तीर्थयात्रा पर्व — भीम का कदली-वन में प्रवेश
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 146
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचमास्थिताः। षड्रात्रमवसन् वीराधनंजयदिदृक्षवः॥
2ततः पूर्वोत्तरे वायुः प्लवमानो यदृच्छया। सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुपाहरत्॥
3तदवैक्षत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम्। अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि॥
4तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम्। अतीव मुदिता राजन् भीमसेनमथाब्रवीत्॥
5पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम्। गन्धसंस्थानसम्पन्नं मनसो मम नन्दनम्॥
6इदं चधर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप। हरेदं मम कामाय काम्यके पुनराश्रमे॥
7यदि तेऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर। तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम्॥
8एवमुक्त्वा शुभापाङ्गी भीमसेननिन्दिता। जगाम पुष्यमादायधर्मराजाय तत् तदा॥
9अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः। प्रियायाः प्रियकामः स प्रायाद् भीमो महाबलः॥
10वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत् पुष्पमागतम्। आजिहीर्षुर्जगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि॥
11रुक्मपृष्ठंधनुर्गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान्। मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः॥
12ददृशुः सर्वभूतानि महाबाणधनुर्धरम्। न ग्लानि च वैकलव्यं न भयं न च सम्भ्रमः॥
13कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः। द्रौपद्याः प्रियमन्विच्छन् स बाहुबलमाश्रितः॥
14व्यपेतभयसम्मोहः शैलमभ्यपतद् बली। स ते द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम्॥ गिरि चचारारिहरः किन्नराचरितं शुभम्। नानावर्णधरैश्चित्रंधातुदुममृगाण्डजैः॥
15सर्वभूषणसम्पूर्ण भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्। सर्वत्र रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु॥ सक्तचक्षुरभिप्रायान् हृदयेनानुचिन्तयन्। पुस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाचरितेषु च।॥ बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर्जगामामितविक्रमः। आजिघ्रन् स महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम्॥ गन्धमुद्धतमुद्दामो वने मत्त इव द्विपः। वीज्यमानः सुपुण्येन नानाकुसुमगन्धिना॥ पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना। ह्रियमाणश्रमः पित्रा सम्प्रहृष्टतनूरुहः॥
16स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम्। विलोकयामास तदा पुष्पहेतोररिदमः॥
17विषमच्छदैरचितैरनुलिप्त इवाङ्गुलैः। वलिभिर्धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः। सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः॥
18मुक्ताहारैरिव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः। अभिरामदरीकुञ्जनिर्झरोदककन्दरम्॥
19अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तवरबर्हिणम्। दिग्वारणविषाणग्रैर्घष्टोपलशिलातलम्॥
20स्रस्तांशुकमिवाक्षोभ्यैर्निम्नगानिः सृतैर्जलैः। सशष्पकवलैः स्वस्थैदूरपरिवर्तिभिः॥ भयानभिज्ञैर्हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः। चालयन्नुरुवेगेन लताजालान्यनेकशः॥ आक्रीडमानो हृष्टात्मा श्रीमान् वायुसुतो ययौ। प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचनः॥
21प्रांशु कनकवर्णाभः सिंहसंहननो युवा। मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान्॥
22मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः। प्रियपार्थोपविष्टाभिर्व्यावृत्ताभिर्विचेष्टितैः॥ यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिर्निरीक्षितः। नवावतारो रूपस्य विक्रीडनिव पाण्डवः॥ चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु। संस्मरन् विविधान् क्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून्।।
23द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः। सोऽचिन्तयद् गते स्वर्गमर्जुने मयि चागते॥
24पुष्पहेतोः कथं त्वार्यः करिष्यति युधिष्ठिरः। स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद् बलस्य च॥ नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः। कथं तु कुसुमावाप्तिः स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन्।।३४।
25प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराडिव वेगितः। सज्जमानमनोदृष्टिः फुल्लेषु गिरिसानुषु॥
26द्रौपदीवाक्यपाथेयो भीमः शीघ्रतरं ययौ। कम्पयन् मेदिनी पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु॥
27त्रासयन् गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः। सिंहव्याघ्रमृगांश्चैव मर्दयानो महाबलः॥ उन्मूलयन् महावृक्षान् पोथयंस्तरसा बली। लतावल्लीश्च वेगेन विकर्षन् पाण्डुनन्दनः। उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विपः॥
28विनर्दमानोऽतिभृशं सविधुदिव तोयदः। तेन शब्देन महता भीमस्य प्रतिबोधिता:॥
29गुहां संतत्यजुर्व्याघ्रो निलिल्युर्वनवासिनः। समुत्पेतुः खगास्त्रस्ता मृगयूथानि दुद्रुवुः॥
30ऋक्षाश्चोत्ससृजुर्वृक्षांस्तत्यजुर्हरयो गुहाम्। व्यजृम्भन्त महासिंहा महिषाश्चावलोकयन्॥
31तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। तद् वनं स परित्यज्य जग्मुरन्यन्महावनम्॥
32वराहमृगसंघाश्च महिषाश्च वनेचराः। व्याघ्रगोमायुसंघाश्च प्रणेदुर्गवयैः सह।॥
33रथाङ्गसाह्वदात्यूहा हंसकारण्डवप्लवा:। शुकाः पुंस्कोकिला: क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः॥
34तथान्ये दर्पिता नागा: करेणुशरपीडिताः। सिंहव्याघ्राश्च संक्रुद्धा भीमसेनमथाद्रवन्॥
35शकृन्मूत्रं च मुञ्चानां भयविभ्रान्तमानसाः। व्यादितास्या महारौद्रा व्यनदन् भीषणान् रवान्॥
36ततो वायुसुतः क्रोधात् स्वबाहुबलमाश्रितः। गजेनान्यान् गजाञ्छ्रीमान् सिंहं सिंहेन वा विभुः।।४७। तलप्रहारैरन्यांश्च व्यहनत् पाण्डवो बली। ते वध्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः॥
37भयाद् विससृजुर्भीमं शकृन्मूत्रं च सुनुवुः। प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः॥ वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ्छब्देनापूरयन् दिशः। अथापश्यन्महाबाहुर्गन्धमादनसानुषु॥
38सुरम्यं कदलीषण्ड बहुयोजनविस्तृतम्। तमभ्यगच्छद् वेगेन क्षोभयिष्यन् महाबलः॥
39महागज इवास्रावी प्रभञ्जन् विविधान् दुमान्। उत्पाट्य कदलीस्तम्भान् बहुतालसमुच्छ्यान्॥
40चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद् बलिनां वरः। विनदन् सुमहातेजा नृसिंह इव दर्पितः॥
41ततः सत्त्वान्युपाक्रामद् बहूनि सुमहान्ति च। रुरुवानर सिंहांश्च महिषांश्च जलाशयान्।॥
42तेन शब्देन चैवाथ भीमसेनरवेण च। वनान्तरगताश्चापि वित्रेसुगपक्षिणः॥
43तं शब्द सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम्। जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः॥ तानौदकान् पक्षिगणान् निरीक्ष्य भरतर्षभः। तानेवानुसरन् रम्यं ददर्श सुमहत् सरः॥
44काञ्चनैः कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितैः। वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरात् तीरविसर्पिभिः॥
45तत् सरोऽथावतीर्याशु प्रभूतनलिनोत्पलम्। महागज इवोद्दामश्चिक्रीड बलवद् बली॥
46विक्रीड्य तस्मिन् सुचिरमुत्ततारामितद्युतिः। ततोऽध्यगन्तुं वेगेन तद् वनं बहुपादपम्॥
47दध्मौ च शङ्ख स्वनवत् सर्वप्राणेन पाण्डवः आस्फोटयच्च बलवान् भीमः संनादयन् दिशः॥
48तस्य शङ्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च। बाहुशब्देन चोग्रेण नदन्तीव गिरेगुहाः॥
49तं वज्रनिष्पेषसममास्फोटितमहारवम्। श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर्मुक्तो महास्वनः॥
50सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैरपि भारत। मुक्तो विरावः सुमहान् पर्वतो येन पूरितः॥
51तं तु नादं ततः श्रुत्वा मुक्तं वारणपुङ्गवैः। भ्रातरं भीमसेनं तु विज्ञाय हनुमान् कपिः॥
52दिवंगमं रुरोधाथ मार्ग भीमस्य कारणात्। अनेन हि पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य सः॥ आस्त एकायने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते। भ्रातुर्भोमस्य रक्षार्थं तं मार्गमवरुध्य वै॥
53मात्र प्राप्स्यति शापं वाधर्षणां वेति पाण्डवः। कदलीषण्डमध्यस्थो ह्येवं संचिन्त्य वानरः॥ प्राजृम्भत महाकायो हनूमान् नाम वानरः। कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा॥
54जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम्। आस्फोटयच्च लाडूलमिन्द्राशनिसमस्वनम्॥
55तस्य लाडूलनिनदं पर्वतः सुगुहामुखैः। उद्गारमिव गौर्नर्दनुत्ससर्ज समन्ततः॥
56लाङ्कलास्फोटशब्दाच्च चलितः स महागिरिः। विघूर्णमानशिखरः समन्तात् पर्यशीर्यत॥
57स लाडूलरवस्तस्य मत्तवारणनि:स्वनम्। अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु॥
58स भीमसेनस्तच्छ्रुत्त्वा सम्प्रहृष्टतनूरुहः। शब्दप्रभवमन्विच्छंश्चचार कदलीवनम्॥
59कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले। ददर्श सुमहाबाहुर्वानराधिपति तदा॥
60विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्षं विद्युत्सम्पातपिङ्गलम्। विद्युत्सम्पातनिनदं विद्युत्सम्पातचञ्चलम्॥
61बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम्। स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात् तनुमध्यकटीतटम्॥
62किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च। लाडूलेनोर्ध्वगतिनाध्वजेनेव विराजितम्॥
63ह्रस्वौष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकणं चलद्धृवम्। विवृत्तदंष्ट्रादशनं शुक्लतीक्ष्णाग्रशोभितम्॥ अपश्यद् वदनं तस्य रश्मिवन्तमिवोडुपम्। वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लैर्दन्तैरलंकृतम्॥
64केसरोत्करसम्मिश्रमशोकानामिवोत्करम्। हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम्॥
65दीप्यमानेन वपुषा स्वर्चिष्मन्तमिवानलम्। निरीक्षन्तममित्रघ्नं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः॥
66तं वानरवरंधीमानतिकायं महाबलम्। स्वर्गपन्थानमावृत्य हिमवन्तमिव स्थितम्॥ दृष्ट्वा चैनं महाबाहुरेकं तस्मिन् महावने। अथोपसृज्य तरसा विभीर्भीमस्ततो बली॥ सिंहनादं चकारोग्रं वज्राशनिसमं बली। तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुमंगपक्षिणः॥
67हनूमांश्च महासत्त्व ईषदुन्मील्य लोचने। दृष्ट्वा तमथ सावज्ञं लोचनैमधुपिङ्गलैः। स्मितेन चैनमासाद्य हनूमानिदमब्रवीत्॥
68हनूमानुवाच किमर्थं सरुजस्तेऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः। ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता॥
69वयंधर्मं न जानीमस्तिर्यग्योनिमुपाश्रिताः। नरास्तु बुद्धिसम्पन्ना दया कुर्वन्ति जन्तुषु॥
70रेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु। धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः॥
71न त्वंधर्म विजानासि बुधा नोपासितास्त्वया। अल्पबुद्धितया बाल्यादुत्सादयसि यन्मृगान्॥
72ब्रूहि कस्त्वं किमर्थं वा किमिदं वनमागतः। वर्जितं मानुषैर्भावैस्तथैव पुरुषैरपि॥
73क्व च त्वयाद्य गन्तव्यं प्रब्रूहि पुरुषर्षभ। अतः परमगम्योऽयं पर्वत: सुदुरारुहः॥
74विना सिद्धगति वीर गतिरत्र न विद्यते। देवलोकस्य मार्गोऽयमगम्यो मानुषैः सदा॥
75कारुण्यात् त्वामहं वीर वारयामि निबोध मे। नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो॥
76स्वागतं सर्वथैवेह तवाद्य मनुजर्षभ। इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च॥ भक्षयित्वा निवर्तस्व मा वृथा प्राप्स्यसे वधम्। ग्राह्यं यदि वचो मह्यं हितं मनुजपुङ्गव॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said : There lived those foremost of men, those heroes, for six nights, leading a highly pure life with the expectation of seeing Dhananjaya (Arjuna).
2Then there blew a wind from the north-east at pleasure and it brought a celestials and sunlike lotus with one thousand petals.
3The Panchala princess saw that pure and charming lotus of celestials fragrance lying on the ground being brought by the wind.
4O king, having obtained that excellent, fragrant and blessed lotus, that blessed lady became very much delighted and she thus spoke to Bhimasena.
5Draupadi said: "O Bhima, behold this beautiful and excellent celestials flower, it has gladdened my heart by its sweet fragrance.
6O chastiser of foes, I shall give it to Dharmaraja (Yudhishthira). Procure others (like it) for my satisfaction, so that I may take them to our hermitage in the Kamayaka.
7O son of Pritha, if I am your beloved, then procure others (like it) in large numbers, for I desire to take them to our hermitage in the Kamyaka (forest).”
8Having said this to Bhimasena, that faultless lady of beautiful eyes took the flower and went to Dharmaraja (Yudhishthira).
9Knowing the desire of their queen (Draupadi), that foremost of men, the greatly strong Bhima, set out, so that he might gratify the desire of the beloved one.
10Eager to fetch the flowers, he proceeded at a very rapid pace facing the wind, in the direction from which the lotus had come.
11Taking the bow in laid with gold and also arrows resembling poisonous snakes, he proceeded like a lion in rage or an elephant in rut.
12All creatures stared at that wielder of the great bow and arrows. Neither exhaustion, nor languor, nor fear, nor confusion.
13Ever took possession of that son of Pritha and of Vayu (wind). Desiring to please Draupadi, that hero of great strength of arms,
14That mighty one, free from fear or exhaustion, began to ascend the mountain. That slayer of foes roamed over that beautiful place adorned with trees, creepers and shrubs and paved with black stone and frequented by the Kinnaras. With various minerals, plants, beasts and birds and many colours,
15It appeared like an upraised arm of the earth adorned with all ornaments. That hero of matchless prowess, fixing his look at the slopes of the Gandhamadana, adorned with the flowers of every season and revolving various thoughts in his mind and with his ears, eyes and mind riveted to the spots resounding with the notes of male Kokilas and ringing with the hum of black bees, like an elephant in rut roving mad in the forest, smelt the excellent fragrance proceeding from the flowers of all seasons. He was fanned by the fresh breeze of the Gandhamadana, full of fragrance of various flowers and as cooling as a feather touch. On his fatigue being removed, the down on his body stood on end.
16That chastiser of foes sought for the flowers all over the mountain, frequented by the Yakshas, the Gandharvas, the celestials and the Brahmanas Rishis.
17Being brushed by Saptachada tree and besmeared in red, black and white minerals, he looked decorated with the lines of holy unguents drawn by fingers. The mountain with clouds stretching at its sides looked as if it was dancing with outspread wings.
18On account of the trickling of the waters of the springs, it appeared to be adorned with necklaces of pearls. It contained romantic caverns, groves, cascades and caves.
19There were innumerable beautiful peacocks dancing to the tinkling of the bangles on the arms of Apsaras. The rocky surface of the mountains had been worn away by (the continual brushing of) the tusks of great elephants.
20With the waters of the streamlets falling down, the mountain looked as if its clothes were getting loosened. That handsome son of Vayu (wind) playfully and cheerfully went on, pushing away innumerable entwining creepers. The stags stared at him in curiosity with grass in their mouth; and as they never knew what fear was, they were not frightened and they did not run away. Eager to fulfill the desire of his beloved, that hero of beautiful eyes,
21That youth, of the splendour like the color of the gold, having a body as strong as that of the lion, treading like a mad elephant and possessing the prowess of a mad elephant.
22Having coppery eyes like those of a mad elephant and possessing the prowess of checking a mad elephant, began to roam on the romantic sides of the Gandhamadana with two beautiful eyes uplifted and thus displaying a novel beauty. The wives of the Yakshas and the Gandharvas, sitting invisible by the side of their husbands, stared at him turning their faces and making various motions. He (then) remembered the various woes caused by Duryodhana.
23Eager to do the favourite work of Draupadi exiled in the forest, he thought, "Now that Arjuna had gone to heaven and I have come away
24In search of the flowers, what will Yudhishthira now do from affection; and doubting their prowess, that foremost of men Yudhishthira will not allow Nakula and Sahadeva to come in search of us. How can I obtain the flowers soon?" He thought thus.
25And that foremost of men proceeded with the speed of the king of birds (Garuda), with his mind and sight fixed on the delightful sides of the mountain.
26Having the words of Draupadi as his provisions for the journey, Bhima went with greater speed, shaking the earth with his tread as does a hurricane.
27Frightening the herds of elephants, the lions, tigers and deer, uprooting and crushing large trees, forcibly tearing plants and creepers like an elephant ascending higher and higher the summit of a mountain.
28He roared fearfully as does the clouds surcharged with lightning. Awakened by the loud roaring of Bhima,
29Tigers came out of their dens while other wild animals hid themselves in their own. The birds flew away in alarm and herds of deer ran (in all directions).
30Birds left the trees, tigers forsook their dens, the mighty lions were roused from their slumber and the buffaloes stared,
31The elephants in great alarm surrounded by the female elephants felt that forest and ran to more extensive ones.
32The boars, the deer, the lions, the buffaloes, the tigers, the jackals and the Gavyas and all other wild animals in herds began to cry.
33The ruddy goose, the Yallendulas, the ducks, the kapandavas, the plavas, the parrots, the male kokilas and the herons all flew in confusion in all directions.
34Some proud elephants, urged by female elephants and also some lions and tigers in great anger rushed at Bhimasena.
35As they were bewildered with fear, these fearful animals discharge urine and dung and set up loud yells with gaping mouths.
36Thereupon the illustrious and the handsome son of Vayu, the mighty Pandava, depending on his own strength of arms, began to kill in anger one elephant with another elephant and one lion with another lion. He killed others (smaller animals) with slaps. Being thus killed by Bhima, the lions, the tigers, the leopards,
37Loudly cried and discharged urine and dung in great fear. The handsome son of Pandu, the mighty armed hero, entered into that forest resounding all sides with his shouts. The mighty armed hero then saw on the slopes of the Gandhamadana.
38A charming forest of plantain trees extending to many yojanas. The greatly powerful hero, agitating (the forest), went with great speed towards it.
39Like a large elephant breaking many trees and uprooting innumerable plantain trees as high as many palm trees put one upon the other.
40That foremost of all strong men Bhima threw them on all sides; that greatly powerful hero, as proud as a lion, sent up loud shouts.
41Then he met with innumerable huge animals, deer, monkeys, lions, buffaloes and also aquatic animals.
42With the roarings of these (animals), as well as with the shouts of Bhima, the wild animals living in distant forests were also alarmed.
43Having heard this noise of the beasts and birds, thousands of aquatic fowls suddenly rose into air. That foremost of the Bharata race (Bhima), then went in that direction. He then saw a vast and romantic lake.
44That fathomless lake was being fanned by the golden plantain trees on its banks, which were slowly shaken by the soft breeze.
45Going down to the waters of that lake adorned with innumerable lotuses and lilies, that greatly powerful hero sported merrily there like a mighty elephant in rut.
46Having sported there for a long while, that immeasurably effulgent hero got up in order to enter quickly into the forest abounding in trees.
47Then the Pandava (Bhima) sounded with all his might his loud-blowing conch. Striking his arms with his arms, the mighty Bhima made all the points of heaven resound.
48Filled with the sounds of the conch and with the shouts of Bhimasena and also with the sounds made by the striking of his arms, the caves of the mountains seemed roaring.
49Hearing those loud striking of his arms resembling the roaring of thunder, the lions sleeping in their caves (awoke and) uttered great howls.
50O descendant of Bharata, being frightened by the yelling of the lions, the elephants also sent forth tremendous roars which filled the mountain.
51Having heard these loud sounds and known that Bhimasena was his brother, the monkeychief, Hanuman, the ape.
52With the desire to do good to Bhima and to secure his safety, obstructed the path to heaven. Thinking thus, he lay across the narrow path adorned with plantain trees.
53With the object that the Pandava (Bhima) inight not meet with any curse or defeat by entering the plantain forest, the huge Hanuman lay down there as if overcome by drowsiness.
54He began to yawn, lashing his long tail, which resembled a (sacrificial) pole consecrated to Indra and he roared like thunder.
55On all sides round, the mountain echoed through the mouths of its caves. Those sounds were like the lowings of a cow.
56Shaken by the sounds produced by the lashing of his tail, the mountain, with its summits, tottered and crumbled down on all sides.
57Rising above the roaring of mad elephants, the sounds of the lashing of his tail spread over all the slopes of the mountain.
58Having heard this noise, the down of Bhima's body stood on end. He began to roam over that plantain tree in search of the source of these sounds.
59The mighty-armed hero saw the monkeychief in the plantain forest, lying on an elevated rocky base. was
60He was difficult to be looked at as a flash of lightning is; he was of coppery colour; he was as quick-moving as lightning.
61He had a short fleshy neck supported on his shoulders; his waist slender in consequence of the fullness of his shoulders.
62His tail, covered with long hair and bent a little at the end, was raised up like a banner.
63He (Bhima) saw Hanumana's head furnished with small lips, coppery face, long tongue, red ears, brisk eyes and bare white teeth sharpened at the edge.
64His head was like the shining moon with hair scattered over, resembling a heap of Ashoka flowers. That greatly effulgent one was lying amidst the golden palm trees.
65Looking like a blazing fire with his effulgent body. That chastiser of foes was casting glances with his eyes reddened with intoxication.
66The intelligent Bhima saw that mighty and huge monkey-chief lying like a second Himalayas obstructing the path of heaven. Seeing him alone in that great forest the undaunted, the mighty-armed and the greatly strong Bhima, quickly came to him and uttered a loud lion-like roar. At his that loud roar, beasts and birds were terrified.
67The greatly powerful Hanuman opened his eyes but partially and looked at him with thorough disregard with eyes reddened with intoxication. Then smilingly addressing him, he thus spoke to him.
68Hanuman said: Why have you awakened me, ill as I am? I was comfortably asleep. As you have reason, you should certainly show kindness to all creatures.
69Being born in the animal kingdom we do not know what Dharma is. But men having reason show kindness to all animals.
70Why do then men like your august self commit acts that are harmful alike to body, speech and heart and which are also destructive of virtue.
71You know not what virtue is. You have not taken advice from the wise men. You have but little sense and therefore from childishness you destroy lower animals.
72Tell me who you are. Why have you come to the forest devoid of humanity and human beings?
73O foremost of men, tell me also where you intend to go today. It is impossible to go any further; the yonder mountain is inaccessible.
74O hero, except success in asceticism there is no other means to go to that place. This is the way to the celestials regions. It is always impassable by men.
75O hero, O lord, out of kindness I ask you, to desist. Listen to my words. Further up from this place you are not able to go. Therefore desist.
76O foremost of men, you are welcome here to day in every way. If you at all accept my words, then rest here partaking of fruits and roots as sweet as ambrosia. Do not for nothing be killed.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — वे नरश्रेष्ठ वीर धनञ्जय (अर्जुन) के दर्शन की प्रतीक्षा में अत्यन्त पवित्र जीवन बिताते हुए वहाँ छह रात्रि तक रहे।
2तब ईशान दिशा से इच्छानुसार वायु बही और वह सूर्य के समान तेजस्वी, सहस्रदल वाला दिव्य कमल ले आई।
3पाञ्चालराजकुमारी (द्रौपदी) ने वायु द्वारा लाया हुआ, दिव्य सुगन्ध से युक्त वह पवित्र और मनोहर कमल भूमि पर पड़ा हुआ देखा।
4हे राजन्, उस उत्तम, सुगन्धित और मंगलमय कमल को पाकर वह भाग्यवती नारी अत्यन्त प्रसन्न हुई और उसने भीमसेन से इस प्रकार कहा।
5द्रौपदी ने कहा — हे भीम, इस सुन्दर और उत्तम दिव्य पुष्प को देखिए; इसने अपनी मधुर सुगन्ध से मेरे हृदय को आनन्दित कर दिया है।
6हे शत्रुदमन, मैं इसे धर्मराज (युधिष्ठिर) को दूँगी। मेरी प्रसन्नता के लिए ऐसे ही और भी पुष्प ले आइए, जिससे मैं उन्हें काम्यक वन के अपने आश्रम में ले जा सकूँ।
7हे कुन्तीपुत्र, यदि मैं आपकी प्रिय हूँ तो ऐसे पुष्प बहुत-से ले आइए, क्योंकि मैं उन्हें काम्यक (वन) के अपने आश्रम में ले जाना चाहती हूँ।
8भीमसेन से यह कहकर वह निर्दोष अंगों वाली सुनयना (द्रौपदी) उस पुष्प को लेकर धर्मराज (युधिष्ठिर) के पास चली गई।
9अपनी रानी (द्रौपदी) की इच्छा जानकर वह नरश्रेष्ठ, महाबली भीम अपनी प्रिया की कामना पूर्ण करने के लिए चल पड़ा।
10पुष्पों को लाने के लिए उत्सुक होकर वह वायु के सम्मुख, उसी दिशा में अत्यन्त तीव्र गति से चला जिधर से वह कमल आया था।
11सोने से मढ़ा हुआ धनुष और विषधर सर्पों के समान बाण लेकर वह क्रुद्ध सिंह अथवा मदमत्त हाथी के समान आगे बढ़ा।
12समस्त प्राणी उस महान् धनुष और बाण धारण करने वाले वीर को टकटकी लगाकर देखने लगे। न थकावट, न शिथिलता, न भय, न मोह —
13— कभी उस कुन्तीपुत्र और वायुपुत्र को नहीं व्यापे। द्रौपदी को प्रसन्न करने की इच्छा से वह महाबाहु वीर,
14— वह भयरहित और श्रमरहित महाबली उस पर्वत पर चढ़ने लगा। वह शत्रुहन्ता उस रमणीय स्थान में विचरने लगा, जो वृक्षों, लताओं और झाड़ियों से सुशोभित था, काली शिलाओं से पटा हुआ था और किन्नरों से सेवित था; जो नाना प्रकार के खनिजों, औषधियों, पशुओं, पक्षियों और अनेक रंगों से युक्त था।
15वह पर्वत समस्त आभूषणों से अलंकृत, पृथ्वी की उठी हुई भुजा के समान प्रतीत होता था। अतुलनीय पराक्रम वाले उस वीर ने सब ऋतुओं के पुष्पों से सुशोभित गन्धमादन की ढलानों पर दृष्टि जमाकर, मन में नाना प्रकार के विचार करते हुए, कोकिलों की कूक से गूँजते और भ्रमरों की गुनगुनाहट से मुखरित उन स्थलों में अपने कान, नेत्र और मन लगाकर, वन में उन्मत्त होकर विचरने वाले मदमत्त हाथी के समान, सब ऋतुओं के पुष्पों से उठती हुई उत्तम सुगन्ध का आघ्राण किया। नाना पुष्पों की सुगन्ध से भरी और पंख के स्पर्श के समान शीतल गन्धमादन की ताज़ी वायु ने उसे वीजित किया। थकान दूर होते ही उसके शरीर के रोएँ खड़े हो गए।
16वह शत्रुदमन यक्षों, गन्धर्वों, देवताओं और ब्रह्मर्षियों से सेवित उस समस्त पर्वत पर पुष्पों को खोजता रहा।
17सप्तच्छद वृक्षों से स्पर्शित होकर तथा लाल, काले और श्वेत खनिजों से लिप्त होकर वह अँगुलियों से खींची गई पवित्र अंगराग की रेखाओं से सुसज्जित प्रतीत होता था। जिसके पार्श्वों में मेघ फैले हुए थे, वह पर्वत मानो पंख फैलाकर नृत्य कर रहा हो, ऐसा जान पड़ता था।
18झरनों का जल टपकने के कारण वह मोतियों के हारों से अलंकृत-सा प्रतीत होता था। उसमें रमणीय कन्दराएँ, उपवन, निर्झर और गुफाएँ थीं।
19वहाँ अप्सराओं की भुजाओं के कंगनों की झंकार पर नाचते हुए असंख्य सुन्दर मयूर थे। महान् गजों के दाँतों के (निरन्तर घर्षण से) पर्वतों की शिलामय सतह घिस गई थी।
20नीचे गिरती हुई सरिताओं के जल से वह पर्वत ऐसा प्रतीत होता था मानो उसके वस्त्र ढीले पड़ रहे हों। वह सुन्दर वायुपुत्र असंख्य लिपटी हुई लताओं को हटाता हुआ क्रीड़ापूर्वक और प्रसन्नतापूर्वक आगे बढ़ता गया। मृग मुँह में घास लिए कौतूहल से उसे देखते रहे; और चूँकि वे भय जानते ही न थे, इसलिए वे न डरे और न भागे। अपनी प्रिया की कामना पूर्ण करने को उत्सुक वह सुनयन वीर,
21— वह युवक, जिसकी कान्ति स्वर्ण के वर्ण के समान थी, जिसका शरीर सिंह के समान बलिष्ठ था, जो मदमत्त हाथी के समान चलता था और मदमत्त हाथी का-सा पराक्रम रखता था,
22— जिसके नेत्र मदमत्त गज के समान ताम्रवर्ण थे और जो मदमत्त हाथी को रोकने का सामर्थ्य रखता था, वह अपने दोनों सुन्दर नेत्रों को ऊपर उठाए, इस प्रकार एक अपूर्व शोभा धारण किए, गन्धमादन के रमणीय प्रान्तों में विचरने लगा। अपने पतियों के पास अदृश्य रूप से बैठी यक्षों और गन्धर्वों की पत्नियाँ मुख फेर-फेरकर और नाना प्रकार की चेष्टाएँ करती हुई उसे देखती रहीं। तब उसे दुर्योधन द्वारा दिए गए नाना कष्ट स्मरण हो आए।
23वन में निर्वासित द्रौपदी का प्रिय कार्य करने को उत्सुक उसने सोचा — "अब जब अर्जुन स्वर्ग चले गए हैं और मैं पुष्पों की खोज में
24— यहाँ चला आया हूँ, तब युधिष्ठिर स्नेहवश क्या करेंगे? और नकुल तथा सहदेव के पराक्रम पर सन्देह करके वह नरश्रेष्ठ युधिष्ठिर उन्हें हमारी खोज में नहीं आने देंगे। मैं शीघ्र ही पुष्प कैसे प्राप्त करूँ?" — उसने इस प्रकार विचार किया।
25और वह नरश्रेष्ठ पर्वत के मनोहर प्रान्तों पर मन और दृष्टि जमाए पक्षिराज (गरुड़) के समान वेग से आगे बढ़ा।
26द्रौपदी के वचनों को ही मार्ग का पाथेय बनाकर भीम और भी अधिक वेग से चला, और आँधी के समान अपने पदाघात से पृथ्वी को कँपाता गया।
27हाथियों के झुंडों, सिंहों, व्याघ्रों और मृगों को भयभीत करता हुआ, बड़े-बड़े वृक्षों को उखाड़ता और चूर्ण करता हुआ, लताओं और वनस्पतियों को बलपूर्वक चीरता हुआ, वह पर्वत के शिखर पर ऊपर-और-ऊपर चढ़ते हुए हाथी के समान बढ़ता गया।
28वह विद्युत् से भरे मेघों के समान भयंकर गर्जना करने लगा। भीम की उस उच्च गर्जना से जागकर
29— व्याघ्र अपनी गुफाओं से बाहर निकल आए, जबकि अन्य वन्य पशु अपनी-अपनी गुफाओं में छिप गए। पक्षी घबराकर उड़ गए और मृगों के झुंड (सब दिशाओं में) भाग खड़े हुए।
30पक्षियों ने वृक्ष छोड़ दिए, व्याघ्रों ने अपनी गुफाएँ त्याग दीं, महाबली सिंह अपनी निद्रा से जाग उठे और महिष टकटकी लगाकर देखने लगे।
31हथिनियों से घिरे हुए हाथी अत्यन्त भयभीत होकर उस वन को छोड़कर और अधिक विस्तृत वनों की ओर भाग गए।
32वराह, मृग, सिंह, महिष, व्याघ्र, शृगाल और गवय तथा अन्य समस्त वन्य पशु झुंडों में चीत्कार करने लगे।
33चक्रवाक, यल्लेन्दुल, हंस, कपाण्डव, प्लव, शुक, कोकिल और बगुले — सब घबराकर सब दिशाओं में उड़ गए।
34हथिनियों से प्रेरित कुछ मदोन्मत्त हाथी तथा कुछ सिंह और व्याघ्र अत्यन्त क्रोध में भरकर भीमसेन पर टूट पड़े।
35भय से व्याकुल होने के कारण वे भयंकर पशु मल-मूत्र त्यागने लगे और मुँह फाड़कर ऊँचे स्वर से चिल्लाने लगे।
36तब उस यशस्वी और सुन्दर वायुपुत्र, महाबली पाण्डव ने अपनी भुजाओं के बल के भरोसे क्रोध में भरकर एक हाथी को दूसरे हाथी से और एक सिंह को दूसरे सिंह से मारना आरम्भ किया। अन्य (छोटे पशुओं) को उसने थप्पड़ों से ही मार डाला। भीम द्वारा इस प्रकार मारे जाते हुए सिंह, व्याघ्र और चीते
37— ऊँचे स्वर से चिल्ला उठे और अत्यन्त भय से मल-मूत्र त्याग करने लगे। तब वह सुन्दर पाण्डुपुत्र, महाबाहु वीर, अपने शब्दों से चारों ओर गूँजते उस वन में प्रविष्ट हुआ। तत्पश्चात् उस महाबाहु वीर ने गन्धमादन की ढलानों पर देखा —
38— अनेक योजनों तक फैला हुआ केलों का एक मनोहर वन। वह महाशक्तिशाली वीर (उस वन को) आन्दोलित करता हुआ बड़े वेग से उसकी ओर बढ़ा।
39— जैसे कोई विशाल हाथी अनेक वृक्षों को तोड़ता हुआ चलता है, वैसे ही असंख्य कदली-वृक्षों को, जो एक के ऊपर एक रखे हुए अनेक ताड़ों के समान ऊँचे थे, उखाड़ता हुआ —
40— उस समस्त बलवानों में श्रेष्ठ भीम ने उन्हें चारों ओर फेंक दिया; वह महाबली वीर सिंह के समान गर्वित होकर ऊँचे स्वर से गरजा।
41तब उसका सामना असंख्य विशाल प्राणियों से हुआ — मृगों, वानरों, सिंहों, महिषों तथा जलचर जीवों से भी।
42इन (पशुओं) की गर्जनाओं से तथा भीम की हुंकारों से दूरवर्ती वनों में रहने वाले वन्य पशु भी घबरा उठे।
43पशु-पक्षियों का यह कोलाहल सुनकर सहस्रों जलपक्षी सहसा आकाश में उड़ गए। तब वह भरतवंशियों में श्रेष्ठ (भीम) उसी दिशा में गया। वहाँ उसने एक विशाल और रमणीय सरोवर देखा।
44वह अथाह सरोवर अपने तटों पर खड़े स्वर्णिम कदली-वृक्षों से वीजित हो रहा था, जिन्हें मन्द समीर धीरे-धीरे हिला रहा था।
45असंख्य कमलों और कुमुदों से सुशोभित उस सरोवर के जल में उतरकर वह महाबली वीर मदमत्त गजराज के समान वहाँ प्रसन्नतापूर्वक क्रीड़ा करने लगा।
46वहाँ दीर्घ काल तक क्रीड़ा करने के पश्चात् वह अपरिमित तेजस्वी वीर वृक्षों से भरे उस वन में शीघ्र प्रवेश करने के लिए उठ खड़ा हुआ।
47तब पाण्डव (भीम) ने अपनी पूरी शक्ति से अपना उच्च घोष करने वाला शंख बजाया। भुजाओं पर भुजाओं की ताल ठोंककर महाबली भीम ने समस्त दिशाओं को गुँजा दिया।
48शंख की ध्वनि से, भीमसेन की हुंकारों से तथा भुजाओं के ताल-ठोंकने के शब्दों से भरकर पर्वत की गुफाएँ मानो गरजने लगीं।
49वज्र की गड़गड़ाहट के समान भुजाओं के उस उच्च ताल-ठोंकने की ध्वनि सुनकर गुफाओं में सोए हुए सिंह (जाग उठे और) महान् गर्जना करने लगे।
50हे भरतवंशी, सिंहों की उस दहाड़ से भयभीत होकर हाथी भी भयंकर चिंघाड़ने लगे, जिससे समस्त पर्वत गूँज उठा।
51इन उच्च शब्दों को सुनकर और यह जानकर कि भीमसेन उसका भाई है, वानरराज हनुमान् —
52— भीम का कल्याण करने तथा उसकी रक्षा करने की इच्छा से स्वर्ग के मार्ग को रोककर बैठ गए। यह सोचकर वे कदली-वृक्षों से सुशोभित उस सँकरे मार्ग पर आड़े लेट गए।
53इस उद्देश्य से कि पाण्डव (भीम) कदली-वन में प्रवेश करके किसी शाप अथवा पराजय को प्राप्त न हों, विशालकाय हनुमान् वहाँ ऐसे लेट गए मानो निद्रा से अभिभूत हों।
54वे जँभाई लेने लगे और अपनी लम्बी पूँछ को, जो इन्द्रध्वज के समान प्रतीत होती थी, पटकने लगे; और वे वज्र के समान गरजे।
55चारों ओर वह पर्वत अपनी गुफाओं के मुखों से प्रतिध्वनित हो उठा। वे शब्द गाय के रँभाने के समान थे।
56पूँछ के पटकने से उत्पन्न उन शब्दों से हिलकर वह पर्वत अपने शिखरों सहित डगमगा गया और चारों ओर से टूटकर गिरने लगा।
57मदमत्त हाथियों की चिंघाड़ को भी दबाते हुए, उनकी पूँछ के पटकने का शब्द पर्वत की समस्त ढलानों पर फैल गया।
58यह शब्द सुनकर भीम के शरीर के रोएँ खड़े हो गए। वह इन शब्दों का स्रोत खोजने के लिए उस कदली-वन में विचरने लगा।
59उस महाबाहु वीर ने कदली-वन में एक ऊँची शिलामय चट्टान पर लेटे हुए उस वानरराज को देखा।
60विद्युत् की चमक के समान उनकी ओर देखना कठिन था; वे ताम्रवर्ण थे; वे बिजली के समान द्रुतगामी थे।
61उनकी गर्दन छोटी और मांसल थी, जो कन्धों पर टिकी हुई थी; कन्धों की पुष्टता के कारण उनकी कटि पतली प्रतीत होती थी।
62लम्बे रोमों से ढकी और सिरे पर कुछ मुड़ी हुई उनकी पूँछ ध्वजा के समान ऊपर उठी हुई थी।
63उसने (भीम ने) हनुमान् का मस्तक देखा, जो छोटे ओठों, ताम्रवर्ण मुख, लम्बी जिह्वा, लाल कानों, चंचल नेत्रों तथा किनारों पर तीखे, खुले हुए श्वेत दाँतों से युक्त था।
64उनका मस्तक चमकते चन्द्रमा के समान था, जिस पर बिखरे हुए केश अशोक-पुष्पों के ढेर के समान प्रतीत होते थे। वे महातेजस्वी स्वर्णिम ताड़-वृक्षों के मध्य लेटे हुए थे।
65— अपने तेजस्वी शरीर से वे प्रज्वलित अग्नि के समान दिखाई देते थे। वे शत्रुदमन मद से लाल हुए अपने नेत्रों से इधर-उधर दृष्टिपात कर रहे थे।
66बुद्धिमान् भीम ने द्वितीय हिमालय के समान उस विशाल और महाबली वानरराज को स्वर्ग का मार्ग रोककर लेटे हुए देखा। उस महान् वन में उन्हें अकेला देखकर वह निर्भीक, महाबाहु और महाबली भीम शीघ्र ही उनके पास आया और सिंह के समान उच्च गर्जना की। उसकी उस गर्जना से पशु और पक्षी भयभीत हो उठे।
67महाबली हनुमान् ने अपने नेत्र आधे ही खोले और मद से लाल हुए नेत्रों से उसकी ओर पूर्ण उपेक्षा के साथ देखा। फिर मुस्कराते हुए उन्होंने उसे सम्बोधित करके इस प्रकार कहा।
68हनुमान् ने कहा — मैं रुग्ण हूँ, फिर भी तुमने मुझे क्यों जगाया? मैं सुखपूर्वक सो रहा था। तुम्हारे पास विवेक है, अतः तुम्हें समस्त प्राणियों पर अवश्य ही दया करनी चाहिए।
69पशु-योनि में जन्म लेने के कारण हम नहीं जानते कि धर्म क्या है। किन्तु विवेकयुक्त मनुष्य समस्त प्राणियों पर दया करते हैं।
70फिर तुम्हारे जैसे श्रीमान् पुरुष ऐसे कार्य क्यों करते हैं, जो शरीर, वाणी और हृदय — तीनों के लिए समान रूप से हानिकर हैं और धर्म के भी विनाशक हैं?
71तुम नहीं जानते कि धर्म क्या है। तुमने विद्वानों से परामर्श नहीं लिया है। तुममें बुद्धि थोड़ी है, इसीलिए बालकपन के कारण तुम निम्न पशुओं का संहार करते हो।
72मुझे बताओ कि तुम कौन हो। मनुष्यों और मानवता से रहित इस वन में तुम क्यों आए हो?
73हे नरश्रेष्ठ, यह भी बताओ कि आज तुम कहाँ जाने का विचार रखते हो। इससे आगे जाना असम्भव है; वह सामने का पर्वत अगम्य है।
74हे वीर, तपस्या में सिद्धि के अतिरिक्त उस स्थान पर जाने का और कोई उपाय नहीं है। यह देवताओं के लोकों का मार्ग है। मनुष्यों के लिए यह सदा ही अगम्य है।
75हे वीर, हे प्रभु, मैं दयावश तुमसे यह प्रार्थना करता हूँ कि रुक जाओ। मेरे वचन सुनो। इस स्थान से आगे तुम जा नहीं सकते। इसलिए रुक जाओ।
76हे नरश्रेष्ठ, आज यहाँ सब प्रकार से तुम्हारा स्वागत है। यदि तुम मेरे वचन मानते हो तो अमृत के समान मधुर फल-मूल का सेवन करते हुए यहीं विश्राम करो। व्यर्थ ही मारे मत जाओ।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — ती नरश्रेष्ठ वीरहरू धनञ्जय (अर्जुन)को दर्शनको प्रतीक्षामा अत्यन्त पवित्र जीवन बिताउँदै त्यहाँ छ रात बसे।
2त्यसपछि ईशान दिशाबाट इच्छानुसार वायु बह्यो र त्यसले सूर्यजस्तै तेजस्वी, सहस्रदल भएको दिव्य कमल ल्यायो।
3पाञ्चालराजकुमारी (द्रौपदी)ले वायुले ल्याएको, दिव्य सुगन्धयुक्त त्यो पवित्र र मनोहर कमल भुइँमा परेको देखिन्।
4हे राजन्, त्यो उत्तम, सुगन्धित र मङ्गलमय कमल पाएर ती भाग्यमानी नारी अत्यन्त प्रसन्न भइन् र तिनले भीमसेनलाई यसरी भनिन्।
5द्रौपदीले भनिन् — हे भीम, यो सुन्दर र उत्तम दिव्य पुष्प हेर्नुहोस्; यसले आफ्नो मधुर सुगन्धले मेरो हृदयलाई आनन्दित पारेको छ।
6हे शत्रुदमन, म यो धर्मराज (युधिष्ठिर)लाई दिनेछु। मेरो प्रसन्नताका लागि यस्तै अरू पुष्प पनि ल्याइदिनुहोस्, जसले गर्दा म तिनलाई काम्यक वनको हाम्रो आश्रममा लैजान सकूँ।
7हे कुन्तीपुत्र, यदि म तपाईंकी प्रिय हुँ भने यस्ता पुष्प धेरै ल्याइदिनुहोस्, किनभने म तिनलाई काम्यक (वन)को हाम्रो आश्रममा लैजान चाहन्छु।
8भीमसेनलाई यसो भनेर ती निर्दोष अङ्ग भएकी सुनयना (द्रौपदी) त्यो पुष्प लिएर धर्मराज (युधिष्ठिर)कहाँ गइन्।
9आफ्नी रानी (द्रौपदी)को इच्छा थाहा पाएर ती नरश्रेष्ठ, महाबली भीम आफ्नी प्रियाको कामना पूरा गर्न हिँडे।
10पुष्प ल्याउन उत्सुक भएर उनी वायुको सम्मुख, त्यही दिशातिर अत्यन्त तीव्र गतिले हिँडे जताबाट त्यो कमल आएको थियो।
11सुनले मढेको धनुष र विषालु सर्पजस्ता बाण लिएर उनी क्रुद्ध सिंह वा मदमत्त हात्तीजस्तै अगाडि बढे।
12सम्पूर्ण प्राणीहरूले त्यो महान् धनुष र बाण धारण गर्ने वीरलाई एकटक हेर्न थाले। न थकाइ, न शिथिलता, न भय, न मोह —
13— कहिल्यै ती कुन्तीपुत्र र वायुपुत्रलाई छोएन। द्रौपदीलाई प्रसन्न पार्ने इच्छाले ती महाबाहु वीर,
14— ती भयरहित र श्रमरहित महाबली त्यस पर्वतमा चढ्न थाले। ती शत्रुहन्ता त्यस रमणीय स्थानमा विचरण गर्न थाले, जो रूख, लहरा र झाडीले सुशोभित थियो, कालो ढुङ्गाले ओछ्याइएको थियो र किन्नरहरूले सेवित थियो; जो नाना प्रकारका खनिज, औषधि, पशु, पक्षी र अनेक रङले युक्त थियो।
15त्यो पर्वत सम्पूर्ण आभूषणले अलङ्कृत, पृथ्वीको उठेको बाहुजस्तै देखिन्थ्यो। अतुलनीय पराक्रम भएका ती वीरले सबै ऋतुका पुष्पले सुशोभित गन्धमादनका भिरालोमा दृष्टि गाडेर, मनमा नाना प्रकारका विचार गर्दै, कोइलीको कूजनले गुन्जिएका र भमराको गुन्गुनले मुखरित ती स्थलहरूमा आफ्ना कान, आँखा र मन गाडेर, वनमा उन्मत्त भई घुम्ने मदमत्त हात्तीझैँ, सबै ऋतुका पुष्पबाट उठ्ने उत्तम सुगन्ध सुँघे। नाना पुष्पको सुगन्धले भरिएको र प्वाँखको स्पर्शजस्तै शीतल गन्धमादनको ताजा वायुले उनलाई बतासित पार्यो। थकाइ हटेपछि उनको शरीरका रौँ ठाडा भए।
16ती शत्रुदमनले यक्ष, गन्धर्व, देवता र ब्रह्मर्षिहरूले सेवित त्यस सम्पूर्ण पर्वतभरि पुष्प खोजे।
17सप्तच्छद रूखले छोइएर तथा रातो, कालो र सेतो खनिजले लिप्त भएर उनी औँलाले कोरिएका पवित्र अङ्गरागका रेखाले सुसज्जित देखिन्थे। जसका पाखामा बादल फैलिएका थिए, त्यो पर्वत मानौँ पखेटा फिँजाएर नाचिरहेको होस्, त्यस्तै देखिन्थ्यो।
18झरनाको पानी चुहिने कारण त्यो मोतीका हारले अलङ्कृतजस्तै देखिन्थ्यो। त्यसमा रमणीय कन्दरा, उपवन, झरना र गुफाहरू थिए।
19त्यहाँ अप्सराका पाखुराका चूराको झङ्कारमा नाच्ने असङ्ख्य सुन्दर मयूर थिए। महान् हात्तीका दाँतको (निरन्तर घर्षणले) पर्वतको ढुङ्गे सतह घिसिएको थियो।
20तल झर्ने खोलाहरूको पानीले त्यो पर्वत यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ त्यसका वस्त्र फुस्किँदै छन्। ती सुन्दर वायुपुत्र असङ्ख्य बेरिएका लहरा पन्छाउँदै क्रीडापूर्वक र प्रसन्नतापूर्वक अगाडि बढ्दै गए। मृगहरू मुखमा घाँस लिएर कौतूहलले उनलाई हेरिरहे; र तिनीहरूले भय जानेकै नभएकाले न डराए, न भागे। आफ्नी प्रियाको कामना पूरा गर्न उत्सुक ती सुनयन वीर,
21— ती युवक, जसको कान्ति सुनको वर्णजस्तै थियो, जसको शरीर सिंहजस्तै बलियो थियो, जो मदमत्त हात्तीजस्तै हिँड्थे र मदमत्त हात्तीकै जस्तो पराक्रम राख्थे,
22— जसका आँखा मदमत्त हात्तीका जस्तै ताम्रवर्ण थिए र जो मदमत्त हात्तीलाई रोक्ने सामर्थ्य राख्थे, उनी आफ्ना दुवै सुन्दर आँखा माथि उठाएर, यसरी एक अपूर्व शोभा धारण गरेर, गन्धमादनका रमणीय प्रान्तमा विचरण गर्न थाले। आफ्ना पतिको छेउमा अदृश्य रूपमा बसेका यक्ष र गन्धर्वका पत्नीहरू मुख फर्काई-फर्काई र नाना प्रकारका चेष्टा गर्दै उनलाई हेरिरहे। त्यसपछि उनलाई दुर्योधनले दिएका नाना कष्ट सम्झना भयो।
23वनमा निर्वासित द्रौपदीको प्रिय कार्य गर्न उत्सुक उनले सोचे — "अब जब अर्जुन स्वर्ग गइसके र म पुष्पको खोजीमा
24— यहाँ आइपुगेको छु, तब युधिष्ठिरले स्नेहवश के गर्लान्? र नकुल तथा सहदेवको पराक्रममा शङ्का गरेर ती नरश्रेष्ठ युधिष्ठिरले तिनीहरूलाई हाम्रो खोजीमा आउन दिने छैनन्। म चाँडै पुष्प कसरी प्राप्त गरूँ?" — उनले यसरी विचार गरे।
25अनि ती नरश्रेष्ठ पर्वतका मनोहर प्रान्तमा मन र दृष्टि गाडेर पक्षिराज (गरुड)कै जस्तो वेगले अगाडि बढे।
26द्रौपदीका वचनलाई नै बाटोको पाथेय बनाएर भीम अझ बढी वेगले हिँडे, र आँधीजस्तै आफ्नो पाइलाले पृथ्वीलाई हल्लाउँदै गए।
27हात्तीका बथान, सिंह, बाघ र मृगहरूलाई भयभीत पार्दै, ठूला-ठूला रूख उखेल्दै र चूर्ण पार्दै, लहरा र वनस्पति बलपूर्वक च्यात्दै, उनी पर्वतको शिखरमा माथि-माथि चढ्ने हात्तीजस्तै बढ्दै गए।
28उनी विद्युत्ले भरिएका मेघजस्तै भयङ्कर गर्जन गर्न थाले। भीमको त्यो उच्च गर्जनले ब्युँझेर
29— बाघहरू आफ्ना गुफाबाट बाहिर निस्के, जबकि अन्य वन्य पशु आ-आफ्ना गुफामा लुके। पक्षीहरू आत्तिएर उडे र मृगका बथान (चारै दिशामा) भागे।
30पक्षीहरूले रूख छोडे, बाघहरूले आफ्ना गुफा त्यागे, महाबली सिंहहरू आफ्नो निद्राबाट ब्युँझे र अर्नाहरू एकटक हेर्न थाले।
31हात्तिनीहरूले घेरिएका हात्तीहरू अत्यन्त भयभीत भई त्यो वन छोडेर अझ विस्तृत वनतिर भागे।
32बँदेल, मृग, सिंह, अर्ना, बाघ, स्याल र गवय तथा अन्य सम्पूर्ण वन्य पशु बथानमा चिच्याउन थाले।
33चक्रवाक, यल्लेन्दुल, हाँस, कपाण्डव, प्लव, सुगा, कोइली र बकुल्ला — सबै आत्तिएर चारै दिशामा उडे।
34हात्तिनीहरूले उक्साएका केही मदोन्मत्त हात्ती तथा केही सिंह र बाघ अत्यन्त क्रोधित भई भीमसेनमाथि जाइलागे।
35भयले व्याकुल भएका कारण ती भयङ्कर पशुहरू दिसा-पिसाब त्याग्न थाले र मुख बाएर उच्च स्वरमा चिच्याउन थाले।
36तब ती यशस्वी र सुन्दर वायुपुत्र, महाबली पाण्डवले आफ्ना पाखुराको बलको भरमा क्रोधित भई एउटा हात्तीलाई अर्को हात्तीले र एउटा सिंहलाई अर्को सिंहले मार्न थाले। अरू (साना पशु)लाई उनले थप्पडैले मारे। भीमद्वारा यसरी मारिँदै गरेका सिंह, बाघ र चितुवा
37— उच्च स्वरमा चिच्याए र अत्यन्त भयले दिसा-पिसाब त्याग्न थाले। तब ती सुन्दर पाण्डुपुत्र, महाबाहु वीर, आफ्नै शब्दले चारैतिर गुन्जिएको त्यस वनमा प्रवेश गरे। त्यसपछि ती महाबाहु वीरले गन्धमादनका भिरालोमा देखे —
38— अनेक योजनसम्म फैलिएको केराको एउटा मनोहर वन। ती महाशक्तिशाली वीर (त्यो वन) आन्दोलित पार्दै ठूलो वेगले त्यसतर्फ बढे।
39— जसरी कुनै विशाल हात्ती अनेक रूख भाँच्दै हिँड्छ, त्यसै गरी असङ्ख्य केराका बोट, जो एकमाथि अर्को राखिएका अनेक ताडजस्तै अग्ला थिए, उखेल्दै —
40— ती सम्पूर्ण बलवान्मध्ये श्रेष्ठ भीमले तिनलाई चारैतिर फ्याँके; ती महाबली वीर सिंहझैँ गर्वित भई उच्च स्वरमा गर्जे।
41त्यसपछि उनको सामना असङ्ख्य विशाल प्राणीसँग भयो — मृग, वानर, सिंह, अर्ना तथा जलचर जीवसँग पनि।
42यी (पशु)का गर्जनले तथा भीमका हुङ्कारले टाढाका वनमा बस्ने वन्य पशु पनि आत्तिए।
43पशुपक्षीको यो कोलाहल सुनेर हजारौँ जलपक्षी अकस्मात् आकाशमा उडे। तब ती भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ (भीम) त्यही दिशामा गए। त्यहाँ उनले एउटा विशाल र रमणीय सरोवर देखे।
44त्यो अथाह सरोवर आफ्ना किनारमा उभिएका सुनौला केराका बोटले बतासिइरहेको थियो, जसलाई मन्द समीरले बिस्तारै हल्लाइरहेको थियो।
45असङ्ख्य कमल र कुमुदले सुशोभित त्यस सरोवरको पानीमा ओर्लेर ती महाबली वीर मदमत्त गजराजझैँ त्यहाँ प्रसन्नतापूर्वक क्रीडा गर्न थाले।
46त्यहाँ दीर्घ समयसम्म क्रीडा गरेपछि ती अपरिमित तेजस्वी वीर रूखले भरिएको त्यस वनमा चाँडै प्रवेश गर्न उठे।
47तब पाण्डव (भीम)ले आफ्नो पूरा शक्तिले उच्च घोष गर्ने आफ्नो शङ्ख फुके। पाखुरामा पाखुरा ठोकेर महाबली भीमले सम्पूर्ण दिशा गुन्जाए।
48शङ्खको ध्वनिले, भीमसेनका हुङ्कारले तथा पाखुरा ठोक्दा निस्केका शब्दले भरिएर पर्वतका गुफाहरू मानौँ गर्जन थाले।
49वज्रको गडगडाहटजस्तै पाखुराको त्यो उच्च ठोकाइको ध्वनि सुनेर गुफामा सुतेका सिंहहरू (ब्युँझे र) महान् गर्जन गर्न थाले।
50हे भरतवंशी, सिंहहरूको त्यो गर्जनले भयभीत भई हात्तीहरू पनि भयङ्कर चिच्याउन थाले, जसले सम्पूर्ण पर्वत गुन्जियो।
51यी उच्च शब्द सुनेर र भीमसेन आफ्नै भाइ हुन् भन्ने थाहा पाएर वानरराज हनुमान् —
52— भीमको कल्याण गर्ने तथा उनको रक्षा गर्ने इच्छाले स्वर्गको बाटो छेकेर बसे। यसो सोचेर उनी केराका बोटले सुशोभित त्यस साँघुरो बाटोमा तेर्सो परी पल्टे।
53यस उद्देश्यले कि पाण्डव (भीम) केराको वनमा प्रवेश गरेर कुनै शाप वा पराजय नपाऊन्, विशालकाय हनुमान् त्यहाँ यसरी पल्टे मानौँ निद्राले अभिभूत छन्।
54उनी हाई काढ्न थाले र आफ्नो लामो पुच्छर, जो इन्द्रध्वजजस्तै देखिन्थ्यो, बजार्न थाले; अनि उनी वज्रजस्तै गर्जे।
55चारैतिर त्यो पर्वत आफ्ना गुफाका मुखबाट प्रतिध्वनित भयो। ती शब्द गाईको कराइजस्तै थिए।
56पुच्छर बजार्दा उत्पन्न ती शब्दले हल्लिएर त्यो पर्वत आफ्ना शिखरसहित डगमगायो र चारैतिरबाट भत्केर खस्न थाल्यो।
57मदमत्त हात्तीको चिच्याहटलाई पनि दबाउँदै, उनको पुच्छर बजार्ने शब्द पर्वतका सम्पूर्ण भिरालोमा फैलियो।
58यो शब्द सुनेर भीमको शरीरका रौँ ठाडा भए। उनी यी शब्दको स्रोत खोज्न त्यस केराको वनमा घुम्न थाले।
59ती महाबाहु वीरले केराको वनमा एउटा अग्लो ढुङ्गे चट्टानमा पल्टिरहेका ती वानरराजलाई देखे।
60विद्युत्को चमकझैँ उनीतिर हेर्न कठिन थियो; उनी ताम्रवर्णका थिए; उनी बिजुलीजस्तै द्रुतगामी थिए।
61उनको घाँटी छोटो र मासुले भरिएको थियो, जो काँधमा अडिएको थियो; काँधको पुष्टताका कारण उनको कम्मर पातलो देखिन्थ्यो।
62लामा रौँले ढाकिएको र टुप्पोमा केही बाङ्गिएको उनको पुच्छर ध्वजाझैँ माथि उठेको थियो।
63उनले (भीमले) हनुमान्को शिर देखे, जो साना ओठ, ताम्रवर्ण मुख, लामो जिब्रो, राता कान, चञ्चल आँखा तथा किनारमा धारिला, बाहिर देखिने सेता दाँतले युक्त थियो।
64उनको शिर चम्किएको चन्द्रमाजस्तै थियो, जसमा छरिएका केश अशोक-पुष्पको थुप्रोजस्तै देखिन्थे। ती महातेजस्वी सुनौला ताडका रूखबीच पल्टिरहेका थिए।
65— आफ्नो तेजस्वी शरीरले उनी प्रज्वलित अग्निजस्तै देखिन्थे। ती शत्रुदमन मदले राता भएका आफ्ना आँखाले यताउता हेरिरहेका थिए।
66बुद्धिमान् भीमले दोस्रो हिमालयझैँ ती विशाल र महाबली वानरराजलाई स्वर्गको बाटो छेकेर पल्टिरहेको देखे। त्यस महान् वनमा उनलाई एक्लै देखेर ती निर्भीक, महाबाहु र महाबली भीम चाँडै उनको छेउमा आए र सिंहझैँ उच्च गर्जन गरे। उनको त्यो गर्जनले पशु र पक्षी भयभीत भए।
67महाबली हनुमान्ले आफ्ना आँखा आधा मात्र खोले र मदले राता भएका आँखाले उनीतिर पूर्ण उपेक्षाका साथ हेरे। अनि मुस्कुराउँदै उनले उनलाई सम्बोधन गरेर यसरी भने।
68हनुमान्ले भने — म रोगी छु, तैपनि तिमीले मलाई किन ब्युँझायौ? म सुखपूर्वक सुतिरहेको थिएँ। तिमीसँग विवेक छ, त्यसैले तिमीले सम्पूर्ण प्राणीमाथि अवश्य नै दया गर्नुपर्छ।
69पशुयोनिमा जन्म लिएका कारण हामी धर्म के हो भन्ने जान्दैनौँ। तर विवेकयुक्त मानिसहरूले सम्पूर्ण प्राणीमाथि दया गर्छन्।
70अनि तिमीजस्ता श्रीमान् पुरुषले यस्ता कार्य किन गर्छन्, जो शरीर, वाणी र हृदय — तीनैका लागि समान रूपले हानिकारक छन् र धर्मका पनि विनाशक छन्?
71तिमी धर्म के हो भन्ने जान्दैनौ। तिमीले विद्वान्हरूसँग सल्लाह लिएका छैनौ। तिमीमा बुद्धि थोरै छ, त्यसैले बालकपनका कारण तिमी तल्ला पशुहरूको संहार गर्छौ।
72मलाई भन, तिमी को हौ? मानिस र मानवताविहीन यस वनमा तिमी किन आएका हौ?
73हे नरश्रेष्ठ, यो पनि भन कि आज तिमी कहाँ जाने विचार राख्छौ। यसभन्दा अगाडि जान असम्भव छ; त्यो अगाडिको पर्वत अगम्य छ।
74हे वीर, तपस्यामा सिद्धिबाहेक त्यस स्थानमा जाने अरू कुनै उपाय छैन। यो देवताहरूका लोकको बाटो हो। मानिसका लागि यो सदा नै अगम्य छ।
75हे वीर, हे प्रभु, म दयावश तिमीलाई यो प्रार्थना गर्छु कि रोकिऊ। मेरा वचन सुन। यस स्थानभन्दा अगाडि तिमी जान सक्दैनौ। त्यसैले रोकिऊ।
76हे नरश्रेष्ठ, आज यहाँ सबै प्रकारले तिम्रो स्वागत छ। यदि तिमीले मेरा वचन मान्छौ भने अमृतजस्तै मीठा फलमूल सेवन गर्दै यहीँ विश्राम गर। व्यर्थै नमारिऊ।