आरण्यक पर्व — पाण्डवों का चिन्तन
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 1
संस्कृत
1नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्।।
2जनमेजय उवाच एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः। धार्तराष्ट्र: सहामात्यैनिकृत्या द्विजसत्तम॥ श्राविता: परुषा वाचः सृजद्भिर्वैरमुत्तमम्। किमकुर्वत कौरव्य मम पूर्वपितामहाः॥
3कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखमेयुषः। वने विजहिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः॥
4के वै तानन्ववर्तन्त प्राप्तान् व्यसनमुत्तमम्। किमाचाराः किमाहाराः क्व च वासो महात्मनाम्॥
5कथं च द्वादश समा वने तेषां महामुने। व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम्॥
6कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम्। पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी॥ वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत। एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन॥
7श्रोतुमिच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम्। कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे॥
8वैशम्पायन उवाच एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः। धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात्॥
9वर्धमानपुद्वारदभिनिष्क्रम्य पाण्डवाः। उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया॥
10इन्द्रसेनादयश्चैव भृत्याः परि चतुर्दश। रथैरनुययुः शी।ः त्रिय आदाय सर्वशः॥
11गतानेतान् विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः। गर्हयन्तोऽसकृद् भीष्मविदुरद्रोणगौतमान्॥ ऊचुर्विगतसंत्रासाः समागम्य परस्परम्।
12पौरा ऊचुः नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाः॥ यत्र दुर्योधनः पापः सौबलेनाभिपालितः। कर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यमेतच्चिकीर्षति॥
13न तत् कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम्। यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं चिकीर्षति॥
14दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनः। अर्थलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिघृणः॥
15नैयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः। साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः॥
16सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः। श्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्चधर्माचारपरायणाः॥
17वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वानुजग्मुस्ते पाण्डवांस्तान् समेत्य च। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे कौन्तेयान् माद्रिनन्दनान्॥
18क्व गमिष्यथ भद्रं वस्त्यक्तवास्मान् दुःखभागिनः। वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ॥
19अधर्मेण जिताञ्छूवा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः। उद्विग्नाः स्मो भृशं सर्वे नास्मान् हातुमिहार्हथ॥ भक्तानुरक्तान् सुहृदः सदा प्रियहिते रतान्। कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः॥
20श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान् नरर्षभाः। शुभाशुभाधिवासेन संसर्गः कुरुते यथा॥
21वस्त्रमापस्तिलान् भूमिं गन्धो वासयते यथा। पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः॥
22मोहजालस्य योनिर्हि मूढेरेव समागमः। अहन्यहनिधर्मस्य योनिः साधुसमागमः॥
23तस्मात् प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः। सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः॥
24येषां त्रीण्यवदातानि विद्या योनिश्च कर्म च। ते सेव्यास्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी। निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु। पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात्॥
25असतां दर्शनात् स्पर्शात् संजल्पाच्च सहासनात् धर्माचाराः प्रहीयन्ते सिद्ध्यन्ति च न मानवाः॥
26बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्। मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः॥
27अनीचैर्नाप्यविषयैर्नाधर्मिष्ठैर्विशेषतः। ये गुणाः कीर्तिता लोकेधर्मकामार्थसम्भवाः। लोकाचारेषु सम्भूता वेदोक्ताः शिष्टसम्मताः॥ ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः। इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाक्षिणः।।
28युधिष्ठिर उवाच धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः। असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः॥
29तदहं भ्रातृसहितः सर्वान् विज्ञापयामि वः। नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया॥
30भीष्म पितामहो राजा विदुरो जननी च में। सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये॥
31ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः। युष्माभिः सहिताः सर्वे शोकसंतापविह्वलाः॥
32निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताः। स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः॥
33एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम्। कृता तेन तु तुष्टिर्मे सत्कारच भविष्यति॥
34वैशम्पायन उवाच तथानुमन्त्रितास्तेनधर्मराजेन ताः प्रजाः। चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजनिति संहताः॥
35गुणान् पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः। अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान्।॥
36निवृत्तेषु तु पौरेषु स्थानास्थाय पाण्डवाः। आजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम्॥
37ते तं दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः। ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि॥
38उदकेनैव तां रात्रिमूषुस्ते दुःखकर्षिताः। अनुजग्मुश्च तत्रैतान् स्नेहात् केचिद् द्विजातयः॥ साग्नयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः। स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः॥
39तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे। ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्प: समजायत॥
40राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः। आश्वासयन्तो विप्राण्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन्॥
अंग्रेज़ी
1Having saluted the Supreme Deity (Narayana) and the highest of all male beings (Nara) and also the Goddess of Learning (Sarasvati), Let us cry "success!"
2Janamejaya said : O best of Brahmanas, having been deceitfully defeated at dice by the sons of Dhritarashtra with their counsellors and having been provoked by the wicked-minded ones (the Kuru princes), who thus brought about a fearful hostility by addressing them in cruel words, what did the Kurus, my grandsires do?
3How did the sons of Pritha (the Pandavas), equal to Shakra (Indra) in effulgence, thus suddenly robbed of their affluence and overwhelmed with misery, pass their days in the forest?
4Who are the men that followed them, (the Pandavas) that were plunged in great affliction. What was their conduct, what was their food and where did those illustrious ones live?
5O great Rishi, O best of the Brahmanas, how did the twelve years of those heroes, those slayers of foes, pass away in the forest?
6How did that foremost of all women, the royal princess (Draupadi), ever devoted to her husbands, greatly fortunate and truthful, undeserving of suffering misery, endure that painful exile in the forest? O great ascetic, tell me all this in detail.
7O Brahmana, I desire to hear the history of those greatly effulgent heroes narrated by you. I am in great curiosity.
8Vaishampayana said : Having been thus defeated at dice and provoked by the wicked-minded sons of Dhritarashtra with their counsellors, the sons of Pritha (the Pandavas) set out from Hastinapur.
9Coming out through the Vardhamana gate of the city, the Pandavas with Krishna and with their arms went away in a northerly direction.
10Indrasena and others, taking with them their fourteen servants with all their wives, followed them on their swift cars.
11Having learnt that they had gone away, the citizens were overwhelmed with great grief; and having all met together, they began without fear to censure among themselves Bhishma, Drona, Vidura and the son of Gautama (Kripa).
12The citizens said : When the sinful Duryodhana, helped by the son of Subala (Shakuni), (Shakuni), Karna and Dushasana, aspires to this kingdom, our families, our homes, nay we ourselves are all gone.
13When this sinful man with the help of other sinful men aspires to the kingdom, our families, usages, virtue and prosperity are all doomed. How can there be happiness (where these are destroyed)?
14Duryodhana is malicious towards his superiors; he has abandoned all good conduct; he is covetous, vain, mean and by nature cruel.
15Where Duryodhana is the king, there the whole earth is doomed. Let us proceed there where the virtuous Pandavas are going.
16They are self-controlled, high-souled, victorious over foes, endued with modesty and renown and devoted to virtue.
17Vaishampayana said : Having said this, they all went together after the Pandavas. With joined hands, they thus spoke to the sons of Kunti and Madri.
18The citizens said : Be blessed. Where will you go leaving us (behind) who are in great grief? We shall go where you will go.
19We have been greatly distressed in learning that you have been defeated with sinful means by the cruel enemies. You should not forsake us. Who are your devoted and loving friends and who are ever engaged in doing your good and seeking your welfare. We all do not desire to meet destruction by living in the kingdom of a bad king.
20O foremost of men, listen to the merits and demerits, as we indicate, that respectively arise from associating with what is good and what is bad.
21As cloth, water, sesame-seeds and ground are perfumed by their association with flowers, so qualities are derived from association.
22Association with the fools produces delusion, as daily association with the honest and good produces virtue.
23Therefore those who are virtuously inclined should associate with men who are wise, old, honest and pure in conduct and who are ascetics.
24Those whose triple possessions, namely knowledge, birth and acts, are pure, should be waited upon. To associate with them is superior to the study of the Shastras. Without performing any special virtuous act, we shall be able to reap religious merits by associating with the righteous. We shall (assuredly) get sin by serving the sinful (Duryodhana and others).
25The very sight and the touch of the sinful and conversation and association with them, cause diminution of virtue. Men (who act thus) never attain purity of soul.
26Association with the mean and the low inakes one's understanding mean and low; association with the indifferent makes it indifferent and association with the good makes it good.
27All those attributes, which are spoken of in the world as the source of religious merit, worldly prosperity and sensual pleasure, which are highly regarded by men, extolled in the Vedas and approved by the good, exist in you separately and jointly. Desiring our own welfare, we wish to live among men who possess such attributes.
28Yudhishthira said: Blessed are we, since moved by affection and compassion, our subjects, headed by the Brahmanas, credit us with merits we do not possess.
29I with my brothers, would ask all of you to do one thing. For the sake of the love you bear for us; you should not act otherwise.
30Our grandfather Bhishma, the king (Dhritarashtra), Vidura, our mother (Kunti) and our other friends are all in Hastinapur.
31They are overwhelmed with sorrow and afflictions; if you want to please me, uniting all together, (go and) cherish them with care.
32Grieved at my departure, you have come far away. Go back. heart be affectionately directed towards the relatives whom we leave behind as our pledges to you.
33This is the one act on which my heart is set. If you do it, you will give me the greatest satisfaction and pay your best regards.
34Vaishampayana said: Let your Having been thus exhorted by Dharmaraja (Yudhishthira), the subjects raised up all together a fearful wail, exclaiming “Alas, O king!”
35Afflicted and overwhelmed with grief, they unwillingly retraced their steps after asking leave of the Pandavas and remembering the virtues of Pritha's sons.
36At the departure of the citizens, the Pandavas ascended their cars and came to a great banian tree, named Prirnana, on the banks of the Ganges.
37Coming to the banian tree at the close of the day, the heroic Pandavas became purified by touching the water. They then passed the night there.
38Afflicted with grief, they passed that night, living on water only. Some Brahmanas, both those that maintained fire and those that did not, followed the Pandavas there for the love they bore for them. Surrounded by those Brahma-knowing men, the king (Yudhishthira) shone resplendent.
39That terrible evening hours became in a moinent delightful on account of those Brahmana's lighting their fire, chanting the Vedas and holding mutual conversations.
40Those foremost of Brahmanas with their swan-like sweet voices spent the night in comforting that best of Kurus, the king (Yudhishthira). son
हिन्दी
1परम देव (नारायण) को, समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ (नर) को तथा विद्या की देवी (सरस्वती) को नमस्कार करके हम "जय" का उद्घोष करें।
2जनमेजय ने कहा — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, धृतराष्ट्र के पुत्रों तथा उनके मन्त्रियों द्वारा द्यूत में छलपूर्वक पराजित किए जाने पर, और उन दुष्टबुद्धि (कुरुकुमारों) द्वारा, जिन्होंने कठोर वचन कहकर इस प्रकार भयंकर वैर उत्पन्न किया, प्रताड़ित किए जाने पर, मेरे पितामह कुरुओं ने क्या किया?
3तेज में शक्र (इन्द्र) के समान पृथा के पुत्र (पाण्डव), जो इस प्रकार सहसा अपनी सम्पत्ति से वंचित कर दिए गए और दुःख से अभिभूत थे, वन में अपने दिन किस प्रकार व्यतीत करते रहे?
4महान् संकट में पड़े हुए उन (पाण्डवों) के पीछे कौन-कौन से मनुष्य गए? उनका आचरण कैसा था, उनका आहार क्या था और वे यशस्वी पुरुष कहाँ रहे?
5हे महर्षि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उन वीरों के, उन शत्रुनाशकों के बारह वर्ष वन में किस प्रकार बीते?
6समस्त स्त्रियों में श्रेष्ठ वह राजकुमारी (द्रौपदी), जो सदा अपने पतियों के प्रति अनुरक्त, परम भाग्यशालिनी और सत्यवादिनी थी तथा दुःख भोगने के योग्य नहीं थी, उस कष्टप्रद वनवास को कैसे सह सकी? हे महातपस्वी, यह सब मुझे विस्तार से कहिए।
7हे ब्राह्मण, मैं उन महातेजस्वी वीरों का चरित आपके मुख से सुनना चाहता हूँ। मेरे मन में महान् कौतूहल है।
8वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार द्यूत में पराजित होकर तथा धृतराष्ट्र के दुष्टबुद्धि पुत्रों और उनके मन्त्रियों द्वारा प्रताड़ित होकर पृथा के पुत्र (पाण्डव) हस्तिनापुर से प्रस्थान कर गए।
9नगर के वर्धमान द्वार से निकलकर पाण्डव, कृष्णा (द्रौपदी) के साथ और अपने अस्त्र-शस्त्र लिए हुए, उत्तर दिशा की ओर चले गए।
10इन्द्रसेन आदि अपने चौदह सेवकों को उनकी स्त्रियों सहित साथ लेकर द्रुतगामी रथों पर उनके पीछे चले।
11उनके चले जाने का समाचार पाकर नागरिक महान् शोक से अभिभूत हो गए; और सब एकत्र होकर निर्भय होकर आपस में भीष्म, द्रोण, विदुर तथा गौतम के पुत्र (कृप) की निन्दा करने लगे।
12नागरिकों ने कहा — जब पापी दुर्योधन, सुबल के पुत्र (शकुनि), कर्ण और दुःशासन की सहायता पाकर इस राज्य की कामना करता है, तब हमारे कुल, हमारे घर, बल्कि हम स्वयं भी नष्ट हो चुके।
13जब यह पापी पुरुष अन्य पापियों की सहायता से राज्य की कामना करता है, तब हमारे कुल, हमारे आचार, धर्म और समृद्धि — सब विनष्ट हैं। (जहाँ ये नष्ट हो जाएँ) वहाँ सुख कैसे हो सकता है?
14दुर्योधन अपने गुरुजनों के प्रति द्वेष रखता है; उसने समस्त सदाचार त्याग दिया है; वह लोभी, अभिमानी, नीच और स्वभाव से क्रूर है।
15जहाँ दुर्योधन राजा है, वहाँ समस्त पृथ्वी विनाश को प्राप्त होती है। हम वहीं चलें जहाँ धर्मात्मा पाण्डव जा रहे हैं।
16वे जितेन्द्रिय, महात्मा, शत्रुओं पर विजय पाने वाले, विनय और कीर्ति से युक्त तथा धर्म में अनुरक्त हैं।
17वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर वे सब एक साथ पाण्डवों के पीछे चल पड़े। हाथ जोड़कर उन्होंने कुन्ती और माद्री के पुत्रों से इस प्रकार कहा।
18नागरिकों ने कहा — आपका कल्याण हो। महान् शोक में डूबे हुए हमें (पीछे) छोड़कर आप कहाँ जाएँगे? आप जहाँ जाएँगे, हम भी वहीं जाएँगे।
19यह जानकर कि क्रूर शत्रुओं ने आपको पापपूर्ण उपायों से पराजित किया, हम अत्यन्त व्यथित हुए हैं। आपको हमें नहीं त्यागना चाहिए — हमें, जो आपके भक्त और स्नेही मित्र हैं तथा सदा आपका हित और कल्याण चाहने में लगे रहते हैं। हम सब दुष्ट राजा के राज्य में रहकर विनाश को प्राप्त होना नहीं चाहते।
20हे नरश्रेष्ठ, सत्संग और असत्संग से क्रमशः उत्पन्न होने वाले गुण-दोषों को, जैसा हम बताते हैं, वैसा सुनिए।
21जैसे वस्त्र, जल, तिल और भूमि पुष्पों के संसर्ग से सुगन्धित हो जाते हैं, वैसे ही गुण संसर्ग से ही प्राप्त होते हैं।
22मूर्खों का संग मोह उत्पन्न करता है, जैसे सज्जनों और साधुओं का नित्य संग धर्म उत्पन्न करता है।
23अतः धर्म की ओर प्रवृत्त पुरुषों को उन मनुष्यों का संग करना चाहिए जो ज्ञानी, वृद्ध, सच्चरित्र, आचार में शुद्ध और तपस्वी हों।
24जिनकी तीनों वस्तुएँ — ज्ञान, जन्म और कर्म — शुद्ध हैं, उनकी सेवा करनी चाहिए। उनका संग शास्त्रों के अध्ययन से भी श्रेष्ठ है। कोई विशेष पुण्यकर्म किए बिना ही हम धर्मात्माओं के संग से पुण्य प्राप्त कर सकेंगे। और पापियों (दुर्योधन आदि) की सेवा करके हम (निश्चय ही) पाप के भागी होंगे।
25पापियों का दर्शन, स्पर्श, उनसे वार्तालाप और उनका संग — ये सब धर्म का क्षय करते हैं। (ऐसा करने वाले) मनुष्य कभी आत्मशुद्धि को प्राप्त नहीं होते।
26नीच और अधम का संग बुद्धि को नीच और अधम बना देता है; मध्यम का संग उसे मध्यम बनाता है और सज्जनों का संग उसे उत्तम बनाता है।
27जो समस्त गुण संसार में धर्म, अर्थ और काम के मूल कहे जाते हैं, जिनका मनुष्य अत्यन्त आदर करते हैं, जिनकी वेदों में प्रशंसा है और जिन्हें सत्पुरुष स्वीकार करते हैं, वे सब आप में पृथक्-पृथक् भी हैं और एक साथ भी। अपने कल्याण की कामना से हम ऐसे गुणों वाले पुरुषों के बीच ही रहना चाहते हैं।
28युधिष्ठिर ने कहा — हम धन्य हैं, क्योंकि स्नेह और करुणा से प्रेरित होकर ब्राह्मणों के नेतृत्व में हमारी प्रजा हममें वे गुण आरोपित करती है जो हममें हैं ही नहीं।
29मैं अपने भाइयों सहित आप सबसे एक बात करने की प्रार्थना करता हूँ। हमारे प्रति आपके जो स्नेह है, उसके कारण आपको इसके विपरीत नहीं करना चाहिए।
30हमारे पितामह भीष्म, राजा (धृतराष्ट्र), विदुर, हमारी माता (कुन्ती) तथा हमारे अन्य सुहृद् — सब हस्तिनापुर में हैं।
31वे शोक और क्लेश से अभिभूत हैं; यदि आप मुझे प्रसन्न करना चाहते हैं, तो सब मिलकर (लौटकर) यत्नपूर्वक उनका पालन कीजिए।
32मेरे जाने से दुःखी होकर आप बहुत दूर तक चले आए हैं। अब लौट जाइए। जिन स्वजनों को हम आपके पास धरोहर के रूप में छोड़े जा रहे हैं, उनकी ओर आपका हृदय स्नेहपूर्वक लगा रहे।
33यही एक कार्य है जिस पर मेरा हृदय लगा हुआ है। यदि आप इसे करेंगे, तो मुझे परम सन्तोष देंगे और यही आपका सर्वोत्तम सम्मान होगा।
34वैशम्पायन ने कहा — धर्मराज (युधिष्ठिर) के इस प्रकार समझाने पर प्रजाजनों ने एक साथ "हाय राजन्!" कहकर भयंकर विलाप किया।
35दुःख से पीड़ित और शोक से अभिभूत होकर, पृथा के पुत्रों के गुणों का स्मरण करते हुए, वे पाण्डवों से विदा लेकर अनिच्छापूर्वक लौट पड़े।
36नागरिकों के लौट जाने पर पाण्डव अपने रथों पर चढ़े और गंगा के तट पर प्रमाण नामक विशाल वटवृक्ष के समीप पहुँचे।
37दिन के अन्त में उस वटवृक्ष के पास पहुँचकर वीर पाण्डव जल का स्पर्श करके शुद्ध हुए। तत्पश्चात् उन्होंने वहीं रात्रि व्यतीत की।
38शोक से पीड़ित होकर उन्होंने केवल जल पर ही रहकर वह रात बिताई। कुछ ब्राह्मण — अग्निहोत्री भी और अग्निरहित भी — पाण्डवों के प्रति स्नेह के कारण वहाँ उनके पीछे आए। उन ब्रह्मज्ञ पुरुषों से घिरे हुए राजा (युधिष्ठिर) देदीप्यमान शोभा पा रहे थे।
39उन ब्राह्मणों के अग्नि प्रज्वलित करने, वेदपाठ करने और परस्पर वार्तालाप करने से वह भयावह सन्ध्याकाल क्षण भर में ही रमणीय हो उठा।
40हंस के समान मधुर स्वर वाले उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने कुरुश्रेष्ठ राजा (युधिष्ठिर) को सान्त्वना देते हुए वह रात बिताई।
नेपाली
1परम देव (नारायण)लाई, सम्पूर्ण पुरुषहरूमा श्रेष्ठ (नर)लाई तथा विद्याकी देवी (सरस्वती)लाई नमस्कार गरेर हामी "जय" को उद्घोष गरौँ।
2जनमेजयले भने — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, धृतराष्ट्रका पुत्रहरू तथा तिनका मन्त्रीहरूद्वारा द्यूतमा छलपूर्वक पराजित गरिएपछि, र ती दुष्टबुद्धि (कुरुकुमारहरू)द्वारा, जसले कठोर वचन बोलेर यसरी भयंकर वैर उत्पन्न गरे, प्रताडित गरिएपछि, मेरा पितामह कुरुहरूले के गरे?
3तेजमा शक्र (इन्द्र) समान पृथाका पुत्रहरू (पाण्डवहरू), जो यसरी अकस्मात् आफ्नो सम्पत्तिबाट वञ्चित पारिए र दुःखले अभिभूत थिए, वनमा आफ्ना दिन कसरी बिताए?
4ठूलो सङ्कटमा परेका ती (पाण्डवहरू)को पछि कुन-कुन मानिसहरू गए? तिनीहरूको आचरण कस्तो थियो, तिनीहरूको आहार के थियो र ती यशस्वी पुरुषहरू कहाँ बसे?
5हे महर्षि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, ती वीरहरूका, ती शत्रुनाशकहरूका बाह्र वर्ष वनमा कसरी बिते?
6सम्पूर्ण स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ ती राजकुमारी (द्रौपदी), जो सधैँ आफ्ना पतिहरूप्रति अनुरक्त, परम भाग्यशालिनी र सत्यवादिनी थिइन् तथा दुःख भोग्न योग्य थिइनन्, त्यो कष्टप्रद वनवास कसरी सहन सकिन्? हे महातपस्वी, यो सबै मलाई विस्तारपूर्वक भन्नुहोस्।
7हे ब्राह्मण, म ती महातेजस्वी वीरहरूको चरित तपाईंको मुखबाट सुन्न चाहन्छु। मेरो मनमा ठूलो कौतूहल छ।
8वैशम्पायनले भने — यसरी द्यूतमा पराजित भएर तथा धृतराष्ट्रका दुष्टबुद्धि पुत्रहरू र तिनका मन्त्रीहरूद्वारा प्रताडित भएर पृथाका पुत्रहरू (पाण्डवहरू) हस्तिनापुरबाट प्रस्थान गरे।
9नगरको वर्धमान ढोकाबाट निस्केर पाण्डवहरू, कृष्णा (द्रौपदी)सँगै र आफ्ना अस्त्र-शस्त्र लिएर, उत्तर दिशातर्फ लागे।
10इन्द्रसेन आदिले आफ्ना चौध सेवकलाई तिनका स्त्रीहरूसहित साथ लिएर द्रुतगामी रथहरूमा तिनीहरूको पछि लागे।
11तिनीहरू गइसकेको समाचार पाएर नगरवासीहरू ठूलो शोकले अभिभूत भए; र सबै एकत्र भई निर्भय भएर आपसमा भीष्म, द्रोण, विदुर तथा गौतमका पुत्र (कृप)को निन्दा गर्न थाले।
12नगरवासीहरूले भने — जब पापी दुर्योधनले सुबलका पुत्र (शकुनि), कर्ण र दुःशासनको सहायता पाएर यस राज्यको कामना गर्छ, तब हाम्रा कुल, हाम्रा घर, बरु हामी आफैँ पनि नष्ट भइसके।
13जब यो पापी पुरुषले अरू पापीहरूको सहायताले राज्यको कामना गर्छ, तब हाम्रा कुल, हाम्रा आचार, धर्म र समृद्धि — सबै विनष्ट छन्। (जहाँ यी नष्ट हुन्छन्) त्यहाँ सुख कसरी हुन सक्छ?
14दुर्योधन आफ्ना गुरुजनप्रति द्वेष राख्छ; उसले सम्पूर्ण सदाचार त्यागिसकेको छ; ऊ लोभी, अभिमानी, नीच र स्वभावले क्रूर छ।
15जहाँ दुर्योधन राजा छ, त्यहाँ सम्पूर्ण पृथ्वी विनाशमा पुग्छ। हामी त्यहीँ जाऔँ जहाँ धर्मात्मा पाण्डवहरू गइरहेका छन्।
16तिनीहरू जितेन्द्रिय, महात्मा, शत्रुहरूमाथि विजय पाउने, विनय र कीर्तिले युक्त तथा धर्ममा अनुरक्त छन्।
17वैशम्पायनले भने — यसो भनेर तिनीहरू सबै एकसाथ पाण्डवहरूको पछि लागे। हात जोडेर तिनीहरूले कुन्ती र माद्रीका पुत्रहरूलाई यसरी भने।
18नगरवासीहरूले भने — तपाईंहरूको कल्याण होस्। ठूलो शोकमा डुबेका हामीलाई (पछाडि) छोडेर तपाईंहरू कहाँ जानुहुन्छ? तपाईंहरू जहाँ जानुहुन्छ, हामी पनि त्यहीँ जानेछौँ।
19क्रूर शत्रुहरूले तपाईंहरूलाई पापपूर्ण उपायद्वारा पराजित गरे भन्ने थाहा पाएर हामी अत्यन्त व्यथित भएका छौँ। तपाईंहरूले हामीलाई त्याग्नु हुँदैन — हामीलाई, जो तपाईंहरूका भक्त र स्नेही मित्र हौँ तथा सधैँ तपाईंहरूको हित र कल्याण खोज्नमा लागिरहन्छौँ। हामी सबै दुष्ट राजाको राज्यमा बसेर विनाशमा पुग्न चाहँदैनौँ।
20हे नरश्रेष्ठ, सत्सङ्ग र असत्सङ्गबाट क्रमशः उत्पन्न हुने गुण-दोषहरूलाई, हामीले बताएझैँ, सुन्नुहोस्।
21जसरी वस्त्र, जल, तिल र भूमि पुष्पको सङ्सर्गले सुगन्धित हुन्छन्, त्यसरी नै गुण सङ्सर्गबाटै प्राप्त हुन्छन्।
22मूर्खहरूको सङ्गतले मोह उत्पन्न गर्छ, जसरी सज्जन र साधुहरूको नित्य सङ्गतले धर्म उत्पन्न गर्छ।
23त्यसैले धर्मतर्फ प्रवृत्त पुरुषहरूले ती मानिसहरूको सङ्गत गर्नुपर्छ जो ज्ञानी, वृद्ध, सच्चरित्र, आचारमा शुद्ध र तपस्वी हुन्।
24जसका तीनवटै वस्तु — ज्ञान, जन्म र कर्म — शुद्ध छन्, तिनको सेवा गर्नुपर्छ। तिनको सङ्गत शास्त्रको अध्ययनभन्दा पनि श्रेष्ठ छ। कुनै विशेष पुण्यकर्म नगरीकनै हामी धर्मात्माहरूको सङ्गतबाट पुण्य प्राप्त गर्न सक्नेछौँ। र पापीहरू (दुर्योधन आदि)को सेवा गरेर हामी (निश्चय नै) पापका भागी हुनेछौँ।
25पापीहरूको दर्शन, स्पर्श, तिनीहरूसँगको वार्तालाप र तिनीहरूको सङ्गत — यी सबैले धर्मको क्षय गर्छन्। (यसो गर्ने) मानिसहरूले कहिल्यै आत्मशुद्धि प्राप्त गर्दैनन्।
26नीच र अधमको सङ्गतले बुद्धिलाई नीच र अधम बनाइदिन्छ; मध्यमको सङ्गतले त्यसलाई मध्यम बनाउँछ र सज्जनहरूको सङ्गतले त्यसलाई उत्तम बनाउँछ।
27जुन सम्पूर्ण गुण संसारमा धर्म, अर्थ र कामको मूल भनिन्छन्, जसलाई मानिसहरूले अत्यन्त आदर गर्छन्, जसको वेदमा प्रशंसा छ र जसलाई सत्पुरुषहरूले स्वीकार गर्छन्, ती सबै तपाईंहरूमा छुट्टाछुट्टै पनि छन् र एकसाथ पनि। आफ्नो कल्याणको कामनाले हामी यस्ता गुण भएका पुरुषहरूको बीचमै बस्न चाहन्छौँ।
28युधिष्ठिरले भने — हामी धन्य छौँ, किनभने स्नेह र करुणाले प्रेरित भई ब्राह्मणहरूको नेतृत्वमा हाम्रो प्रजाले हामीमा ती गुण आरोपित गर्दछ जुन हामीमा छँदै छैनन्।
29म आफ्ना भाइहरूसहित तपाईं सबैसँग एउटा कुरा गर्ने प्रार्थना गर्दछु। हामीप्रति तपाईंहरूको जुन स्नेह छ, त्यसैका कारण तपाईंहरूले यसको विपरीत गर्नुहुँदैन।
30हाम्रा पितामह भीष्म, राजा (धृतराष्ट्र), विदुर, हाम्री माता (कुन्ती) तथा हाम्रा अन्य सुहृद् — सबै हस्तिनापुरमा छन्।
31तिनीहरू शोक र क्लेशले अभिभूत छन्; यदि तपाईंहरू मलाई प्रसन्न पार्न चाहनुहुन्छ भने, सबै मिलेर (फर्केर) यत्नपूर्वक तिनको हेरचाह गर्नुहोस्।
32मेरो प्रस्थानले दुःखी भई तपाईंहरू निकै टाढासम्म आइपुग्नुभयो। अब फर्कनुहोस्। जुन स्वजनहरूलाई हामी तपाईंहरूकहाँ धरोहरका रूपमा छोडेर जाँदै छौँ, तिनीहरूतर्फ तपाईंहरूको हृदय स्नेहपूर्वक लागिरहोस्।
33यही एउटा कार्य हो जसमा मेरो हृदय लागेको छ। यदि तपाईंहरूले यो गर्नुभयो भने, मलाई परम सन्तोष दिनुहुनेछ र यही नै तपाईंहरूको सर्वोत्तम सम्मान हुनेछ।
34वैशम्पायनले भने — धर्मराज (युधिष्ठिर)ले यसरी सम्झाएपछि प्रजाजनहरूले एकसाथ "हाय राजन्!" भन्दै भयंकर विलाप गरे।
35दुःखले पीडित र शोकले अभिभूत भई, पृथाका पुत्रहरूका गुणको सम्झना गर्दै, तिनीहरू पाण्डवहरूसँग बिदा लिएर अनिच्छापूर्वक फर्के।
36नगरवासीहरू फर्केपछि पाण्डवहरू आफ्ना रथमा चढे र गङ्गाको किनारमा प्रमाण नामक विशाल वटवृक्षको नजिक पुगे।
37दिनको अन्त्यमा त्यस वटवृक्षको नजिक पुगेर वीर पाण्डवहरू जलको स्पर्श गरी शुद्ध भए। त्यसपछि तिनीहरूले त्यहीँ रात बिताए।
38शोकले पीडित भई तिनीहरूले केवल जलमै रहेर त्यो रात बिताए। केही ब्राह्मणहरू — अग्निहोत्री पनि र अग्निरहित पनि — पाण्डवहरूप्रतिको स्नेहका कारण त्यहाँ तिनीहरूको पछि आए। ती ब्रह्मज्ञ पुरुषहरूले घेरिएका राजा (युधिष्ठिर) देदीप्यमान शोभा पाइरहेका थिए।
39ती ब्राह्मणहरूले अग्नि प्रज्वलित गर्दा, वेदपाठ गर्दा र आपसमा वार्तालाप गर्दा त्यो भयावह सन्ध्याकाल क्षणभरमै रमणीय भयो।
40हंसजस्तै मधुर स्वर भएका ती श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले कुरुश्रेष्ठ राजा (युधिष्ठिर)लाई सान्त्वना दिँदै त्यो रात बिताए।