यक्षयुद्ध पर्व — मणिमान् का वध
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 160
संस्कृत
1जनमेजय उवाच आर्टिषेणाश्रमे तस्मिन् मम पूर्वपितामहाः। पाण्डोः पुत्रा महात्मानः सर्वे दिव्यपराक्रमाः॥ कियन्तं कालमवसन् पर्वते गन्धमादने। किं च चक्रुर्महावीर्याः सर्वेऽतिबलपौरुषाः॥
2कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम्। वसतां लोकवीराणामासंस्तद् ब्रूहि सत्तम॥
3विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम्। यद् यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन् हैमवते गिरौ॥
4न खल्वासीत् पुनयुद्धं तस्य यक्षैर्द्विजोत्तम। कच्चित् समागमस्तेषामासीद् वैश्रवणस्य च॥
5तत्र ह्यायातिधनद आर्टिषेणो यथाब्रवीत्। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन॥
6न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम्। वैशम्पायन उवाच एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजसः॥
7शासनं सततं चक्रुस्तथैव भरतर्षभाः। भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च॥
8मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च। एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः॥
9तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात्। शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधान्युत॥
10कृत्यकाल उपस्थास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः। राक्षसैः सह सर्वैश्च पूर्वमेव गतः प्रभो॥
11आर्टिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम्। अगच्छन् बहवो मासाः पश्यतां महदद्भुतम्॥
12तैस्तत्र विहरद्भिश्च रममाणैश्च पाण्डवैः। प्रीतिमन्तो महाभागा मुनय.श्चारणास्तथा॥
13आजग्मुः पाण्डवान् द्रष्टुं शुद्धात्मानो यतव्रताः। ते तैः सह कथां चक्रुर्दिव्यां भरतसत्तमाः॥
14ततः कतिपयाहस्य महाह्रदनिवासिनम्। ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाऽऽहरत्॥
15प्राकम्पत महाशैलः प्रामृद्यन्त महाद्रुमाः। ददृशुः सर्वभूतानि पाण्डवाश्च तदद्भुतम्॥
16ततः शैलोत्तमस्याचात् पाण्डवान् प्रति मारुतः। अवहत् सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च॥
17तत्र पुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः। ददृशुः पञ्चवर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी॥
18भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमब्रवीत्। विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम्॥
19सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाचलात्। पञ्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ।॥ प्रत्यक्षं सर्वभूतानां नदीमश्वरथां प्रति। खाण्डवे सत्यसंधेन भ्रात्रा तव महात्मना॥ गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्च निवारितः। हता मायाविनश्चोचाधनुः प्राप्तं च गाण्डिवम्॥
20तवापि सुमहत् तेजो महद् बाहुबलं च ते। अविषह्यमनाधृष्यं शक्रतुल्यपराक्रम॥
21त्वद्वाहुबलवेगेन त्रासिताः सर्वराक्षसाः। हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश।॥
22ततः शैलोत्तमस्याचं चित्रमाल्यधरं शिवम्। व्यपेतभयसम्मोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तव॥
23एवं प्रणिहितं भीम चिरात् प्रभृति मे मनः। द्रष्टुमिच्छामि शैलाचं त्वद्वाहुबलपालिता।॥
24ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपद्या स परंतपः। नामृष्यत महाबाहुः प्रहारमिव सद्भवः॥
25सिंहर्षभगतिः श्रीमानुदारः कनकप्रभः। मनस्वी बलवान् दृप्तो मानी शूरश्च पाण्डवः॥ लोहिताक्षः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः। सिंहदंष्ट्रो बृहत्स्कन्धः शालपोत इवोद्गतः॥ महात्मा चारुसर्वाङ्गः कम्बुग्रीवो महाभुजः। रुक्मपृष्ठंधनुः खङ्गं तूणांश्चाप परामृशत्॥
26स केसरीव चोत्सिक्तः प्रभिन्न इव वारणः। व्यपेतभयसम्मोहः शैलमभ्यपतद् बली॥
27तं मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम्। ददृशुः सर्वभूतानि बाणकार्मुकधारिणम्॥
28द्रौपद्या वर्धयन् हर्षं गदामादाय पाण्डवः। व्यपेतभयसम्मोहः शैलराजं समाश्रितः॥
29न ग्लानि च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः। कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः॥
30तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम्। बहुतालोच्छ्रयं शृङ्गमारुरोह महाबलः॥
31सकिन्नरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान्। हर्षयन् पर्वतस्याचमारुह्य स महाबलः॥
32ततो वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः। काञ्चनैः स्फाटिकैश्चैव वेश्मभिः समलंकृतम्॥
33प्राकारेण परिक्षिप्तं सौवर्णेन समन्ततः। सर्वरत्नद्युतिमता सर्वोद्यानवता तथा॥
34शैलादभ्युच्छ्यवता चयाट्टालकशोभिना। द्वारतोरणनिर्वृहध्वजसंवाहशोभिना॥
35विलासिनीभिरत्यर्थं नृत्यन्तीभिः समन्ततः। वायुनाधूयमानाभिः पताकाभिरलंकृतम्॥
36धनुष्कोटिमवष्टभ्य वक्रभावेन बाहुना। पश्यमानः स खेदेन द्रविणाधिपतेः पुरम्॥
37मोदयन् सर्वभूतानि गन्धमादनसम्भवः। सर्वगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ॥
38चित्रा.विविधवर्णाभाश्चित्रमञ्जरिधारिणः। अचिन्त्या विविधास्तत्र दुमाः परमशोभिनः॥
39रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यविभूषितम्। राक्षसाधिपतेः स्थानं ददृशे भरतर्षभः॥
40गदाखड्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः। भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिरिवाचलः॥
41ततः शङ्खमुपाध्मासीद द्विषतां लोमहर्षणम्। ज्याघोषतलशब्दं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्॥
42ततः प्रहृष्टरोमाणस्तं शब्दमभिदुद्रुवुः। यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः॥
43गदापरिघनिस्त्रिंशशूलशक्तिपरश्वधाः। प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः॥
44ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत। : प्रयुक्तान् महामायैः शूलशक्तिपरश्वधान्॥ भल्लैर्भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्ततः। अन्तरिक्षगतानां च भूमिष्ठानां च गर्जताम्॥ शरैविव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः। सा लोहितमहावृष्टिरभ्यवर्षन्महाबलम्॥ गदापरिघपाणीनां रक्षसां कायसम्भवाः। कायेभ्यः प्रच्युताधारा राक्षसानां समन्ततः॥
45तैः भीमबाहुबलोत्सृष्टैरायुधैर्यक्षरक्षसाम्। विनिकृत्तानि दृश्यन्ते शरीराणि शिरांसि च॥
46प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम्। ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमभ्रगणैरिव॥
47स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिधातिभिः। सर्वानार्छन्महाबाहुर्बलवान् सत्यविक्रमः॥
48अभितर्जयमानाश्च रुवन्तश्च महारवान्। न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः॥
49यक्षा विकृतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः। भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधाः॥
50उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वधान्। दक्षिणां दिशमाजग्मुस्त्रासिता दृढधन्वना॥
51तत्र शूलगदापाणियूंढोरस्को महाभुजः। सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमात्राम राक्षसः॥
52अदर्शयदधीकारं पौरुषं च महाबलः। स तान् दृष्ट्वा परावृत्तान् स्मयमान इवाब्रवीत्॥
53एकेन बहवः सङ्खये मानुषेण पराजिताः। प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथधनेश्वरम्॥
54एवमाभाष्य तान् सर्वानभ्यवर्तत राक्षसः। शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावत् स पाण्डवम्॥
55तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्। वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समार्दयत्॥
56मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम्। प्राहिणोद् भीमसेनाय परिगृह्य महाबलः॥
57विद्युदूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम्। शरैबर्हभिरभ्या द् भीमसेनः शिलाशितैः॥
58प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदामासाद्य सायकाः। न वेगंधारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः॥
59गदायुद्धसमाचारं बुद्ध्यमानः स वीर्यवान्। व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः॥
60ततः शक्तिं महाधोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम्। तस्मिन्नेवान्तरेधीमान् प्रजहाराथ राक्षसः॥
61सा भुर्ज भीमनिर्हादा भित्त्वा भीमस्य दक्षिणम्। साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि॥
62सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः। गदां जचाह कौन्तेयः क्रोधपर्याकुलेक्षणः॥
63रक्मपट्टपिनद्धां तां शत्रूणां भयवर्धिनीम्। प्रगृह्याथ नदन भीमः शैक्यां सर्वायसीं गदाम्॥
64तरसा चाभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम्। दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमानपि॥
65प्राहिणोद् भीमसेनाय वेगेन महता नदन्। भक्त्वा शूलं गदाचेण गदायुद्धविशारदः॥
66अभिदुद्राव तं हन्तुं गरुत्मानिव पन्नगम्। सोऽन्तरिक्षमवप्लुत्य विधूय सहसा गदाम्॥ प्रविक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि। सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा॥
67हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह। तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम्॥ ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम्। तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः। भीममार्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राची दिशं प्रति॥
अंग्रेज़ी
1Janamejaya said : How long did my grandsire, the high-souled sons of Pandu, all of whom were endued with unrivalled prowess, dwell in the hermitage of Arstisena, situated in the mountain Gandhamadana? And (during their stay there) what these exceedingly powerful endowed wit manliness and prowess do?
2Tell me, O excellent one, what these highsouled ones those heroes of the worlds subsist upon, while dwelling there?
3Narrate to me also in detail of the prowess of Bhimasena and what that mighty armed one did in the mountain Himalaya.
4O, the most excellent of the Brahmanas, was there no other fight with the Yakshas? Did they meet with Vaisravana?
5Surely, as Arstisena said, the Lord of wealth, visits that place. O you, whose only wealth is devotion, I am desirous of hearing of all this in detail. I am not yet satisfied with hearing of all their movements.
6Vaishampayana said : The most exalted on the Bharatas, having heard the instructions of that one of incomparable energy (Arstisena), began always to abide by them accordingly.
7Living on the food eaten by the sages and luscious fruits and the flesh of the deer killed by unpoisoned arrows.
8And various kinds of pure honey, the Pandavas-the most exalted of the Bharatasdwelt in the Himalayas.
9Living in this way, they passed the fifth year listening to the various stories told by Lomasha
10O Lord, Ghatotkacha together with all the Rakshasas had before this departed saying “I shall appear when occasion arises."
11Thus, witnessing many wonders, these highsouled ones (Pandavas) spent several months in the hermitage of Arstisena.
12And when the Pandavas were sporting and playing there at ease, several contented and highly fortunate sages and Charanas,
13Of pure souls and observant of vows came there to see them. And those most exalted to the Bharatas talked with them on divine matters.
14When a few days had thus passed away, it so happened that Suparna carried off a mighty Nag (serpent) of great prosperity who lived in the great lake.
15(In consequence of which) the mighty mountain began to tremble and many huge trees were crushed. And the Pandavas together with all creatures witnessed that marvellous scene.
16Vaishampayana said : Then from the top of that excellent mountain several kinds of auspicious and fragrant flowers were carried along by the wind towards the Pandavas.
17And the Pandavas together with their friends and the renowned Draupadi beheld (those) heavenly flowers of five colours.
18And when Bhimasena of mighty arms was comfortably seated on a lonely spot on the
19"O the best of the Bharatas, it is witnessed by all the creatures that these flowers of five colours, driven by the force of the wind raised by Suparna, are falling (with a crushing force) towards the river Ashvaratha. (In the forest of) Khandava your high-souled brother (Arjuna), true to his promise baffled (the attempts) of the Gandharvas, the Uragyas, the Rakshasas and even of Vasava (Indra) and slew the furious Mayavis (who can assume any shape they choose) and also obtained the bow Gandiva."
20You too, are possessed of as indomitable spirit and mighty arms as the powerful Sakra himself.
21(Therefore) O Bhimasena, let all the Rakshasas, terrified with the force of your mighty arms, fly towards the ten cardinal points, leaving this mountain.
22Then let your friends devoid of all fear and affliction behold the auspicious top of this excellent mountain decorated with variegated flowers.
23O Bhima, I have cherished this thought in my mind for a long time, and I have a mind to behold the summit of this mountain protected by the force of your arms.
24Thereupon, the tormentor of his foes, Bhimasena of mighty arms, considering himself as conjured by Draupadi, looked like an wounded bull of excellent breed and could not brook (her remarks).
25Then that mighty Pandava having the gait of a lion or a bull, graceful, having the splendour of gold, high-minded, powerful, proud, sensitive, heroic, heaving red eyes, broadshouldered, possessed of the strength of mad elephants, endowed with lionine teeth and a broad neck, tall as a young Sala tree, generous hearted, of symmetrical proportions, of shelllike neck and of mighty arms, took up his bow plaited at the back with gold and also his sword and arrow case.
26And that mighty one proud as a lion and looking like a mad elephant, rushed towards that cliff tree from all fear and affliction.
27And all the creatures beheld him appearing like a lion or a maddened bull furnished with bows and arrows.
28And the Pandava devoid of all fear and affliction, proceeded to the mountain furnished with his club to the great delight of Draupadi.
29Neither fatigue, nor fear, nor lassitude nor the malice (of others) took possession of that son of Pritha and god of the wind.
30Getting to a pass affording passage to a single individual only, that one of great prowess, ascended that ragged and terriblelooking summit, high as several palm trees.
31Causing the delight of the Kinnaras, Mahanagas, sages and the Rakshasas, the best of the Bharatas, endowed with gigantic strength, ascended the summit of the movntain,
32And beheld therefrom the abode of Vaisravana adorned with golden and crystal buildings,
33Encircled on all sides by golden walls, having the lustre of all gems, containing gardens of all sorts,
34Higher than a mountain peak, adorned with ramparts and towers, graced with doorways, gates and rows of flags,
35And beautiful with coquettish damsels dancing around and ornamented with flags fluttered by the wind.
36Leaning against the end of his bow with banded arm, he stood beholding the city of Kubera with great sorrow caused by the remembrance of his own fortune).
37A pleasurable breeze was blowing there, having its origin in the Gandhamadana, gladdening all creatures and carrying sweet odours of all kinds.
38There were many superbly beautiful trees beyond all thought, decorated with variegated colour and bearing graceful blossoms.
39That best of the Bharatas then beheld the palace of Kubera covered on all sides with heaps of gems and decorated with variegated garlands.
40There stood Bhimasena of mighty-arms devoid of all thoughts of life, firm as a rock, with club, sword and bow in his hand.
41Then blowing his conch which made the hair of his adversaries stand on the end and twangling his bow, striking his arms with his palms, he struck terror into the hearts of all the creatures.
42(Infuriated) at this, the Yakshas, the Rakshasas and the Gandharvas with their hair standing erect, rushed towards the Pandava, following the direction of these sounds.
43Then the maces, clubs, swords, spears, axes and the javelins carried in their arms by the Rakshasas, began to blaze.
44And, O Bharata, when the fight took place between them, Bhima cut off the darts, javelins and axes hurled by those possessing great powers of illusion, with his arrows of tremendous force. And that most powerful one, pierced with his arrows the bodies of those roaring Rakshasas who were on the ground and of those that were in the sky. And that one of great prowess was drenched in that great deluge of blood gushing and flowing on all sides from the bodies of the Rakshasas with maces and clubs in their hands,
45And the heads and the bodies of the Rakshasas were seen cut off and mangled by the weapons hurled by the force of Bhima's arms.
46All the creatures, then, saw the good-looking Pandava hemmed in by the Rakshasas and appearing like the sun enveloped with clouds.
47And that mighty-armed and powerul one (Bhima) of true prowess covered all (the Rakshasas) with his arrows fatal to his enemies, as the sun shrouds all the creatures with his rays.
48Although uttering both loud yells and cries of victory, the Rakshasas did not see Bhima deprived of senses.
49And the Yakshas, with their bodies mangled all over, terrified by the fear of Bhimasena, began to utter frightful cries of distress leaving aside their weapons.
50And then owing to the fear of that wielder of a strong bow, Bhimaseria, they fled southwards, forsaking their maces, spears, swords, clubs and axes.
51On that side, stood the mighty-armed and broad-chested Rakshasa, Maniman, the friend of Kubera, armed with darts and maces.
52Displaying his masterdom and manliness, he, of gigantic strength, seeing them taking to heels, addressed them smilingly thus-
53"Going to the abode of Vaisravana, how would you tell the lord of wealth that vast numbers (of Yakshas) have been slain by a single man."
54Having addressed them thus, that Rakshasa, holding in the hands, clubs, javelins and maces, rushed against the Pandava.
55Beholding him approach with the fury of a maddened elephant, Bhimasena pierced his sides with three choice arrows.
56The mighty Maniman too, in wrath, taking and brandishing a tremendous mace, hurled it at him.
57Bhimasena too, on his part, beset, with many arrows, sharpened on stones, that tremendous and dreadful mace in the sky resembling a lightning flash.
58But all these arrows though discharged with force, on reaching the mace fell back and could not check its onward career.
59And that spirited one of dreadful prowess (at last) baffled the attack (of the Rakshasa) by resorting to his skill in mace-fighting.
60At this interval, that intelligent Rakshasa assailed (Bhima) with a dreadful iron club furnished with a golden handle.
61And that tremendous (club) emitting flames and sending forth dreadful roars pierced suddenly the right arm of Bhima and then fell to the ground.
62(Thus) severely wounded, that great bowman, the exceedingly powerful son of Kunti, with eyes rolling in wrath, took up his mace.
63And then taking up his iron mace termed Shaika, in-laid with plates of gold and increasing the fear of his enemies, Bhiina, uttering yells,
64Rushed with all speed against the exceedingly powerful Maniman, who too, taking a mighty and blazing dart,
65Hurled it with force at Bhimasena with tremendous roars; and that adept at macefighting, breaking that dart with the end of his mace.
66Rushed to kill Maniman, as Garuda (does) to kill the serpent. And then he (Bhima) of mighty arms advancing ahead in the field, suddenly jumped in the air and whirling his mace, hurled (at Maniman) uttering yells. And like the thunderbolt hurled by Indra, that (mace) like a pest, with the speed of the wind,
67Killing the Rakshasa reached ground. And all the creatures beheld that exceedingly powerful Rakshasa slain by Bhima as a bull is slain by a lion. Seeing him slain on the ground the surviving Rakshasa, uttering loud cries of distress, went towards the East.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — मेरे पितामह, अतुल पराक्रम से सम्पन्न वे महात्मा पाण्डुपुत्र गन्धमादन पर्वत पर स्थित आर्ष्टिषेण के आश्रम में कितने समय तक रहे? और (वहाँ रहते हुए) पुरुषत्व तथा पराक्रम से सम्पन्न उन अत्यन्त बलशाली वीरों ने क्या किया?
2हे श्रेष्ठ, मुझे बताइए कि वहाँ रहते हुए वे महात्मा, वे लोकविख्यात वीर किस आहार पर निर्वाह करते थे?
3मुझसे भीमसेन के पराक्रम का भी विस्तार से वर्णन कीजिए और यह भी कि उन महाबाहु ने हिमालय पर्वत पर क्या किया।
4हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, क्या यक्षों के साथ फिर कोई युद्ध नहीं हुआ? क्या उनकी वैश्रवण (कुबेर) से भेंट हुई?
5निश्चय ही, जैसा आर्ष्टिषेण ने कहा था, धनपति उस स्थान पर आते हैं। हे तपोधन, मैं यह सब विस्तार से सुनना चाहता हूँ। उनके समस्त वृत्तान्त सुनकर भी मेरी तृप्ति नहीं हुई है।
6वैशम्पायन ने कहा — उन अतुल तेजस्वी (आर्ष्टिषेण) के उपदेश सुनकर वे भरतश्रेष्ठ सदा उन्हीं के अनुसार आचरण करने लगे।
7मुनियों के खाए जाने योग्य आहार पर, रसीले फलों पर तथा विषरहित बाणों से मारे गए मृगों के मांस पर,
8तथा विविध प्रकार के शुद्ध मधु पर निर्वाह करते हुए वे भरतश्रेष्ठ पाण्डव हिमालय में रहते रहे।
9इस प्रकार रहते हुए उन्होंने लोमश के कहे हुए विविध आख्यान सुनते हुए पाँचवाँ वर्ष बिताया।
10हे प्रभो, घटोत्कच समस्त राक्षसों सहित इससे पहले ही यह कहकर चला गया था — "जब अवसर आएगा, तब मैं उपस्थित हो जाऊँगा।"
11इस प्रकार अनेक आश्चर्य देखते हुए उन महात्माओं (पाण्डवों) ने आर्ष्टिषेण के आश्रम में कई मास बिताए।
12और जब पाण्डव वहाँ सुखपूर्वक क्रीड़ा और विहार कर रहे थे, तब अनेक सन्तुष्ट और परम भाग्यशाली मुनि तथा चारण,
13जो शुद्ध आत्मा वाले और व्रतपरायण थे, उनसे मिलने वहाँ आए। और वे भरतश्रेष्ठ उनके साथ दिव्य विषयों पर वार्तालाप करते थे।
14इस प्रकार कुछ दिन बीत जाने पर ऐसा हुआ कि सुपर्ण (गरुड़) उस महासरोवर में रहने वाले एक महाबली और महासमृद्ध नाग को उठा ले गए।
15(जिसके फलस्वरूप) वह विशाल पर्वत काँपने लगा और अनेक विशाल वृक्ष चूर-चूर हो गए। और पाण्डवों ने समस्त प्राणियों के साथ वह अद्भुत दृश्य देखा।
16वैशम्पायन ने कहा — तब उस उत्तम पर्वत के शिखर से अनेक प्रकार के मंगलमय और सुगन्धित पुष्प वायु के द्वारा पाण्डवों की ओर उड़ा लाए गए।
17और पाण्डवों ने अपने बन्धुजनों तथा यशस्विनी द्रौपदी के साथ वे पाँच रंगों वाले दिव्य पुष्प देखे।
18और जब महाबाहु भीमसेन एकान्त स्थान में सुखपूर्वक बैठे हुए थे, तब (द्रौपदी ने कहा) —
19"हे भरतश्रेष्ठ, समस्त प्राणी यह देख रहे हैं कि सुपर्ण के उठाए हुए वायुवेग से प्रेरित पाँच रंगों वाले ये पुष्प अश्वरथ नदी की ओर (प्रचण्ड वेग से) गिर रहे हैं। खाण्डव (वन) में आपके महात्मा भ्राता (अर्जुन) ने अपनी प्रतिज्ञा पर स्थिर रहकर गन्धर्वों, उरगों, राक्षसों और स्वयं वासव (इन्द्र) के भी (प्रयत्नों को) विफल कर दिया था और उन प्रचण्ड मायावियों को (जो इच्छानुसार कोई भी रूप धारण कर सकते हैं) मार डाला था तथा गाण्डीव धनुष भी प्राप्त किया था।
20आप भी शक्तिशाली शक्र (इन्द्र) के ही समान अदम्य तेज और महाबाहु से सम्पन्न हैं।
21(इसलिए) हे भीमसेन, आपकी महाबाहुओं के बल से भयभीत होकर समस्त राक्षस इस पर्वत को छोड़कर दसों दिशाओं में भाग जाएँ।
22तब आपके बन्धुजन समस्त भय और सन्ताप से रहित होकर विविध पुष्पों से सुसज्जित इस उत्तम पर्वत के मंगलमय शिखर को देखें।
23हे भीम, मैंने बहुत समय से यह विचार अपने मन में सँजो रखा है, और मेरी इच्छा है कि आपकी भुजाओं के बल से सुरक्षित होकर मैं इस पर्वत का शिखर देखूँ।"
24तब शत्रुतापन महाबाहु भीमसेन ने अपने को द्रौपदी के द्वारा मानो ललकारा गया मानकर उत्तम जाति के आहत वृषभ के समान प्रतीत हुए और उसके (उन वचनों को) सह न सके।
25तब सिंह अथवा वृषभ की-सी चाल वाले, मनोहर, स्वर्ण-सी कान्ति वाले, उच्च विचार वाले, बलशाली, गर्वित, संवेदनशील, वीर, लाल नेत्रों वाले, चौड़े कंधों वाले, मत्त गजों का बल रखने वाले, सिंह के-से दाँतों और चौड़ी ग्रीवा वाले, युवा साल वृक्ष के समान ऊँचे, उदारहृदय, सुडौल अंगों वाले, शंख के समान कण्ठ वाले उन महाबाहु पाण्डव ने पीठ पर स्वर्ण से मढ़ा हुआ अपना धनुष तथा अपनी तलवार और तूणीर उठा लिए।
26और सिंह के समान गर्वित तथा मत्त गज के समान दिखाई देने वाले वे महाबली समस्त भय और सन्ताप से रहित होकर उस शैलशिखर की ओर दौड़ पड़े।
27और समस्त प्राणियों ने उन्हें धनुष-बाण धारण किए हुए सिंह अथवा मत्त वृषभ के समान देखा।
28और समस्त भय तथा सन्ताप से रहित वे पाण्डव अपनी गदा लिए द्रौपदी के महान् हर्ष के साथ उस पर्वत की ओर बढ़े।
29न थकान, न भय, न शिथिलता और न (दूसरों की) ईर्ष्या ही उन पृथानन्दन तथा वायुपुत्र को छू सकी।
30केवल एक ही व्यक्ति के निकलने योग्य एक दर्रे तक पहुँचकर वे महापराक्रमी उस ऊबड़-खाबड़ और भयंकर दिखाई देने वाले शिखर पर चढ़ गए, जो कई ताड़ वृक्षों जितना ऊँचा था।
31किन्नरों, महानागों, मुनियों तथा राक्षसों को हर्षित करते हुए विशाल बल से सम्पन्न वे भरतश्रेष्ठ उस पर्वत के शिखर पर चढ़ गए,
32और वहाँ से उन्होंने वैश्रवण (कुबेर) का वह निवास देखा, जो स्वर्ण और स्फटिक के भवनों से सुसज्जित था,
33जो चारों ओर से स्वर्ण की प्राचीरों से घिरा था, समस्त रत्नों की कान्ति से युक्त था, जिसमें सब प्रकार के उद्यान थे,
34जो पर्वतशिखर से भी ऊँचा था, परकोटों और अट्टालिकाओं से सुशोभित था, तथा द्वारों, गोपुरों और ध्वजपंक्तियों से शोभित था,
35और जो चारों ओर नृत्य करती हुई विलासिनी युवतियों से सुन्दर लगता था तथा वायु से फहराती ध्वजाओं से अलंकृत था।
36अपनी भुजा मोड़कर धनुष की कोटि पर टेक लगाए वे अपने ही भाग्य के स्मरण से उत्पन्न महान् शोक के साथ कुबेर की उस नगरी को देखते हुए खड़े रहे।
37वहाँ एक सुखद वायु बह रही थी, जिसका उद्गम गन्धमादन में था, जो समस्त प्राणियों को आनन्दित करती थी और सब प्रकार की मधुर सुगन्ध लिए हुए थी।
38वहाँ कल्पना से भी परे अनेक परम सुन्दर वृक्ष थे, जो विविध रंगों से सुसज्जित थे और मनोहर पुष्प धारण किए हुए थे।
39तब उन भरतश्रेष्ठ ने कुबेर का वह प्रासाद देखा, जो चारों ओर रत्नराशियों से आच्छादित था और विविध मालाओं से सुसज्जित था।
40वहाँ महाबाहु भीमसेन प्राणों का मोह त्यागकर, हाथ में गदा, तलवार और धनुष लिए, शिला के समान अटल होकर खड़े रहे।
41तब अपना शंख बजाकर, जिससे शत्रुओं के रोंगटे खड़े हो गए, तथा अपने धनुष की टंकार करके और हाथों से अपनी भुजाएँ ठोंककर उन्होंने समस्त प्राणियों के हृदय में भय भर दिया।
42इससे (क्रुद्ध होकर) यक्ष, राक्षस और गन्धर्व रोंगटे खड़े किए हुए उन शब्दों की दिशा का अनुसरण करते हुए उन पाण्डव की ओर दौड़ पड़े।
43तब राक्षसों के हाथों में उठाई हुई गदाएँ, मुद्गर, तलवारें, शूल, परशु और भाले जलने लगे।
44और हे भरत, जब उनके बीच युद्ध छिड़ा, तब भीम ने महामायावी उन राक्षसों के फेंके हुए भालों, शूलों और परशुओं को अपने प्रचण्ड वेग वाले बाणों से काट डाला। और उन महाबली ने पृथ्वी पर खड़े तथा आकाश में उड़ते हुए उन गरजते राक्षसों के शरीरों को अपने बाणों से बेध दिया। और वे महापराक्रमी हाथों में गदा और मुद्गर लिए हुए राक्षसों के शरीरों से चारों ओर बहते और उमड़ते रुधिर की उस महाबाढ़ में नहा उठे,
45और भीम की भुजाओं के बल से फेंके गए अस्त्रों द्वारा कटे और छिन्न-भिन्न हुए राक्षसों के सिर तथा धड़ दिखाई देने लगे।
46तब समस्त प्राणियों ने उन दर्शनीय पाण्डव को राक्षसों से घिरा हुआ देखा, जो मेघों से आवृत सूर्य के समान प्रतीत होते थे।
47और वे महाबाहु, सत्यपराक्रमी बलशाली (भीम) अपने शत्रुनाशक बाणों से समस्त (राक्षसों) को वैसे ही ढँकते रहे, जैसे सूर्य अपनी किरणों से समस्त प्राणियों को ढँक लेता है।
48यद्यपि राक्षस उच्च स्वर से चीत्कार और विजय-घोष दोनों करते रहे, तथापि उन्होंने भीम को विचलित होते नहीं देखा।
49और सर्वांग छिन्न-भिन्न हुए यक्ष भीमसेन के भय से त्रस्त होकर अपने शस्त्र छोड़कर भयंकर आर्तनाद करने लगे।
50और तब उन दृढ़धन्वा भीमसेन के भय से वे अपनी गदाएँ, शूल, तलवारें, मुद्गर और परशु छोड़कर दक्षिण दिशा की ओर भाग गए।
51उधर, महाबाहु और चौड़ी छाती वाला कुबेर का मित्र मणिमान् नामक राक्षस भाले और गदाएँ लिए खड़ा था।
52अपना प्रभुत्व और पुरुषत्व दिखाते हुए उस विशालबली ने उन्हें भागते देखकर मुस्कराते हुए उनसे इस प्रकार कहा —
53"वैश्रवण के धाम में जाकर तुम धनपति से यह कैसे कहोगे कि एक ही मनुष्य के द्वारा (यक्षों का) विशाल समूह मार डाला गया?"
54उनसे इस प्रकार कहकर वह राक्षस हाथों में मुद्गर, भाले और गदाएँ लिए उन पाण्डव पर टूट पड़ा।
55उसे मत्त गज के-से क्रोध से आते देखकर भीमसेन ने तीन उत्तम बाणों से उसकी पसलियों को बेध दिया।
56महाबली मणिमान् ने भी क्रोध में एक भयंकर गदा उठाकर घुमाई और उन पर फेंक दी।
57भीमसेन ने भी अपनी ओर से आकाश में बिजली की कौंध के समान दिखाई देती उस भयंकर और विकराल गदा को शिला पर तेज किए हुए अनेक बाणों से घेर लिया।
58किन्तु ये सब बाण, यद्यपि वेग से छोड़े गए थे, गदा तक पहुँचकर लौट पड़े और उसकी गति को रोक न सके।
59और उन भयंकर पराक्रमी तेजस्वी (भीम) ने (अन्ततः) गदायुद्ध के अपने कौशल का आश्रय लेकर (राक्षस के) उस प्रहार को विफल कर दिया।
60इसी बीच उस बुद्धिमान् राक्षस ने स्वर्णमय मूठ वाले एक भयंकर लोहे के मुद्गर से (भीम पर) आक्रमण किया।
61और ज्वालाएँ छोड़ता तथा भयंकर गर्जना करता वह विकराल (मुद्गर) सहसा भीम की दाहिनी भुजा को बेधकर भूमि पर गिर पड़ा।
62(इस प्रकार) गम्भीर रूप से घायल होकर वे महाधनुर्धर, अत्यन्त बलशाली कुन्तीनन्दन क्रोध से नेत्र घुमाते हुए अपनी गदा उठा ली।
63और तब स्वर्णपत्रों से जड़ी हुई तथा शत्रुओं का भय बढ़ाने वाली शैक्य नामक अपनी लोहे की गदा उठाकर भीम गर्जना करते हुए
64पूरे वेग से अत्यन्त बलशाली मणिमान् पर टूट पड़े, और उसने भी एक विशाल और प्रज्वलित भाला उठाकर
65भयंकर गर्जना करते हुए उसे भीमसेन पर पूरे बल से फेंका; और गदायुद्ध में निपुण उन (भीम) ने अपनी गदा के अग्रभाग से उस भाले को तोड़ डाला।
66और वे मणिमान् को मारने के लिए वैसे ही झपटे जैसे गरुड़ सर्प को मारने के लिए झपटते हैं। और तब वे महाबाहु रणभूमि में आगे बढ़कर सहसा आकाश में उछले और अपनी गदा घुमाकर गर्जना करते हुए (मणिमान् पर) फेंक दी। और इन्द्र के छोड़े हुए वज्र के समान वह (गदा) महामारी के समान वायु के वेग से
67उस राक्षस को मारकर भूमि पर आ गिरी। और समस्त प्राणियों ने उस अत्यन्त बलशाली राक्षस को भीम के हाथों वैसे ही मारा गया देखा, जैसे सिंह के द्वारा वृषभ मारा जाता है। उसे भूमि पर मारा गया देखकर शेष बचे राक्षस उच्च स्वर से आर्तनाद करते हुए पूर्व दिशा की ओर चले गए।
नेपाली
1जनमेजयले भने — मेरा पितामह, अतुल पराक्रमले सम्पन्न ती महात्मा पाण्डुपुत्रहरू गन्धमादन पर्वतमा रहेको आर्ष्टिषेणको आश्रममा कति समयसम्म बसे? र (त्यहाँ बस्दा) पुरुषत्व तथा पराक्रमले सम्पन्न ती अत्यन्त बलशाली वीरहरूले के गरे?
2हे श्रेष्ठ, मलाई बताउनुहोस् कि त्यहाँ बस्दा ती महात्मा, ती लोकविख्यात वीरहरू कुन आहारमा निर्वाह गर्थे?
3मलाई भीमसेनको पराक्रमको पनि विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुहोस् र यो पनि कि ती महाबाहुले हिमालय पर्वतमा के गरे।
4हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, के यक्षहरूसँग फेरि कुनै युद्ध भएन? के उनीहरूको वैश्रवण (कुबेर)सँग भेट भयो?
5निश्चय नै, जस्तो आर्ष्टिषेणले भनेका थिए, धनपति त्यस स्थानमा आउँछन्। हे तपोधन, म यो सबै विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्छु। उनीहरूका सम्पूर्ण वृत्तान्त सुन्दा पनि मेरो तृप्ति भएको छैन।
6वैशम्पायनले भने — ती अतुल तेजस्वी (आर्ष्टिषेण)का उपदेश सुनेर ती भरतश्रेष्ठहरू सधैँ त्यसै अनुसार आचरण गर्न थाले।
7मुनिहरूले खाने योग्य आहारमा, रसिला फलमा तथा विषरहित बाणले मारिएका मृगहरूको मासुमा,
8तथा विविध प्रकारका शुद्ध महमा निर्वाह गर्दै ती भरतश्रेष्ठ पाण्डवहरू हिमालयमा बसिरहे।
9यसरी बस्दै उनीहरूले लोमशले भनेका विविध आख्यान सुन्दै पाँचौँ वर्ष बिताए।
10हे प्रभो, घटोत्कच सम्पूर्ण राक्षससहित यसभन्दा पहिले नै यसो भनेर गइसकेको थियो — "जब अवसर आउनेछ, तब म उपस्थित हुनेछु।"
11यसरी अनेक आश्चर्य हेर्दै ती महात्माहरू (पाण्डवहरू)ले आर्ष्टिषेणको आश्रममा कैयौँ महिना बिताए।
12र जब पाण्डवहरू त्यहाँ सुखपूर्वक क्रीडा र विहार गरिरहेका थिए, तब अनेक सन्तुष्ट र परम भाग्यशाली मुनि तथा चारणहरू,
13जो शुद्ध आत्मा भएका र व्रतपरायण थिए, उनीहरूलाई भेट्न त्यहाँ आए। र ती भरतश्रेष्ठहरू उनीहरूसँग दिव्य विषयमा वार्तालाप गर्थे।
14यसरी केही दिन बितेपछि यस्तो भयो कि सुपर्ण (गरुड)ले त्यो महासरोवरमा बस्ने एउटा महाबली र महासमृद्ध नागलाई उठाएर लगे।
15(जसको फलस्वरूप) त्यो विशाल पर्वत काँप्न थाल्यो र अनेक विशाल रूख चूरचूर भए। र पाण्डवहरूले सम्पूर्ण प्राणीसँगै त्यो अद्भुत दृश्य देखे।
16वैशम्पायनले भने — तब त्यो उत्तम पर्वतको शिखरबाट अनेक प्रकारका मङ्गलमय र सुगन्धित पुष्पहरू बतासले पाण्डवहरूतर्फ उडाएर ल्यायो।
17र पाण्डवहरूले आफ्ना बन्धुजन तथा यशस्विनी द्रौपदीसँगै ती पाँच रङका दिव्य पुष्प देखे।
18र जब महाबाहु भीमसेन एकान्त स्थानमा सुखपूर्वक बसिरहेका थिए, तब (द्रौपदीले भनिन्) —
19"हे भरतश्रेष्ठ, सम्पूर्ण प्राणीले यो देखिरहेका छन् कि सुपर्णले उठाएको वायुवेगले प्रेरित पाँच रङका यी पुष्पहरू अश्वरथ नदीतर्फ (प्रचण्ड वेगले) खसिरहेका छन्। खाण्डव (वन)मा तपाईंका महात्मा भ्राता (अर्जुन)ले आफ्नो प्रतिज्ञामा स्थिर रहेर गन्धर्व, उरग, राक्षस र स्वयं वासव (इन्द्र)का पनि (प्रयत्नहरू) विफल पारिदिनुभएको थियो र ती प्रचण्ड मायावीहरूलाई (जसले इच्छाअनुसार जुनसुकै रूप धारण गर्न सक्छन्) मारिदिनुभएको थियो तथा गाण्डीव धनुष पनि प्राप्त गर्नुभएको थियो।
20तपाईं पनि शक्तिशाली शक्र (इन्द्र)कै समान अदम्य तेज र महाबाहुले सम्पन्न हुनुहुन्छ।
21(त्यसैले) हे भीमसेन, तपाईंका महाबाहुको बलले भयभीत भई सम्पूर्ण राक्षसहरू यो पर्वत छोडेर दसै दिशामा भागून्।
22तब तपाईंका बन्धुजनहरू सम्पूर्ण भय र सन्तापबाट रहित भई विविध पुष्पले सुसज्जित यो उत्तम पर्वतको मङ्गलमय शिखर हेरून्।
23हे भीम, मैले धेरै समयदेखि यो विचार आफ्नो मनमा सँगालेकी छु, र मेरो इच्छा छ कि तपाईंका पाखुराको बलले सुरक्षित भई म यो पर्वतको शिखर हेरूँ।"
24तब शत्रुतापन महाबाहु भीमसेनले आफूलाई द्रौपदीद्वारा मानौँ ललकारिएको ठानेर उत्तम जातिका घाइते साँढेजस्तै देखिए र उनका (ती वचन) सहन सकेनन्।
25तब सिंह अथवा साँढेजस्तो चाल भएका, मनोहर, सुनजस्तो कान्ति भएका, उच्च विचार भएका, बलशाली, गर्वित, संवेदनशील, वीर, राता नेत्र भएका, चौडा काँध भएका, मात्तिएका हात्तीको बल राख्ने, सिंहजस्ता दाँत र चौडा घाँटी भएका, जवान साल रूखजस्तै अग्ला, उदारहृदय, सुडौल अङ्ग भएका, शङ्खजस्तो कण्ठ भएका ती महाबाहु पाण्डवले पिठ्युँमा सुनले मोहोरिएको आफ्नो धनुष तथा आफ्नो तरवार र तरकस उठाए।
26र सिंहजस्तै गर्वित तथा मात्तिएको हात्तीजस्तै देखिने ती महाबली सम्पूर्ण भय र सन्तापबाट रहित भई त्यो शैलशिखरतर्फ दौडे।
27र सम्पूर्ण प्राणीले उनलाई धनुषबाण धारण गरेका सिंह अथवा मात्तिएको साँढेजस्तै देखे।
28र सम्पूर्ण भय तथा सन्तापबाट रहित ती पाण्डव आफ्नो गदा लिएर द्रौपदीको महान् हर्षसहित त्यो पर्वततर्फ बढे।
29न थकान, न भय, न शिथिलता र न त (अरूको) ईर्ष्याले नै ती पृथानन्दन तथा वायुपुत्रलाई छुन सक्यो।
30केवल एक जना मात्र निस्कन सक्ने एउटा दर्रासम्म पुगेर ती महापराक्रमी त्यो असमान र भयङ्कर देखिने शिखरमा चढे, जो कैयौँ ताल रूखजति अग्लो थियो।
31किन्नर, महानाग, मुनि तथा राक्षसहरूलाई हर्षित पार्दै विशाल बलले सम्पन्न ती भरतश्रेष्ठ त्यो पर्वतको शिखरमा चढे,
32र त्यहाँबाट उनले वैश्रवण (कुबेर)को त्यो निवास देखे, जो सुन र स्फटिकका भवनहरूले सुसज्जित थियो,
33जो चारैतिरबाट सुनका पर्खालले घेरिएको थियो, सम्पूर्ण रत्नको कान्तिले युक्त थियो, जसमा सबै प्रकारका उद्यान थिए,
34जो पर्वतशिखरभन्दा पनि अग्लो थियो, परकोटा र अट्टालिकाहरूले सुशोभित थियो, तथा ढोका, गोपुर र ध्वजपङ्क्तिले शोभित थियो,
35र जो चारैतिर नृत्य गरिरहेका विलासिनी युवतीहरूले सुन्दर लाग्थ्यो तथा बतासले फर्फराउने ध्वजाहरूले अलङ्कृत थियो।
36आफ्नो पाखुरा मोडेर धनुषको कोटिमा अडेस लगाएर उनी आफ्नै भाग्यको सम्झनाले उत्पन्न महान् शोकका साथ कुबेरको त्यो नगरी हेर्दै उभिइरहे।
37त्यहाँ एउटा सुखद बतास बगिरहेको थियो, जसको उद्गम गन्धमादनमा थियो, जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई आनन्दित पार्थ्यो र सबै प्रकारका मधुर सुगन्ध बोकेको थियो।
38त्यहाँ कल्पनाभन्दा पनि परका अनेक परम सुन्दर रूखहरू थिए, जो विविध रङले सुसज्जित थिए र मनोहर पुष्प धारण गरेका थिए।
39तब ती भरतश्रेष्ठले कुबेरको त्यो प्रासाद देखे, जो चारैतिर रत्नराशिले छोपिएको थियो र विविध मालाले सुसज्जित थियो।
40त्यहाँ महाबाहु भीमसेन प्राणको मोह त्यागेर, हातमा गदा, तरवार र धनुष लिएर, ढुङ्गाजस्तै अटल भई उभिइरहे।
41तब आफ्नो शङ्ख बजाएर, जसले शत्रुहरूका रौँ ठाडा भए, तथा आफ्नो धनुषको टङ्कार गरेर र हातले आफ्ना पाखुरा ठोकेर उनले सम्पूर्ण प्राणीका हृदयमा भय भरिदिए।
42यसबाट (क्रुद्ध भई) यक्ष, राक्षस र गन्धर्वहरू रौँ ठाडा पारेर ती आवाजको दिशा पछ्याउँदै ती पाण्डवतर्फ दौडे।
43तब राक्षसहरूका हातमा उठाइएका गदा, मुद्गर, तरवार, शूल, बन्चरो र भालाहरू बल्न थाले।
44र हे भरत, जब उनीहरूबीच युद्ध छेडियो, तब भीमले महामायावी ती राक्षसहरूले फालेका भाला, शूल र बन्चराहरूलाई आफ्ना प्रचण्ड वेग भएका बाणले काटिदिए। र ती महाबलीले पृथ्वीमा उभिएका तथा आकाशमा उडिरहेका ती गर्जने राक्षसहरूका शरीर आफ्ना बाणले बेधिदिए। र ती महापराक्रमी हातमा गदा र मुद्गर लिएका राक्षसहरूका शरीरबाट चारैतिर बग्ने र उर्लने रगतको त्यो महाबाढीमा नुहाए,
45र भीमका पाखुराको बलले फालिएका अस्त्रद्वारा काटिएका र छिन्नभिन्न भएका राक्षसहरूका टाउका तथा धड़ देखिन थाले।
46तब सम्पूर्ण प्राणीले ती दर्शनीय पाण्डवलाई राक्षसहरूले घेरिएको देखे, जो मेघले ढाकिएको सूर्यजस्तै देखिन्थे।
47र ती महाबाहु, सत्यपराक्रमी बलशाली (भीम)ले आफ्ना शत्रुनाशक बाणले सम्पूर्ण (राक्षस)लाई त्यसै गरी ढाकिरहे, जसरी सूर्यले आफ्ना किरणले सम्पूर्ण प्राणीलाई ढाक्छ।
48यद्यपि राक्षसहरूले उच्च स्वरले चीत्कार र विजय-घोष दुवै गरिरहे, तथापि उनीहरूले भीमलाई विचलित भएको देखेनन्।
49र सर्वाङ्ग छिन्नभिन्न भएका यक्षहरू भीमसेनको भयले त्रस्त भई आफ्ना शस्त्र छाडेर भयङ्कर आर्तनाद गर्न थाले।
50र तब ती दृढधन्वा भीमसेनको भयले उनीहरू आफ्ना गदा, शूल, तरवार, मुद्गर र बन्चरो छाडेर दक्षिण दिशातर्फ भागे।
51उता, महाबाहु र चौडा छाती भएको कुबेरको मित्र मणिमान् नामक राक्षस भाला र गदा लिएर उभिएको थियो।
52आफ्नो प्रभुत्व र पुरुषत्व देखाउँदै त्यो विशालबलीले उनीहरूलाई भागेको देखेर मुस्कुराउँदै उनीहरूलाई यसरी भन्यो —
53"वैश्रवणको धाममा गएर तिमीहरूले धनपतिलाई यो कसरी भन्नेछौ कि एउटै मानिसद्वारा (यक्षहरूको) विशाल समूह मारियो?"
54उनीहरूलाई यसरी भनेर त्यो राक्षस हातमा मुद्गर, भाला र गदा लिएर ती पाण्डवमाथि जाइलाग्यो।
55उसलाई मात्तिएको हात्तीजस्तो क्रोधले आइरहेको देखेर भीमसेनले तीन उत्तम बाणले उसका करङ बेधिदिए।
56महाबली मणिमान्ले पनि क्रोधमा एउटा भयङ्कर गदा उठाएर घुमायो र उनीमाथि हुर्यायो।
57भीमसेनले पनि आफ्नोतर्फबाट आकाशमा बिजुलीको चमकजस्तै देखिने त्यो भयङ्कर र विकराल गदालाई ढुङ्गामा उधिनिएका अनेक बाणले घेरे।
58तर यी सबै बाण, यद्यपि वेगले छाडिएका थिए, गदासम्म पुगेर फर्किए र त्यसको गति रोक्न सकेनन्।
59र ती भयङ्कर पराक्रमी तेजस्वी (भीम)ले (अन्ततः) गदायुद्धको आफ्नो कौशलको आश्रय लिएर (राक्षसको) त्यो प्रहार विफल पारिदिए।
60यसै बीच त्यो बुद्धिमान् राक्षसले सुनको बीँड भएको एउटा भयङ्कर फलामको मुद्गरले (भीममाथि) आक्रमण गर्यो।
61र ज्वाला छाड्दै तथा भयङ्कर गर्जन गर्दै त्यो विकराल (मुद्गर) अकस्मात् भीमको दाहिने पाखुरा बेधेर भूमिमा खस्यो।
62(यसरी) गम्भीर रूपमा घाइते भई ती महाधनुर्धर, अत्यन्त बलशाली कुन्तीनन्दनले क्रोधले नेत्र घुमाउँदै आफ्नो गदा उठाए।
63र तब सुनका पत्रले जडिएको तथा शत्रुहरूको भय बढाउने शैक्य नामक आफ्नो फलामको गदा उठाएर भीम गर्जँदै
64पूरा वेगले अत्यन्त बलशाली मणिमान्माथि जाइलागे, र उसले पनि एउटा विशाल र प्रज्वलित भाला उठाएर
65भयङ्कर गर्जन गर्दै त्यो भीमसेनमाथि पूरा बलले हुर्यायो; र गदायुद्धमा निपुण ती (भीम)ले आफ्नो गदाको अग्रभागले त्यो भाला भाँचिदिए।
66र उनी मणिमान्लाई मार्न त्यसै गरी झम्टिए जसरी गरुड सर्पलाई मार्न झम्टिन्छन्। र तब ती महाबाहु रणभूमिमा अगाडि बढेर अकस्मात् आकाशमा उफ्रे र आफ्नो गदा घुमाएर गर्जँदै (मणिमान्माथि) हुर्याइदिए। र इन्द्रले छाडेको वज्रजस्तै त्यो (गदा) महामारीजस्तै बतासको वेगले
67त्यो राक्षसलाई मारेर भूमिमा आइखस्यो। र सम्पूर्ण प्राणीले त्यो अत्यन्त बलशाली राक्षसलाई भीमका हातबाट त्यसै गरी मारिएको देखे, जसरी सिंहद्वारा साँढे मारिन्छ। उसलाई भूमिमा मारिएको देखेर बाँकी रहेका राक्षसहरू उच्च स्वरले आर्तनाद गर्दै पूर्व दिशातर्फ लागे।