दछ, जसले ब्राह्मणहरूलाई भूमि दान गर्दछ र जसले विधिपूर्वक अन्य दान पनि गर्दछ, ऊ पुरन्दरको लोकमा जान्छ।
16हे तार्क्ष्य, जुन धर्मात्मा पुरुषले सात वर्षसम्म निरन्तर पवित्र अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले आफ्नो यस कर्मले आफ्ना सात पुस्तालाई माथि र तल दुवैतिर पवित्र पार्दछ।
17तार्क्ष्यले भने — हे सुन्दरी, म तपाईंसँग सोध्दछु, मलाई वेदमा बताइएका अग्निहोत्रका नियम बताउनुहोस्। म तपाईंबाट पवित्र अग्निको निरन्तर पालनका चिरप्रतिष्ठित नियम सिक्नेछु।
18सरस्वती देवीले बुझाइन् — "हे मुनि, जो शरीर र मन दुवैले अपवित्र छ, अर्थात् जसका हात नधोइएका छन्, जो वेदको ज्ञानबाट रहित छ र जो वेदको सारबाट अनभिज्ञ छ, ऊ अग्निमा आहुति दिने अधिकारी होइन। देवताहरू सधैँ अरूको अन्तर्भाव जान्न तत्पर रहन्छन्, तिनीहरू पवित्रतालाई श्रेष्ठ मान्दछन्, र यही कारण हो कि तिनीहरूले श्रद्धाबिना दिइएको आहुति स्वीकार गर्दैनन्।
19जो वैदिक मन्त्रमा निपुण छैन, उसलाई देवताहरूलाई आहुति दिने कार्यमा नियुक्त गर्नुहुँदैन, किनभने त्यो केवल व्यर्थको श्रम सिद्ध हुन्छ। हे तार्क्ष्य, त्यस्तो पुरुष, जसले वेदलाई राम्ररी जान्दैन, आहुतिका अनुष्ठानका लागि बाहिरी मानिन्छ। त्यसैले ऊ अग्निहोत्रमा सम्मिलित हुने अधिकारी होइन।
20जो तपस्याको पालनले हृदयमा पवित्र छन्, जसले नित्यकर्मका रूपमा आहुति दिन्छन् र जसले केवल आहुतिको अवशेष मात्रै ग्रहण गर्दछन्, तिनीहरूले मनोहर सुवासले भरिएको गोलोक प्राप्त गर्दछन्, र तिनका आँखाले परमात्मालाई, अर्थात् सत्यलाई, देख्दछन्।
21तार्क्ष्यले भने — हे देवी, मनोहर कान्ति भएकी तपाईं आत्माको रूपमा हुनुहुन्छ र अध्यात्म तथा कर्मफलसँग सम्बद्ध विषयमा निहित परम ज्ञानको रूपमा पनि। तपाईं चैतन्यकी पनि अधिष्ठात्री देवी हुनुहुन्छ। तपाईंलाई यी दुवै रूपमा मान्दै म तपाईंको वास्तविक स्वरूप सोध्दछु।
22सरस्वतीले भनिन् — हे मुनि, म विद्याको रूपमा सरस्वती हुँ, जो ब्राह्मणहरूले गरेको आहुतिबाट विधिपूर्वक आवाहित भई तपाईंका लुकेका सन्देह हटाउने प्रयोजनले आएकी हुँ। तपाईं भक्त हुनुहुन्छ, त्यसैले मैले माथि भनिएका विषय गम्भीरतापूर्वक बुझाएकी छु, किनभने म भक्तहरूको अन्तःकरणमै निवास गर्दछु।
23तार्क्ष्यले पुनः सोधे — हे सुन्दरी देवी, यहाँ कोही पनि तपाईंको तुलनायोग्य छैन। तपाईं लक्ष्मी देवीझैँ देदीप्यमान देखिनुहुन्छ। यस परम तेजले युक्त तपाईंको कान्ति दिव्य छ। तपाईंले त्यसैअनुरूपको दिव्य चैतन्य पनि धारण गर्नुहुन्छ। (म यसको कारण जान्न उत्सुक छु।)
24सरस्वतीले उत्तर दिइन् — हे विद्वान्, तपाईं साँच्चै महापुरुष हुनुहुन्छ। हे महाब्राह्मण, मेरो यो दिव्य कान्ति ती पुरुषका पुण्यकर्मले हो जो आहुतिमा तत्पर रहन्छन् अथवा आफ्नो खातामा श्रेष्ठतम वस्तु सञ्चित गर्दछन्; त्यसैले स्वतः मलाई तृप्त पार्दछ र मलाई तेज प्रदान गर्दछ।
25हे विद्वान्, यसलाई राम्ररी आफ्नो बुझाइमा बसाल्नुहोस् कि ब्राह्मणहरूले गरेका आहुति स्रुवा र समिधाजस्ता काठका वस्तुबाट, सुन आदि देदीप्यमान वस्तुबाट तथा व्रीहि आदि द्रव्यबाट बनेका हुन्छन्। यी सम्पूर्ण वस्तुले मिलेर मलाई दिव्य कान्ति र दिव्य चैतन्य — दुवै प्रदान गर्दछन्।
26हे देवी, कृपया मलाई मोक्षको त्यो परम पद बताउनुहोस् जहाँ दुःखका लागि कुनै स्थान बाँकी रहँदैन, जसका लागि महर्षिहरूले आफ्ना इन्द्रियमा उचित संयम लगाए र जसमा परम धैर्यवान् पुरुषहरू प्रवेश गर्दछन्। यसो हुनुको कारण यो हो कि त्यो परम पद साङ्ख्य र कर्ममा निपुण योगीहरूलाई मात्रै प्रत्यक्ष हुन्छ। म मोक्षको त्यस तत्त्वबाट सर्वथा अनभिज्ञ छु।
27सरस्वतीले उत्तर दिइन् — ब्रह्मको त्यो पद सर्वथा अमर छ, जसका लागि योगीजनले निरन्तर परिश्रम गर्दछन् र तपस्यालाई नै एकमात्र धन मान्दछन्, तथा अन्ततः त्यो परम पद प्राप्त गरेर दुःखको जालबाट मुक्त हुन्छन्। वेदका ज्ञाताहरूले त्यही परम पदको शरण लिन्छन्।
28त्यस परम ब्रह्मभित्र संसारको रूपमा बेतको एउटा विशाल रूख रहेको छ। त्यसका हाँगा अनन्त छन् र ती भोगविलासको प्रतिनिधित्व गर्दछन्, तथा शब्द आदि (विषय) यस रूखसँग जोडिएका ती सुवास हुन् जसले सांसारिक सुख दिन्छन्। संसाररूपी त्यस रूखको जरा अविद्या (अज्ञान) हो। लालसा र भोगविलासको रूपमा अनेक नदी निरन्तर उल्टो दिशामा बगिरहन्छन्। ती नदी त्यस अज्ञानको जराबाट निस्केका हुन्। ती बाहिरबाट शुद्ध र सुवासित जल भएका, आकर्षक देखिन्छन् तथा जलझैँ तृप्तिकारक र मह जत्तिकै मीठा पदार्थ बगाउँछन्।
29तर यी सबै कुनै फलदायी परिणाम दिन असमर्थ छन् — भुटेको जौजस्तै (जो कहिल्यै उम्रँदैन), मीठो रोटीजस्तै अनेक प्वालले भरिएका, मासुजस्तै अपवित्र, सुकेको तरकारीजस्तै सारहीन, र मीठो परिकारजस्तै देखिँदा पनि हृदय र मनमा दलदलभन्दा कम मलिनता उत्पन्न गर्दैनन्। यी एक-अर्काबाट बालुवाका कणझैँ पृथक् छन् र त्यस बेतको रूख (वेत्रवृक्ष)का हाँगाभित्र बग्दछन्।
30हे मुनि, त्यो परम पद मेरै हो, जसको इन्द्र, अग्नि, वायु तथा मरुद्गणसहित अन्य देवताहरूले पनि विधिपूर्वक उपासना गर्दछन्, र त्यस ब्रह्म नामक परम पद प्राप्त गर्न अनेक यज्ञको अनुष्ठान गर्दछन्।