अजगर पर्व — युधिष्ठिर का भीम को खोज निकालना
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 179
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः। चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत्॥
2उवाच च महासधैं कामया ब्रूहि पन्नग। कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि॥
3पाण्डवो भीमसेनोऽहंधर्मराजादनन्तरः। नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम्॥
4सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा। समागताश्च शतशो निहताश्च मया युधि॥
5राक्षसाश्च पिशाचाश्च पन्नगाश्च महाबलाः। भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम॥
6नु किं विद्याबलं किं नु वरदानमथो तव। उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोऽस्मि कृतस्त्वया॥
7असत्यो विक्रमो नृणामिति मेधीयते मतिः। यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत्॥
8वैशम्पायन उवाच इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्। भोगेन महता गृह्य समन्तात् पर्यवेष्टयत्॥
9निगृह्येनं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा। विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत्॥
10दिष्टस्त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज। दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम्।।
11यथा त्विदं मया प्राप्तं सर्वरूपमरिंदम। तथावश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम॥
12इमामवस्थां सम्प्राप्तो ह्यहं कोपान्मनीषिणाम्। शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्वं तत् कथयामि ते॥
13नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशधरः सुतः॥
14सोऽहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमन्य च। इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम॥
15त्वां चेदवध्यं दायादमतीव प्रियदर्शनम्। अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्॥
16न हि मे मुच्यते कश्चित् कथंचित् प्रग्रहं गतः। गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम॥
17नासि केवलसर्पण तिर्यग्योनिषु वर्तता। गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम॥
18पतता हि विमानायान्मया शक्रासनाद् द्रुतम्। कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान् मुनिसत्तमः॥
19स मामुवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः। मोक्षस्ते भविता राजन् कस्माच्चित् कालपर्ययात्॥
20ततोऽस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात् स्मृतिः। स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा।॥
21यस्तु ते व्याहतान् प्रश्नान् प्रतिब्रूयाद् विभागवित्। स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः॥
22गृहीतस्य त्वया राजन् प्राणिनोऽपि बलीयसः। सत्त्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति॥
23इति चाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम्। मयि संजातहार्दनामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः॥
24सोऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ। सर्पयोनिमिमां प्राप्य कालकाक्षी महाद्युते॥
25तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजङ्गमम्। न च कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये।।२५।
26यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः। आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन्मनः॥
27दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति। दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः॥
28पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम्। इमामवस्थां सम्प्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्॥
29किंतु नाद्यानुशोचामि तथाऽऽत्मानं विनाशितम्। यथा तु विपिने न्यस्तान् भ्रातृन् राज्यपरिच्युतान्।।२९।
30हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः। मां समुद्रीक्षमाणास्ते प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः॥
31विनष्टमथ मां श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः। धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना॥
32अथवा नार्जुनोधीमान् विषादमुपयास्यति। सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः॥
33समर्थः स महाबाहुरेकोऽपि सुमहाबलः। देवराजमपि स्थानात् प्रच्यावयितुपञ्जसा॥ किं पुनधृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्दूतदेविनम्। विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भमोहपरायणम्॥
34मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्। यास्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः॥
35तस्याः कथं त्वनाथाया मद्विनाशाद् भुजङ्गमा सफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः॥
36नकुलः सहदेवश्च यमौ च गुरुवर्तिनौ। मद्बाहुबलसंगुप्तौ नित्यं पुरुषमानिनौ।॥
37भविष्यतो निरुत्साहौ भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ। मद्विनाशात् परिघुनाविति मे वर्तते मतिः॥
38एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः। भुजङ्गभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम्॥
39युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो बभूवास्वस्थचेतनः। अनिष्टदर्शनान् घोरानुत्पातान् परिचिन्तयन्॥
40दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता। दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह॥
41एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना। रक्तं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमभासुरा॥
42प्रववौ चानिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्षणः। अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च॥
43पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहि याहीति शंसति। मुहुर्मुहुः स्फुरति च दक्षिणोऽस्य भुज-तथा॥
44हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परितप्यति। सव्यस्याक्ष्णो विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत॥
45धर्मराजोऽपि मेधावी मन्यमानो महद् भयम्। द्रौपदी परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत॥
46शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम्। स प्रतस्थे महाबाहुधौम्येन सहितो नृपः॥
47द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाचधनंजयम्। नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान् प्रति॥
48स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात् प्रभुः। मृगयामास कौन्तेयो भीमसेनं महावने॥
49स प्राची दिशमास्थाय महतो गजयूथपान्। ददर्श पृथिवीं चिट्ठीमस्य परिचिछिताम्॥
50ततो मृगसहराणि मृगेन्द्राणां शतानि च। पतितानि वने दृष्ट्वा मार्ग तस्याविशनृपः॥
51धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थं वातरंहसः। ऊरुवातविनिर्भग्ना द्रुमा व्यावर्जिताः पथि॥
52स गत्वा तैस्तदा चिद्वैर्ददर्श गिरिगह्वरे। रूक्षमारुतभूयिष्ठे निष्पत्रदुमसंकुले।॥ ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिदुमसंकुले। अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे। गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said : . The energetic Bhimasena being thus overpowered by the serpent began to ponder on the mighty and wonderful strength of the snake.
2And he said to that mighty snake “O best of serpents, O snake, kindly tell me who you are and what you will do with me.
3I am the Pandava, Bhimasena and the younger brother to Dharmaraja. How is it that I, who am possessed of the strength of ten thousand elephants, have been brought under your power?
4I have in battle slain countless lions, lions having manes, tigers, buffaloes and elephants all assembled together,
5O excellent of serpents, the exceedingly powerful Rakshasas, Pishachas and Pannagas cannot endure the force of my even arms.
6Is it my virtue of any science or by that of any boon conferred on you that you have been able to overpower me inspite of my exertions?
7Now it appears to my mind that the strength of men is fruitless, since, O serpent, you have overmastered my great strength."
8When the heroic Bhima of great achievements was saying all this, the serpent seized him and coiled him all round with its gigantic body.
9Having thus overpowered that one of mighty arms and then liberated his plump hands the serpent said these words.
10O mighty armed being, I have been hungry for a long time. It is to my good fortune, therefore, that you have been today, destined by the god for my food; for life is dear to all corporeal beings.
11O tormentor of foes, it should be surely narrated by me today how have I worn this snake-shape. Listen, O virtuous being.
12I have been brought down to this state on account of the anger of the Maharshis, now desirous of expiating the curse I shall relate to you all about it.
13It is known (to everybody) that there was a royal sage, named Nahusha and you too, no doubt have heard of him. He was the ancestor of your forefathers, the son of Ayu and the perpetuator of his race.
14I am he. Owing to my disregard for the Brahmanas I have fallen into this plight by the curse of Agastya. Now behold my fated wretchedness.
15Though you are my descendant, exceedingly handsome and therefore should not be killed by me, yet I will eat you up today.
16O the best of mortals, whether it be a cow or a buffalo, whatever comes within my reach during the sixth part of the day, cannot escape (from me).
17O the best of the Kurus, you have been overpowered not by the strength of an animal of a lower order, but by virtue of the boon that it received.
18When I was rapidly falling (down on earth) from the throne of Shakra, placed in front of the palace, I besought the divine and excellent sage (Agastya) to free me from the curse.
19(At which) that energetic sage, filled with pity, replied to me "you will get rid of it after the expiration some time."
20I then fell down to the earth, but my memory did not fail me. Therefore do I still remember the past, however ancient it might be.
21That sage (Agastya) told me also however conversant with the relation subsisting between the soul and the Supreme being shall be able to answer your questions shall free you, from the curse.
22And, O king, beings stronger than yourself if seized by you, shall instantly lose their strength.”
23I heard all these words of those kind-hearted sages who conceived an attachment towards ones me. (And) those twice-born then vanished.
24(Thenceforth) I, who had committed numerous reprehensible acts, having become a serpent, O highly resplendent being, have been dwelling in filthy hell (anxiously) awaiting (the time of the expiration of my curse).
25Then the mighty-armed Bhimasena said ic the snake "O highly-energetic creature, I am neither angry nor do I blame myself,
26Because man has sometimes the power of and sometimes becomes powerless in bringing or destroying happiness or sorrow. None should on that account, distress his mind.
27Who can rise superior to Destiny by selfexertion? I think Destiny is supreme and selfexertion fruitless.
28For, behold, struck by (the perversity of) Destiny I have today lost the strength of my arms and been reduced to this condition for no evident cause.
29But this day I do not so much grieve for my death as for my brothers, who have been driven from their kingdom into exile in the forest.
30This Himalayan (mountain) is inaccessible and full of the Yakshas and the Rakshasas. Here looking about for me they will be dejected and crest fallen.
31Hearing of my death they will give up all exertions (for the recovery of their kingdom). (For), it was I, who, eager for the recovery of our kingdom, incited those pious ones, by harsh words (to make exertions to regain it),
32Or, (it may be) that Arjuna (alone) will not grieve (for me); because he is intelligent, versed in the science of) all weapons and unconquerable by the gods, the Gandharvas and the Rakshasas,
33Not to speak of the son of Dhritarashtra, that deceitful gambler, despised by all men and full of arrogance and ignorance, he (Arjuna) of mighty arms and endued with exceeding prowess is alone no doubt, capable of tearing the lord of the celestials from his throne.
34And I mourn for my poor mother fond of her children, who is always desirous of our greatness superior to that ever attained by our enemies.
35And, O serpent, will all the hopes and desires that helpless woman has in me prove fruitless on account of my death?
36And the twins, Nakula and Sahadeva, ever proud of (my) manliness and always protected by the prowess of my arms and who ever follow (me) their lord,
37Will, at my death, be dispirited, deprived of strength and energy and smitten with sorrow. This is what I think of now."
38In this strain Vrikodara gave vent to his grief profusely. But being coiled by the body of the snake. could not make any exertions (to extricate himself from its folds).
39On the other hand, Yudhishthira, the son of Kunti, beholding and thinking of terrible ill omens became uneasy.
40Alarmed at beholding the points all ablaze, Jackals, stationing themselves in the right of that hermitage, began to send forth dreadful and inauspicious howls.
41And facing the sun, the ugly and dreadfullooking Vartika, having only one leg, one eye and one wing, was seen to vomit blood.
42And drawing in (volumes of) grifts the wind began to blow dryly and furiously. In the right all the birds and beasts began to bewail.
43And at the back the black-crows cried "go, go." And his (Yudhishthira's) right hand began to tremble constantly;
44And his heart and left leg began to twitch and his left eye auguring evils, began to contract. to
45And, O Bharata, the intelligent Dharmaraja apprehending some imminent danger asked Draupadi "where is Bhima”?
46The daughter of Panchala answered "Vrikodara has been long out.” Then he of mighty arms, accompanied by Dhaumya left (the place),
47After having given instructions Dhananjaya for the protection of Draupadi and having directed Nakula and Sahadeva to take care of the Brahmanas.
48Then the royal son of Kunti left that hermitage and tracing his (Bhima's) foot prints began to search about for Bhimasena in that mighty forest.
49In the west he found many powerful leaders of elephant (killed) and saw the ground impressed with Bhima's (foot) prints.
50Then beholding many thousands of deer and hundreds of lions lying (dead) in that forest, the king became aware of his (Bhima's) route.
51And he behold numerous trees broken by the wind, caused by Bhima's thighs, lying scattered on the way as that hero of fleet as the wind pursued the game.
52And following those marks he arrived at a brackish inaccessible, rough and dangerous place full of dry winds and leafless trees, covered with thorny plants and abounding in gravels, stumps and bushes: and there in a mountain cave he discovered his younger brother (lying) stupefied in the folds of that best of snakes.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार सर्प के वश में आ जाने पर तेजस्वी भीमसेन उस सर्प के महान् और आश्चर्यजनक बल पर विचार करने लगे।
2और उन्होंने उस महाबली सर्प से कहा — "हे सर्पश्रेष्ठ! हे नाग! कृपया मुझे बताइए कि आप कौन हैं और मेरे साथ क्या करेंगे।
3मैं पाण्डव भीमसेन हूँ और धर्मराज का छोटा भाई हूँ। यह कैसे हुआ कि दस सहस्र हाथियों के बल से युक्त मैं आपके वश में आ गया?
4मैंने युद्ध में असंख्य सिंहों को, केसरधारी सिंहों को, व्याघ्रों को, भैंसों को और एक साथ एकत्र हुए हाथियों को मारा है।
5हे सर्पश्रेष्ठ! अत्यन्त बलवान् राक्षस, पिशाच और पन्नग भी मेरी भुजाओं का वेग नहीं सह सकते।
6क्या किसी विद्या के बल से अथवा आपको प्राप्त किसी वरदान के बल से आप मेरे प्रयत्नों के बावजूद मुझे वश में कर सके हैं?
7अब मेरे मन में यह प्रतीत होता है कि मनुष्यों का बल निष्फल है, क्योंकि, हे सर्प, आपने मेरे महान् बल को अभिभूत कर दिया है।"
8जब महान् कर्मों वाले वीर भीम यह सब कह रहे थे, तब उस सर्प ने उन्हें पकड़कर अपने विशाल शरीर से चारों ओर से लपेट लिया।
9इस प्रकार उन महाबाहु को वश में करके और तब उनकी पुष्ट भुजाओं को मुक्त करके सर्प ने ये वचन कहे।
10"हे महाबाहो! मैं बहुत काल से भूखा हूँ। अतः यह मेरा सौभाग्य है कि आज दैव ने तुम्हें मेरे आहार के लिए नियत किया है; क्योंकि समस्त देहधारियों को प्राण प्रिय होते हैं।
11हे शत्रुतापन! आज मुझे अवश्य ही यह बताना चाहिए कि मैंने यह सर्परूप कैसे धारण किया। हे धर्मात्मा, सुनो।
12महर्षियों के कोप के कारण मैं इस दशा को पहुँचाया गया हूँ; अब उस शाप के प्रायश्चित्त की इच्छा से मैं तुम्हें इसका सारा वृत्तान्त सुनाऊँगा।
13(सबको) विदित है कि नहुष नामक एक राजर्षि थे और निःसन्देह तुमने भी उनके विषय में सुना होगा। वे तुम्हारे पूर्वजों के भी पूर्वज, आयु के पुत्र और अपने वंश के प्रवर्धक थे।
14वह मैं ही हूँ। ब्राह्मणों के प्रति अपने अनादर के कारण मैं अगस्त्य के शाप से इस दशा में गिर गया। अब मेरी यह दैवनिर्मित दुर्दशा देखो।
15यद्यपि तुम मेरे वंशज हो, अत्यन्त सुन्दर हो और इसलिए मेरे द्वारा वध के योग्य नहीं हो, तथापि आज मैं तुम्हें खा जाऊँगा।
16हे नरश्रेष्ठ! चाहे गाय हो या भैंसा, दिन के छठे भाग में जो कुछ मेरी पहुँच में आ जाता है, वह (मुझसे) बच नहीं सकता।
17हे कुरुश्रेष्ठ! तुम किसी निम्न योनि के प्राणी के बल से नहीं, अपितु उसे प्राप्त वरदान के प्रभाव से वश में किए गए हो।
18जब मैं भवन के सम्मुख रखे शक्र के सिंहासन से वेग से (पृथ्वी पर) गिर रहा था, तब मैंने उन दिव्य और श्रेष्ठ मुनि (अगस्त्य) से प्रार्थना की कि वे मुझे शाप से मुक्त करें।
19(इस पर) उन तेजस्वी मुनि ने दया से भरकर मुझसे कहा — "कुछ काल बीत जाने पर तुम इससे मुक्त हो जाओगे।"
20तब मैं पृथ्वी पर गिर पड़ा, किन्तु मेरी स्मृति नष्ट नहीं हुई। इसलिए मुझे अब भी अतीत स्मरण है, चाहे वह कितना ही प्राचीन क्यों न हो।
21उन मुनि (अगस्त्य) ने मुझसे यह भी कहा कि जो जीवात्मा और परमात्मा के सम्बन्ध का ज्ञाता होगा और तुम्हारे प्रश्नों का उत्तर दे सकेगा, वही तुम्हें इस शाप से मुक्त करेगा।
22और, हे राजन्, तुमसे भी अधिक बलवान् प्राणी यदि तुम्हारे द्वारा पकड़े जाएँ, तो वे तत्काल अपना बल खो देंगे।"
23मुझ पर स्नेह करने वाले उन दयालु मुनियों के ये सब वचन मैंने सुने। (और) तब वे द्विज अन्तर्धान हो गए।
24(तब से) अनेक निन्दनीय कर्म कर चुका मैं सर्प बनकर, हे महातेजस्वी, इस मलिन नरक में (व्याकुल होकर अपने शाप की समाप्ति के समय की) प्रतीक्षा करता हुआ रह रहा हूँ।
25तब महाबाहु भीमसेन ने उस सर्प से कहा — "हे महातेजस्वी प्राणी! न मैं क्रुद्ध हूँ, न ही अपने आपको दोष देता हूँ,
26क्योंकि मनुष्य कभी सुख या दुःख लाने अथवा उन्हें नष्ट करने में समर्थ होता है और कभी असमर्थ। इस कारण किसी को अपना मन व्यथित नहीं करना चाहिए।
27पुरुषार्थ से कौन दैव से ऊपर उठ सकता है? मेरा मत है कि दैव ही सर्वोपरि है और पुरुषार्थ निष्फल।
28क्योंकि, देखिए, दैव की (विपरीतता से) आहत होकर आज मैंने अपनी भुजाओं का बल खो दिया है और बिना किसी प्रत्यक्ष कारण के इस दशा को पहुँच गया हूँ।
29किन्तु आज मैं अपनी मृत्यु के लिए उतना दुःखी नहीं हूँ, जितना अपने उन भाइयों के लिए, जो अपने राज्य से निकालकर वन में निर्वासित कर दिए गए हैं।
30यह हिमालय (पर्वत) दुर्गम है और यक्षों तथा राक्षसों से भरा है। यहाँ मुझे खोजते हुए वे खिन्न और हतोत्साह हो जाएँगे।
31मेरी मृत्यु सुनकर वे (राज्य की पुनःप्राप्ति के लिए) सब प्रयत्न छोड़ देंगे। (क्योंकि) मैं ही था, जो अपने राज्य की पुनःप्राप्ति के लिए उत्सुक होकर कठोर वचनों से उन धर्मात्माओं को (उसे पुनः पाने के प्रयत्न के लिए) उकसाया करता था।
32अथवा (सम्भव है) कि अर्जुन (अकेले) मेरे लिए शोक न करें; क्योंकि वे बुद्धिमान् हैं, समस्त अस्त्रों की विद्या में निपुण हैं और देवताओं, गन्धर्वों तथा राक्षसों से अजेय हैं।
33धृतराष्ट्र के उस पुत्र की तो बात ही क्या, जो कपटी द्यूतकार है, समस्त मनुष्यों से घृणित है तथा अहंकार और अज्ञान से भरा है — वे महाबाहु और अत्यन्त पराक्रमी (अर्जुन) तो अकेले ही निःसन्देह देवराज को उनके सिंहासन से उखाड़ फेंकने में समर्थ हैं।
34और मैं अपनी उस दीन माता के लिए शोक करता हूँ, जो अपने बालकों से स्नेह करती हैं और सदा यही चाहती हैं कि हमारी महत्ता हमारे शत्रुओं द्वारा कभी प्राप्त की गई महत्ता से भी बढ़कर हो।
35और, हे सर्प, क्या उस असहाय स्त्री ने मुझमें जो आशाएँ और कामनाएँ रखी हैं, वे मेरी मृत्यु के कारण निष्फल हो जाएँगी?
36और वे जुड़वाँ भाई नकुल और सहदेव, जो सदा (मेरे) पौरुष पर गर्व करते हैं, सदा मेरी भुजाओं के पराक्रम से रक्षित रहते हैं और जो सदा अपने उस स्वामी (मुझ) का अनुगमन करते हैं —
37वे मेरी मृत्यु पर हतोत्साह, बल तथा तेज से रहित और शोक से आहत हो जाएँगे। इस समय मैं यही सोचता हूँ।"
38इस प्रकार वृकोदर ने अपना शोक विपुल रूप से प्रकट किया। किन्तु सर्प के शरीर से लिपटे होने के कारण वे उसके बन्धन से (छूटने का) कोई प्रयत्न न कर सके।
39दूसरी ओर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर भयानक अपशकुन देखकर और उन पर विचार करके व्याकुल हो उठे।
40समस्त दिशाओं को जलती हुई-सी देखकर वे भयभीत हुए; उस आश्रम की दाहिनी ओर खड़े होकर सियार भयंकर और अशुभ हुआँ-हुआँ करने लगे।
41और सूर्य की ओर मुख किए, केवल एक पैर, एक नेत्र और एक पंख वाली कुरूप और भयंकर दिखने वाली वर्तिका (बटेर) रक्त वमन करती दिखाई दी।
42और (राशि-राशि) धूल उड़ाता हुआ वायु रूखा और प्रचण्ड वेग से बहने लगा। दाहिनी ओर समस्त पक्षी और पशु विलाप करने लगे।
43और पीछे की ओर काले कौवे "जा, जा" कहते हुए काँव-काँव करने लगे। और उनका (युधिष्ठिर का) दाहिना हाथ निरन्तर फड़कने लगा;
44और उनका हृदय तथा बायाँ पैर फड़कने लगे और अनिष्ट की सूचना देती हुई उनकी बाईं आँख सिकुड़ने लगी।
45और, हे भरतवंशी, बुद्धिमान् धर्मराज ने किसी आसन्न संकट की आशंका करके द्रौपदी से पूछा — "भीम कहाँ हैं?"
46पांचालराजकुमारी ने उत्तर दिया — "वृकोदर को बाहर गए बहुत देर हो गई है।" तब वे महाबाहु धौम्य के साथ (उस स्थान से) चल दिए,
47द्रौपदी की रक्षा के लिए धनंजय को आदेश देकर और ब्राह्मणों की देखभाल के लिए नकुल तथा सहदेव को नियुक्त करके।
48तब राजा कुन्तीपुत्र उस आश्रम से निकले और उनके (भीम के) पदचिह्नों का अनुसरण करते हुए उस विशाल वन में भीमसेन को खोजने लगे।
49पश्चिम की ओर उन्होंने अनेक बलवान् गजयूथपतियों को (मरा हुआ) पाया और भूमि को भीम के पदचिह्नों से अंकित देखा।
50फिर उस वन में सहस्रों मृगों और सैकड़ों सिंहों को (मरा हुआ) पड़ा देखकर राजा को उनका (भीम का) मार्ग ज्ञात हो गया।
51और उन्होंने मार्ग में बिखरे पड़े अनेक वृक्ष देखे, जो वायु के समान वेगवान् उस वीर के मृगया में दौड़ते समय उनकी जाँघों से उठी वायु से टूट गए थे।
52और उन चिह्नों का अनुसरण करते हुए वे एक ऊसर, दुर्गम, ऊबड़-खाबड़ और भयावह स्थान पर पहुँचे, जो शुष्क वायु और पत्रहीन वृक्षों से भरा था, काँटेदार पौधों से ढका था तथा कंकड़ों, ठूँठों और झाड़ियों से भरा था; और वहाँ एक पर्वत-गुहा में उन्होंने अपने छोटे भाई को उस सर्पश्रेष्ठ की कुण्डलियों में जकड़ा और अचेत (पड़ा) पाया।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — यसरी सर्पको वशमा परेपछि तेजस्वी भीमसेन त्यस सर्पको महान् र आश्चर्यजनक बलमाथि विचार गर्न थाले।
2र उनले त्यस महाबली सर्पलाई भने — "हे सर्पश्रेष्ठ! हे नाग! कृपया मलाई भन्नुहोस् कि तपाईं को हुनुहुन्छ र मसँग के गर्नुहुनेछ।
3म पाण्डव भीमसेन हुँ र धर्मराजको कान्छो भाइ हुँ। यो कसरी भयो कि दस हजार हात्तीको बलले युक्त म तपाईंको वशमा परेँ?
4मैले युद्धमा असङ्ख्य सिंहलाई, जुँगावाल सिंहलाई, बाघलाई, भैँसीलाई र एकसाथ भेला भएका हात्तीलाई मारेको छु।
5हे सर्पश्रेष्ठ! अत्यन्त बलवान् राक्षस, पिशाच र पन्नगले पनि मेरा पाखुराको वेग सहन सक्दैनन्।
6के कुनै विद्याको बलले अथवा तपाईंलाई प्राप्त कुनै वरदानको बलले तपाईंले मेरा प्रयत्नका बाबजुद मलाई वशमा पार्न सक्नुभयो?
7अब मेरो मनमा यस्तो लाग्छ कि मानिसको बल निष्फल छ, किनभने, हे सर्प, तपाईंले मेरो महान् बललाई अभिभूत गर्नुभयो।"
8जब महान् कर्म गर्ने वीर भीम यो सबै भन्दै थिए, तब त्यस सर्पले उनलाई समातेर आफ्नो विशाल शरीरले चारैतिरबाट बेर्यो।
9यसरी ती महाबाहुलाई वशमा पारेर र त्यसपछि उनका पुष्ट पाखुरा मुक्त गरेर सर्पले यी वचन भने।
10"हे महाबाहु! म धेरै समयदेखि भोकाएको छु। त्यसैले यो मेरो सौभाग्य हो कि आज दैवले तिमीलाई मेरो आहारका लागि तोकेको छ; किनभने सम्पूर्ण देहधारीलाई प्राण प्रिय हुन्छ।
11हे शत्रुतापन! आज मैले अवश्य नै यो बताउनुपर्छ कि मैले यो सर्परूप कसरी धारण गरेँ। हे धर्मात्मा, सुन।
12महर्षिहरूको कोपका कारण म यस अवस्थामा पुर्याइएको छु; अब त्यस श्रापको प्रायश्चित्तको इच्छाले म तिमीलाई यसको सारा वृत्तान्त सुनाउनेछु।
13(सबैलाई) विदित छ कि नहुष नाम गरेका एक राजर्षि थिए र निस्सन्देह तिमीले पनि उनको विषयमा सुनेका होलौ। उनी तिम्रा पूर्वजका पनि पूर्वज, आयुका पुत्र र आफ्नो वंशका प्रवर्धक थिए।
14त्यो म नै हुँ। ब्राह्मणहरूप्रतिको आफ्नो अनादरका कारण म अगस्त्यको श्रापले यस अवस्थामा खसेँ। अब मेरो यो दैवनिर्मित दुर्दशा हेर।
15यद्यपि तिमी मेरा वंशज हौ, अत्यन्त सुन्दर छौ र त्यसैले मबाट वधयोग्य होइनौ, तैपनि आज म तिमीलाई खानेछु।
16हे नरश्रेष्ठ! चाहे गाई होस् वा भैँसी, दिनको छैटौँ भागमा जे मेरो पहुँचमा आइपुग्छ, त्यो (मबाट) उम्कन सक्दैन।
17हे कुरुश्रेष्ठ! तिमी कुनै तल्लो योनिका प्राणीको बलले होइन, बरु त्यसले पाएको वरदानको प्रभावले वशमा पारिएका छौ।
18जब म भवनको सामु राखिएको शक्रको सिंहासनबाट वेगले (पृथ्वीमा) खस्दै थिएँ, तब मैले ती दिव्य र श्रेष्ठ मुनि (अगस्त्य)सँग प्रार्थना गरेँ कि उनले मलाई श्रापबाट मुक्त गरून्।
19(यसमा) ती तेजस्वी मुनिले दयाले भरिएर मलाई भने — "केही काल बितेपछि तिमी यसबाट मुक्त हुनेछौ।"
20तब म पृथ्वीमा खसेँ, तर मेरो स्मृति नष्ट भएन। त्यसैले मलाई अझै पनि विगत सम्झना छ, चाहे त्यो जति नै प्राचीन किन नहोस्।
21ती मुनि (अगस्त्य)ले मलाई यो पनि भने कि जो जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धको ज्ञाता हुनेछ र तिम्रा प्रश्नको उत्तर दिन सक्नेछ, उसैले तिमीलाई यस श्रापबाट मुक्त गर्नेछ।
22र, हे राजन्, तिमीभन्दा पनि बलवान् प्राणी यदि तिमीले समात्यौ भने, तिनले तत्कालै आफ्नो बल गुमाउनेछन्।"
23ममाथि स्नेह गर्ने ती दयालु मुनिहरूका यी सबै वचन मैले सुनेँ। (र) तब ती द्विजहरू अन्तर्धान भए।
24(त्यसपछि) अनेक निन्दनीय कर्म गरिसकेको म सर्प बनेर, हे महातेजस्वी, यस मलिन नरकमा (व्याकुल भई आफ्नो श्रापको समाप्तिको समयको) प्रतीक्षा गर्दै बसिरहेको छु।
25तब महाबाहु भीमसेनले त्यस सर्पलाई भने — "हे महातेजस्वी प्राणी! न म क्रुद्ध छु, न त आफैँलाई दोष दिन्छु,
26किनभने मानिस कहिले सुख वा दुःख ल्याउन अथवा तिनलाई नष्ट गर्न समर्थ हुन्छ र कहिले असमर्थ। यस कारण कसैले पनि आफ्नो मन व्यथित पार्नुहुँदैन।
27पुरुषार्थले कसले दैवभन्दा माथि उठ्न सक्छ? मेरो मत छ कि दैव नै सर्वोपरि हो र पुरुषार्थ निष्फल।
28किनभने, हेर्नुहोस्, दैवको (विपरीतता)ले आहत भई आज मैले आफ्ना पाखुराको बल गुमाएको छु र कुनै प्रत्यक्ष कारणबिना यस अवस्थामा पुगेको छु।
29तर आज म आफ्नो मृत्युका लागि त्यति दुःखी छैनँ, जति आफ्ना ती दाजुभाइका लागि, जो आफ्नो राज्यबाट निकालेर वनमा निर्वासित गरिएका छन्।
30यो हिमालय (पर्वत) दुर्गम छ र यक्ष तथा राक्षसहरूले भरिएको छ। यहाँ मलाई खोज्दै तिनीहरू खिन्न र हतोत्साह हुनेछन्।
31मेरो मृत्यु सुनेर तिनीहरूले (राज्य पुनः प्राप्तिका लागि) सबै प्रयत्न छोड्नेछन्। (किनभने) म नै थिएँ, जसले आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गर्न उत्सुक भई कठोर वचनले ती धर्मात्माहरूलाई (त्यो पुनः पाउने प्रयत्नका लागि) उक्साउने गर्थेँ।
32अथवा (सम्भव छ) कि अर्जुन (एक्लै) मेरा लागि शोक नगरून्; किनभने उनी बुद्धिमान् छन्, सम्पूर्ण अस्त्रविद्यामा निपुण छन् र देवता, गन्धर्व तथा राक्षसबाट अजेय छन्।
33धृतराष्ट्रका ती पुत्रको त कुरै के, जो कपटी द्यूतकार हो, सम्पूर्ण मानिसबाट घृणित छ तथा अहङ्कार र अज्ञानले भरिएको छ — ती महाबाहु र अत्यन्त पराक्रमी (अर्जुन) त एक्लै नै निस्सन्देह देवराजलाई उनको सिंहासनबाट उखेल्न समर्थ छन्।
34र म आफ्नी ती दीन आमाका लागि शोक गर्छु, जो आफ्ना सन्तानलाई माया गर्नुहुन्छ र सधैँ यही चाहनुहुन्छ कि हाम्रो महत्ता हाम्रा शत्रुहरूले कहिल्यै प्राप्त गरेको महत्ताभन्दा पनि बढी होस्।
35र, हे सर्प, के त्यस असहाय स्त्रीले ममा राखेका आशा र कामनाहरू मेरो मृत्युका कारण निष्फल हुनेछन्?
36र ती जुम्ल्याहा भाइ नकुल र सहदेव, जो सधैँ (मेरो) पौरुषमा गर्व गर्छन्, सधैँ मेरा पाखुराको पराक्रमले रक्षित रहन्छन् र जो सधैँ आफ्ना ती स्वामी (म)को अनुगमन गर्छन् —
37तिनीहरू मेरो मृत्युमा हतोत्साह, बल तथा तेजबाट रहित र शोकले आहत हुनेछन्। यस बेला म यही सोच्दै छु।"
38यसरी वृकोदरले आफ्नो शोक विपुल रूपमा प्रकट गरे। तर सर्पको शरीरले बेरिएका कारण उनले त्यसको बन्धनबाट (उम्कने) कुनै प्रयत्न गर्न सकेनन्।
39अर्कोतर्फ कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर भयानक अपशकुन देखेर र तीमाथि विचार गरेर व्याकुल भए।
40सम्पूर्ण दिशा जलिरहेजस्तै देखेर उनी भयभीत भए; त्यस आश्रमको दाहिनेतिर उभिएर स्यालहरू भयङ्कर र अशुभ स्वरमा कराउन थाले।
41र सूर्यतिर मुख फर्काएकी, केवल एउटा खुट्टा, एउटा आँखा र एउटा प्वाँख भएकी कुरूप र भयङ्कर देखिने वर्तिका (बट्टाई) रगत वमन गरिरहेको देखियो।
42र (राशि-राशि) धूलो उडाउँदै वायु रूखो र प्रचण्ड वेगले बहन थाल्यो। दाहिनेतिर सम्पूर्ण पक्षी र पशु विलाप गर्न थाले।
43र पछाडिपट्टि काला कागहरू "जा, जा" भन्दै कराउन थाले। र उनको (युधिष्ठिरको) दाहिने हात निरन्तर फर्फराउन थाल्यो;
44र उनको हृदय तथा देब्रे खुट्टा फर्फराउन थाले र अनिष्टको सूचना दिँदै उनको देब्रे आँखा खुम्चिन थाल्यो।
45र, हे भरतवंशी, बुद्धिमान् धर्मराजले कुनै आसन्न सङ्कटको आशङ्का गरी द्रौपदीलाई सोधे — "भीम कहाँ छन्?"
46पाञ्चालराजकुमारीले उत्तर दिइन् — "वृकोदर बाहिर गएको धेरै बेर भयो।" तब ती महाबाहु धौम्यसँग (त्यस ठाउँबाट) हिँडे,
47द्रौपदीको रक्षाका लागि धनञ्जयलाई आदेश दिएर र ब्राह्मणहरूको हेरचाहका लागि नकुल तथा सहदेवलाई नियुक्त गरेर।
48तब राजा कुन्तीपुत्र त्यस आश्रमबाट निस्के र उनका (भीमका) पदचिह्नको अनुसरण गर्दै त्यस विशाल वनमा भीमसेनलाई खोज्न थाले।
49पश्चिमतिर उनले अनेक बलवान् गजयूथपतिलाई (मरेको) पाए र भुइँलाई भीमका पदचिह्नले अङ्कित देखे।
50अनि त्यस वनमा हजारौँ मृग र सयौँ सिंह (मरेर) परेको देखेर राजालाई उनको (भीमको) बाटो थाहा भयो।
51र उनले बाटोमा छरिएर परेका अनेक रूख देखे, जो वायुजस्तै वेगवान् ती वीरले सिकार खेद्दा उनका तिघ्राबाट उठेको वायुले भाँचिएका थिए।
52र ती चिह्नको अनुसरण गर्दै उनी एउटा ऊसर, दुर्गम, उबडखाबड र भयावह ठाउँमा पुगे, जो सुक्खा वायु र पातविहीन रूखहरूले भरिएको थियो, काँडेदार बिरुवाले छोपिएको थियो तथा गिट्टी, ठुटा र झाडीहरूले भरिएको थियो; र त्यहाँ एउटा पर्वत-गुफामा उनले आफ्ना कान्छा भाइलाई त्यस सर्पश्रेष्ठको कुण्डलीमा जकडिएको र अचेत (परेको) पाए।