सम्भव पर्व — ययाति की कथा
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 94
संस्कृत
1जनमेजय उवाच भगवच्छ्रोतुमिच्छामि पूरोर्वंशकरान् नृपान्। यद्वीर्यान् यादृशांश्चापि यावतो यत्पराक्रमान्॥
2न ह्यस्मिन् शीलहीनो वा निर्वीर्यो वा नराधिपः। प्रजाविरहितो वापि भूतपूर्वः कथंचन॥
3तेषां प्रथितवृत्तानां राज्ञां विज्ञानशालिनाम्। चरितं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन॥
4वैशम्पायन उवाच हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि। पूरोर्वंशधरान् वीराज्छक्रप्रतिमतेजसः। भूरिद्रविणविक्रान्तान् सर्वलक्षणपूजितान्॥
5प्रवीरेश्वररौद्राश्वास्त्रयः पुत्रा महारथाः। पूरोः पौष्ट्यामजायन्त प्रवीरो वंशकृत् ततः॥
6मनस्युरभवत् तस्माच्छूरसेनीसुतः प्रभुः। पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता राजीवलोचनः॥
7शक्तः संहननो वाग्मी सौवीरीतनयास्त्रयः। मनस्योरभवन् पुत्राः शूराः सर्वे महारथाः॥
8अन्वम्भानुप्रभृतयो मिश्रकेश्यां मनस्विनः। रौद्राश्वस्य महेष्वासा दशाप्सरसि सूनवः॥ यज्वानो जज्ञिरे शूराः प्रजावन्तो बहुश्रुताः। सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः॥
9ऋचेयुरथ कक्षेयुः कृकणेयुश्च वीर्यवान्। स्थण्डिलेयुर्वनेयुश्च जलेयुश्च महायशाः॥ तेजेयुर्बलवान् धीमान् सत्येयुश्चेन्द्रविक्रमः। धर्मेयुः संनतेयुश्च दशमो देवविक्रमः॥
10अनाधृष्टिरभूत् तेषां विद्वान् भुवि तथैकराट्। ऋचेयुरथ विक्रान्तो देवानामिव वासवः॥
11अनाधृष्टिसुतस्त्वासीद् राजसूयाश्वमेधकृत्। मतिनार इति ख्यातो राजा परमधार्मिकः॥
12मतिनारसुता राजश्चत्वारोऽमितविक्रमाः। तंसुर्महानतिरथो दुह्यश्चाप्रतिमद्युतिः॥
13तेषां तंसुर्महावीर्यः पौरवं वंशमुद्वहन्। आजहार यशो दीप्तं जिगाय च वसुन्धराम्॥
14ईलिनं तु सुतं तंसुर्जनयामास वीर्यवान्। सोऽपि कृत्स्नामिमां भूमिं विजिग्ये जयतां वरः॥
15रथन्तर्यां सुतान् पञ्च पञ्चभूतोपमांस्ततः। ईलिनो जनयामास दुष्यन्तप्रभृतीन् नृपान्॥
16दुष्यन्तं शूरभीमौ च प्रवसुं वसुमेव च। तेषां श्रेष्ठोऽभवद् राजा दुष्यन्तो जनमेजय॥
17दुष्यन्ताद् भरतो जज्ञे विद्वाञ्छाकुन्तलो नृपः। तस्माद् भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद् यशः॥
18भरतस्तिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत्। नाभ्यनन्दत तान् राजा नानुरूपा ममेत्युत॥
19ततस्तान् मातरः क्रुद्धाः पुत्रान् निन्युर्यमक्षयम्। ततस्तस्य नरेन्द्रस्य वितथं पुत्रजन्म तत्॥
20ततो महद्भिः क्रतुभिरीजानो भरतस्तदा। लेभे पुत्रं भरद्वाजाद् भुमन्युं नाम भारत॥
21ततः पुत्रिणमात्मानं ज्ञात्वा पौरवनन्दनः। भुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्येऽभ्यषेचयत्॥
22ततो दिविरथो नाम भुमन्योरभवत् सुतः। सुहोत्रश्च सुहोता च सुहविः सुयजुस्तथा॥ पुष्करिण्यामचीकश्च भुमन्योरभवन् सुताः। तेषां ज्येष्ठः सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम्॥
23राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजद् बहुभिः सवैः। सुहोत्रः पृथिवीं कृत्स्नां बुभुजे सागराम्बराम्॥ पूर्णां हस्तिगजाश्चैश्च बहुरत्नसमाकुलाम्। मम व मही तस्य भूरिभारावपीडिता॥ हस्त्यश्वरथसम्पूर्णा मनुष्यकलिला भृशम्। सुहोने राजनि तदा धर्मतः शासति प्रजाः॥
24चैत्ययूपाङ्किता चासीद् भूमिः शतसहस्रशः। प्रवृद्धजनसस्या च सर्वदैव व्यरोचत॥
25ऐक्ष्वाकी जनयामास सुहोत्रात् पृथिवीपतेः। अजमीढं सुमीढं च पुरुमीढं च भारत॥
26अजमीढो वरस्तेषां तस्मिन् वंशः प्रतिष्ठितः। षट् पुत्रान् सोऽप्यजनयत् तिसृषु स्त्रीषु भारत॥
27ऋक्षं धूमिन्यथो नीली दुष्यन्तपरमेष्ठिनौ। केशिन्यजनयजह्ल सुतौ व्रजनरूपिणौ॥
28तथेमे सर्वपञ्चाला दुष्यन्तपरमेष्ठिनोः। अन्वयाः कुशिका राजन् जह्रोरमिततेजसः॥
29जलरूपिणयोज्येष्ठमृक्षमाहुर्जनाधिपम्। ऋक्षात् संवरणो जज्ञे राजन् वंशकरः सुतः॥
30आर्भे संवरणे राजन् प्रशासति वसुंधराम्। संक्षयः सुमहानासीत् प्रजानामिति न श्रुतम्॥ व्यशीर्यत ततो राष्ट्रं क्षयैर्नानाविधैस्तदा। क्षुन्मृत्युभ्यामनावृष्ट्या व्याधिभिश्च समाहतम्॥
31अभ्यघ्नन् भारतांश्चैव सपत्नानां बलानि च। चालयन् वसुधां चेमां बलेन चतुरङ्गिणा॥ अभ्ययात् तं च पाञ्चाल्यो विजित्य तरसा महीम्। अक्षौहिणीभिर्दशभिः स एनं समरेऽजयत्॥
32ततः सदारः सामात्यः सपुत्रः ससुहृजनः। राजा संवरणस्तस्मात् पलायत महाभयात्॥
33सिन्धोर्नदस्य महतो निकुञ्जे न्यवसत् तदा। नदीविषयपर्यन्ते पर्वतस्य समीपतः॥
34तत्रावसन् बहून् कालान् भारता दुर्गमाश्रिताः। तेषां निवसतां तत्र सहस्रं परिवत्सरान्॥
35अथाभ्यगच्छद् भरतान् वसिष्ठो भगवानृषिः। तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च॥ अध्यमभ्याहरंस्तस्मै ते सर्वे भारतास्तदा। निवेद्य सर्वमृषये सत्कारेण सुवर्चसे॥ तमासने चोपविष्टं राजा ववे स्वयं तदा। पुरोहितो भवान् नोऽस्तु राज्याय प्रयतेमहि॥
36ओमित्येवं वसिष्ठोऽपि भारतान् प्रत्यपद्यत। अथाभ्यषिञ्चत् साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य पौरवम्॥ विषाणभूतं सर्वस्यां पृथिव्यामिति नः श्रुतम्। भरताध्युषितं पूर्वं सोऽध्यतिष्ठत् पुरोत्तमम्॥
37पुनर्बलभृतश्चैव चक्रे सर्वमहीक्षितः। ततः स पृथिवीं प्राप्य पुनरीजे महाबलः॥ आजमीढो महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः। ततः संवरणात् सौरी तपती सुषुवे कुरुम्॥
38राजत्वे तं प्रजाः सर्वा धर्मज्ञ इति वव्रिरे। तस्य नाम्नाभिविख्यातं पृथिव्यां कुरुजाङ्गलम्॥
39कुरुक्षेत्रं स तपसा पुण्यं चक्रे महातपाः। अश्ववन्तमभिष्यन्तं तथा चैत्ररथं मुनिम्॥ जनमेजयं च विख्यातं पुत्रांश्चास्यानुशुश्रुम। पञ्चैतान् वाहिनी पुत्रान् व्यजायत मनस्विनी॥ :।
40अविक्षितः परिक्षित् तु शबलाश्वस्तु वीर्यवान्। आदिराजो विराजश्च शाल्मलिश्च महाबलः॥ उचैःश्रवा भड्कारो जितारिश्चाष्टमः स्मृतः। एतेषामन्ववाये तु ख्यातास्ते कर्मजैर्गुणैः। जनमेजयादयः सप्त तथैवान्ये महारथाः॥
41परिक्षितोऽभवन् पुत्राः सर्वे धर्मार्थकोविदाः। कक्षसेनोग्रसेनौ तु चित्रसेनश्च वीर्यवान्॥ इन्द्रसेनः सुषेणश्च भीमसेनश्च नामतः। जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबलाः॥ धृतराष्ट्रः प्रथमजः पाण्डुर्बाह्नीक एव च। निषधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली।॥ कुण्डोदरः पदातिश्च वसातिश्चाष्टमः स्मृतः। सर्वे धर्मार्थकुशलाः सर्वभूतहिते रताः॥
42धृतराष्ट्रोऽथ राजाऽऽसीत् तस्य पुत्रोऽथ कुण्डिकः। हस्ती वितर्कः क्राथश्च कुण्डिनश्चापि पञ्चमः॥ हविःश्रवास्तथेन्द्राभो भुमन्युश्चापराजितः। धृतराष्ट्रसुतानां तु त्रीनेतान् प्रथितान् भुवि॥ प्रतीपं धर्मनेत्रं च सुनेत्रं चापि भारत। प्रतीपः प्रथितस्तेषां बभूवाप्रतिमो भुवि॥
43प्रतीपस्य त्रयः पुत्रा जज्ञिरे भरतर्षभ। देवापिः शान्तनुश्चैव बाह्लीकश्च महारथः॥ देवापिश्च प्रवव्राज तेषां धर्महितेप्सया। शान्तनुश्च महीं लेभे बाह्रीकश्च महारथः॥
44भरतस्यान्वये जाताः सत्त्ववन्तो नराधिपाः। देवर्षिकल्पा नृपते बहवो राजसत्तमाः॥
45एवंविधाश्चाप्यपरे देवकल्पा महारथाः। जाता मनोरन्ववाये ऐलवंशविवर्धनाः॥
अंग्रेज़ी
1Janamejaya said : Adorable Sir, I desire to hear the history of those kings who were descended from Puru. Tell me what powers and what achievements each possessed?
2I have heard that in the dynasty of Puru there was not a single king who was deficient in good behaviour or in prowess. There was none who has no sons.
3O great ascetic, I desire to hear in detail the account of these kings who were endued with great learning and who possessed all accomplishments.
4Vaishampayana said: As you ask me I shall tell you all about the heroic kings of Puru's royal dynasty, who were all equal to Indra in power. They possessed great affluence and commanded the respect of all, on account of their many accomplishments.
5Puru begot on his wife Paushti three great car-warriors, namely Pravira, Ishvara and Raudrashva. Amongst these three, Pravira kept up the line.
6Pravira begot on his wife Shuraseni, a son named Manasyu. This lotus-eyed king had his sovereignty over the whole earth bounded by the four seas.
7Manasyu begot on his wife Sauviri three sons, namely Shakta, Sanhanana and Vagmi; they were all great heroes and car-warriors.
8The wise and virtuous Raudrashva begoi on Apsara Mishrakeshi ten sons who were all great bow-men. They were great heroes and performed many sacrifices in honour of the celestial; they were learned in all the Shastras and were virtuous. All of them begot sons.
9They were Richeyu, Kaksheyu, powerful Krikaneyu, Sthandileyu, Vaneyu, greatly famous Jaleyu, intelligent and strong Tejeyu, Indra-like powerful Satyeyu, Dharmeyu and celestial-like powerful Sannateyu.
10Amongst them all, Richeyu became the sole lord of the whole earth and was known by the name of Anadhrishti. He was in prowess like Indra.
11Anadhrishti had a son, named Matinara who became a very virtuous king and greatly famous. He performed both Rajasuya and Ashvamedha sacrifices.
12Matinara had four greatly powerful sons, namely Tansu, Mahan, Atiratha and immeasurably glorious Druhyu.
13Amongst them, greatly powerful Tansu became the perpetuator of Puru's line. He subjugated the whole earth and gained great fame and splendour.
14Tansu begot a greatly powerful son, named Ilina. He also became the foremost of all conquerors and subjugated the whole world.
15Ilina begot on his wife, Rathantari, five sons, Dushyanta being the eldest. They were all as great in power as the five elements.
16(They were) Dushyanta, Shura, Bhima, Pravasu and Vasu. O Janamejaya, amongst them the eldest Dushyanta became king.
17Dushyanta begot on his wife, Shakuntala, a learned son, named Bharata who became king. From him was the Bharata dynasty and from his spread its great fame.
18Bharata begot on his three wives nine sons, but none of them was like his father and Bharata was not satisfied with any of them.
19Thereupon their mothers, becoming angry, killed them all. Therefore, the procreation of that great king was in vain.
20The king then performed a great sacrifice and obtained a son, named Bhumanyu through the grace of Bharadvaja.
21O best of the Bharata race, the descendant of Puru, regarding himself as really possessing a son, installed him as his heir-apparent.
22Bhumanyu begot on his wife Pushkarini six sons, namely Suhotra, Suhota Suhavi, Suyaju, Richika and Diviratha. The eldest of them Suhotra obtained the throne of the world.
23He performed many Rajasuya and Horsesacrifices. He subjugated the whole earth bounded by the four seas, And full of elephants, kine, horses and great wealth of gems and gold. The earth was, as it were, sinking with the weight of numberless human beings, elephants, horses and cars. Suhotra virtuously ruled over all his subjects.
24During his reign, the surface of the whole earth was dotted all over with hundreds and thousands of sacrificial stakes. The earth became full of corns and human beings.
25O descendent of the Bharata race, the lord of the earth Suhotra begot on his wife, Aikshvaki three sons, namely Ajamidha, Sumidha and Purumidha.
26The eldest of them Ajamidha became the perpetuator of the royal line. O descendant of the Bharata race, he begot six sons upon his three wives.
27Riksha was born in the womb of Dhumini, Dushyanta and Parameshti in that of Nili and Jahnu, Jala and Rupina in that of Keshini.
28All the Panchalas were descended from Dushyanta and Parameshti. The Kushikas were the descendants of the greatly effulgent Jahnu.
29Riksha was elder than Jala and Rupina; he begot Samvarana, who was the perpetuator of the line.
30O king, it has been heard by us that when Samvarana, the son of Riksha, was ruling the earth, there occurred a great loss of people on account of famine, plague, draught and disease.
31The Bharata princes were defeated by the armies of their enemies; and the Panchalas, set out with their four kinds of troops to conquer the earth. They soon brought the whole earth under their sway and with their ten Akshauhinis of soldiers the king of the Panchalas defeated the princes of Bharata.
32Samvarana then fled in fear with his wife, sons, relatives and ministers from that place.
33He took shelter in the forest on the banks of the river Sindhu which extended up to the foot of the mountain.
34There lived the Bharatas within their fort for many years; and thus full one thousand years: and thus full one thousand years passed away.
35(And when they were living there), the illustrious Rishi Vasistha one day came to those exiled Bharatas. On his approach, they went out and duly worshipped him. All the Bharatas offered him Arghya and entertaining him with reverence, they told every thing to the great Rishi. When he was seated on his seat, the king himself addressed him thus, "O illustrious man, be our priest. We shall try to regain our kingdom."
36Vasistha replied to the Bharatas by saying Om. We have heard that Vasistha installed the best of the Pauravas (Samvarana) as the lord over all the Kshatriya races. The king retook the capital that was lost.
37He then began to make all the other kings of the world to pay tribute to him. That powerful monarch, thus getting possession of the whole earth, performed many sacrifices in which great presents were made to the Brahmanas. Samvarana begot on his wife Tapati, the daughter of Surya, a son named Kuru.
38As Kuru was greatly virtuous, he was installed as the king by all the people. It is after his name that Kuru Jangala has become so famous in the world.
39That great ascetic made Kurukshetra famous by his asceticism there. We have heard that Avikshit, Abhishyanta, Chaitraratha, Muni and famous Janamejaya were the five sons begot by him on his highly intelligent wife Vahini.
40Avikshit begot Parikshit, powerful Sabalashva, Adiraja, Viraja, greatly strong Shalmali, Uchchaishrava, Bhangakara and the eighth Jitari. In the race of these (eight heroes) were born, as the fruits of their many virtuous acts, seven greatly powerful car-warriors, Janamejaya being at the head.
41Parikshit had sons who were all learned Dharma and Artha. They were Kakshasena, Ugrasena and greatly effulgent Chitrasena, Indrasena, Sushena and Bhimasena. All the sons of Janamejaya were famous in the world as being greatly powerful (princes). They were Dhritarashtra, the eldest, Pandu, Balhika, greatly effulgent Nishada, the mighty Jambunada, Kundodara, Padati and the eighth Vasati. They were all learned in Dharma and Artha and engaged in doing good to all creatures.
42Amongst them Dhritarashtra became king and he had eight sons, namely Kundika, Hasti, Vitarka, Kratha, Kundina, Havishrava, Indrabha and the invincible Bhumanyu. Amongst the sons of Dhritarashtra only three were famous. O descendant of Bharata, (they were) Pratipa, Dharmanetra and Sunetra. Amongst the three Pratipa became unrivalled of all.
43O best of the Bharata race, Pratipa begot three sons, namely Devapi, Shantanu and mighty car-warrior Balhika. Devapi adopted asceticism, impelled by the desire to do good to his brothers. Consequently the kingdom was obtained by Shantanu and the mighty carwarrior Balhika.
44O king, besides these (I have mentioned), there were born in the Bharata race many other good monarchs all greatly effulgent and all like the celestial Rishis in virtue and ascetic power.
45In this way were born in the race of Manu, many mighty car-warriors like the celestials themselves and who by their number greatly increased the Aila dynasty.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — हे पूज्य महोदय, मैं पुरु के वंश में उत्पन्न उन राजाओं का इतिहास सुनना चाहता हूँ। मुझे बताइए कि प्रत्येक के पास कैसा बल था और उसने कौन-से कर्म किए।
2मैंने सुना है कि पुरु के वंश में एक भी ऐसा राजा नहीं हुआ जो सदाचार अथवा पराक्रम में हीन रहा हो। कोई ऐसा भी नहीं हुआ जिसके पुत्र न रहे हों।
3हे महातपस्वी, मैं महाविद्वान् और सर्वगुणसम्पन्न उन राजाओं का वृत्तान्त विस्तार से सुनना चाहता हूँ।
4वैशम्पायन ने कहा — जैसा तुम पूछते हो, वैसा ही मैं तुम्हें पुरु के राजवंश के वीर राजाओं के विषय में सब कुछ बताऊँगा, जो सब बल में इन्द्र के समान थे। वे महान् ऐश्वर्य से सम्पन्न थे और अपने अनेक गुणों के कारण सबका आदर प्राप्त करते थे।
5पुरु ने अपनी पत्नी पौष्टी से तीन महारथी पुत्र उत्पन्न किए — प्रवीर, ईश्वर और रौद्राश्व। इन तीनों में प्रवीर ने वंश को आगे बढ़ाया।
6प्रवीर ने अपनी पत्नी शूरसेनी से मनस्यु नामक पुत्र उत्पन्न किया। उस कमलनयन राजा का चारों समुद्रों से घिरी समस्त पृथ्वी पर अधिकार था।
7मनस्यु ने अपनी पत्नी सौवीरी से तीन पुत्र उत्पन्न किए — शक्त, संहनन और वाग्मी; वे सब महान् वीर और महारथी थे।
8बुद्धिमान् और धर्मात्मा रौद्राश्व ने अप्सरा मिश्रकेशी से दस पुत्र उत्पन्न किए, जो सब महान् धनुर्धर थे। वे महान् वीर थे और उन्होंने देवताओं के सम्मान में अनेक यज्ञ किए; वे समस्त शास्त्रों के ज्ञाता और धर्मात्मा थे। उन सबने पुत्र उत्पन्न किए।
9वे थे — ऋचेयु, कक्षेयु, बलवान् कृकणेयु, स्थण्डिलेयु, वनेयु, महायशस्वी जलेयु, बुद्धिमान् और बलवान् तेजेयु, इन्द्र के समान बलशाली सत्येयु, धर्मेयु और देवताओं के समान बलवान् सन्नतेयु।
10उन सबमें ऋचेयु समस्त पृथ्वी के एकमात्र स्वामी बने और अनाधृष्टि नाम से प्रसिद्ध हुए। वे पराक्रम में इन्द्र के समान थे।
11अनाधृष्टि के मतिनार नामक पुत्र हुआ, जो अत्यन्त धर्मात्मा और महायशस्वी राजा हुआ। उसने राजसूय और अश्वमेध — दोनों यज्ञ किए।
12मतिनार के चार महाबली पुत्र हुए — तंसु, महान्, अतिरथ और अपरिमेय यशस्वी द्रुह्यु।
13इनमें महाबली तंसु पुरुवंश के प्रवर्तक बने। उन्होंने समस्त पृथ्वी को जीता और महान् कीर्ति तथा तेज प्राप्त किया।
14तंसु ने इलिन नामक एक महाबली पुत्र उत्पन्न किया। वह भी समस्त विजेताओं में अग्रगण्य हुआ और उसने सारे संसार को जीत लिया।
15इलिन ने अपनी पत्नी रथन्तरी से पाँच पुत्र उत्पन्न किए, जिनमें दुष्यन्त ज्येष्ठ थे। वे सब पाँचों महाभूतों के समान बलशाली थे।
16(वे थे) दुष्यन्त, शूर, भीम, प्रवसु और वसु। हे जनमेजय, इनमें ज्येष्ठ दुष्यन्त राजा बने।
17दुष्यन्त ने अपनी पत्नी शकुन्तला से भरत नामक विद्वान् पुत्र उत्पन्न किया, जो राजा बना। उसी से भरतवंश चला और उसी से उसकी महान् कीर्ति फैली।
18भरत ने अपनी तीन पत्नियों से नौ पुत्र उत्पन्न किए, किन्तु उनमें से कोई भी अपने पिता के समान नहीं था और भरत उनमें से किसी से सन्तुष्ट नहीं हुए।
19तब उनकी माताओं ने क्रुद्ध होकर उन सबको मार डाला। इस प्रकार उन महान् राजा की सन्तानोत्पत्ति व्यर्थ गई।
20तब राजा ने एक महान् यज्ञ किया और भरद्वाज की कृपा से भूमन्यु नामक पुत्र प्राप्त किया।
21हे भरतवंश में श्रेष्ठ, पुरु के वंशज ने अपने-आपको वास्तव में पुत्रवान् मानकर उसे युवराज पद पर अभिषिक्त किया।
22भूमन्यु ने अपनी पत्नी पुष्करिणी से छह पुत्र उत्पन्न किए — सुहोत्र, सुहोता, सुहवि, सुयजु, ऋचीक और दिविरथ। इनमें ज्येष्ठ सुहोत्र ने पृथ्वी का सिंहासन प्राप्त किया।
23उन्होंने अनेक राजसूय और अश्वमेध यज्ञ किए। उन्होंने चारों समुद्रों से घिरी समस्त पृथ्वी को जीता, जो हाथियों, गौओं, अश्वों तथा रत्नों और स्वर्ण के महान् धन से भरी थी। पृथ्वी मानो असंख्य मनुष्यों, हाथियों, अश्वों और रथों के भार से धँसी जा रही थी। सुहोत्र ने अपनी समस्त प्रजा पर धर्मपूर्वक शासन किया।
24उनके शासनकाल में समस्त पृथ्वी का पृष्ठ सहस्रों यज्ञ-यूपों से भरा रहता था। पृथ्वी अन्न और मनुष्यों से भर गई।
25हे भरतवंशी, पृथ्वीपति सुहोत्र ने अपनी पत्नी ऐक्ष्वाकी से तीन पुत्र उत्पन्न किए — अजमीढ, सुमीढ और पुरुमीढ।
26इनमें ज्येष्ठ अजमीढ राजवंश के प्रवर्तक बने। हे भरतवंशी, उन्होंने अपनी तीन पत्नियों से छह पुत्र उत्पन्न किए।
27धूमिनी के गर्भ से ऋक्ष उत्पन्न हुए, नीली के गर्भ से दुष्यन्त और परमेष्ठी, तथा केशिनी के गर्भ से जह्नु, जल और रूपिन।
28समस्त पांचाल दुष्यन्त और परमेष्ठी के वंशज हैं। कुशिक महातेजस्वी जह्नु के वंशज थे।
29ऋक्ष जल और रूपिन से बड़े थे; उन्होंने संवरण को उत्पन्न किया, जो वंश के प्रवर्तक बने।
30हे राजन्, हमने सुना है कि जब ऋक्ष के पुत्र संवरण पृथ्वी पर शासन कर रहे थे, तब अकाल, महामारी, अनावृष्टि और रोग के कारण प्रजा का महान् क्षय हुआ।
31भरतवंशी राजकुमार अपने शत्रुओं की सेनाओं से पराजित हुए; और पांचालों ने चतुरंगिणी सेना लेकर पृथ्वी जीतने के लिए प्रस्थान किया। उन्होंने शीघ्र ही समस्त पृथ्वी को अपने अधीन कर लिया और पांचालराज ने अपनी दस अक्षौहिणी सेना से भरतवंशी राजकुमारों को परास्त किया।
32तब संवरण भयभीत होकर अपनी पत्नी, पुत्रों, बन्धुओं और मन्त्रियों सहित उस स्थान से भाग निकले।
33उन्होंने सिन्धु नदी के तट पर उस वन में शरण ली जो पर्वत की तलहटी तक फैला हुआ था।
34वहाँ भरतवंशी अपने दुर्ग के भीतर अनेक वर्षों तक रहे; और इस प्रकार पूरे एक सहस्र वर्ष व्यतीत हो गए।
35(और जब वे वहाँ रह रहे थे) तब एक दिन यशस्वी ऋषि वसिष्ठ उन निर्वासित भरतवंशियों के पास आए। उनके आने पर वे बाहर निकले और उन्होंने विधिपूर्वक उनकी पूजा की। समस्त भरतवंशियों ने उन्हें अर्घ्य दिया और श्रद्धापूर्वक उनका सत्कार करके उन महर्षि को सब कुछ बताया। जब वे आसन पर विराजमान हुए, तब राजा ने स्वयं उनसे इस प्रकार कहा — "हे यशस्वी पुरुष, आप हमारे पुरोहित बनिए। हम अपना राज्य पुनः प्राप्त करने का प्रयत्न करेंगे।"
36वसिष्ठ ने भरतवंशियों को "ॐ" कहकर उत्तर दिया। हमने सुना है कि वसिष्ठ ने पौरवों में श्रेष्ठ (संवरण) को समस्त क्षत्रिय वंशों का अधिपति बनाकर अभिषिक्त किया। राजा ने खोई हुई राजधानी पुनः प्राप्त कर ली।
37तब उन्होंने संसार के अन्य समस्त राजाओं से कर लेना आरम्भ किया। इस प्रकार समस्त पृथ्वी पर अधिकार पाकर उस बलशाली सम्राट् ने अनेक यज्ञ किए, जिनमें ब्राह्मणों को महान् दक्षिणाएँ दी गईं। संवरण ने अपनी पत्नी तपती, जो सूर्य की पुत्री थीं, से कुरु नामक पुत्र उत्पन्न किया।
38कुरु अत्यन्त धर्मात्मा थे, इसलिए समस्त प्रजा ने उन्हें राजा बनाया। उन्हीं के नाम से कुरुजांगल संसार में इतना प्रसिद्ध हुआ।
39उन महातपस्वी ने वहाँ तपस्या करके कुरुक्षेत्र को प्रसिद्ध किया। हमने सुना है कि उन्होंने अपनी अत्यन्त बुद्धिमती पत्नी वाहिनी से पाँच पुत्र उत्पन्न किए — अविक्षित्, अभिष्यन्त, चैत्ररथ, मुनि और यशस्वी जनमेजय।
40अविक्षित् ने परीक्षित्, बलवान् सबलाश्व, आदिराज, विराज, महाबली शाल्मलि, उच्चैःश्रवा, भंगकार और आठवें जितारि को उत्पन्न किया। इन (आठ वीरों) के वंश में उनके अनेक पुण्यकर्मों के फलस्वरूप सात महाबली महारथी उत्पन्न हुए, जिनमें जनमेजय अग्रगण्य थे।
41परीक्षित् के पुत्र सब धर्म और अर्थ के ज्ञाता थे। वे थे — कक्षसेन, उग्रसेन, महातेजस्वी चित्रसेन, इन्द्रसेन, सुषेण और भीमसेन। जनमेजय के सभी पुत्र महाबली (राजकुमारों) के रूप में संसार में प्रसिद्ध थे। वे थे — ज्येष्ठ धृतराष्ट्र, पाण्डु, बाह्लीक, महातेजस्वी निषध, महाबली जम्बूनद, कुण्डोदर, पदाति और आठवें वसाति। वे सब धर्म और अर्थ के ज्ञाता थे और समस्त प्राणियों का हित करने में लगे रहते थे।
42इनमें धृतराष्ट्र राजा बने और उनके आठ पुत्र हुए — कुण्डिक, हस्ती, वितर्क, क्रथ, कुण्डिन, हविःश्रवा, इन्द्राभ और अजेय भूमन्यु। धृतराष्ट्र के पुत्रों में केवल तीन प्रसिद्ध हुए। हे भरतवंशी, (वे थे) प्रतीप, धर्मनेत्र और सुनेत्र। इन तीनों में प्रतीप सबसे अनुपम हुए।
43हे भरतवंश में श्रेष्ठ, प्रतीप के तीन पुत्र हुए — देवापि, शान्तनु और महारथी बाह्लीक। देवापि ने अपने भाइयों का हित करने की इच्छा से प्रेरित होकर तप स्वीकार किया। फलस्वरूप राज्य शान्तनु और महारथी बाह्लीक को प्राप्त हुआ।
44हे राजन्, इनके (जिनका मैंने उल्लेख किया) अतिरिक्त भरतवंश में और भी अनेक श्रेष्ठ सम्राट् उत्पन्न हुए, जो सब महातेजस्वी थे और धर्म तथा तपोबल में देवर्षियों के समान थे।
45इस प्रकार मनु के वंश में साक्षात् देवताओं के समान अनेक महारथी उत्पन्न हुए, जिन्होंने अपनी संख्या से ऐल वंश को अत्यन्त वृद्धि दी।
नेपाली
1जनमेजयले भने — हे पूज्य महोदय, म पुरुको वंशमा जन्मेका ती राजाहरूको इतिहास सुन्न चाहन्छु। मलाई भन्नुहोस् कि प्रत्येकसँग कस्तो बल थियो र उसले कस्ता कर्म गर्यो।
2मैले सुनेको छु कि पुरुको वंशमा एक जना पनि यस्तो राजा भएनन् जो सदाचार अथवा पराक्रममा हीन रहेका होऊन्। कोही यस्ता पनि भएनन् जसका पुत्र नरहेका होऊन्।
3हे महातपस्वी, म महाविद्वान् र सर्वगुणसम्पन्न ती राजाहरूको वृत्तान्त विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्छु।
4वैशम्पायनले भने — जस्तो तिमी सोध्छौ, त्यस्तै म तिमीलाई पुरुका राजवंशका वीर राजाहरूका विषयमा सबै कुरा बताउनेछु, जो सबै बलमा इन्द्रजस्तै थिए। तिनीहरू महान् ऐश्वर्यले सम्पन्न थिए र आफ्ना अनेक गुणका कारण सबैको आदर प्राप्त गर्थे।
5पुरुले आफ्नी पत्नी पौष्टीबाट तीन महारथी पुत्र उत्पन्न गरे — प्रवीर, ईश्वर र रौद्राश्व। यी तीनमध्ये प्रवीरले वंशलाई अगाडि बढाए।
6प्रवीरले आफ्नी पत्नी शूरसेनीबाट मनस्यु नामक पुत्र उत्पन्न गरे। ती कमलनयन राजाको चारै समुद्रले घेरिएको सम्पूर्ण पृथ्वीमाथि अधिकार थियो।
7मनस्युले आफ्नी पत्नी सौवीरीबाट तीन पुत्र उत्पन्न गरे — शक्त, संहनन र वाग्मी; तिनीहरू सबै महान् वीर र महारथी थिए।
8बुद्धिमान् र धर्मात्मा रौद्राश्वले अप्सरा मिश्रकेशीबाट दस पुत्र उत्पन्न गरे, जो सबै महान् धनुर्धर थिए। तिनीहरू महान् वीर थिए र तिनीहरूले देवताको सम्मानमा अनेक यज्ञ गरे; तिनीहरू सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता र धर्मात्मा थिए। ती सबैले पुत्र उत्पन्न गरे।
9तिनीहरू थिए — ऋचेयु, कक्षेयु, बलवान् कृकणेयु, स्थण्डिलेयु, वनेयु, महायशस्वी जलेयु, बुद्धिमान् र बलवान् तेजेयु, इन्द्रजस्तै बलशाली सत्येयु, धर्मेयु र देवताजस्तै बलवान् सन्नतेयु।
10ती सबैमा ऋचेयु सम्पूर्ण पृथ्वीका एकमात्र स्वामी बने र अनाधृष्टि नामले प्रसिद्ध भए। उनी पराक्रममा इन्द्रजस्तै थिए।
11अनाधृष्टिका मतिनार नामक पुत्र भए, जो अत्यन्त धर्मात्मा र महायशस्वी राजा भए। उनले राजसूय र अश्वमेध — दुवै यज्ञ गरे।
12मतिनारका चार महाबली पुत्र भए — तंसु, महान्, अतिरथ र अपरिमेय यशस्वी द्रुह्यु।
13यिनमा महाबली तंसु पुरुवंशका प्रवर्तक बने। उनले सम्पूर्ण पृथ्वी जिते र महान् कीर्ति तथा तेज प्राप्त गरे।
14तंसुले इलिन नामक एक महाबली पुत्र उत्पन्न गरे। उनी पनि सम्पूर्ण विजेताहरूमा अग्रगण्य भए र उनले सारा संसार जिते।
15इलिनले आफ्नी पत्नी रथन्तरीबाट पाँच पुत्र उत्पन्न गरे, जसमा दुष्यन्त जेठा थिए। तिनीहरू सबै पाँचै महाभूतजस्तै बलशाली थिए।
16(तिनीहरू थिए) दुष्यन्त, शूर, भीम, प्रवसु र वसु। हे जनमेजय, यिनमा जेठा दुष्यन्त राजा बने।
17दुष्यन्तले आफ्नी पत्नी शकुन्तलाबाट भरत नामक विद्वान् पुत्र उत्पन्न गरे, जो राजा बने। उनैबाट भरतवंश चल्यो र उनैबाट त्यसको महान् कीर्ति फैलियो।
18भरतले आफ्ना तीन पत्नीबाट नौ पुत्र उत्पन्न गरे, तर तिनीमध्ये कोही पनि आफ्ना पिताजस्ता थिएनन् र भरत तिनीमध्ये कसैसँग सन्तुष्ट भएनन्।
19तब तिनका आमाहरूले क्रुद्ध भई तिनीहरू सबैलाई मारिदिए। यसरी ती महान् राजाको सन्तानोत्पत्ति व्यर्थ गयो।
20तब राजाले एक महान् यज्ञ गरे र भरद्वाजको कृपाले भूमन्यु नामक पुत्र प्राप्त गरे।
21हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, पुरुका वंशजले आफूलाई वास्तवमै पुत्रवान् ठानेर उनलाई युवराज पदमा अभिषिक्त गरे।
22भूमन्युले आफ्नी पत्नी पुष्करिणीबाट छ पुत्र उत्पन्न गरे — सुहोत्र, सुहोता, सुहवि, सुयजु, ऋचीक र दिविरथ। यिनमा जेठा सुहोत्रले पृथ्वीको सिंहासन प्राप्त गरे।
23उनले अनेक राजसूय र अश्वमेध यज्ञ गरे। उनले चारै समुद्रले घेरिएको सम्पूर्ण पृथ्वी जिते, जो हात्ती, गाई, अश्व तथा रत्न र सुनको महान् धनले भरिएको थियो। पृथ्वी मानौँ असंख्य मानिस, हात्ती, अश्व र रथको भारले धसिँदै थियो। सुहोत्रले आफ्ना सम्पूर्ण प्रजामाथि धर्मपूर्वक शासन गरे।
24उनको शासनकालमा सम्पूर्ण पृथ्वीको सतह हजारौँ यज्ञ-यूपले भरिएको हुन्थ्यो। पृथ्वी अन्न र मानिसले भरियो।
25हे भरतवंशी, पृथ्वीपति सुहोत्रले आफ्नी पत्नी ऐक्ष्वाकीबाट तीन पुत्र उत्पन्न गरे — अजमीढ, सुमीढ र पुरुमीढ।
26यिनमा जेठा अजमीढ राजवंशका प्रवर्तक बने। हे भरतवंशी, उनले आफ्ना तीन पत्नीबाट छ पुत्र उत्पन्न गरे।
27धूमिनीको गर्भबाट ऋक्ष जन्मे, नीलीको गर्भबाट दुष्यन्त र परमेष्ठी, तथा केशिनीको गर्भबाट जह्नु, जल र रूपिन।
28सम्पूर्ण पाञ्चाल दुष्यन्त र परमेष्ठीका वंशज हुन्। कुशिकहरू महातेजस्वी जह्नुका वंशज थिए।
29ऋक्ष जल र रूपिनभन्दा जेठा थिए; उनले संवरणलाई जन्माए, जो वंशका प्रवर्तक बने।
30हे राजन्, हामीले सुनेका छौँ कि जब ऋक्षका पुत्र संवरण पृथ्वीमा शासन गरिरहेका थिए, तब अनिकाल, महामारी, अनावृष्टि र रोगका कारण प्रजाको महान् क्षय भयो।
31भरतवंशी राजकुमारहरू आफ्ना शत्रुका सेनाबाट पराजित भए; र पाञ्चालहरूले चतुरङ्गिणी सेना लिएर पृथ्वी जित्न प्रस्थान गरे। उनीहरूले चाँडै नै सम्पूर्ण पृथ्वीलाई आफ्नो अधीनमा पारे र पाञ्चालराजले आफ्नो दस अक्षौहिणी सेनाले भरतवंशी राजकुमारहरूलाई परास्त गरे।
32तब संवरण भयभीत भई आफ्नी पत्नी, पुत्र, बन्धु र मन्त्रीहरूसहित त्यस ठाउँबाट भागे।
33उनले सिन्धु नदीको किनारमा त्यस वनमा शरण लिए जो पर्वतको फेदसम्म फैलिएको थियो।
34त्यहाँ भरतवंशीहरू आफ्नो दुर्गभित्र अनेक वर्षसम्म बसे; र यसरी पूरा एक हजार वर्ष बित्यो।
35(र जब उनीहरू त्यहाँ बसिरहेका थिए) तब एक दिन यशस्वी ऋषि वसिष्ठ ती निर्वासित भरतवंशीकहाँ आए। उनी आउँदा तिनीहरू बाहिर निस्के र तिनीहरूले विधिपूर्वक उनको पूजा गरे। सम्पूर्ण भरतवंशीहरूले उनलाई अर्घ्य दिए र श्रद्धापूर्वक उनको सत्कार गरेर ती महर्षिलाई सबै कुरा बताए। जब उनी आसनमा विराजमान भए, तब राजाले आफैँ उनलाई यसरी भने — "हे यशस्वी पुरुष, तपाईं हाम्रा पुरोहित बन्नुहोस्। हामी आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नेछौँ।"
36वसिष्ठले भरतवंशीहरूलाई "ॐ" भनी उत्तर दिए। हामीले सुनेका छौँ कि वसिष्ठले पौरवहरूमा श्रेष्ठ (संवरण) लाई सम्पूर्ण क्षत्रिय वंशका अधिपति बनाई अभिषिक्त गरे। राजाले गुमाएको राजधानी पुनः प्राप्त गरे।
37तब उनले संसारका अन्य सम्पूर्ण राजाबाट कर लिन थाले। यसरी सम्पूर्ण पृथ्वीमाथि अधिकार पाएर ती बलशाली सम्राट्ले अनेक यज्ञ गरे, जसमा ब्राह्मणहरूलाई महान् दक्षिणा दिइयो। संवरणले आफ्नी पत्नी तपती, जो सूर्यकी पुत्री थिइन्, बाट कुरु नामक पुत्र उत्पन्न गरे।
38कुरु अत्यन्त धर्मात्मा थिए, त्यसैले सम्पूर्ण प्रजाले उनलाई राजा बनाए। उनकै नामले कुरुजाङ्गल संसारमा यति प्रसिद्ध भयो।
39ती महातपस्वीले त्यहाँ तपस्या गरेर कुरुक्षेत्रलाई प्रसिद्ध पारे। हामीले सुनेका छौँ कि उनले आफ्नी अत्यन्त बुद्धिमती पत्नी वाहिनीबाट पाँच पुत्र उत्पन्न गरे — अविक्षित्, अभिष्यन्त, चैत्ररथ, मुनि र यशस्वी जनमेजय।
40अविक्षित्ले परीक्षित्, बलवान् सबलाश्व, आदिराज, विराज, महाबली शाल्मलि, उच्चैःश्रवा, भङ्गकार र आठौँ जितारिलाई जन्माए। यी (आठ वीर) को वंशमा तिनका अनेक पुण्यकर्मको फलस्वरूप सात महाबली महारथी जन्मे, जसमा जनमेजय अग्रगण्य थिए।
41परीक्षित्का पुत्रहरू सबै धर्म र अर्थका ज्ञाता थिए। तिनीहरू थिए — कक्षसेन, उग्रसेन, महातेजस्वी चित्रसेन, इन्द्रसेन, सुषेण र भीमसेन। जनमेजयका सबै पुत्र महाबली (राजकुमार) का रूपमा संसारमा प्रसिद्ध थिए। तिनीहरू थिए — जेठा धृतराष्ट्र, पाण्डु, बाह्लीक, महातेजस्वी निषध, महाबली जम्बूनद, कुण्डोदर, पदाति र आठौँ वसाति। तिनीहरू सबै धर्म र अर्थका ज्ञाता थिए र सम्पूर्ण प्राणीको हित गर्नमा लागिरहन्थे।
42यिनमा धृतराष्ट्र राजा बने र उनका आठ पुत्र भए — कुण्डिक, हस्ती, वितर्क, क्रथ, कुण्डिन, हविःश्रवा, इन्द्राभ र अजेय भूमन्यु। धृतराष्ट्रका पुत्रहरूमा केवल तीन प्रसिद्ध भए। हे भरतवंशी, (तिनीहरू थिए) प्रतीप, धर्मनेत्र र सुनेत्र। यी तीनमा प्रतीप सबैभन्दा अनुपम भए।
43हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, प्रतीपका तीन पुत्र भए — देवापि, शान्तनु र महारथी बाह्लीक। देवापिले आफ्ना दाजुभाइको हित गर्ने इच्छाले प्रेरित भई तप स्वीकार गरे। फलस्वरूप राज्य शान्तनु र महारथी बाह्लीकलाई प्राप्त भयो।
44हे राजन्, यिनका (जसको मैले उल्लेख गरेँ) अतिरिक्त भरतवंशमा अरू पनि अनेक श्रेष्ठ सम्राट् जन्मे, जो सबै महातेजस्वी थिए र धर्म तथा तपोबलमा देवर्षिजस्तै थिए।
45यसरी मनुको वंशमा साक्षात् देवताजस्तै अनेक महारथी जन्मे, जसले आफ्नो संख्याले ऐल वंशलाई अत्यन्त वृद्धि दिए।