किर्मीर-वध पर्व — विदुर के वचन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 11
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्। रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत् समागमः॥
2विदुर उवाच शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानुषकर्मणः। श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः॥
3इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः। जग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद् वनम्॥
4रात्रौ निशीथे त्वाभीले गतेऽर्धसमये नृप। प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां घोरकर्मणाम्॥ तद् वनं तापसा नित्यं गोपाश्च वनचारिणः। दूरात् परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात् किल॥
5तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारत। दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यपद्यत॥
6बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथाऽऽस्यं च भयानकम् स्थितमावृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः॥
7स्पष्टाष्टदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम्। सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम्॥
8सृजन्तं राक्षसी मायां महानादनिनादितम्। मुञ्चन्तं विपुलान् नादान् सतोयमिव तोयदम्॥
9तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिण: सर्वतोदिशम्। विमुक्तनादाः सम्पेतुः स्थलजा जलजैः सह॥
10सम्प्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्भसमाकुलम्। तद् वनं तस्य नादेन सम्प्रस्थितमिवाभवत्॥
11तस्योरूवाताभिहतास्ताम्रपल्लवबाहवः। विदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्ति पादपान्॥
12तस्मिन् क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः। रजसा संवृतं तेन नष्टज्योतिरभून्नभः॥
13पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुः। पञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकावेश इवातुलः॥
14स दृष्ट्वा पाण्डवान् दूरात् कृष्णाजिनसमावृतान् आवृणोत् तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः ॥
15तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना। अदृष्टपूर्वं संत्रासान्यमीलयत लोचने॥
16दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा। पञ्चपर्वतमप्यस्था नदीवाकुलतां गता॥
17मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः। इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम्॥
18अथ तां राक्षसी मायामुत्थितां घोरदर्शनाम्। रक्षोनैर्विविधैर्मन्त्रैर्बोम्यः सम्यक्प्रयोजितैः॥ पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान्। स नष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः॥ काममूर्तिधरः क्रूरः कालकल्पो व्यदृश्यत। तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः॥
19को भवान् कस्य वा किं ते क्रियता कार्यमुच्यताम्। प्रत्युवाचाथ तद् रक्षोधर्मराज युधिष्ठिरम्॥
20अहं बकस्य वै भ्राता किसर इति विश्रुतः। वनेऽस्मिन् काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः॥
21युधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन्। के यूयमभिसम्प्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम्। युधि निर्जित्य वः सर्वान् भक्षयिष्ये गतज्वरः॥
22वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः। आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत॥
23युधिष्ठिर उवाच पाण्डवोधर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः। सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः॥ हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततः। वनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम्॥
24विदुर उवाच किर्मीरस्तवब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं मम। उपपादितमोह चिरकालान्मनोगतम्॥ भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधः। चराम पृथिवीं कृत्स्नां नैनं चासादयाम्यहम्॥
25सोऽयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काक्षितश्चिरम् अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः॥ वैत्रकीयवने राजन् ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा। विद्याबलमुपाश्रित्य न ह्यस्त्यस्यौरसं बलम्॥
26हिडिम्बश्च सखा मह्यं दयितो वनगोचरः। हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा॥
27सोऽयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम्। प्रचारसमयेऽस्माकमर्धरात्रे स्थिते स मे॥
28अद्यास्य यातयिष्यामि तद् वैरं चिरसम्भृतम्। तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा॥
29अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च। शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्वा राक्षसकण्टकम्॥
30यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै। अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर॥
31एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम्। सम्भक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम्॥
32एवमुक्तस्तुधर्मात्मा सत्यसंधो युधिष्ठिरः। नैतदस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम्॥
33ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा दुमम्। दशव्याममथोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत् तदा॥
34चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम्। निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयोऽर्जुनः॥
35निवार्य भीमो जिष्णुं तं तद् रक्षो मेघनि:स्वनम्। अभिद्रुत्याब्रवीद् वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत॥
36इत्युक्त्वैनमतिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवः। निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टौष्ठपुटो बली॥ तमभ्यधावद् वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा। यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूर्धनि॥ पातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव। असम्भ्रान्तं तु तद् रक्षः समरे प्रत्यदृश्यत॥
37चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनिं ज्वलितामिव। तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां वरः॥ पदा सव्येन चिक्षेप तद् रक्षः पुनराव्रजत्। किर्मीरश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम्॥ दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समरे प्रत्यधावत। तद् वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्॥ वालिसुग्रीवयोर्धात्रोर्यथा स्त्रीकाक्षिणोः पुरा।
38शीर्षयोः पतिता वृक्षा बिभिदु:कधा तयोः॥ यथैवौत्पलपत्राणि मत्तयोर्द्विपयोस्तथा।
39मुञ्जवज्जर्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाः॥ चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने। तद् वृक्षयुद्धमभवन्मुहूर्तं भरतर्षभ। राक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च॥
40ततः शिलां समुक्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः। प्राहिणोद् राक्षसः क्रुद्धो भीमश्च न चचाल ह॥
41तं शिलाताडनजडं पर्यधावत राक्षसः। बाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिव भास्करम्॥
42तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम्। उभावपि चकाशेते प्रवृद्धौ वृषभाविव॥
43तयोरासीत् सुतुमुलः सम्प्रहारः सुदारुणः। नखदंष्ट्रायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः॥
44दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः। कृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः॥
45अभिपद्य च बाहुभ्यां प्रत्यगृहणादमर्षितः। मातङ्गमिव मातङ्गः प्रभिन्नकरटामुखम्॥ स चाप्येनं ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान्। तमाक्षिपद् भीमसेनो बलेन बलिनां वरः॥
46तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा। शब्दः समभवद् घोरो वेणुस्फोटसमो युधि॥ अथैनमाक्षिप्य बलाद् गृह्य मध्ये वृकोदरः। धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव दुमम्॥
47स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे। व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम्॥
48तत एनं परिश्रान्तमुपलक्ष्य वृकोदरः। योक्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा॥
49विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीस्वनं बली। भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्॥
50तं विषीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः। प्रगृह्य तरसा दो• पशुमारममारयत्॥
51आक्रम्य च कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम्। पीडयामास पाणिभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः॥
52अथ जर्जरसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्वणम्। भूतले भ्रामयामास वाक्यं चेदमुवाच ह॥
53हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमश्रुप्रमार्जनम्। करिष्यसि गतश्चापि यमस्य सदनं प्रति॥
54स्तं राक्षसं क्रोधपरीतचेताः। मुद्घान्तचित्तं व्यसुमुत्ससज॥
55तस्मिन् हते तोयदतुल्यरूपे कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः। भीमं प्रशरयाथ गुणैरनेकैहृष्टास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः॥
56विदुर उवाच एवं विनिहतः संख्ये किर्मीरो मनुजाधिप। भीमेन वचनात् तस्यधर्मराजस्य कौरव॥
57ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तदपराजितः। द्रौपद्या सहधर्मज्ञो वसतिं तामुवास ह॥
58समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाः। प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशशंसुर्वृकोदरम्॥
59भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः। विविशुस्ते वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम्॥
60स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः। वने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः॥
61तत्राश्रौषमहं चैतत् कर्म भीमस्य भारत। ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन् समागताः॥
62वैशम्पायन उवाच एवं विनिहतं संख्ये किर्मीरं रक्षसां वरम्। श्रुत्वाध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत् तदा॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said: O Khattva, I desire to hear (the account) of the destruction of Kirmira. Tell me how the encounter between Bhimasena and the Rakshasa (Kirmira) took place.
2Vidura said: Hear that feat of Bhimasena of superhuman deeds. I have heard of it in my conversation with them.
3O king of kings, having been defeated at dice, the Pandavas departed from this place. Travelling for three days and three nights, they arrived at a forest, called Kamyaka.
4O king, after the dreadful hours of midnight were passed and when all nature fell asleep, then man-eating Rakshasass of fearful deeds began to wander. (Therefore) the ascetics, the cowherds and other rangers of forest used to shun that forest for the fear of the cannibals.
5O descendant of Bharata, as they (the Pandavas) were entering that forest, a fearful Rakshasas with flaming eyes stood before them with a lighted brand and obstructed their path.
6With out-stretched arms and terrible face he stood obstructing the way on which those perpetuators of the Kuru race (the Pandavas) were proceeding.
7With his eight teeth stretching out, with his copper-coloured eyes, with the hair of his head blazing and standing erect, he looked like a mass of clouds, mingled with the rays of the sun, charged with lightning and adorned with a flock of cranes (flying underneath those clouds).
8Uttering fearful yells and roaring like clouds charged with rain, he spread the Rakshasas illusion.
9Being terrified by his yells, birds along with other creatures that live on land or in water utterring cries of fear dropped down in all directions.
10In consequence of the deers, the leopards and the buffaloes and the bears flying in all directions, it appeared as if the forest itself was in motion.
11Blown by the wind raised by his thighs, creepers growing at a great distance from that place seemed to embrace in alarm the tree of coppery leaves.
12At that time a violent wind began to blow and the sky became darkened with the dust that covered it.
13As grief is the greatest enemy of the objects of the five senses, so that unknown foe appeared to the five Pandavas.
14Seeing from a distance the Pandavas clad in black deer skin, he obstructed their path through the forest like the Mainaka mountain.
15At the sight of that fearful creature rever seen by her before, the lotus-eyed Krishna (Draupadi), being much terrified, closed her eyes.
16She whose hair was dishevelled by the hand of Dushashana stood in the midst of the Pandavas like an agitated river amid five hills.
17Seeing her overwhelmed with fear, the five Pandavas supported her, as the (five) senses influenced by desire are supported by the worldly objects.
18(Thereupon) the greatly powerful Dhaumya destroyed in the presence of the sons of Pandu, the fearful Rakshasas illusion by applying various Mantras calculated to destroy the Rakshasass. Seeing his illusion destroyed, that Rakshasas of crooked ways, who was capable of assuming any form at will, expanded his eyes in anger and he appeared like Death himself. Then the greatly intelligent Yudhishthira thus spoke to him.
19“Who and whose are you? Say what we shall do. “That Rakshasas thus replied to Dharmaraja Yudhishthira.
20I am the brother of Baka and I am known by the name of Kirmira. I live in this uninhabited Kamyaka forest in comfort and ease.
21Defeating men in battle I always eat them. Who are you that have come before me as my food? Defeating you all in battle, I shall eat you in comfort.
22Vaishampayana said : O descendant of Bharata, having heard the words of that wretch, Yudhishthira told him his name and lineage.
23Yudhishthira said : I am the son of Pandu, Dharmaraja (Yudhishthira); you may have heard of me. Deprived of my kingdom, I with my brothers, Bhima, Arjuna and others have come in my wanderings to this fearful forest which is your dominion. I desire to pass the period of my exile here.
24Vidura said: Kirmira replied, “By good luck, Fate has accomplished today my long cherished desire. With weapons upraised, I have been continually wandering over the earth with the object of killing Bhima. But I did not find him.
25By good luck that slayer of my brother (Baka) whom I have been seeking so long has come before me. O king, it is he who, in the disguise of a Brahmana, killed my beloved brother Baka in the Vetrakeja forest. Through his knowledge of skill only. He has no strength of arms.
26My friend Hidimba, who lived in the forest. Was forinerly killed by this wretch; and he then took possession of his sister.
27That fool has now come to my this deep forest. At a time when the night is half-spent and when we wander about.
28I shall today kill him; and (I shall now) wreak my vengeance on my old enemy. I shall gratify (the manes) of Baka with plentiful blood of his (body).
29I shall today be freed from my debts which I owe to my friend and brother. I shall obtain great peace by killing today this enemy of the Rakshasas.
30If Bhima was formerly allowed to escape from the hands of Baka. O Yudhishthira, I shall today devour him in your presence.
31Killing this huge bodied Vrikodara (Bhima) today. I shall eat him up and digest him as Agasta did the great Asura (Vatapi).
32Having been thus addressed, the virtuousminded and stead-fast in his pledges, Yudhishthira, saying “It cannot be," rebuked the Rakshasas in anger.
33Thereupon the mighty armed Bhima soon tore up a tree. Of the length of ten Vyamas and stripped it of its leaves.
34Within a twinkle of an eye the ever victorious Arjuna stringed the Gandiva (bow) of the force of the thunder.
35Making Vishnu (Arjuna) desist, Bhima said to that Rakshasas in a voice as that of the roaring louds “Stay, Stay."
36Saying this, the Pandava Bhima tightened the cloth round his waist in anger. Rubbing his palms and biting his nether lips, the heroic Bhima, armed with the tree, rushed towards him. As Maghavata (Indra) hurls his thunderbolt, so he (Bhima) made it (the tree), which was like the mace of Yama, descend with force on his (Kirmira's) head. The Rakshasas was seen to stand in the battle unmoved.
37He hurled his lighted brand (at Bhima) which was as flaming as the lightning. But that foremost of all warriors (Bhima) turned it off with his left foot and it then went back towards Rakshasas. Kirmira also, suddenly tearing up a tree, himself angrily rushed to fight with the Pandava (Bhima) like mace bearing Yama. That battle, so destructive to the trees, looked like that of the old one which was fought for the sake of a woman between Bali and Sugriva.
38The trees, struck at the heads (of the two combatants), were broken into minute pieces, like lotus-stalks thrown on the temples of mad elephants.
39In that great forest innumerable trees, crushed like reeds, lay scattered like rags. O best of the Bharata race, that fight with trees between that foremost of Rakshasass (Kirmira) and that best of men (Bhima) lasted but for a moment.
40Thereupon the angry Rakshasas hurled a stone at Bhima standing in the fight, but Bhima did not waver.
41Thereupon as Rahu goes to devour the sun, shadowing his rays with out-stretched arms, so did the Rakshasas rush upon Bhima who had remained firm under the blow that was inflicted by the (Rakshasass) with the stone.
42Grappling and dragging each other in various ways, they appeared like two infuriated bulls struggling with each other.
43Or like two mighty tigers armed with teeth and claws. The fight between them was fierce and hard.
44Vrikodara (Bhima), being proud of his strength of arms and conscious of Krishna's (Draupadi's) looking at him and remembering their disgrace at the hand of Duryodhana, began to swell in vigour.
45Inflamed with wrath, Bhima seized the Rakshasas by his arms as one elephant in rut seizes another. The mighty Rakshasas also in his turn seized his adversary, but that foremost of all warriors Bhimasena threw the cannibal down with violence.
46The sounds that rose from those mighty combatants pressing each others hands were fearful. They resembled the sounds of splittering bamboo's. Hurling the Rakshasas down. Vrikodar seized him forcibly by the waist and he then began to shake him, as trees are shaken by the wind.
47Having been thus seized by the mighty Bhima, he became weakened in the fight with that strong man. But thus being shaken he still pressed the Pandava (Bhima) with all his strength.
48Finding him (the Rakshasas) fatigued, Vrikodara (Bhima) twined his own arm round the body of the enemy, as one binds a beast with a cord.
49The monster then roared fearfully like a trumpet out of order. But the hero (Bhima) whirled him for a long time, till he became insensible.
50Finding the Rakshasas exhausted the son of Pandu, (Bhima) took him up on his arms without loss of time and he then killed him like a beast.
51Placing his knees on the breast of that wretch of Rakshasass and seizing his throat, Vrikodara (Bhima) began to press his neck.
52Then dragging along on the earth the bruised body of the Rakshasas whose eye-lids were about to close, Bhima spoke thus.
53“O sinful wretch, you will no more have to wine away the tears of Hidimba and Baka, for you too are going to the abode of Yama.”
54Having said this and seeing the Rakshasas destitute of clothes and ornaments and insensible, that foremost of men, his heart filled with wrath left him dead.
55When that cloud-coloured Rakshasas was killed, the son of the great king (Pandu i.e. Yudhishthira) praised Bhima for his many qualities. And then placing Krishna (Draupadi) in their front, they set out for the forest of Daitya.
56O ruler of men, O descendant of Kuru, it was thus that Kirmira was killed by Bhima at the command of Dharmaraja (Yudhishthira).
57Having made the forest free from its pest, the invincible and virtuous man (Yudhishthira) lived with Draupadi there in their abode.
58Comforting Draupadi, those foremost of heroes of the Bharata race with glad hearts praised Vrikodara cheerfully.
59After the Rakshasas had been killed by the strength of arms of Bhima, the heroes. (the Pandavas) entered that peaceful forest (now) being free from its pest.
60Passing through that great forest, I saw the body of the wicked and fearful Rakshasas lying killed by Bhima's prowess.
61O descendant of Bharata, I heard there (in the forest) of this great deed of Bhima from the Brahmanas who had assembled there (round the Pandavas).
62Vaishampayana said : Having thus heard of the account of the destruction of that foremost of Rakshasas, Kirinira, the king (Dhritarashtra) sighed in sorrow and became absorbed in thought.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे क्षत्ता, मैं किर्मीर के वध का (वृत्तान्त) सुनना चाहता हूँ। मुझे बताओ कि भीमसेन और उस राक्षस (किर्मीर) का संग्राम किस प्रकार हुआ।
2विदुर ने कहा — अलौकिक कर्म करने वाले भीमसेन का वह पराक्रम सुनिए। मैंने उनसे हुई बातचीत में इसका वृत्तान्त सुना है।
3हे राजाधिराज, द्यूत में पराजित होकर पाण्डव यहाँ से चले गए। तीन दिन और तीन रात यात्रा करके वे काम्यक नामक वन में पहुँचे।
4हे राजन्, जब अर्धरात्रि की भयंकर वेला बीत चुकी थी और समस्त प्रकृति निद्रा में मग्न थी, तब भयंकर कर्म करने वाले नरभक्षी राक्षस विचरण करने लगते थे। (इसीलिए) तपस्वी, गोपाल तथा वन में विचरने वाले अन्य लोग उन नरभक्षियों के भय से उस वन को छोड़ देते थे।
5हे भरतवंशी, जब वे (पाण्डव) उस वन में प्रवेश कर रहे थे, तब जलती हुई मशाल लिए ज्वालामय नेत्रों वाला एक भयंकर राक्षस उनके सामने खड़ा होकर उनका मार्ग रोकने लगा।
6फैली हुई भुजाओं और विकराल मुख के साथ वह उस मार्ग को रोककर खड़ा हो गया जिस पर कुरुवंश के वे प्रवर्धक (पाण्डव) आगे बढ़ रहे थे।
7बाहर निकले हुए आठ दाँतों से, ताम्रवर्ण नेत्रों से तथा प्रज्वलित और खड़े हुए शिरोकेशों से युक्त वह ऐसा प्रतीत होता था मानो सूर्य की किरणों से मिश्रित, विद्युत् से युक्त और (नीचे उड़ते हुए) बगुलों की पंक्ति से सुशोभित मेघों का समूह हो।
8भयंकर चीत्कार करता हुआ और वर्षा से भरे मेघों के समान गरजता हुआ उसने राक्षसी माया फैला दी।
9उसकी गर्जना से भयभीत होकर पक्षी तथा थल और जल में रहने वाले अन्य प्राणी भय से चिल्लाते हुए सब दिशाओं में गिर पड़े।
10मृगों, चीतों, महिषों और भालुओं के सब दिशाओं में भागने से ऐसा प्रतीत होता था मानो वह वन स्वयं चल रहा हो।
11उसकी जाँघों से उठी हुई वायु से आहत होकर उस स्थान से बहुत दूर उगी हुई लताएँ भयवश ताम्रवर्ण पत्तों वाले वृक्ष का आलिंगन करती-सी जान पड़ीं।
12उस समय प्रचण्ड वायु चलने लगी और आकाश उसे आच्छादित करने वाली धूल से अन्धकारमय हो गया।
13जैसे शोक पाँचों इन्द्रियों के विषयों का सबसे बड़ा शत्रु है, वैसे ही वह अपरिचित शत्रु उन पाँचों पाण्डवों के समक्ष प्रकट हुआ।
14काले मृगचर्म धारण किए हुए पाण्डवों को दूर से देखकर उसने मैनाक पर्वत के समान वन में उनका मार्ग रोक लिया।
15पहले कभी न देखे गए उस भयंकर प्राणी को देखकर कमलनयना कृष्णा (द्रौपदी) अत्यन्त भयभीत होकर अपने नेत्र मूँद लिए।
16दुःशासन के हाथ से जिसके केश बिखेर दिए गए थे, वह पाँच पर्वतों के बीच एक विक्षुब्ध नदी के समान पाण्डवों के मध्य खड़ी थी।
17उन्हें भय से अभिभूत देखकर पाँचों पाण्डवों ने उन्हें सँभाला, जैसे कामना से प्रभावित (पाँचों) इन्द्रियाँ सांसारिक विषयों के द्वारा सँभाली जाती हैं।
18(तत्पश्चात्) महातेजस्वी धौम्य ने पाण्डुपुत्रों के समक्ष राक्षसों का नाश करने वाले अनेक मन्त्रों का प्रयोग करके उस भयंकर राक्षसी माया को नष्ट कर दिया। अपनी माया नष्ट हुई देखकर इच्छानुसार कोई भी रूप धारण करने में समर्थ वह कुटिल राक्षस क्रोध से नेत्र फैलाकर साक्षात् मृत्यु के समान प्रतीत होने लगा। तब महाबुद्धिमान् युधिष्ठिर ने उससे इस प्रकार कहा।
19"तुम कौन हो और किसके हो? बताओ, हम क्या करें?" उस राक्षस ने धर्मराज युधिष्ठिर को इस प्रकार उत्तर दिया।
20मैं बक का भाई हूँ और किर्मीर नाम से जाना जाता हूँ। मैं इस निर्जन काम्यक वन में सुख और आराम से रहता हूँ।
21युद्ध में मनुष्यों को पराजित करके मैं सदा उन्हें खा जाता हूँ। तुम कौन हो जो मेरे भोजन के रूप में मेरे सामने आ गए हो? युद्ध में तुम सबको पराजित करके मैं तुम्हें सुखपूर्वक खाऊँगा।
22वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी, उस अधम के वचन सुनकर युधिष्ठिर ने उसे अपना नाम और वंश बताया।
23युधिष्ठिर ने कहा — मैं पाण्डु का पुत्र धर्मराज (युधिष्ठिर) हूँ; तुमने मेरे विषय में सुना होगा। अपने राज्य से वंचित होकर मैं अपने भाइयों भीम, अर्जुन आदि के साथ भटकते हुए इस भयंकर वन में आया हूँ, जो तुम्हारा अधिकारक्षेत्र है। मैं अपने वनवास का काल यहीं व्यतीत करना चाहता हूँ।
24विदुर ने कहा — किर्मीर ने उत्तर दिया, "सौभाग्य से आज दैव ने मेरी चिरसंचित कामना पूर्ण कर दी। शस्त्र उठाए हुए मैं भीम के वध के उद्देश्य से निरन्तर पृथ्वी पर भटकता रहा। किन्तु वह मुझे नहीं मिला।
25सौभाग्य से मेरे भाई (बक) का वह हन्ता, जिसे मैं इतने काल से खोज रहा था, आज स्वयं मेरे सामने आ गया है। हे राजन्, यही वह है जिसने ब्राह्मण का वेश धारण करके वेत्रकीय वन में मेरे प्रिय भाई बक का वध किया था। वह केवल अपनी कुशलता के ज्ञान से ही ऐसा कर सका। उसमें भुजाओं का बल नहीं है।
26वन में रहने वाले मेरे मित्र हिडिम्ब का भी पहले इसी अधम ने वध किया था; और तब उसने उसकी बहन को अपने अधिकार में कर लिया।
27वह मूर्ख अब मेरे इस गहन वन में आ पहुँचा है — ऐसे समय में जब आधी रात बीत चुकी है और जब हम विचरण करते हैं।
28मैं आज उसका वध करूँगा; और (अब) अपने पुराने शत्रु से प्रतिशोध लूँगा। मैं उसके (शरीर के) प्रचुर रक्त से बक (के पितरों) को तृप्त करूँगा।
29आज मैं अपने मित्र और भाई के प्रति चुकाए जाने वाले ऋणों से मुक्त हो जाऊँगा। राक्षसों के इस शत्रु का आज वध करके मुझे महान् शान्ति मिलेगी।
30यदि भीम पहले बक के हाथों से बचकर निकल गया था, तो हे युधिष्ठिर, आज मैं तुम्हारे सामने ही उसे निगल जाऊँगा।
31इस विशालकाय वृकोदर (भीम) का आज वध करके मैं उसे वैसे ही खाकर पचा जाऊँगा जैसे अगस्त्य ने उस महान् असुर (वातापि) को पचा लिया था।
32इस प्रकार कहे जाने पर धर्मपरायण और अपनी प्रतिज्ञाओं में अटल युधिष्ठिर ने "ऐसा नहीं हो सकता" कहकर क्रोध में उस राक्षस को फटकारा।
33तत्पश्चात् महाबाहु भीम ने शीघ्र ही दस व्याम लम्बा एक वृक्ष उखाड़ लिया और उसके पत्ते नोच डाले।
34पलक झपकते ही सदा विजयी अर्जुन ने वज्र के समान वेग वाले गाण्डीव (धनुष) पर प्रत्यंचा चढ़ा ली।
35विष्णु (अर्जुन) को रोककर भीम ने गरजते हुए मेघों के समान स्वर में उस राक्षस से कहा — "ठहर, ठहर।"
36यह कहकर पाण्डव भीम ने क्रोध में अपनी कमर का वस्त्र कस लिया। अपनी हथेलियाँ मलते हुए और अपना निचला ओष्ठ चबाते हुए वीर भीम उस वृक्ष से सज्जित होकर उसकी ओर झपटे। जैसे मघवा (इन्द्र) अपना वज्र फेंकते हैं, वैसे ही उन्होंने यम की गदा के समान उस (वृक्ष) को उसके (किर्मीर के) सिर पर वेग से गिराया। किन्तु वह राक्षस युद्ध में अविचल खड़ा दिखाई दिया।
37उसने विद्युत् के समान प्रज्वलित अपनी जलती मशाल (भीम पर) फेंकी। किन्तु उन योद्धाश्रेष्ठ (भीम) ने उसे अपने बाएँ पैर से मोड़ दिया और वह राक्षस की ओर ही लौट गई। किर्मीर ने भी सहसा एक वृक्ष उखाड़कर गदाधारी यम के समान क्रोध में उस पाण्डव (भीम) से लड़ने को झपट पड़ा। वृक्षों का ऐसा विनाश करने वाला वह युद्ध उस प्राचीन युद्ध के समान प्रतीत हुआ जो एक स्त्री के लिए बालि और सुग्रीव के बीच हुआ था।
38दोनों योद्धाओं के सिरों पर पड़े हुए वे वृक्ष ऐसे चूर-चूर हो गए जैसे मतवाले हाथियों के कुम्भस्थल पर फेंके गए कमलनाल।
39उस महावन में असंख्य वृक्ष नरकट के समान कुचले जाकर चीथड़ों की भाँति बिखरे पड़े थे। हे भरतवंशश्रेष्ठ, राक्षसों में श्रेष्ठ उस (किर्मीर) और नरश्रेष्ठ उन (भीम) के बीच वृक्षों से हुआ वह युद्ध केवल एक क्षण ही चला।
40तत्पश्चात् क्रुद्ध राक्षस ने युद्ध में खड़े भीम पर एक शिला फेंकी, किन्तु भीम विचलित नहीं हुए।
41तत्पश्चात् जैसे राहु फैली हुई भुजाओं से सूर्य की किरणों को ढककर उसे ग्रसने जाता है, वैसे ही वह राक्षस उन भीम पर टूट पड़ा, जो (राक्षस द्वारा) शिला से किए गए प्रहार को सहकर भी अडिग बने रहे थे।
42एक-दूसरे को अनेक प्रकार से पकड़ते और घसीटते हुए वे दोनों परस्पर जूझते हुए दो मत्त वृषभों के समान प्रतीत होते थे।
43अथवा दाँतों और नखों से सज्जित दो महाबली व्याघ्रों के समान। उन दोनों के बीच वह युद्ध घोर और दुस्सह था।
44वृकोदर (भीम) अपने भुजबल पर गर्वित थे, कृष्णा (द्रौपदी) उन्हें देख रही हैं इसका उन्हें भान था, और दुर्योधन के हाथों हुए अपमान का स्मरण करके उनका तेज बढ़ने लगा।
45क्रोध से प्रज्वलित होकर भीम ने उस राक्षस को उसकी भुजाओं से वैसे ही पकड़ लिया जैसे एक मदमत्त हाथी दूसरे को पकड़ता है। उस महाबली राक्षस ने भी अपनी बारी में अपने प्रतिद्वन्द्वी को पकड़ा, किन्तु समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ उन भीमसेन ने उस नरभक्षी को वेग से भूमि पर पटक दिया।
46एक-दूसरे के हाथ दबाते हुए उन महाबली योद्धाओं से जो शब्द उठे, वे भयंकर थे। वे फटते हुए बाँसों के शब्द के समान थे। राक्षस को नीचे पटककर वृकोदर ने उसे बलपूर्वक कमर से पकड़ लिया और फिर उसे वैसे ही झकझोरने लगे जैसे वायु से वृक्ष झकझोरे जाते हैं।
47महाबली भीम के द्वारा इस प्रकार पकड़े जाने पर वह उस बलवान् पुरुष के साथ युद्ध में दुर्बल पड़ गया। किन्तु इस प्रकार झकझोरे जाने पर भी उसने अपनी समस्त शक्ति से उस पाण्डव (भीम) को दबाया।
48उसे थका हुआ जानकर वृकोदर (भीम) ने अपनी भुजा शत्रु के शरीर के चारों ओर वैसे ही लपेट दी जैसे कोई रस्सी से किसी पशु को बाँधता है।
49तब वह राक्षस बिगड़े हुए तुरही के समान भयंकर गर्जना करने लगा। किन्तु वीर (भीम) ने उसे दीर्घकाल तक घुमाया, यहाँ तक कि वह अचेत हो गया।
50राक्षस को थका हुआ देखकर पाण्डुपुत्र (भीम) ने विलम्ब किए बिना उसे अपनी भुजाओं पर उठा लिया और फिर उसे पशु के समान मार डाला।
51राक्षसों में उस अधम की छाती पर अपने घुटने रखकर और उसका कण्ठ पकड़कर वृकोदर (भीम) उसकी गर्दन दबाने लगे।
52तत्पश्चात् उस राक्षस के क्षत-विक्षत शरीर को, जिसकी पलकें मुँदने को थीं, पृथ्वी पर घसीटते हुए भीम ने इस प्रकार कहा।
53"हे पापी अधम, अब तुझे हिडिम्ब और बक के आँसू पोंछने की आवश्यकता नहीं रहेगी, क्योंकि तू भी यमलोक को जा रहा है।"
54यह कहकर और उस राक्षस को वस्त्रों तथा आभूषणों से रहित और अचेत देखकर वे नरश्रेष्ठ, जिनका हृदय क्रोध से भरा था, उसे मरा हुआ छोड़कर चले गए।
55जब वह मेघवर्ण राक्षस मारा गया, तब उन महाराज (पाण्डु) के पुत्र (युधिष्ठिर) ने भीम के अनेक गुणों की प्रशंसा की। तत्पश्चात् कृष्णा (द्रौपदी) को आगे करके वे दैत्य वन की ओर चल पड़े।
56हे नरेश्वर, हे कुरुवंशी, इस प्रकार धर्मराज (युधिष्ठिर) की आज्ञा से भीम ने किर्मीर का वध किया।
57वन को उस कण्टक से मुक्त करके वे अजेय और धर्मात्मा पुरुष (युधिष्ठिर) द्रौपदी सहित वहाँ अपने निवास में रहने लगे।
58द्रौपदी को आश्वस्त करते हुए भरतवंश के उन श्रेष्ठ वीरों ने प्रसन्न हृदय से वृकोदर की उल्लासपूर्वक प्रशंसा की।
59भीम के भुजबल से उस राक्षस के मारे जाने पर वे वीर (पाण्डव) उस शान्त वन में प्रविष्ट हुए, जो (अब) अपने कण्टक से मुक्त हो चुका था।
60उस महावन से होकर जाते हुए मैंने उस दुष्ट और भयंकर राक्षस का शरीर देखा, जो भीम के पराक्रम से मारा जाकर वहाँ पड़ा था।
61हे भरतवंशी, वहाँ (उस वन में) मैंने भीम के इस महान् कर्म का वृत्तान्त उन ब्राह्मणों से सुना जो वहाँ (पाण्डवों के चारों ओर) एकत्र हुए थे।
62वैशम्पायन ने कहा — राक्षसों में श्रेष्ठ उस किर्मीर के वध का यह वृत्तान्त सुनकर राजा (धृतराष्ट्र) शोक में लम्बी साँस लेने लगे और चिन्ता में डूब गए।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे क्षत्ता, म किर्मीरको वधको (वृत्तान्त) सुन्न चाहन्छु। मलाई बताऊ कि भीमसेन र त्यस राक्षस (किर्मीर)को सङ्ग्राम कसरी भयो।
2विदुरले भने — अलौकिक कर्म गर्ने भीमसेनको त्यो पराक्रम सुन्नुहोस्। मैले तिनीहरूसँग भएको कुराकानीमा यसको वृत्तान्त सुनेको छु।
3हे राजाधिराज, द्यूतमा पराजित भएर पाण्डवहरू यहाँबाट गए। तीन दिन र तीन रात यात्रा गरेर तिनीहरू काम्यक नामक वनमा पुगे।
4हे राजन्, जब मध्यरातको भयङ्कर बेला बितिसकेको थियो र सम्पूर्ण प्रकृति निद्रामा मग्न थियो, तब भयङ्कर कर्म गर्ने नरभक्षी राक्षसहरू विचरण गर्न थाल्थे। (त्यसैले) तपस्वी, गोठाला तथा वनमा विचरण गर्ने अन्य मानिसहरू ती नरभक्षीहरूको डरले त्यस वनलाई छोड्थे।
5हे भरतवंशी, जब तिनीहरू (पाण्डवहरू) त्यस वनमा प्रवेश गर्दै थिए, तब बलिरहेको राँको लिएको ज्वालामय नेत्र भएको एउटा भयङ्कर राक्षस तिनीहरूको सामु उभिएर तिनीहरूको मार्ग रोक्न थाल्यो।
6फैलिएका भुजा र विकराल मुखसहित ऊ त्यो मार्ग रोकेर उभियो जसमा कुरुवंशका ती प्रवर्धक (पाण्डवहरू) अगाडि बढिरहेका थिए।
7बाहिर निस्केका आठ दाँत, ताम्रवर्ण नेत्र तथा प्रज्वलित र ठडिएका शिरका केशले युक्त ऊ यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ सूर्यका किरणसँग मिसिएको, विद्युत्ले युक्त र (तल उडिरहेका) बकुल्लाहरूको हारले सुशोभित मेघहरूको समूह होस्।
8भयङ्कर चीत्कार गर्दै र वर्षाले भरिएका मेघजस्तै गर्जँदै उसले राक्षसी माया फैलाइदियो।
9उसको गर्जनाले भयभीत भएर पक्षीहरू तथा जमिन र जलमा बस्ने अन्य प्राणीहरू डरले चिच्याउँदै सबै दिशामा खसे।
10मृग, चितुवा, राँगा र भालुहरू सबै दिशामा भागेकाले यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ त्यो वन आफैँ हिँडिरहेको होस्।
11उसका तिघ्राबाट उठेको वायुले आहत भई त्यस स्थानबाट धेरै टाढा उम्रेका लहराहरू डरले ताम्रवर्ण पातहरू भएको रूखलाई अङ्गालो हालेजस्तै देखिए।
12त्यस बेला प्रचण्ड वायु चल्न थाल्यो र आकाश त्यसलाई ढाक्ने धूलोले अन्धकारमय भयो।
13जसरी शोक पाँचै इन्द्रियका विषयहरूको सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो, त्यसरी नै त्यो अपरिचित शत्रु ती पाँचै पाण्डवहरूको सामु प्रकट भयो।
14कालो मृगछाला धारण गरेका पाण्डवहरूलाई टाढैबाट देखेर उसले मैनाक पर्वतझैँ वनमा तिनीहरूको मार्ग रोकिदियो।
15पहिले कहिल्यै नदेखेको त्यस भयङ्कर प्राणीलाई देखेर कमलनयना कृष्णा (द्रौपदी) अत्यन्त भयभीत भई आफ्ना नेत्र चिम्लिन्।
16दुःशासनको हातले जसका केश छरपष्ट पारिएका थिए, उनी पाँच पर्वतको बीचमा एउटा विक्षुब्ध नदीझैँ पाण्डवहरूको माझमा उभिएकी थिइन्।
17उनलाई भयले अभिभूत देखेर पाँचै पाण्डवहरूले उनलाई सम्हाले, जसरी कामनाले प्रभावित (पाँचै) इन्द्रियहरू सांसारिक विषयहरूद्वारा सम्हालिन्छन्।
18(त्यसपछि) महातेजस्वी धौम्यले पाण्डुपुत्रहरूको सामु राक्षसहरूको नाश गर्ने अनेक मन्त्रको प्रयोग गरेर त्यो भयङ्कर राक्षसी माया नष्ट पारिदिए। आफ्नो माया नष्ट भएको देखेर इच्छाअनुसार जुनसुकै रूप धारण गर्न समर्थ त्यो कुटिल राक्षस क्रोधले नेत्र फैलाएर साक्षात् मृत्युजस्तै देखिन थाल्यो। तब महाबुद्धिमान् युधिष्ठिरले उसलाई यसरी भने।
19"तिमी को हौ र कसका हौ? भन, हामीले के गरौँ?" त्यस राक्षसले धर्मराज युधिष्ठिरलाई यसरी उत्तर दियो।
20म बकको भाइ हुँ र किर्मीर नामले चिनिन्छु। म यस निर्जन काम्यक वनमा सुख र आरामले बस्छु।
21युद्धमा मानिसहरूलाई पराजित गरेर म सधैँ तिनीहरूलाई खान्छु। तिमीहरू को हौ जो मेरो भोजनको रूपमा मेरो सामु आइपुगेका छौ? युद्धमा तिमीहरू सबैलाई पराजित गरेर म तिमीहरूलाई सुखपूर्वक खानेछु।
22वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी, त्यस अधमका वचन सुनेर युधिष्ठिरले उसलाई आफ्नो नाम र वंश बताए।
23युधिष्ठिरले भने — म पाण्डुको पुत्र धर्मराज (युधिष्ठिर) हुँ; तिमीले मेरो विषयमा सुनेका हुनुपर्छ। आफ्नो राज्यबाट वञ्चित भई म आफ्ना भाइहरू भीम, अर्जुन आदिसँग भड्किँदै यस भयङ्कर वनमा आएको छु, जो तिम्रो अधिकारक्षेत्र हो। म आफ्नो वनवासको काल यहीँ बिताउन चाहन्छु।
24विदुरले भने — किर्मीरले उत्तर दियो, "सौभाग्यले आज दैवले मेरो चिरसञ्चित कामना पूरा गरिदियो। शस्त्र उठाएर म भीमको वधको उद्देश्यले निरन्तर पृथ्वीमा भड्किरहेँ। तर ऊ मलाई भेटिएन।
25सौभाग्यले मेरो भाइ (बक)को त्यो हत्यारा, जसलाई म यति लामो समयदेखि खोजिरहेको थिएँ, आज आफैँ मेरो सामु आइपुगेको छ। हे राजन्, यही हो त्यो जसले ब्राह्मणको वेश धारण गरेर वेत्रकीय वनमा मेरो प्रिय भाइ बकको वध गरेको थियो। उसले केवल आफ्नो कुशलताको ज्ञानले मात्र त्यसो गर्न सक्यो। उसमा भुजाको बल छैन।
26वनमा बस्ने मेरो मित्र हिडिम्बको पनि पहिले यसै अधमले वध गरेको थियो; र तब उसले उसकी बहिनीलाई आफ्नो अधीनमा पार्यो।
27त्यो मूर्ख अब मेरो यस गहन वनमा आइपुगेको छ — यस्तो बेलामा जब आधा रात बितिसकेको छ र जब हामी विचरण गर्छौं।
28म आज उसको वध गर्नेछु; र (अब) आफ्नो पुरानो शत्रुसँग प्रतिशोध लिनेछु। म उसको (शरीरको) प्रचुर रगतले बक (का पितृहरू)लाई तृप्त पार्नेछु।
29आज म आफ्नो मित्र र भाइप्रति तिर्नुपर्ने ऋणहरूबाट मुक्त हुनेछु। राक्षसहरूका यस शत्रुको आज वध गरेर मलाई महान् शान्ति मिल्नेछ।
30यदि भीम पहिले बकको हातबाट उम्केर गएको थियो भने, हे युधिष्ठिर, आज म तिम्रै सामु उसलाई निल्नेछु।
31यस विशालकाय वृकोदर (भीम)को आज वध गरेर म उसलाई त्यसै गरी खाएर पचाउनेछु जसरी अगस्त्यले त्यस महान् असुर (वातापि)लाई पचाएका थिए।
32यसरी भनिएपछि धर्मपरायण र आफ्ना प्रतिज्ञामा अटल युधिष्ठिरले "त्यसो हुन सक्दैन" भन्दै क्रोधमा त्यस राक्षसलाई हप्काए।
33त्यसपछि महाबाहु भीमले चाँडै नै दश व्याम लामो एउटा रूख उखेले र त्यसका पात उखेलिदिए।
34आँखा झिम्किउन्जेलमै सधैँ विजयी अर्जुनले वज्रजस्तै वेग भएको गाण्डीव (धनुष)मा ताँदो चढाए।
35विष्णु (अर्जुन)लाई रोकेर भीमले गर्जिरहेका मेघजस्तै स्वरमा त्यस राक्षसलाई भने — "पर्ख, पर्ख।"
36यसो भनेर पाण्डव भीमले क्रोधमा आफ्नो कम्मरको वस्त्र कसे। आफ्ना हत्केला मल्दै र आफ्नो तल्लो ओठ चपाउँदै वीर भीम त्यस रूखले सुसज्जित भई उसतिर झम्टिए। जसरी मघवा (इन्द्र)ले आफ्नो वज्र फ्याँक्छन्, त्यसरी नै उनले यमको गदाजस्तै त्यस (रूख)लाई उसको (किर्मीरको) टाउकोमा वेगले खसाले। तर त्यो राक्षस युद्धमा अविचल उभिएको देखियो।
37उसले विद्युत्झैँ प्रज्वलित आफ्नो बलिरहेको राँको (भीममाथि) फ्याँक्यो। तर ती योद्धाश्रेष्ठ (भीम)ले त्यसलाई आफ्नो देब्रे खुट्टाले मोडिदिए र त्यो राक्षसतिरै फर्कियो। किर्मीरले पनि सहसा एउटा रूख उखेलेर गदाधारी यमजस्तै क्रोधमा त्यस पाण्डव (भीम)सँग लड्न झम्टियो। रूखहरूको यस्तो विनाश गर्ने त्यो युद्ध त्यस प्राचीन युद्धजस्तै देखियो जो एउटी स्त्रीका लागि बालि र सुग्रीवबीच भएको थियो।
38दुवै योद्धाका टाउकोमा परेका ती रूखहरू यसरी चूरचूर भए जसरी मातेका हात्तीहरूको कुम्भस्थलमा फ्याँकिएका कमलनाल।
39त्यस महावनमा असङ्ख्य रूख निगालोझैँ कुल्चिएर टालाहरूझैँ छरपष्ट परेका थिए। हे भरतवंशश्रेष्ठ, राक्षसहरूमा श्रेष्ठ त्यस (किर्मीर) र नरश्रेष्ठ ती (भीम)को बीचमा रूखहरूले भएको त्यो युद्ध केवल एक क्षण मात्र चल्यो।
40त्यसपछि क्रुद्ध राक्षसले युद्धमा उभिएका भीममाथि एउटा ढुङ्गा फ्याँक्यो, तर भीम विचलित भएनन्।
41त्यसपछि जसरी राहु फैलिएका भुजाले सूर्यका किरण छेकेर उसलाई ग्रस्न जान्छ, त्यसरी नै त्यो राक्षस ती भीममाथि जाइलाग्यो, जो (राक्षसद्वारा) ढुङ्गाले गरिएको प्रहार सहेर पनि अडिग रहेका थिए।
42एक-अर्कालाई अनेक किसिमले समात्दै र घिसार्दै ती दुवै परस्पर जुधिरहेका दुई मत्त साँढेजस्तै देखिन्थे।
43अथवा दाँत र नङ्ग्राले सुसज्जित दुई महाबली बाघजस्तै। ती दुवैको बीचमा त्यो युद्ध घोर र दुस्सह थियो।
44वृकोदर (भीम) आफ्नो भुजबलमा गर्वित थिए, कृष्णा (द्रौपदी)ले उनलाई हेरिरहेकी छिन् भन्ने उनलाई थाहा थियो, र दुर्योधनका हातबाट भएको अपमानको सम्झना गरेर उनको तेज बढ्न थाल्यो।
45क्रोधले प्रज्वलित भई भीमले त्यस राक्षसलाई उसका भुजाबाट त्यसै गरी समाते जसरी एउटा मदमत्त हात्तीले अर्कोलाई समात्छ। त्यस महाबली राक्षसले पनि आफ्नो पालोमा आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई समात्यो, तर सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ ती भीमसेनले त्यस नरभक्षीलाई वेगले भूमिमा पछारिदिए।
46एक-अर्काका हात थिच्दै ती महाबली योद्धाहरूबाट जुन शब्द उठे, ती भयङ्कर थिए। ती फुटिरहेका बाँसका शब्दजस्तै थिए। राक्षसलाई तल पछारेर वृकोदरले उसलाई बलपूर्वक कम्मरबाट समाते र त्यसपछि उसलाई त्यसै गरी हल्लाउन थाले जसरी वायुले रूखहरू हल्लाइन्छन्।
47महाबली भीमद्वारा यसरी समातिँदा ऊ त्यस बलवान् पुरुषसँगको युद्धमा दुर्बल भयो। तर यसरी हल्लाइँदा पनि उसले आफ्नो सम्पूर्ण शक्तिले त्यस पाण्डव (भीम)लाई थिच्यो।
48उसलाई थाकेको देखेर वृकोदर (भीम)ले आफ्नो भुजा शत्रुको शरीरको वरिपरि त्यसै गरी बेह्रिदिए जसरी कसैले डोरीले कुनै पशुलाई बाँध्छ।
49तब त्यो राक्षस बिग्रेको तुरहीजस्तै भयङ्कर गर्जन गर्न थाल्यो। तर वीर (भीम)ले उसलाई लामो समयसम्म घुमाए, यहाँसम्म कि ऊ अचेत भयो।
50राक्षसलाई थाकेको देखेर पाण्डुपुत्र (भीम)ले ढिलाइ नगरी उसलाई आफ्ना भुजामा उचाले र त्यसपछि उसलाई पशुझैँ मारिदिए।
51राक्षसहरूमा त्यस अधमको छातीमा आफ्ना घुँडा राखेर र उसको घाँटी समातेर वृकोदर (भीम)ले उसको घाँटी थिच्न थाले।
52त्यसपछि त्यस राक्षसको क्षतविक्षत शरीरलाई, जसका परेला चिम्लिन लागेका थिए, पृथ्वीमा घिसार्दै भीमले यसरी भने।
53"हे पापी अधम, अब तँलाई हिडिम्ब र बकका आँसु पुछ्नुपर्ने आवश्यकता रहनेछैन, किनभने तँ पनि यमलोक जाँदै छस्।"
54यसो भनेर र त्यस राक्षसलाई वस्त्र तथा आभूषणविहीन र अचेत देखेर ती नरश्रेष्ठ, जसको हृदय क्रोधले भरिएको थियो, उसलाई मरेको छोडेर गए।
55जब त्यो मेघवर्ण राक्षस मारियो, तब ती महाराज (पाण्डु)का पुत्र (युधिष्ठिर)ले भीमका अनेक गुणको प्रशंसा गरे। त्यसपछि कृष्णा (द्रौपदी)लाई अगाडि राखेर तिनीहरू दैत्य वनतर्फ हिँडे।
56हे नरेश्वर, हे कुरुवंशी, यसरी धर्मराज (युधिष्ठिर)को आज्ञाले भीमले किर्मीरको वध गरे।
57वनलाई त्यस काँडाबाट मुक्त गरेर ती अजेय र धर्मात्मा पुरुष (युधिष्ठिर) द्रौपदीसहित त्यहाँ आफ्नो निवासमा बस्न थाले।
58द्रौपदीलाई आश्वस्त पार्दै भरतवंशका ती श्रेष्ठ वीरहरूले प्रसन्न हृदयले वृकोदरको उल्लासपूर्वक प्रशंसा गरे।
59भीमको भुजबलले त्यस राक्षस मारिएपछि ती वीरहरू (पाण्डवहरू) त्यस शान्त वनमा प्रविष्ट भए, जो (अब) आफ्नो काँडाबाट मुक्त भइसकेको थियो।
60त्यस महावन हुँदै जाँदा मैले त्यस दुष्ट र भयङ्कर राक्षसको शरीर देखेँ, जो भीमको पराक्रमले मारिएर त्यहाँ परेको थियो।
61हे भरतवंशी, त्यहाँ (त्यस वनमा) मैले भीमको यस महान् कर्मको वृत्तान्त ती ब्राह्मणहरूबाट सुनेँ जो त्यहाँ (पाण्डवहरूको वरिपरि) जम्मा भएका थिए।
62वैशम्पायनले भने — राक्षसहरूमा श्रेष्ठ त्यस किर्मीरको वधको यो वृत्तान्त सुनेर राजा (धृतराष्ट्र) शोकमा लामो सास फेर्न थाले र चिन्तामा डुबे।