मार्कण्डेय द्वारा अतीत की घटनाओं का कथन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 183
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच काम्यकं प्राप्य कौरव्य युधिष्ठिरपुरोगमाः। कृतातिथ्या मुनिगणैनिषेदुः सह कृष्णया॥
2ततस्तान् परिविश्वस्तान् वसतः पाण्डुनन्दनान्। ब्राह्मणा बहवस्तत्र समन्तात् पर्यवारयन्॥
3अथाब्रवीद् द्विजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा। स एष्यति महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः॥
4विदिता हि हरे यमिहायाताः कुरूद्वहाः। सदा हि दर्शनाकाक्षी श्रेयोऽन्वेषी च वो हरिः॥
5बहुवत्सरजीवि च मार्कण्डेयो महातपाः। स्वाध्यायतपसा युक्तःक्षिप्रं युष्मान् समेष्यति॥
6तथैव ब्रुवतस्तस्य प्रत्यदृश्यत केशवः। शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेन रथिनां वरः॥ मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यभामया। उपायाद् देवकीपुत्रो दिदृक्षुः कुरुसत्तमान्॥
7अवतीर्य रथात् कृष्णोधर्मराजं यथाविधि। ववन्दे मुदितोधीमान् भीमं च बलिनां वरम्॥
8पूजयामासधौम्यं च यमाभ्यामभिवादितः। परिष्वज्य गुडाकेशं द्रौपदी पर्यसान्त्वयत्॥
9स दृष्ट्वा फाल्गुनं वीरं चिरस्य प्रियमागतम्। पर्यष्वजत दाशार्हः पुनः पुनररिंदमः॥
10तथैव सत्यभामापि द्रौपदी परिषस्वजे। पाण्डवानां प्रियां भार्यां कृष्णस्य महिषी प्रिया॥
11ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सभार्याः सपुरोहिताः। आनर्चुः पुण्डरीकाक्षं परिवत्रुश्च सर्वशः॥
12कृष्णस्तु पार्थेन समेत्य विद्वान् धनंजयेनासुरतर्जनेन। बभौ यथा भूतपतिर्महात्मा समेत्य साक्षाद् भगवान् गुहेन॥
13ततः समस्तानि किरीटमाली वनेषु वृत्तानि गदाचजाय। उक्त्वा यथावत् पुनरन्वपृच्छत् कथं सुभद्रां च स चाभिमन्युः॥
14स पूजयित्वा मधुहा यथावत् पार्थं च कृष्णां च पुरोहितं चा उवाच राजानमभिप्रशंसन् युधिष्ठिरं तत्र सहोपविश्य॥
15धर्मः परः पाण्डव राज्यलाभात् तस्यार्थमाहुस्तप एव राजन्। सत्यार्जवाभ्यां चरता स्वधर्म जितस्त्वयायं च परश्च लोकः॥
16अधीतमग्रे चरता व्रतानि सम्यग्धनुर्वेदमवाप्य कृत्स्नम्। क्षात्रेणधर्मेण वसूनि लब्ध्वा सर्वे ह्यवाप्ताः क्रतव; पुराणाः॥
17न चाम्यधर्मेषु रतिस्तवास्ति कामान किंचित् कुरुषे नरेन्द्र। न चार्थलोभात् प्रजहासिधर्म तस्मात् प्रभावादसिधर्मराजः॥
18दानं च सत्यं च तपश्च राजन् श्रद्धा च बुद्धिश्च क्षमाधृतिश्च। नेपा परा पार्थ सदा रतिस्ते॥
19यदा जनौघः कुरुजाङ्गलानां कृष्णां सभायामवशामपश्यत्। अपेतधर्मव्यवहारवृत्तं सहेत तत् पाण्डव कस्त्वदन्यः॥
20असंशयं सर्वसमृद्धकामः क्षिप्रं प्रजाः पालयितासि सम्यक्। इमे वयं निग्रहणे कुरूणां यदि प्रतिज्ञा भवतः समाप्ता॥
21धौम्यं च भीमं च युधिष्ठिरं च यमौ च कृष्णां च दशार्हसिंहः। उवाच दिष्ट्या भवतां शिवेन प्राप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः॥
22प्रोवाच कृष्णामपि याज्ञसेनी दशाहभर्ता सहितः सुहृद्भिः। दिष्ट्या समग्रासिधनंजयेन समागतेत्येवमुवाच कृष्णः॥
23स्तवात्मजास्ते शिशव: सुशीलाः। श्चरन्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि॥
24राज्येन राष्ट्रैश्च निमन्त्र्यमाणाः पित्रा च कृष्णे तव सोदरैश्च। य यज्ञसेनस्य न मातुलाना गृहेषु बाला रतिमाप्नुवन्ति॥
25आनर्तमेवाभिमुखाः शिवेन गत्वाधनुर्वेदरतिप्रधानाः। तवात्मजा वृष्णिपुरं प्रविश्य न दैवतेभ्यः स्पृहयन्ति कृष्णे॥
26यथा त्वमेवार्हसि तेषु वृत्तं प्रयोक्तुमार्या च तथैव कुन्ती। तेष्वप्रमादेन तथा करोति तथैव भूयश्च तथा सुभद्रा॥
27र्यथा सुनीथस्य यथैव भानोः। तथा विनेता च गतिश्च कृष्णे तरात्मजानामपि रौक्मिणेयः॥
28नस्त्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने। स्तांश्चाभिमन्युः सततं कुमारः॥
29स चापि सम्यक् प्रणिधाय शिक्षा शस्त्राणि चैषां विधिवत् प्रदाय। तवात्मजानां च तथाभिमन्यो: पराक्रमैस्तुष्यति रौक्मिणेयः॥
30यदा विहारं प्रसमीक्षमाणाः प्रयान्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि। एकैकमेषामनुयान्ति तत्र रथाश्च यानानि च दन्तिनश्च॥
31अथाब्रवीद्धर्मराजं तु कृष्णो दशाहयोधाः कुकुरान्धकाश्चा स्तिष्ठन्तु यत्रेच्छसि तत्र राजन्॥
32आवर्ततां कार्मुकवेगवाता हलायुधप्रग्रहणा मधूनाम्। सेना तवार्थेषु नरेन्द्र यत्ता ससादिपत्त्यश्वरथा सनागा॥
33प्रस्थाप्यतां पाण्डवधार्तराष्ट्र: सुयोधनः पापकृतां वरिष्ठः। स सानुबन्धः ससुद्गणश्च भौमस्य सौभाधिपतेश्च मार्गम्॥
34कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मिन् यथा कृतस्ते समयः सभायाम्। दाशार्हयोधैस्तु हतारियोधं प्रतीक्षतां नागपुरं भवन्तम्॥
35व्यपेतमन्युर्व्यपनीतपाप्मा विहृत्य यत्रेच्छसि तत्र कामम्। ततः प्रसिद्धं प्रथमं विशोकः प्रपत्स्यसे नागपुरं सुराष्ट्रम्॥
36ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा यथावदुक्तं पुरुषोत्तमेन। प्रशस्य विप्रेक्ष्य चधर्मराजः कृताञ्जलि: केशवमित्युवाचः॥
37असंशयं केशव पाण्डवानां भवान् गतिस्त्वच्छरणा हि पार्थाः। कालोदये तच्च ततश्च भूयः कर्ता भवान् कर्म न संशयोऽस्ति।॥
38यथाप्रतिज्ञं विहतश्च कालः सर्वाः समा द्वादश निर्जनेषु। अज्ञातचर्यां विधिवत् समाप्य भवद्गताः केशव पाण्डवेयाः॥
39एषैव बुद्धिर्जुषतां सदा त्वां सत्ये स्थिताः केशव पाण्डवेयाः। सदानधर्माः सजनाः सदारा: सबान्धवास्त्वच्छरणा हि पार्थाः॥
40वैशम्पायन उवाच तथा वदति वार्ष्णेयेधर्मराजे च भारता अथ पश्चात् तपोवृद्धो बहुवर्षसहाधृक्॥ प्रत्यदृश्यतधर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः। अजरश्चामरश्चैव रूपौदार्यगुणान्वितः॥
41व्यदृश्यत तथा युक्तो यथा स्यात् पञ्चविंशकः। तमागतमृषि वृद्ध बहुवर्षसहरिणम्॥
42आनर्ब्राह्मणाः सर्वे कृष्णश्च सह पाण्डवैः। तमर्चितं सुविश्वस्तमासीनमृषिसत्तमम्। ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः॥
43कृष्ण उवाच शुश्रूषवः पाण्डवास्ते ब्राह्मणाश्च समागताः। द्रौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः॥
44पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचारान् सनातनान्। राज्ञा स्त्रीणामृपीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः॥
45वैशम्पायन उवाच तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिरपि नारदः। आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवानवलोककः॥
46तमप्यथ महात्मानं सर्वे ते पुरुषर्षभाः। पाद्यार्थ्याभ्यां यथान्यायमुपतस्थुर्मनीषिणः॥
47नारदस्त्वथ देवर्षित्वा तांस्तु कृतक्षणान्। मार्कण्डेयस्य वदतस्तां कथामन्वमोदत॥
48उवाच चैनं कालज्ञः स्मयन्निव सनातनः। ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत् ते पाण्डवेषु विवक्षितम्॥
49एवमुक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः। क्षणं कुरुध्वं विपुलमाख्यातव्यं भविष्यति॥
50एवमुक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर्द्विजैः। मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं प्रेक्षन्तस्ते महामुनिम्॥
51वैशम्पायन उवाच तं विवक्षन्तमालक्ष्य कुरुराजो महामुनिम्। कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः॥
52भवान् दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम्। राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः पुरातनः॥
53सेव्यश्चोपासितव्यश्च मतो नः काक्षितश्चिरम्। अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः॥
54भवत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वाऽऽत्मानं सुखाच्च्युतम्। धार्तराष्ट्रांश्च दुर्वृत्तानृध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः॥ कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य वा। स फलं तदुपाश्नाति कथं कर्ता स्विदीश्वरः॥
55कुतो वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर। इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथ वा पुनः॥
56देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः। कधं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम॥
57ऐहलौकिकमेवेह उताहो पारलौकिकम्। क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव॥
58मार्कण्डेय उवाच त्वयुक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद् वदतां वर। विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थं त्वं तु पृच्छसि॥
59अत्र ते कथयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु। यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखमुपाश्नुते॥
60निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम्। ससर्जधर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः॥
61अमोघफलसंकल्पा: सुव्रताः सत्यवादिनः । ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुसत्तम॥
62सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम्। ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः॥
63स्वच्छन्दमरणाश्चासन् नरा: स्वच्छन्दचारिणः। अल्पबाधा निरातङ्काः सिद्धार्था निरुपद्रवाः॥
64द्रष्टारो देवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम्। प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः॥
65आसन् वर्षसहरीयास्तथा पुत्रसहहिरणः। तत: कालान्तरेऽन्यस्मिन् पृथिवीतलचारिणः॥
66कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः। लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देहैस्ततो नराः॥
67अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यनिरयगामिनः। संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः॥
68मोघेष्टा मोसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः। सर्वाभिशङ्किनश्चैव संवृत्ताः क्लेशदायिनः॥
69अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिछिताः। दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽप्रतापिनः॥
70'भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः। नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नचेतसः॥
71जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः। प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति॥
72क्वस्थस्तत् समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्। इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु॥
73अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः। शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत्॥
74आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम्। सम्भवत्येव युगपद् योनौ नास्त्यन्तराभवः॥
75तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा। फलत्यथ सुखा) वा दुःखार्हो वाथ जायते॥
76कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः। अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः॥
77एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर। अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्॥
78मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः। स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः॥
79सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः। शुचियोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः॥
80जितेन्द्रियत्वाद् वशिनः शुक्लत्वान्मन्दरोगिणः। अल्पाबाधपरित्रासाद् भवन्ति निरुपद्रवाः॥
81च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः। स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषा॥
82ऋषयस्ते महात्मानः प्रत्यक्षागमबुद्धयः। कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्॥
83किंचिद् दैवाद्धद्दात् किंचित् किंचिदेव स्वकर्मभिः। प्राप्नुवन्ति नरा राजन् मा तेऽस्त्वन्या विचारणा॥
84इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतां वर। मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर॥
85इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह। इह वामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह॥
86धनानि येषां विपुलानि सन्ति नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः। तेषामयं शत्रुवरघ्न लोको नासौ सदा देहसुखे रतानाम्॥
87ते योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान्। स्तेषामसौ नायमरिन लोकः॥
88येधर्ममेव प्रथमं चरन्ति धर्मेण लब्वा चधनानि काले। न चापि दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते तेषामयं चैव परश्च लोकः॥
89ये नैव विद्यां न तपो न दानं मूढाः प्रजने यतन्ति। स्तेषामयं नैव परच लोकः॥
90सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्त्वा दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः। लोकादमुष्मादवनि प्रपन्नाः स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः॥
91स्तपोदमाचारविहारशीलाः। देवानृषीन् प्रेतगणांश्च सर्वान् संतर्पयित्वा विधिना परेण॥
92स्वर्गं परं पुण्यकृतो निवासं क्रमेण सम्प्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः। मा भूद् विशङ्का तव कौरवेन्द्र दृष्ट्वाऽऽत्मनः क्लेशमिमं सुखार्हम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said : Arriving at (the forest of) Kamyaka and being hospitably received by the saints, Yudhishthira and the other Pandavas began to dwell there with Krishna.
2While those sons of Pandu were securely dwelling at that place they were surrounded by multitudes of Brahmanas.
3And a certain Brahmana said "Shauri, the dear friend of Arjuna, of mighty arms, possessed of self-restraint and endued with high intellect, will come (here).
4Because it is known to Hari that you the perpetuators of the Kuru race have arrived here; and he is always desirous of seeing you and secks your welfare.
5and Markandeya, who has lived for ages, has performed severe austerities, has studied the Vedas and who is given to devotion, will very soon come and join you.”
6And at the very moment when the Brahmana was saying these he saw Keshava coming thither. And that foremost of car-warriors, the son of Devaki, desirous of seeing those most exalted of the Kurus, arrived on a chariot yoked with the horses named Saivya and Sugriva and accompanied by Satyabhama as Indra by the daughter of Puloma (Sachi).
7Getting down from the car, Krishna following the usual custom, greeted with great delight, the intellectual Dharmaraja and the highly powerful Bhima.
8He then paid his adoration to Dhaumya and (in his turn) was greeted by the twins. Then embracing Gudakesha (Arjuna of the curly hair) he spoke soothing words to Draupadi.
9And that tormentor of foes, the descendant of the Dasharhas, having met with his beloved and heroic Arjuna after a long time, embraced him again and again.
10And similarly Satyabhama, the beloved queen of Krishna, embraced Draupadi, the dear wife of the Pandavas.
11Then the Pandavas together with their wife and priest paid then respects to the lotus-eyed (Krishna) and surrounded him on all sides.
12And the learned Krishna being joined with the Partha, Dhananjaya (winner of riches), the slayer of demons looked as, beautiful as that high-souled divine lord of all created beings (Shiva) when united with Kartikeya (his son).
13Then he who wore a coronet on his head (Arjuna) having related in detail to the elder brother of Gada (Krishna) all the incidents in connection with their forest life asked how are Subhadra and Abhimanyu?
14And the destroyer of (the demon) Madhu, having, in the usual manner greeted Arjuna, Draupadi and the priest (Dhaumya) and having eulogised the king Yudhishthira took his seat with them and spoke these words.
15"It is asserted (by the wise), O Pandava, that righteousness is superior to winning kingdoms and, O king, in order to foster it (virtue), asceticism is necessary. And you, who have performed your duties in strict obedience to truth and candour have conquered both this world and the next.
16You first studied (the Vedas) by observing the proper rites; you have next acquired mastery over the whole science of weapons; and then having obtained wealth by pursuing the methods followed by the Kshatriyas you have performed all the ancient sacrificial rites.
17You are are neither addicted to sensual pleasures, nor, O king of kings, do you perform anything froin motives of self-interest nor do you subserve your duties to greed of wealth. It is (for these reasons) that you have been styled the virtuous King.
18O King, although you have won kingdoms, wealth and are surrounded by all sorts of luxury, you are ever bent on charity, truthfulness, asceticism, faith, meditation, forgiveness and patience.
19When the inhabitants of Kuru Jangala beheld (the modesty of) Krishna outraged in the assembly hall, O Pandu who but yourself could brook that (beastly) conduct (on the part of the Kurus) so very odious to virtue and custom?
20It admits of no doubt that with all your desires gratified you will soon creditably govern your subjects. And when your promise (to spend twelve years in exile) will be fulfilled, we will try our utmost to chastise the Kurus."
21Then, the chief of the Dasharhas said to Dhaumya, Bhima, Yudhishthira, the twins (Nakula and Sahadeva) and Draupadi “it is by your good fortune that Kiriti (Arjuna who wears a coronet on his head) has returned with a merry mind after having been well-versed in the science of weapons."
22And the lord of the Dasharhas (Krishna) together with friends said to Yajnaseni the daughter of Yagnasena (Krishna) "fortunate it is that you have been again united with Dhananjaya (the winner of wealth) all hale and hearty.
23O Krishna, O Yajnaseni, these young sons of yours chiefly given to the acquisition of the science of arms are all of good behaviour and always follow in the footsteps of their worthy friends.
24And, O Krishna, although your father and your brothers try to tempt them with a kingdom and territories, the boys find no pleasure in the abodes of Yajnasena or of their maternal uncles.
25And, O Krishna, safely proceeding towards the country of the Anartas when your sons, chiefly bent on the acquisition of arms, enter the city of the Vrishnis, they do not even long for celestials happiness.
26And Subhadra always instructs them carefully to observe good manners as you yourself or the venerable Kunti would do.
27O Krishna, as the son of Rukmani (Pradyumna) is the tutor and guide to Aniruddha, Abhimanyu Sunitha and Bhanu, so he is to your sons also.
28And Prince Abhimanyu, an able teacher always gives instructions to them brave and active as they are, in the arts of wielding maces, swords, buckles and other weapons and of driving cars and riding horses.
29And the son of Rukmani, having thoroughly instructed and having duly conferred weapons upon them, takes much delight in witnessing the valour of your sons and of Abhimanyu.
30And O daughter of Yajnasena, when your sons go out for field sports, each of them is followed by cars, horses, vehicles and elephants."
31Krishna, then addressing the Dharmaraja, said “O king, let the Dasharha warrior, the Kukuras and the Andhakas, obeying your orders remain wherever you wish.
32O monarch, let the army of the Madhus, the strength of whose bows is as impetuous as the wind and led by Halayudha (the wielder of the plough) and consisting of cavalry, infantry, horses, chariots and elephants, prepare to carry out your commands.
33O Pandava, send Suyodhana, the son of Dhritarashtra, the vilest of sinners together with his friends and followers to the path of the lord of Subha (Soila) the son of the earth.
34Dwell where you please, O monarch, during the period appointed by you in the assembly hall; but at the end of which let the city Nagpur (Hastina) await your arrival therein when the Dasharha warriors have cut down the forces of your enemies.
35(During the appointed period) abandoning your sorrow and getting rid of your sin, wander at pleasure wherever you like; and then with a merry heart you will enter the renowned city of Hastina and also your principality.”
36Then the high-souled Dharmaraja, being informed of the views thus clearly expressed by that best of men and praising the same and looking at Krishna spoke these words with joined hands to him.
37"O Keshava, it admits of no doubt that you are the refuge of the Pandavas; and the Parthas are under your protection. When the time for action will arrive, you will undoubtedly do all that you have just said.
38We will spend the period of twelve years, as we have promised, in lonely forests. And then having duly completed the period of our are incognito life, O Keshava, the sons of Pandu will place themselves under your protection.
39May this intention of yours, always remain in you. For O Keshava, the Parthas, the sons of Pandu, firmn in truth and devoted to charity and duty, together with their friends, relations and their wives (always) under your protection."
40Vaishampayana said: O Bharata, when the descendant of the Vrishnis and the Dharmaraja were thus conversing, the high-souled Markandeya, of great devotion, grown wise by austerities, who had lived many thousands of years, was seen to approach (there). Being immortal and without signs of senility, endued with beauty and magnanimity.
41He looked like a youth of twenty five years old. When that wise saint who had seen many thousands of years made his appearance,
42All the Brahmanas and the Pandavas together with Krishna paid their adoration to him. And when that most exalted of saints, thus honoured, was peacefully seated, Keshava giving expression to the views of the Brahmanas and the Pandavas thus addressed him.
43Krishna said : The Pandavas, the assembled Brahmanas, Draupadi, Satyablama as well as myself are all desirous of hearing your most excellent words.
44(Graciously) narrate to us (therefore) the sacred events of ancient ages and the eternal rules of righteous conduct by which kings, women and saints should be guided.
45Vaishampayana said : When they were all seated the divine saint Narada too, of pure soul, came there to see the Pandavas.
46Then, all those highly intellectual and most exalted of mortals, honoured that magnanimous saint by offering him, according to the usual custom, water to wash his feet and the oblation called Arghya.
47Learning that they were about to hear the words of Markandeya, the divine saint Narada signified his assent to the proposal.
48Then the eternal Krishna, who knows well what is the convenient moment, spoke to Markandeya, with a smile "O Brahmarshi, kindly relate to the Pandavas whatever you wish to say"
49Thus addressed, Markandeya, of great austerities replied “wait a moment. I will relate lots of events."
50Thus spoken to, the Pandavas together with the Brahmanas waited a little looking at that great saint glorious as the noon-day sun.
51Vaishampayana said: (Then) the son of Pandu, the king of the Kurus, seeing that the great sage was desirous of speaking, asked him, with the intention of suggesting topics for narration.
52“You are ancient in age and are therefore conversant with the events relating to all the gods, the demons, the high-souled sages and the royal saints.
53We consider you deserve all honour and adoration; and we have, for a long time, been desirous of seeing you. This son of Devaki too has come here to pay us a visit.
54When I consider that I have been deprived of happiness for no fault of mine and when I see the wicked sons of Dhritarashtra prospering in every respect it strikes me that man is the agent of his meritorious or wicked acts and that he reaps the fruits of his own deeds. How can then God be the agent?
55And O the best of those conversant with the Supreme Being, why does man become subject to pleasure or pain? Is it in this world or in another existence that he reaps the fruits of his acts?
56O best of Brahmanas, how is it that the consequences of the good or evil acts of an embodied being follow him in this world or after his death in the next?
57Do we reap the fruits of our acts in this life or in another existence? And O descendant of Bhrigu, where do the results of the acts of an animated creature rest after his death?”
58Markandeya said : "O the best of speakers, this question is worthy of you and is just what you should ask. You are well informed of whatever is fit to be known But it is for the sake of form that you are asking the question.
59I will now narrate to you how men experience pleasure and pain in this world and in the next. Listen to me with an undivided attention.
60Prajapati (the lord of all created beings) who first sprang into existence, created for the corporeal beings, bodies, stainless, pure and given to virtue.
61O the most exalted of the Kurus, the primary men had all their desires gratified, were given to virtuous deeds and were truthful, godly and pure.
62They were all as good as the gods themselves, could soar to the heavens, come down again and range at pleasure wherever they liked.
63They had control over their life and death, had few difficulties and no fear had all their desires gratified, were free from troubles.
64Could visit the high-souled gods and the saints; were well-versed in all the religious ordinances; had self-control and were devoid of envy.
65They lived for a thousand years and had as many sons. But in process of time their powers, were limited to walking solely on the earth's surface.
66And they became subject to lust and anger, practised falsehood and duplicity for subsistence and were overpowered by greed and ignorance. And when these (wicked) men died,
67They were born among lower animals or driven to hell and again and again had to suffer the pain of rebirth in this wonderful world on account of their vicious deeds.
68Then their desires, their aims, their knowledge and their rituals bore up fruit; They were afraid of everything their reason was clouded and they were oppressed with sorrow.
69And they were generally marked by their wicked deeds, born in low family, afflicted with various diseases and became evil-minded and the terror of others.
70Their life became short and wicked and they paid the penalty of their terrible deeds; were covetous of everything, became atheists and indifferent in mind.
71O son of Kunti, the fate of a creature after death depends upon his acts in this world. As regards your question as to where the treasure of the acts of the wise and the ignorant remains,
72And where they reap the fruits of their own meritorious or vicious deeds, hear the decisions on the subject.
73Man by his original subtle frame, made by the creator, accumulates a great store of good and evil deeds.
74When his days are numbered he leaves this frail body and is immediately born among another order of creation, and he never remains disembodied even for a single moment.
75In that new existence his (good and evil) acts always follow him like his shadow and the consequences thereof make his existence either pleasurable or painful.
76The wise only by means of spiritual insight know that every creature is chained to an unchangeable fate by the destroyer (Yama) for his virtue or vice and that he is unable to get rid of the consequences of his acts in good or evil fortune.
77O Yudhishthira, I have related (to you) the fate of those whose intelligence has been clouded with ignorance. Now hear of the excellent state attained to by the wise.
78These men are of great ascetic merits, learned in all the religious books (i.e. the Vedas and the Tantras), firm in duty, devoted to truth, engaged in ministering to the comforts of their elders;
79Are well behaved, given to the practice of yoga, of forgiving spirit, self-controlled, energetic, well-born and are endowed with the signs of greatness.
80Owing to their control over their passions they are well-governed in mind; by practising Yoga they are devoid of disease and by the absence of sorrow and fear they are free from (mental troubles).
81In course of birth whether timely or premature or while confined in the womb, (in short) in every state, they know the relation subsisting between their own souls and the eternal spirit, by spiritual insight.
82The high-souled saints gifted with positive and intuitive knowledge being born in this world of actions attain to the celestials regions again.
83O monarch, by practising Yoga or by Destiny or by their own acts, men attain to (happiness or misery). Do not thing otherwise.
84O the best of speakers, O Yudhishthira, hear an instance of what I deem to be the highest good in this world.
85Some men enjoy happiness in this world but not in the next; some attain it in the next world but not in this; while others neither in this world nor in that to come.
86They, that possess vast wealth, sport themselves every day richly adorning their persons (with ornaments and dresses). Such men, O destroyer of powerful enemies being addicted to physical enjoyment, attain to happiness in this world but not in the next.
87O slayer of foes, those who are absorbed in spiritual thoughts, devoted to asceticism, engaged in the study of the Vedas and who mortify their bodies, have a control over their passions and abstain from killing animals, enjoy happiness in the next world but not in this.
88Those that first lead a virtuous life and honestly acquire wealth in due time and then marry and perform sacrificial rites, attain happiness both in this world and in that to come.
89And those stupid persons who have neither learning nor asceticism, nor charity and who do not multiply their kind and are not given to worldly joys attain to happiness neither in this world nor in the next.
90You are highly powerful, vigorous, endued with celestials energy, well read and in order to serve the purpose of the gods have come down (from the heavens) and been born in this world for the extirpation (of the wicked people).
91Having achieved glorious deeds and having gratified all the gods, the saints and the Pitris, you, who are so heroic, devoted to spiritual meditation, self-controlled, given to purity and engaged in self-extertion will at length in due course.
92Gradually attain to that excellent heavenly region, the abode of the virtuous, by means of your own (meritorious) deeds. O the lord of the Kurus, let no doubt, trouble your mind on account of your misfortune, for this affliction will lead to your (ultimate) happiness.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — काम्यक (वन) में पहुँचकर और मुनियों द्वारा आतिथ्यपूर्वक स्वागत किए जाने पर युधिष्ठिर तथा अन्य पाण्डव वहाँ कृष्णा (द्रौपदी) के साथ रहने लगे।
2जब वे पाण्डुपुत्र उस स्थान पर निर्भय होकर रह रहे थे, तब वे ब्राह्मणों के समूहों से घिरे रहते थे।
3और किसी ब्राह्मण ने कहा — "अर्जुन के प्रिय सखा शौरि, महाबाहु, संयमी और उच्च बुद्धि से युक्त, (यहाँ) आएँगे।
4क्योंकि हरि को ज्ञात है कि आप कुरुवंश के प्रवर्धक यहाँ आ पहुँचे हैं; और वे सदा आपके दर्शन की इच्छा रखते हैं तथा आपका कल्याण चाहते हैं।
5और मार्कण्डेय, जो युगों से जीवित हैं, जिन्होंने कठोर तपस्या की है, वेदों का अध्ययन किया है और जो भक्ति में लीन रहते हैं, शीघ्र ही आकर आपसे मिलेंगे।"
6और जिस क्षण वह ब्राह्मण यह कह रहा था, उसी क्षण उसने केशव को वहाँ आते देखा। और रथियों में श्रेष्ठ देवकीपुत्र, कुरुश्रेष्ठों के दर्शन की इच्छा से, शैब्य और सुग्रीव नामक अश्वों से जुते रथ पर, सत्यभामा के साथ वहाँ पहुँचे — जैसे इन्द्र पुलोमा की पुत्री (शची) के साथ हों।
7रथ से उतरकर कृष्ण ने प्रचलित रीति के अनुसार परम आनन्द से बुद्धिमान् धर्मराज और अत्यन्त बलवान् भीम का अभिवादन किया।
8फिर उन्होंने धौम्य की वन्दना की और (अपनी बारी में) जुड़वाँ भाइयों से अभिवादन पाया। तब गुडाकेश (घुँघराले केशों वाले अर्जुन) का आलिंगन करके उन्होंने द्रौपदी से सान्त्वना के वचन कहे।
9और शत्रुतापन उन दाशार्हवंशी ने दीर्घकाल के पश्चात् अपने प्रिय और वीर अर्जुन से मिलकर उन्हें बार-बार आलिंगन किया।
10और इसी प्रकार कृष्ण की प्रिय रानी सत्यभामा ने पाण्डवों की प्रिय पत्नी द्रौपदी का आलिंगन किया।
11तब पाण्डवों ने अपनी पत्नी और पुरोहित सहित कमलनयन (कृष्ण) को प्रणाम किया और चारों ओर से उन्हें घेर लिया।
12और विद्वान् कृष्ण, दैत्यहन्ता, पृथापुत्र धनंजय (धन के विजेता) के साथ मिलकर वैसे ही शोभायमान हुए जैसे समस्त प्राणियों के महात्मा दिव्य स्वामी (शिव) कार्तिकेय (अपने पुत्र) के साथ मिलकर।
13तब सिर पर किरीट धारण करने वाले (अर्जुन) ने गद के ज्येष्ठ भ्राता (कृष्ण) को अपने वनवास से सम्बन्धित समस्त घटनाएँ विस्तार से सुनाकर पूछा — "सुभद्रा और अभिमन्यु कैसे हैं?"
14और (दैत्य) मधु के संहारक ने प्रचलित रीति से अर्जुन, द्रौपदी और पुरोहित (धौम्य) का अभिवादन करके तथा राजा युधिष्ठिर की प्रशंसा करके उनके साथ आसन ग्रहण किया और ये वचन कहे।
15"हे पाण्डव! (मनीषियों ने) कहा है कि धर्म राज्य-विजय से श्रेष्ठ है और, हे राजन्, उसे (धर्म को) पुष्ट करने के लिए तप आवश्यक है। और आपने, जिन्होंने सत्य और निष्कपटता का कठोरता से पालन करते हुए अपने कर्तव्य निभाए हैं, इस लोक और परलोक दोनों को जीत लिया है।
16आपने पहले यथाविधि संस्कारों का पालन करते हुए (वेदों का) अध्ययन किया; फिर सम्पूर्ण अस्त्रविद्या पर अधिकार प्राप्त किया; और तब क्षत्रियों द्वारा अनुसृत उपायों से धन अर्जित करके आपने समस्त प्राचीन यज्ञकर्म सम्पन्न किए।
17आप न विषयभोगों में आसक्त हैं, न, हे राजाधिराज, स्वार्थ के हेतु से कुछ करते हैं, और न धन के लोभ के लिए अपने कर्तव्यों को झुकाते हैं। (इन्हीं कारणों से) आप धर्मराज कहलाए हैं।
18हे राजन्! यद्यपि आपने राज्य और धन जीते हैं तथा सब प्रकार के विलास से घिरे हैं, फिर भी आप सदा दान, सत्य, तप, श्रद्धा, ध्यान, क्षमा और धैर्य में लगे रहते हैं।
19जब कुरुजांगल के निवासियों ने सभाभवन में कृष्णा (द्रौपदी) की लज्जा भंग होती देखी, तब, हे पाण्डु (पाण्डुपुत्र), आपके अतिरिक्त और कौन (कुरुओं का) वह (पाशविक) आचरण सह सकता था, जो धर्म और आचार दोनों के लिए इतना घृणित था?
20इसमें कोई सन्देह नहीं कि समस्त कामनाओं की पूर्ति के साथ आप शीघ्र ही यशपूर्वक अपनी प्रजा का शासन करेंगे। और जब आपकी प्रतिज्ञा (बारह वर्ष वन में बिताने की) पूर्ण होगी, तब हम कुरुओं को दण्ड देने का पूर्ण प्रयत्न करेंगे।"
21तब दाशार्हों के प्रमुख ने धौम्य, भीम, युधिष्ठिर, जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) तथा द्रौपदी से कहा — "यह आपके सौभाग्य से ही है कि किरीटी (सिर पर किरीट धारण करने वाले अर्जुन) अस्त्रविद्या में निपुण होकर प्रसन्न मन से लौट आए हैं।"
22और दाशार्हों के स्वामी (कृष्ण) ने अपने मित्रों सहित यज्ञसेन की पुत्री याज्ञसेनी (कृष्णा) से कहा — "यह सौभाग्य है कि तुम धनंजय (धन के विजेता) से पूर्णतः स्वस्थ और प्रसन्न अवस्था में पुनः मिली हो।
23हे कृष्णे! हे याज्ञसेनी! तुम्हारे ये तरुण पुत्र, जो मुख्यतः अस्त्रविद्या के अर्जन में लगे हैं, सब सदाचारी हैं और सदा अपने योग्य मित्रों के पदचिह्नों पर चलते हैं।
24और, हे कृष्णे, यद्यपि तुम्हारे पिता और तुम्हारे भाई उन्हें राज्य और प्रदेशों का प्रलोभन देते हैं, फिर भी वे बालक यज्ञसेन के अथवा अपने मामाओं के घरों में कोई सुख नहीं पाते।
25और, हे कृष्णे, आनर्त देश की ओर सकुशल जाकर जब तुम्हारे पुत्र, जो मुख्यतः अस्त्रविद्या के अर्जन में तत्पर हैं, वृष्णियों की नगरी में प्रवेश करते हैं, तब वे स्वर्गीय सुख की भी कामना नहीं करते।
26और सुभद्रा उन्हें सदा सावधानीपूर्वक सदाचार का पालन करना सिखाती हैं, जैसा तुम स्वयं अथवा पूज्या कुन्ती करतीं।
27हे कृष्णे! जैसे रुक्मिणी के पुत्र (प्रद्युम्न) अनिरुद्ध, अभिमन्यु, सुनीथ और भानु के गुरु तथा पथप्रदर्शक हैं, वैसे ही वे तुम्हारे पुत्रों के भी हैं।
28और राजकुमार अभिमन्यु, जो कुशल शिक्षक हैं, उन वीर और तत्पर बालकों को गदा, खड्ग, ढाल तथा अन्य शस्त्रों के प्रयोग की और रथ हाँकने तथा अश्वारोहण की कलाएँ सदा सिखाते रहते हैं।
29और रुक्मिणी के पुत्र उन्हें भली-भाँति शिक्षा देकर तथा यथाविधि अस्त्र प्रदान करके तुम्हारे पुत्रों और अभिमन्यु का पराक्रम देखने में बहुत आनन्द पाते हैं।
30और, हे यज्ञसेन की पुत्री, जब तुम्हारे पुत्र मृगया के लिए बाहर जाते हैं, तब उनमें से प्रत्येक के पीछे रथ, अश्व, यान और हाथी चलते हैं।"
31तब कृष्ण ने धर्मराज को सम्बोधित करते हुए कहा — "हे राजन्! दाशार्ह योद्धा, कुकुर और अन्धक आपके आदेश का पालन करते हुए जहाँ आप चाहें वहीं रहें।
32हे राजन्! मधुवंशियों की वह सेना, जिसके धनुषों का बल वायु के समान प्रचण्ड है, जिसका नेतृत्व हलायुध (हलधर) करते हैं और जो अश्वारोहियों, पदातियों, अश्वों, रथों तथा हाथियों से युक्त है, आपके आदेशों का पालन करने को तैयार हो जाए।
33हे पाण्डव! धृतराष्ट्र के पुत्र सुयोधन को, जो पापियों में अधम है, उसके मित्रों और अनुयायियों सहित सुभा (शैल) के स्वामी, पृथ्वी के पुत्र के मार्ग पर भेज दीजिए।
34हे राजन्! सभाभवन में आपके द्वारा निश्चित की गई अवधि तक आप जहाँ चाहें वहाँ रहें; किन्तु उसकी समाप्ति पर नागपुर (हस्तिनापुर) आपके वहाँ पदार्पण की प्रतीक्षा करे, जब दाशार्ह योद्धा आपके शत्रुओं की सेनाओं को काट चुके हों।
35(उस नियत अवधि में) अपना शोक त्यागकर और अपना पाप दूर करके जहाँ चाहें वहाँ स्वच्छन्द विचरण कीजिए; और तब प्रसन्न हृदय से आप विख्यात हस्तिनापुर में तथा अपने राज्य में प्रवेश करेंगे।"
36तब महात्मा धर्मराज ने उन नरश्रेष्ठ द्वारा इस प्रकार स्पष्ट रूप से व्यक्त किए गए विचारों को जानकर और उनकी प्रशंसा करते हुए, कृष्ण की ओर देखकर हाथ जोड़कर उनसे ये वचन कहे।
37"हे केशव! इसमें कोई सन्देह नहीं कि आप ही पाण्डवों के आश्रय हैं; और पृथापुत्र आपके संरक्षण में हैं। जब कर्म का समय आएगा, तब आप निःसन्देह वह सब करेंगे जो आपने अभी कहा है।
38हम बारह वर्ष की अवधि, जैसी हमने प्रतिज्ञा की है, निर्जन वनों में बिताएँगे। और तब अपने अज्ञातवास की अवधि यथाविधि पूर्ण करके, हे केशव, पाण्डुपुत्र स्वयं को आपके संरक्षण में सौंप देंगे।
39आपका यह संकल्प सदा आपमें बना रहे। क्योंकि, हे केशव, सत्य में दृढ़ तथा दान और धर्म में अनुरक्त पृथापुत्र पाण्डव, अपने मित्रों, बन्धुओं और पत्नियों सहित (सदा) आपके संरक्षण में हैं।"
40वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी! जब वृष्णिवंशी और धर्मराज इस प्रकार संवाद कर रहे थे, तब महान् भक्ति से युक्त, तपस्या से प्रज्ञावान् और अनेक सहस्र वर्षों तक जीवित रहे महात्मा मार्कण्डेय वहाँ आते दिखाई दिए। अमर और वृद्धावस्था के चिह्नों से रहित, सौन्दर्य और महानुभावता से युक्त —
41वे पच्चीस वर्ष के युवक के समान दिखते थे। जब अनेक सहस्र वर्ष देख चुके उन ज्ञानी मुनि प्रकट हुए,
42तब समस्त ब्राह्मणों और पाण्डवों ने कृष्ण सहित उनकी वन्दना की। और जब इस प्रकार सम्मानित होकर वे मुनिश्रेष्ठ शान्तिपूर्वक आसीन हो गए, तब केशव ने ब्राह्मणों और पाण्डवों के विचार व्यक्त करते हुए उनसे इस प्रकार कहा।
43कृष्ण ने कहा — पाण्डव, एकत्र हुए ब्राह्मण, द्रौपदी, सत्यभामा तथा मैं स्वयं — हम सब आपके परम उत्तम वचन सुनने के इच्छुक हैं।
44(अतः) कृपया हमें प्राचीन युगों की पवित्र घटनाएँ और धर्माचरण के वे सनातन नियम सुनाइए, जिनसे राजाओं, स्त्रियों और मुनियों का मार्गदर्शन होना चाहिए।
45वैशम्पायन ने कहा — जब वे सब बैठ चुके, तब शुद्धात्मा देवर्षि नारद भी पाण्डवों से मिलने वहाँ आ पहुँचे।
46तब उन परम बुद्धिमान् और श्रेष्ठ मनुष्यों ने प्रचलित रीति के अनुसार चरण धोने का जल और अर्घ्य नामक उपहार अर्पित करके उन महात्मा मुनि का सम्मान किया।
47यह जानकर कि वे मार्कण्डेय के वचन सुनने वाले हैं, देवर्षि नारद ने उस प्रस्ताव पर अपनी सम्मति प्रकट की।
48तब सनातन कृष्ण ने, जो उचित अवसर को भली-भाँति जानते हैं, मुसकराते हुए मार्कण्डेय से कहा — "हे ब्रह्मर्षे! जो कुछ आप कहना चाहें, कृपया पाण्डवों को सुनाइए।"
49इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर महातपस्वी मार्कण्डेय ने उत्तर दिया — "एक क्षण प्रतीक्षा कीजिए। मैं अनेक वृत्तान्त सुनाऊँगा।"
50ऐसा कहे जाने पर पाण्डवों ने ब्राह्मणों सहित मध्याह्न के सूर्य के समान तेजस्वी उन महामुनि की ओर देखते हुए कुछ प्रतीक्षा की।
51वैशम्पायन ने कहा — (तब) कुरुराज पाण्डुपुत्र ने उन महामुनि को बोलने के इच्छुक देखकर, कथा के विषय सुझाने के अभिप्राय से उनसे पूछा।
52"आप आयु में प्राचीन हैं और इसलिए समस्त देवताओं, दानवों, महात्मा ऋषियों तथा राजर्षियों से सम्बन्धित घटनाओं के ज्ञाता हैं।
53हम आपको समस्त सम्मान और वन्दना के योग्य मानते हैं; और हम दीर्घकाल से आपके दर्शन के इच्छुक थे। ये देवकीपुत्र भी हमसे मिलने यहाँ आए हैं।
54जब मैं यह विचार करता हूँ कि बिना किसी अपराध के मैं सुख से वंचित कर दिया गया हूँ और जब मैं धृतराष्ट्र के दुष्ट पुत्रों को सब प्रकार से समृद्ध होते देखता हूँ, तब मुझे लगता है कि मनुष्य ही अपने पुण्य अथवा पाप कर्मों का कर्ता है और वही अपने कर्मों का फल भोगता है। तब ईश्वर कर्ता कैसे हो सकता है?
55और, हे परब्रह्म के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ, मनुष्य सुख अथवा दुःख के अधीन क्यों होता है? वह अपने कर्मों का फल इसी लोक में भोगता है या किसी अन्य जन्म में?
56हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! ऐसा कैसे होता है कि देहधारी के शुभ अथवा अशुभ कर्मों के परिणाम इस लोक में अथवा उसकी मृत्यु के पश्चात् परलोक में उसका अनुसरण करते हैं?
57क्या हम अपने कर्मों का फल इसी जीवन में भोगते हैं अथवा किसी अन्य जन्म में? और, हे भृगुवंशी, प्राणी की मृत्यु के पश्चात् उसके कर्मों के फल कहाँ रहते हैं?"
58मार्कण्डेय ने कहा — "हे वक्ताओं में श्रेष्ठ! यह प्रश्न आपके योग्य है और ठीक वही है जो आपको पूछना चाहिए। जो कुछ जानने योग्य है, वह सब आप भली-भाँति जानते हैं; किन्तु केवल औपचारिकता के लिए आप यह प्रश्न कर रहे हैं।
59अब मैं आपको सुनाऊँगा कि मनुष्य इस लोक में और परलोक में सुख-दुःख कैसे भोगते हैं। अनन्य ध्यान से मुझे सुनिए।
60सबसे पहले उत्पन्न हुए प्रजापति (समस्त प्राणियों के स्वामी) ने देहधारियों के लिए निर्मल, पवित्र और धर्म में रत शरीर रचे।
61हे कुरुश्रेष्ठ! आदिकाल के मनुष्यों की समस्त कामनाएँ पूर्ण रहती थीं, वे पुण्यकर्मों में रत, सत्यवादी, देवभक्त और पवित्र थे।
62वे सब देवताओं के ही समान थे, स्वर्ग तक उड़ सकते थे, पुनः नीचे आ सकते थे और जहाँ चाहें वहाँ स्वच्छन्द विचरण कर सकते थे।
63उनका अपने जीवन और मृत्यु पर अधिकार था, उन्हें कठिनाइयाँ थोड़ी थीं और भय नहीं था, उनकी समस्त कामनाएँ पूर्ण रहती थीं और वे क्लेशों से मुक्त थे।
64वे महात्मा देवताओं और मुनियों के पास जा सकते थे; समस्त धर्मविधानों में निपुण थे; आत्मसंयमी थे और ईर्ष्या से रहित थे।
65वे सहस्र वर्ष जीते थे और उतने ही पुत्र पाते थे। किन्तु समय के साथ उनकी शक्तियाँ केवल पृथ्वी के तल पर चलने तक सीमित रह गईं।
66और वे काम तथा क्रोध के वश हो गए, जीविका के लिए असत्य और कपट का आचरण करने लगे तथा लोभ और अज्ञान से अभिभूत हो गए। और जब वे (दुष्ट) मनुष्य मरे,
67तब वे तिर्यक् योनियों में जन्मे अथवा नरक में डाले गए, और अपने पापकर्मों के कारण उन्हें इस विचित्र संसार में बार-बार पुनर्जन्म का दुःख भोगना पड़ा।
68तब उनकी कामनाएँ, उनके संकल्प, उनका ज्ञान और उनके कर्मकाण्ड (सकाम होकर) फल देने लगे; वे प्रत्येक वस्तु से भयभीत रहने लगे, उनकी बुद्धि मलिन हो गई और वे शोक से पीड़ित रहे।
69और वे प्रायः अपने दुष्कर्मों से चिह्नित होते, नीच कुल में जन्म लेते, नाना रोगों से पीड़ित होते तथा दुर्बुद्धि और दूसरों के लिए भय बन जाते।
70उनका जीवन अल्प और पापमय हो गया और वे अपने भयंकर कर्मों का दण्ड भोगते; वे प्रत्येक वस्तु के लोभी हो गए, नास्तिक बन गए और मन से उदासीन हो गए।
71हे कुन्तीपुत्र! मृत्यु के पश्चात् प्राणी की गति इस लोक में किए गए उसके कर्मों पर निर्भर है। रहा आपका यह प्रश्न कि ज्ञानी और अज्ञानी के कर्मों का वह कोष कहाँ रहता है,
72और वे अपने पुण्य अथवा पाप कर्मों का फल कहाँ भोगते हैं — इस विषय के निर्णय सुनिए।
73मनुष्य सृष्टिकर्ता द्वारा रचे गए अपने मूल सूक्ष्म शरीर से शुभ और अशुभ कर्मों का महान् संचय करता है।
74जब उसके दिन पूरे हो जाते हैं, तब वह इस नश्वर शरीर को छोड़ देता है और तत्काल सृष्टि की किसी अन्य श्रेणी में जन्म लेता है; और वह एक क्षण के लिए भी देहरहित नहीं रहता।
75उस नए जन्म में उसके (शुभ और अशुभ) कर्म सदा छाया की भाँति उसका अनुसरण करते हैं और उनके परिणाम उसके अस्तित्व को सुखमय अथवा दुःखमय बनाते हैं।
76केवल ज्ञानी ही आत्मदृष्टि से जानते हैं कि प्रत्येक प्राणी अपने पुण्य अथवा पाप के कारण संहर्ता (यम) द्वारा एक अपरिवर्तनीय भाग्य से बाँध दिया गया है, और वह सुख अथवा दुःख के रूप में अपने कर्मों के परिणामों से छूट नहीं सकता।
77हे युधिष्ठिर! जिनकी बुद्धि अज्ञान से मलिन हो चुकी है, उनकी गति मैंने आपको सुनाई। अब ज्ञानियों द्वारा प्राप्त की जाने वाली उत्तम गति सुनिए।
78ये पुरुष महान् तपोबल से युक्त होते हैं, समस्त धर्मग्रन्थों (अर्थात् वेदों और तन्त्रों) के ज्ञाता होते हैं, कर्तव्य में दृढ़, सत्य में अनुरक्त तथा अपने गुरुजनों की सेवा-शुश्रूषा में लगे रहते हैं;
79वे सदाचारी, योगाभ्यास में रत, क्षमाशील, आत्मसंयमी, तेजस्वी, कुलीन तथा महत्ता के लक्षणों से युक्त होते हैं।
80अपनी वासनाओं पर संयम के कारण उनका मन सुशासित रहता है; योग के अभ्यास से वे रोगरहित होते हैं और शोक तथा भय के अभाव से वे (मानसिक क्लेशों से) मुक्त रहते हैं।
81जन्म के समय — चाहे वह यथासमय हो अथवा असमय — अथवा गर्भ में रहते हुए, (संक्षेप में) प्रत्येक अवस्था में वे आत्मदृष्टि से अपनी आत्मा और सनातन परमात्मा के बीच के सम्बन्ध को जानते हैं।
82प्रत्यक्ष और अन्तर्ज्ञान से सम्पन्न वे महात्मा मुनि इस कर्मलोक में जन्म लेकर पुनः दिव्य लोकों को प्राप्त करते हैं।
83हे राजन्! योग के अभ्यास से, अथवा दैव से, अथवा अपने ही कर्मों से मनुष्य (सुख अथवा दुःख) प्राप्त करते हैं। इससे अन्यथा मत सोचिए।
84हे वक्ताओं में श्रेष्ठ! हे युधिष्ठिर! इस लोक में जिसे मैं परम श्रेय मानता हूँ, उसका एक उदाहरण सुनिए।
85कुछ मनुष्य इस लोक में सुख भोगते हैं किन्तु परलोक में नहीं; कुछ परलोक में पाते हैं किन्तु इस लोक में नहीं; और कुछ न इस लोक में, न आने वाले लोक में।
86जिनके पास विपुल धन है, वे प्रतिदिन अपने शरीर को (आभूषणों और वस्त्रों से) समृद्ध रूप में सजाकर क्रीड़ा करते हैं। हे बलवान् शत्रुओं के संहारक! ऐसे मनुष्य शारीरिक भोग में आसक्त होने के कारण इस लोक में सुख पाते हैं, किन्तु परलोक में नहीं।
87हे शत्रुहन्ता! जो आध्यात्मिक चिन्तन में लीन हैं, तप में अनुरक्त हैं, वेदाध्ययन में लगे हैं और जो अपने शरीर को कष्ट देते हैं, अपनी वासनाओं पर संयम रखते हैं तथा प्राणिहिंसा से विरत रहते हैं, वे परलोक में सुख भोगते हैं, किन्तु इस लोक में नहीं।
88जो पहले धर्ममय जीवन बिताते हैं और यथासमय ईमानदारी से धन अर्जित करते हैं, फिर विवाह करके यज्ञकर्म सम्पन्न करते हैं, वे इस लोक और आने वाले लोक — दोनों में सुख प्राप्त करते हैं।
89और वे मूढ़ पुरुष, जिनमें न विद्या है, न तप, न दान, जो अपनी सन्तति नहीं बढ़ाते और जो सांसारिक सुखों में भी रत नहीं हैं, वे न इस लोक में सुख पाते हैं, न परलोक में।
90आप अत्यन्त बलवान्, ओजस्वी, दिव्य तेज से युक्त और विद्वान् हैं तथा देवताओं का प्रयोजन सिद्ध करने के लिए (स्वर्ग से) उतरकर (दुष्ट जनों के) उन्मूलन हेतु इस लोक में जन्मे हैं।
91यशस्वी कर्म करके और समस्त देवताओं, ऋषियों तथा पितरों को तृप्त करके, आप — जो इतने वीर, आध्यात्मिक ध्यान में अनुरक्त, आत्मसंयमी, पवित्रता में रत और पुरुषार्थ में लगे हैं — अन्ततः यथासमय
92क्रमशः अपने ही (पुण्य) कर्मों के बल से उस उत्तम स्वर्गलोक को, धर्मात्माओं के निवास को, प्राप्त करेंगे। हे कुरुनाथ! अपने दुर्भाग्य के कारण आपके मन में कोई सन्देह न हो, क्योंकि यह क्लेश ही आपके (अन्तिम) सुख का हेतु बनेगा।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — काम्यक (वन)मा पुगेर र मुनिहरूद्वारा आतिथ्यपूर्वक स्वागत गरिएपछि युधिष्ठिर तथा अन्य पाण्डवहरू त्यहाँ कृष्णा (द्रौपदी)सँग बस्न थाले।
2जब ती पाण्डुपुत्रहरू त्यस ठाउँमा निर्भय भई बसिरहेका थिए, तब उनीहरू ब्राह्मणहरूका समूहले घेरिएका हुन्थे।
3र कुनै ब्राह्मणले भने — "अर्जुनका प्रिय सखा शौरि, महाबाहु, संयमी र उच्च बुद्धिले युक्त, (यहाँ) आउनेछन्।
4किनभने हरिलाई थाहा छ कि तपाईंहरू कुरुवंशका प्रवर्धक यहाँ आइपुग्नुभएको छ; र उनी सधैँ तपाईंहरूको दर्शनको इच्छा राख्छन् तथा तपाईंहरूको कल्याण चाहन्छन्।
5र मार्कण्डेय, जो युगौँदेखि जीवित छन्, जसले कठोर तपस्या गरेका छन्, वेदको अध्ययन गरेका छन् र जो भक्तिमा लीन रहन्छन्, चाँडै नै आएर तपाईंहरूलाई भेट्नेछन्।"
6र जुन क्षण त्यस ब्राह्मणले यो भन्दै थिए, त्यही क्षण उनले केशवलाई त्यहाँ आउँदै गरेको देखे। र रथीहरूमा श्रेष्ठ देवकीपुत्र, कुरुश्रेष्ठहरूको दर्शनको इच्छाले, शैब्य र सुग्रीव नाम गरेका घोडा जोतिएको रथमा, सत्यभामासँग त्यहाँ आइपुगे — जसरी इन्द्र पुलोमाकी पुत्री (शची)सँग हुन्छन्।
7रथबाट ओर्लेर कृष्णले प्रचलित रीतिअनुसार परम आनन्दले बुद्धिमान् धर्मराज र अत्यन्त बलवान् भीमको अभिवादन गरे।
8अनि उनले धौम्यको वन्दना गरे र (आफ्नो पालोमा) जुम्ल्याहा भाइहरूबाट अभिवादन पाए। तब गुडाकेश (घुम्रिएका केश भएका अर्जुन)लाई अङ्गालो हालेर उनले द्रौपदीलाई सान्त्वनाका वचन भने।
9र शत्रुतापन ती दाशार्हवंशीले दीर्घकालपछि आफ्ना प्रिय र वीर अर्जुनलाई भेटेर उनलाई पटक-पटक अङ्गालो हाले।
10र यसै गरी कृष्णकी प्रिय रानी सत्यभामाले पाण्डवहरूकी प्रिय पत्नी द्रौपदीलाई अङ्गालो हालिन्।
11तब पाण्डवहरूले आफ्नी पत्नी र पुरोहितसहित कमलनयन (कृष्ण)लाई प्रणाम गरे र चारैतिरबाट उनलाई घेरे।
12र विद्वान् कृष्ण, दैत्यहन्ता, पृथापुत्र धनञ्जय (धनका विजेता)सँग मिलेर त्यसै गरी शोभायमान भए जसरी सम्पूर्ण प्राणीका महात्मा दिव्य स्वामी (शिव) कार्तिकेय (आफ्ना पुत्र)सँग मिलेर हुन्छन्।
13तब शिरमा किरीट धारण गर्ने (अर्जुन)ले गदका ज्येष्ठ दाजु (कृष्ण)लाई आफ्नो वनवाससम्बन्धी सम्पूर्ण घटना विस्तारपूर्वक सुनाएर सोधे — "सुभद्रा र अभिमन्यु कस्ता छन्?"
14र (दैत्य) मधुका संहारकले प्रचलित रीतिले अर्जुन, द्रौपदी र पुरोहित (धौम्य)को अभिवादन गरी तथा राजा युधिष्ठिरको प्रशंसा गरी उनीहरूसँग आसन ग्रहण गरे र यी वचन भने।
15"हे पाण्डव! (मनीषीहरूले) भनेका छन् कि धर्म राज्यविजयभन्दा श्रेष्ठ छ र, हे राजन्, त्यसलाई (धर्मलाई) पुष्ट पार्न तप आवश्यक छ। र तपाईंले, जसले सत्य र निष्कपटताको कठोरतापूर्वक पालन गर्दै आफ्ना कर्तव्य निभाउनुभयो, यो लोक र परलोक दुवै जित्नुभएको छ।
16तपाईंले पहिले यथाविधि संस्कारको पालन गर्दै (वेदको) अध्ययन गर्नुभयो; अनि सम्पूर्ण अस्त्रविद्यामाथि अधिकार प्राप्त गर्नुभयो; र तब क्षत्रियहरूले अपनाएका उपायबाट धन आर्जन गरी तपाईंले सम्पूर्ण प्राचीन यज्ञकर्म सम्पन्न गर्नुभयो।
17तपाईं न विषयभोगमा आसक्त हुनुहुन्छ, न, हे राजाधिराज, स्वार्थको हेतुले केही गर्नुहुन्छ, न त धनको लोभका लागि आफ्ना कर्तव्यलाई झुकाउनुहुन्छ। (यिनै कारणले) तपाईं धर्मराज कहलिनुभएको छ।
18हे राजन्! यद्यपि तपाईंले राज्य र धन जित्नुभएको छ तथा सबै प्रकारका विलासले घेरिनुभएको छ, तैपनि तपाईं सधैँ दान, सत्य, तप, श्रद्धा, ध्यान, क्षमा र धैर्यमा लागिरहनुहुन्छ।
19जब कुरुजाङ्गलका निवासीहरूले सभाभवनमा कृष्णा (द्रौपदी)को लज्जा भङ्ग भएको देखे, तब, हे पाण्डु (पाण्डुपुत्र), तपाईंबाहेक अरू कसले (कुरुहरूको) त्यो (पाशविक) आचरण सहन सक्थ्यो, जो धर्म र आचार दुवैका लागि यति घृणित थियो?
20यसमा कुनै शङ्का छैन कि सम्पूर्ण कामनाको पूर्तिसहित तपाईंले चाँडै नै यशपूर्वक आफ्नो प्रजाको शासन गर्नुहुनेछ। र जब तपाईंको प्रतिज्ञा (बाह्र वर्ष वनमा बिताउने) पूरा हुनेछ, तब हामी कुरुहरूलाई दण्ड दिने पूर्ण प्रयत्न गर्नेछौँ।"
21तब दाशार्हहरूका प्रमुखले धौम्य, भीम, युधिष्ठिर, जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव) तथा द्रौपदीलाई भने — "यो तपाईंहरूको सौभाग्यले नै हो कि किरीटी (शिरमा किरीट धारण गर्ने अर्जुन) अस्त्रविद्यामा निपुण भई प्रसन्न मनले फर्केका छन्।"
22र दाशार्हहरूका स्वामी (कृष्ण)ले आफ्ना मित्रहरूसहित यज्ञसेनकी पुत्री याज्ञसेनी (कृष्णा)लाई भने — "यो सौभाग्य हो कि तिमी धनञ्जय (धनका विजेता)सँग पूर्ण रूपमा स्वस्थ र प्रसन्न अवस्थामा पुनः मिल्यौ।
23हे कृष्णा! हे याज्ञसेनी! तिम्रा यी तरुण पुत्रहरू, जो मुख्यतः अस्त्रविद्याको अर्जनमा लागेका छन्, सबै सदाचारी छन् र सधैँ आफ्ना योग्य मित्रहरूका पदचिह्नमा हिँड्छन्।
24र, हे कृष्णा, यद्यपि तिम्रा पिता र तिम्रा दाजुभाइले तिनलाई राज्य र प्रदेशको प्रलोभन दिन्छन्, तैपनि ती बालकहरूले यज्ञसेनका अथवा आफ्ना मामाहरूका घरमा कुनै सुख पाउँदैनन्।
25र, हे कृष्णा, आनर्त देशतिर सकुशल गएर जब तिम्रा पुत्रहरू, जो मुख्यतः अस्त्रविद्याको अर्जनमा तत्पर छन्, वृष्णिहरूको नगरीमा प्रवेश गर्छन्, तब तिनले स्वर्गीय सुखको पनि कामना गर्दैनन्।
26र सुभद्राले तिनलाई सधैँ सावधानीपूर्वक सदाचारको पालन गर्न सिकाउँछिन्, जसरी तिमी आफैँ अथवा पूज्य कुन्तीले गर्नुहुन्थ्यो।
27हे कृष्णा! जसरी रुक्मिणीका पुत्र (प्रद्युम्न) अनिरुद्ध, अभिमन्यु, सुनीथ र भानुका गुरु तथा पथप्रदर्शक हुन्, त्यसै गरी उनी तिम्रा पुत्रहरूका पनि हुन्।
28र राजकुमार अभिमन्यु, जो कुशल शिक्षक हुन्, ती वीर र तत्पर बालकहरूलाई गदा, खड्ग, ढाल तथा अन्य शस्त्रको प्रयोग र रथ हाँक्ने तथा घोडचढीका कला सधैँ सिकाइरहन्छन्।
29र रुक्मिणीका पुत्रले तिनलाई राम्ररी शिक्षा दिएर तथा यथाविधि अस्त्र प्रदान गरेर तिम्रा पुत्रहरू र अभिमन्युको पराक्रम हेर्नमा धेरै आनन्द पाउँछन्।
30र, हे यज्ञसेनकी पुत्री, जब तिम्रा पुत्रहरू सिकारका लागि बाहिर जान्छन्, तब तिनीहरूमध्ये प्रत्येकको पछि रथ, घोडा, यान र हात्ती हिँड्छन्।"
31तब कृष्णले धर्मराजलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे राजन्! दाशार्ह योद्धा, कुकुर र अन्धकहरू तपाईंको आदेशको पालन गर्दै जहाँ तपाईं चाहनुहुन्छ त्यहीँ बसून्।
32हे राजन्! मधुवंशीहरूको त्यो सेना, जसका धनुको बल वायुजस्तै प्रचण्ड छ, जसको नेतृत्व हलायुध (हलधर)ले गर्छन् र जो घोडचढी, पैदल, घोडा, रथ तथा हात्तीले युक्त छ, तपाईंका आदेश पालन गर्न तयार होस्।
33हे पाण्डव! धृतराष्ट्रका पुत्र सुयोधनलाई, जो पापीहरूमा अधम छ, उसका मित्र र अनुयायीहरूसहित सुभा (शैल)का स्वामी, पृथ्वीका पुत्रको मार्गमा पठाइदिनुहोस्।
34हे राजन्! सभाभवनमा तपाईंले निश्चित गर्नुभएको अवधिसम्म तपाईं जहाँ चाहनुहुन्छ त्यहीँ बस्नुहोस्; तर त्यसको समाप्तिमा नागपुर (हस्तिनापुर)ले तपाईंको त्यहाँ पदार्पणको प्रतीक्षा गरोस्, जब दाशार्ह योद्धाहरूले तपाईंका शत्रुहरूका सेना काटिसकेका हुनेछन्।
35(त्यस तोकिएको अवधिमा) आफ्नो शोक त्यागेर र आफ्नो पाप हटाएर जहाँ चाहनुहुन्छ त्यहीँ स्वच्छन्द विचरण गर्नुहोस्; र तब प्रसन्न हृदयले तपाईं विख्यात हस्तिनापुरमा तथा आफ्नो राज्यमा प्रवेश गर्नुहुनेछ।"
36तब महात्मा धर्मराजले ती नरश्रेष्ठद्वारा यसरी स्पष्ट रूपमा व्यक्त गरिएका विचार थाहा पाएर र तिनको प्रशंसा गर्दै, कृष्णतिर हेरेर हात जोडेर उनलाई यी वचन भने।
37"हे केशव! यसमा कुनै शङ्का छैन कि तपाईं नै पाण्डवहरूको आश्रय हुनुहुन्छ; र पृथापुत्रहरू तपाईंको संरक्षणमा छन्। जब कर्मको समय आउनेछ, तब तपाईंले निस्सन्देह ती सबै गर्नुहुनेछ जो तपाईंले भर्खरै भन्नुभयो।
38हामी बाह्र वर्षको अवधि, जस्तो हामीले प्रतिज्ञा गरेका छौँ, निर्जन वनमा बिताउनेछौँ। र तब आफ्नो अज्ञातवासको अवधि यथाविधि पूरा गरेर, हे केशव, पाण्डुपुत्रहरूले आफूलाई तपाईंको संरक्षणमा सुम्पनेछन्।
39तपाईंको यो सङ्कल्प सधैँ तपाईंमा रहिरहोस्। किनभने, हे केशव, सत्यमा दृढ तथा दान र धर्ममा अनुरक्त पृथापुत्र पाण्डवहरू, आफ्ना मित्र, बन्धु र पत्नीहरूसहित (सधैँ) तपाईंको संरक्षणमा छन्।"
40वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी! जब वृष्णिवंशी र धर्मराज यसरी संवाद गर्दै थिए, तब महान् भक्तिले युक्त, तपस्याले प्रज्ञावान् र अनेक हजार वर्षसम्म जीवित रहेका महात्मा मार्कण्डेय त्यहाँ आउँदै गरेको देखियो। अमर र वृद्धावस्थाका चिह्नबाट रहित, सौन्दर्य र महानुभावताले युक्त —
41उनी पच्चीस वर्षका युवकजस्तै देखिन्थे। जब अनेक हजार वर्ष देखिसकेका ती ज्ञानी मुनि प्रकट भए,
42तब सम्पूर्ण ब्राह्मण र पाण्डवहरूले कृष्णसहित उनको वन्दना गरे। र जब यसरी सम्मानित भई ती मुनिश्रेष्ठ शान्तिपूर्वक आसीन भए, तब केशवले ब्राह्मण र पाण्डवहरूका विचार व्यक्त गर्दै उनलाई यसरी भने।
43कृष्णले भने — पाण्डवहरू, भेला भएका ब्राह्मणहरू, द्रौपदी, सत्यभामा तथा म आफैँ — हामी सबै तपाईंका परम उत्तम वचन सुन्न इच्छुक छौँ।
44(त्यसैले) कृपया हामीलाई प्राचीन युगका पवित्र घटना र धर्माचरणका ती सनातन नियम सुनाउनुहोस्, जसबाट राजा, स्त्री र मुनिहरूको मार्गदर्शन हुनुपर्छ।
45वैशम्पायनले भने — जब उनीहरू सबै बसिसके, तब शुद्धात्मा देवर्षि नारद पनि पाण्डवहरूलाई भेट्न त्यहाँ आइपुगे।
46तब ती परम बुद्धिमान् र श्रेष्ठ मानिसहरूले प्रचलित रीतिअनुसार चरण धुने जल र अर्घ्य नामक उपहार अर्पण गरेर ती महात्मा मुनिको सम्मान गरे।
47उनीहरू मार्कण्डेयका वचन सुन्न लागेका छन् भन्ने थाहा पाएर देवर्षि नारदले त्यस प्रस्तावमा आफ्नो सहमति प्रकट गरे।
48तब सनातन कृष्णले, जो उचित अवसर राम्ररी जान्नुहुन्छ, मुस्कुराउँदै मार्कण्डेयलाई भने — "हे ब्रह्मर्षि! जे तपाईं भन्न चाहनुहुन्छ, कृपया पाण्डवहरूलाई सुनाउनुहोस्।"
49यसरी सम्बोधन गरिएपछि महातपस्वी मार्कण्डेयले उत्तर दिए — "एक क्षण प्रतीक्षा गर्नुहोस्। म अनेक वृत्तान्त सुनाउनेछु।"
50यसो भनिएपछि पाण्डवहरूले ब्राह्मणहरूसहित मध्याह्नको सूर्यजस्तै तेजस्वी ती महामुनितिर हेर्दै केही प्रतीक्षा गरे।
51वैशम्पायनले भने — (तब) कुरुराज पाण्डुपुत्रले ती महामुनिलाई बोल्न इच्छुक देखेर, कथाका विषय सुझाउने अभिप्रायले उनलाई सोधे।
52"तपाईं उमेरमा प्राचीन हुनुहुन्छ र त्यसैले सम्पूर्ण देवता, दानव, महात्मा ऋषि तथा राजर्षिसम्बन्धी घटनाका ज्ञाता हुनुहुन्छ।
53हामी तपाईंलाई सम्पूर्ण सम्मान र वन्दनाको योग्य मान्छौँ; र हामी दीर्घकालदेखि तपाईंको दर्शनको इच्छुक थियौँ। यी देवकीपुत्र पनि हामीलाई भेट्न यहाँ आउनुभएको छ।
54जब म यो विचार गर्छु कि कुनै अपराधबिना नै म सुखबाट वञ्चित पारिएको छु र जब म धृतराष्ट्रका दुष्ट पुत्रहरूलाई सबै प्रकारले समृद्ध भइरहेको देख्छु, तब मलाई लाग्छ कि मानिस नै आफ्ना पुण्य वा पाप कर्मको कर्ता हो र उसैले आफ्ना कर्मको फल भोग्छ। अनि ईश्वर कर्ता कसरी हुन सक्नुहुन्छ?
55र, हे परब्रह्मका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ, मानिस सुख वा दुःखको अधीनमा किन हुन्छ? उसले आफ्ना कर्मको फल यसै लोकमा भोग्छ कि कुनै अर्को जन्ममा?
56हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! यस्तो कसरी हुन्छ कि देहधारीका शुभ वा अशुभ कर्मका परिणाम यस लोकमा अथवा उसको मृत्युपछि परलोकमा उसको अनुसरण गर्छन्?
57के हामी आफ्ना कर्मको फल यसै जीवनमा भोग्छौँ अथवा कुनै अर्को जन्ममा? र, हे भृगुवंशी, प्राणीको मृत्युपछि उसका कर्मका फल कहाँ रहन्छन्?"
58मार्कण्डेयले भने — "हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ! यो प्रश्न तपाईंको योग्य छ र ठीक त्यही हो जो तपाईंले सोध्नुपर्छ। जे-जति जान्नयोग्य छ, त्यो सबै तपाईं राम्ररी जान्नुहुन्छ; तर केवल औपचारिकताका लागि तपाईं यो प्रश्न गर्दै हुनुहुन्छ।
59अब म तपाईंलाई सुनाउनेछु कि मानिसहरूले यस लोकमा र परलोकमा सुखदुःख कसरी भोग्छन्। अनन्य ध्यानले मलाई सुन्नुहोस्।
60सबभन्दा पहिले उत्पन्न भएका प्रजापति (सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी)ले देहधारीहरूका लागि निर्मल, पवित्र र धर्ममा रत शरीर रचे।
61हे कुरुश्रेष्ठ! आदिकालका मानिसहरूका सम्पूर्ण कामना पूरा हुन्थे, तिनी पुण्यकर्ममा रत, सत्यवादी, देवभक्त र पवित्र थिए।
62तिनीहरू सबै देवताजस्तै थिए, स्वर्गसम्म उड्न सक्थे, पुनः तल आउन सक्थे र जहाँ चाहन्थे त्यहीँ स्वच्छन्द विचरण गर्न सक्थे।
63तिनको आफ्नो जीवन र मृत्युमाथि अधिकार थियो, तिनलाई कठिनाइ थोरै थियो र भय थिएन, तिनका सम्पूर्ण कामना पूरा हुन्थे र तिनी क्लेशबाट मुक्त थिए।
64तिनीहरू महात्मा देवता र मुनिहरूकहाँ जान सक्थे; सम्पूर्ण धर्मविधानमा निपुण थिए; आत्मसंयमी थिए र ईर्ष्याबाट रहित थिए।
65तिनीहरू हजार वर्ष बाँच्थे र त्यति नै पुत्र पाउँथे। तर समयसँगै तिनका शक्ति केवल पृथ्वीको सतहमा हिँड्नसम्म सीमित भए।
66र तिनीहरू काम तथा क्रोधको वशमा परे, जीविकाका लागि असत्य र कपटको आचरण गर्न थाले तथा लोभ र अज्ञानले अभिभूत भए। र जब ती (दुष्ट) मानिस मरे,
67तब तिनीहरू तिर्यक् योनिमा जन्मे अथवा नरकमा हालिए, र आफ्ना पापकर्मका कारण तिनलाई यस विचित्र संसारमा पटक-पटक पुनर्जन्मको दुःख भोग्नुपर्यो।
68तब तिनका कामना, तिनका सङ्कल्प, तिनको ज्ञान र तिनका कर्मकाण्ड (सकाम भई) फल दिन थाले; तिनीहरू हरेक कुरासँग भयभीत रहन थाले, तिनको बुद्धि मलिन भयो र तिनीहरू शोकले पीडित रहे।
69र तिनीहरू प्रायः आफ्ना दुष्कर्मले चिह्नित हुन्थे, नीच कुलमा जन्म लिन्थे, नाना रोगले पीडित हुन्थे तथा दुर्बुद्धि र अरूका लागि भय बन्थे।
70तिनको जीवन छोटो र पापमय भयो र तिनीहरूले आफ्ना भयङ्कर कर्मको दण्ड भोगे; तिनीहरू हरेक कुराका लोभी भए, नास्तिक बने र मनले उदासीन भए।
71हे कुन्तीपुत्र! मृत्युपछि प्राणीको गति यस लोकमा गरिएका उसका कर्ममा निर्भर छ। रह्यो तपाईंको यो प्रश्न कि ज्ञानी र अज्ञानीका कर्मको त्यो कोष कहाँ रहन्छ,
72र तिनीहरूले आफ्ना पुण्य वा पाप कर्मको फल कहाँ भोग्छन् — यस विषयका निर्णय सुन्नुहोस्।
73मानिसले सृष्टिकर्ताद्वारा रचिएको आफ्नो मूल सूक्ष्म शरीरले शुभ र अशुभ कर्मको महान् सञ्चय गर्छ।
74जब उसका दिन पूरा हुन्छ, तब उसले यस नश्वर शरीरलाई छोड्छ र तत्कालै सृष्टिको कुनै अर्को श्रेणीमा जन्म लिन्छ; र ऊ एक क्षणका लागि पनि देहरहित रहँदैन।
75त्यस नयाँ जन्ममा उसका (शुभ र अशुभ) कर्म सधैँ छायाझैँ उसको अनुसरण गर्छन् र तिनका परिणामले उसको अस्तित्वलाई सुखमय वा दुःखमय बनाउँछन्।
76केवल ज्ञानीले नै आत्मदृष्टिले जान्दछन् कि प्रत्येक प्राणी आफ्नो पुण्य वा पापका कारण संहर्ता (यम)द्वारा एउटा अपरिवर्तनीय भाग्यले बाँधिएको छ, र ऊ सुख वा दुःखका रूपमा आफ्ना कर्मका परिणामबाट उम्कन सक्दैन।
77हे युधिष्ठिर! जसको बुद्धि अज्ञानले मलिन भइसकेको छ, तिनको गति मैले तपाईंलाई सुनाएँ। अब ज्ञानीहरूले प्राप्त गर्ने उत्तम गति सुन्नुहोस्।
78यी पुरुष महान् तपोबलले युक्त हुन्छन्, सम्पूर्ण धर्मग्रन्थ (अर्थात् वेद र तन्त्र)का ज्ञाता हुन्छन्, कर्तव्यमा दृढ, सत्यमा अनुरक्त तथा आफ्ना गुरुजनको सेवा-शुश्रूषामा लागिरहन्छन्;
79तिनीहरू सदाचारी, योगाभ्यासमा रत, क्षमाशील, आत्मसंयमी, तेजस्वी, कुलीन तथा महत्ताका लक्षणले युक्त हुन्छन्।
80आफ्ना वासनामाथिको संयमका कारण तिनको मन सुशासित रहन्छ; योगको अभ्यासले तिनीहरू रोगरहित हुन्छन् र शोक तथा भयको अभावले तिनीहरू (मानसिक क्लेशबाट) मुक्त रहन्छन्।
81जन्मको समयमा — चाहे त्यो यथासमय होस् वा असमय — अथवा गर्भमा रहँदा, (संक्षेपमा) प्रत्येक अवस्थामा तिनीहरूले आत्मदृष्टिले आफ्नो आत्मा र सनातन परमात्माबीचको सम्बन्ध जान्दछन्।
82प्रत्यक्ष र अन्तर्ज्ञानले सम्पन्न ती महात्मा मुनिहरू यस कर्मलोकमा जन्म लिएर पुनः दिव्य लोक प्राप्त गर्छन्।
83हे राजन्! योगको अभ्यासले, अथवा दैवले, अथवा आफ्नै कर्मले मानिसहरूले (सुख वा दुःख) प्राप्त गर्छन्। यसभन्दा अन्यथा नसोच्नुहोस्।
84हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ! हे युधिष्ठिर! यस लोकमा जसलाई म परम श्रेय मान्छु, त्यसको एउटा उदाहरण सुन्नुहोस्।
85केही मानिसले यस लोकमा सुख भोग्छन् तर परलोकमा भोग्दैनन्; केहीले परलोकमा पाउँछन् तर यस लोकमा पाउँदैनन्; र केहीले न यस लोकमा, न आउने लोकमा।
86जोसँग विपुल धन छ, तिनीहरू प्रत्येक दिन आफ्नो शरीरलाई (गहना र वस्त्रले) समृद्ध रूपमा सजाएर क्रीडा गर्छन्। हे बलवान् शत्रुहरूका संहारक! यस्ता मानिस शारीरिक भोगमा आसक्त हुनाले यस लोकमा सुख पाउँछन्, तर परलोकमा पाउँदैनन्।
87हे शत्रुहन्ता! जो आध्यात्मिक चिन्तनमा लीन छन्, तपमा अनुरक्त छन्, वेदाध्ययनमा लागेका छन् र जसले आफ्नो शरीरलाई कष्ट दिन्छन्, आफ्ना वासनामाथि संयम राख्छन् तथा प्राणिहिंसाबाट विरत रहन्छन्, तिनीहरूले परलोकमा सुख भोग्छन्, तर यस लोकमा होइन।
88जसले पहिले धर्ममय जीवन बिताउँछन् र यथासमय इमानदारीले धन आर्जन गर्छन्, अनि विवाह गरी यज्ञकर्म सम्पन्न गर्छन्, तिनीहरूले यस लोक र आउने लोक — दुवैमा सुख प्राप्त गर्छन्।
89र ती मूढ पुरुष, जसमा न विद्या छ, न तप, न दान, जसले आफ्नो सन्तति बढाउँदैनन् र जो सांसारिक सुखमा पनि रत छैनन्, तिनीहरूले न यस लोकमा सुख पाउँछन्, न परलोकमा।
90तपाईं अत्यन्त बलवान्, ओजस्वी, दिव्य तेजले युक्त र विद्वान् हुनुहुन्छ तथा देवताहरूको प्रयोजन सिद्ध गर्न (स्वर्गबाट) ओर्लेर (दुष्ट जनको) उन्मूलनका लागि यस लोकमा जन्मनुभएको छ।
91यशस्वी कर्म गरेर र सम्पूर्ण देवता, ऋषि तथा पितृहरूलाई तृप्त पारेर, तपाईं — जो यति वीर, आध्यात्मिक ध्यानमा अनुरक्त, आत्मसंयमी, पवित्रतामा रत र पुरुषार्थमा लाग्नुभएको छ — अन्ततः यथासमय
92क्रमशः आफ्नै (पुण्य) कर्मको बलले त्यस उत्तम स्वर्गलोक, धर्मात्माहरूको निवास, प्राप्त गर्नुहुनेछ। हे कुरुनाथ! आफ्नो दुर्भाग्यका कारण तपाईंको मनमा कुनै शङ्का नहोस्, किनभने यही क्लेश तपाईंको (अन्तिम) सुखको हेतु बन्नेछ।