सम्भव पर्व — ययाति की कथा
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 75
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच प्रजापतेस्तु दक्षस्य मनोवैवस्वतस्य च। भरतस्य कुरो पूरोराजमीढस्य चानघ॥ यादवानामिमं वंशं कौरवाणां च सर्वशः। तथैव भरतानां च पुण्यं स्वस्त्ययनं महत्॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ। तेजोभिरुदिताः सर्वे महर्षिसमतेजसः॥
2दश प्राचेतसः पुत्राः सन्तः पुण्यजनाः स्मृताः। मुखजेनाग्निना यैस्ते पूर्वं दग्धा महीरूहाः॥
3तेभ्यः प्राचेतसो जज्ञे दक्षो दक्षादिमाः प्रजाः। सम्भूताः पुरुषव्याघ्र स हि लोकपितामहः॥
4वीरिण्या सह संगम्य दक्षः प्राचेतसो मुनिः। आत्मतुल्यानजनयत् सहस्रं संशितव्रतान्॥
5सहस्रसंख्यान् सम्भूतान् दक्षपुत्रांश्च नारदः। मोक्षमध्यापयामास सांख्यज्ञानमनुत्तमम्॥
6ततः पञ्चाशतं कन्या: पुत्रिका अभिसंदधे। प्रजापतिः प्रजा दक्षः सिसृक्षुर्जनमेजय॥
7ददौ दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे॥
8त्रयोदशानां पत्नीनां या तु दाक्षायणी वरा। मारीचः कश्यपस्त्वस्यामादित्यान् समजीजनत्॥ इन्द्रादीन् वीर्यसम्पन्नान् विवस्वन्तमथापि च। विवस्वतः सुतो जज्ञे यमो वैवस्वतः प्रभुः॥
9मार्तण्डस्य मनु/मानजायत सुतः प्रभुः। यमश्चापि सुतो जज्ञे ख्यातस्तस्यानुजः प्रभुः॥
10धर्मात्मा स मनु/मान् यत्र वंशः प्रतिष्ठितः। मनोर्वंशो मानवानां ततोऽयं प्रथितोऽभवत्॥
11ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवाः। ततोऽभवन्महाराज ब्रह्मक्षत्रेण संगतम्॥
12ब्राह्मणा मानवास्तेषां साङ्गं वेदमधारयन्। वेनं धृष्णुं नरिष्यन्तं नाभागेक्ष्वाकुमेव च॥ कारूषमथ शर्याति तथा चैवाष्टमीमिलाम्। पृषधं नवमं प्राहुः क्षत्रधर्मपरायणम्॥ नाभागारिष्टदशमान् मनो: पञ्चाशत्तु मनोः पुत्रास्तथैवान्येऽभवन् क्षितौ॥
13अन्योन्यभेदात् ते सर्वे विनेशुरिति नः श्रुतम्। पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत॥
14सा वै तस्याभवन्माता पिता चैवेति नः श्रुतम्। त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन् पुरूरवाः॥
15अमानुषैर्वृतः सत्त्वैर्मानुषः सन् महायशाः। विप्रैः स विग्रहं चक्रे वीर्योन्मत्तः पुरूरवाः॥ जहार च स विप्राणां रत्नान्युत्क्रोशतामपि।
16सनत्कुमारस्तं राजन् ब्रह्मलोकादुपेत्य ह॥ अनुदर्श ततश्चक्रे प्रत्यगृह्णान्न चाप्यसौ। ततो महर्षिभिः क्रुद्धैः सद्यः शप्तो व्यनश्यत॥
17लोभान्वितो बलमदानष्टसंज्ञो नराधिपः। स हि गन्धर्वलोकस्थानुर्वश्या सहितो विराट्॥ आनिनाय क्रियार्थेऽग्नीन् यथावद् विहितांस्त्रिधा। षट् सुता जज्ञिरे चैलादायु/मानमावसुः॥ दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताः। नहुषं वृद्धशर्माणं रजिं गयमनेनसम्॥ स्वर्भानवीसुतानेतानायोः पुत्रान् प्रचक्षते। आयुषो नहुषः पुत्रो धीमान् सत्यपराक्रमः॥
18राज्यं शशास सुमहद् धर्मेण पृथिवीपते। पितॄन् देवानृषीन् विप्रान् गन्धर्वोरगराक्षसान्॥ नहुषः पालयामास ब्रह्मक्षत्रमथो विशः। स हत्वा दस्युसंघातानृषीन् करमदापयत्॥
19पशुवच्चैव तान्पृष्ठे वाहयामास वीर्यवान्। कारयामास चेन्द्रत्वमभिभूय दिवौकसः॥ तेजसा तपसा चैव विक्रमेणौजसा तथा। यतिं ययाति संयातिमायातिमयति ध्रुवम्॥ नहुषो जनयामास षट्सुतान्प्रियवादिनः। यतिस्तु योगमास्थाय ब्रह्मभूतोऽभवन्मुनिः॥
20ययाति हुष: सम्राडासीत् सत्यपराक्रमः। स पालयामास महीमीजे च बहुभिर्मखैः॥ अतिभक्त्या पितॄनर्चन् देवांश्च प्रयतः सदा। अन्वगृह्णात् प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः॥ तस्य पुत्रा महेष्वासाः सर्वैः समुदिता गुणैः। देवयान्यां महाराज शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे॥ देवयान्यामजायेतां यदुस्तुर्वसुरेव च। द्रुह्युश्चानुश्च पूरुश्च शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे॥
21स शाश्वती: समा राजन् प्रजा धर्मेण पालयन्। जरामार्छन्महाघोरां नाहुषो रूपनाशिनीम्॥
22जराभिभूतः पुत्रान् स राजा वचनमब्रवीत्। यदुं पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्यं चानुं च भारत॥
23यौवनेन चरन् कामान् युवा युवतिभिः सह। विहर्तुमहमिच्छामि साह्यं कुरुत पुत्रकाः॥
24तं पुत्रो दैवयानेयः पूर्वजो वाक्यमब्रवीत्। किं कार्यं भवतः कार्यमस्माकं यौवनेन ते॥
25ययातिरब्रवीत् तं वै जरा मे प्रतिगृह्यताम्। यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम्॥
26यजतो दीर्घसत्रैर्मे शापाचोशनसो मुनेः। कामार्थः परिहीणोऽयं तप्येयं तेन पुत्रकाः॥
27मामकेन शरीरेण राज्यमेकः प्रशास्तु वः। अहं तन्वाभिनवया युवा काममवाप्नुयाम्॥
28ते न तस्य प्रत्यगृह्णन् यदुप्रभृतयो जराम्। तमब्रवीत् ततः पूरुः कनीयान् सत्यविक्रमः॥ राजश्चराभिनवया तन्वा यौवनगोचरः। अहं जरां समादाय राज्ये स्थास्यामि तेऽऽज्ञया॥
29एवमुक्तः स राजर्षिस्तपोवीर्यसमाश्रयात्। संचारयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि॥
30पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः। यायातेनापि वयसा राज्यं पूरुरकारयत्॥
31ततो वर्षसहस्राणि ययातिरपराजितः। स्थितः स नृपशार्दूल: शार्दूलसमविक्रमः॥
32ययातिरपि पत्नीभ्यां दीर्घकालं विहृत्य च। विश्वाच्या सहितो रेमे पुनश्चैत्ररथे वने॥
33नाध्यगच्छत् तदा तृप्ति कामानां स महायशाः। अवेत्य मनसा राजन्निमां गाथां तदा जगौ॥
34न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते॥
35पृथिवी रत्नसम्पूर्णा हिरण्यं पशवः स्त्रियः। नालमेकस्य तत् सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्॥
36यदा न कुरुते पापं सर्वभूतेषु कर्हिचित्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
37यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥
38इत्यवेक्ष्य महाप्राज्ञः कामानां फल्गुतां नृप। समाधाय मनो बुद्ध्या प्रत्यगृह्णाजरां सुतात्॥
39दत्त्वा च यौवनं राजा पूरूं राज्येऽभिषिच्य च। अतृप्त एव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह॥
40त्वया दायादवानस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः। पौरवो वंश इति ते ख्याति लोके गमिष्यति॥
41वैशम्पायन उवाच ततः स नृपशार्दूल पूरुं राज्येऽभिषिच्य च। ततः सुचरितं कृत्वा भृगुतुङ्गे महातपाः॥ कालेन महता पश्चात् कालधर्ममुपेयिवान्। कारयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said : O sinless one, Prajapati Daksha, Vaivasvata Manu, Manu, Bharata, Kuru, Puru, Ajamidha, Yadava and all the other kings of the Bharata race, O sinless king, I shall now recite the holy, illustrious and long lifebestowing histories of these great men. They were as effulgent as the sun and the great Rishis.
2Pracheta had ten sons, who were all devoted to asceticism and they all possessed every virtue. They burnt with the fire of their mouth many medicinal plants.
3O lion among the men, from them was born Prachetas Daksha and from Daksha sprang all creatures. Therefore, he was called the Grandsire.
4The Rishi Daksha, born of Prachetas, begot one thousand sons, uniting with Virini; they were all of rigid vows like himself.
5Narada taught these one thousand sons of Daksha the excellent knowledge of Sankhya, the means of salvation.
6Janamejaya, the lord of creation Prajapati Daksha, from the desire of creating more creatures, begot fifty daughters. He made them all his Putrikas.
7He bestowed ten of his daughters on Daksha, thirteen on Kashyapa and twentyseven on Chandra who were all engaged in indicating time.
8Kashyapa, the son of Marichi, begot on his wife, the daughter of Daksha, who was the eldest among his thirteen wives, Aditya, the greatly effulgent celestials, Indra, being at their head and Vaivasvata also, Vaivasvata's son was born Yama, the great lord.
9Martanda (Vaivasvata) begot another son who was gifted with great intelligence and was called Manu. Yama was his younger brother.
10Manu was greatly wise and virtuous; he became the progenitor of a race. The offspring of Manu were called Manavas, (human beings.)
11It was from Manu that all men, including Brahmanas, Kshatriyas and others have been born. O great king, the Brahmanas and Kshatriyas were subsequently united.
12Those sons of Manu, who were Brahmanas, became devoted to the study of the Vedas. Vena, Dhrishnu, Narishyanta, Nabhaga, Ikshvaku, Karusha and Sharyati, the eighth a daughter, named Ila, the ninth Prishadhra, who was gifted with all the virtues of Kshatriyas. Nabhagarishta was the tenth son of Daksha. Besides these, Manu had fifty other sons on earth.
13We have heard, they all perished quarrelling with one another. The learned Pururava was born of Ila.
14We have heard that Ila was both the father and the mother of Pururava. He had sway over thirteen islands of the sea.
15Though he was a human being, yet he remained always surrounded by superhuman companions. Pururava, intoxicated with the pride of power which he possessed, quarrelled with the Brahmanas, caring little for their anger. He robbed them of their wealth.
16Seeing this, Sanatkumar came from the region of Brahma and gave him good counsel, which he did not accept. Thereupon, the wrath of the great Rishis was excited and the king, who was intoxicated with the pride of power and who lost his reason, was immediately killed by their curse.
17This king (Pururava) brought from the region of the Gandharvas, three kinds of fire for sacrificial purposes with the Apsara Urvashi. He begot six sons on Urvashi, namely Ayush, Dhiman, Amavasu, Dhridhayu, Vanayu and Shatayus. It is said that Ayush begot on the daughter of Svarbhanu five sons, namely Nahusha, Vriddhasharma, Raji, Gaya and Anenasa. Of all the sons of Ayush, Nahusha was exceedingly intelligent and powerful.
18O king, He ruled his kingdom with great virtue. King Nahusha equally supported the Pitris, the Devas, the Rishis, the Gandharvas, the Nagas, the Rakshasas, the Brahmanas, the Kshatriyas and the Vaishyas. He suppressed all the robbers with a mighty hand; he made Rishis to pay tribute to himself.
19And like animal, the powerful one Nahusha carried them on the back of Rishis. Beating the very dwellers of heaven with his beauty, his asceticism, his prowess and energy, he ruled the earth, as if he was Indra himself. Nahusha begot six sweet-speeched sons, namely, Yati, Yayati, Sanyati, Aayati, Ayati and Dhruva. Yati adopted asceticism and became a great Rishi like Brahma himself.
20were Yayati became greatly virtuous. He ruled over the whole earth; he performed many sacrifices; he worshipped the Pitris with great reverence and showed a great respect towards the celestial. He showed great kindness and favour to all his subjects and he was never defeated by any foe. His sons were all great bow-men and gifted with all accomplishments. Ogreat king, they were bom of Devayani and Sharmishtha, his two wives. From Devayani were born Yadus and Turvasu. From Sharinishtha were born Druhyu, Anu and Puru.
21O king, after ruling his subjects with virtue for a long time. The son of Nahusha (Yayati) was attacked by the terrible old age which destroyed his personal beauty.
22Having been thus attacked by old age, the king thus addressed his sons, namely Yadu, Puru, Turvasu, Druhyu and Anu.
23“O Dear sons, I wish to be young and desire to pass my time with young women. Help me in this."
24His eldest son, born of Devayani said, “Why do you require? Do you want to have our youth?"
25Yayati replied, “Accept my old age.” I would then enjoy myself with your youth.
26During a long sacrifice, I was cursed by the Rishi Ushanas and therefore, thus have I lost all my powers of enjoying sensual pleasures. O sons, I shall enjoy myself with your youth.
27(Therefore), take any of you my decrepitude and rule the kingdom with my body. I would then enjoy myself with a renovated youthful body.
28Yadu and other sons did not agree to take upon them his old age. Thereupon, his youngest son, the virtuous and powerful Puru said-"O king, enjoy again with a renovated body and returned youth. I shall take upon me your old age and I shall rule the kingdom at your command."
29Thus being addressed, the royal sage (Yayati) transferred his old age on his highsouled son (Puru) with his power of asceticism.
30The king again became a young man with the youth of Puru; and Puru with the old age of his father upon him ruled the kingdom.
31Even when one thousand years had thus passed away, Yayati, the best of kings, the invincible hero, remained as strong and powerful as a tiger.
32He enjoyed for a long time the sweet company of his two wives. He enjoyed with (Apsara) Vishvachi in the gardens of Chitraratha (Gandharva king.)
33That illustrious man had not his desires satiated even after this. Thereupon, the king remembered the following words of the Purana.
34"One's desires are never satiated with enjoyments. On On the the other hand, with indulgence they flame up like the sacrificial fire with ghee poured into it.
35Even if one enjoys the whole earth, with its wealth, its diamonds, gold, aniimals and women, still his desires will not be satiated.
36It is only when a man does not commit a sin in thought, deed or word in respect of any living creatures, it is then that he attains to the purity of Brahma.
37When a man fears nothing and when he is feared by none, when he desires for nothing and when he injures none, it is then that he attains to the purity of Brahma."
38The greatly wise king, seeing this and having been satisfied that one's desires are never satiated, received back his old age from his son.
39Though his desires were not satiated, he gave back his youth to his son Puru and
40"From you my race would continue. You are my true son and heir. My race will be known in the world after your name."
41Vaishampayana said : That best of kings, (Yayati), having installed Puru on the throne went to the mount Bhrigu to become a great ascetic. After many years he succumbed to the inevitable influence of Time. Observing the vow of fasting, he ascended heaven with his wives.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे निष्पाप, प्रजापति दक्ष, वैवस्वत मनु, मनु, भरत, कुरु, पुरु, अजमीढ, यादव तथा भरतवंश के अन्य समस्त राजा — हे निष्पाप राजन्, अब मैं इन महापुरुषों के पवित्र, यशस्वी और दीर्घायुदायक इतिहास सुनाऊँगा। वे सूर्य और महर्षियों के समान तेजस्वी थे।
2प्रचेता के दस पुत्र थे, जो सब तपस्या में निरत थे और वे सब प्रत्येक गुण से सम्पन्न थे। उन्होंने अपने मुख की अग्नि से अनेक औषधीय वनस्पतियाँ जला दीं।
3हे नरसिंह, उनसे प्राचेतस दक्ष उत्पन्न हुए और दक्ष से समस्त प्राणी उत्पन्न हुए। इसीलिए वे पितामह कहलाए।
4प्रचेता से उत्पन्न ऋषि दक्ष ने विरिणी से मिलकर एक सहस्र पुत्र उत्पन्न किए; वे सब उन्हीं के समान दृढ़व्रत थे।
5नारद ने दक्ष के इन एक सहस्र पुत्रों को सांख्य का उत्तम ज्ञान, मोक्ष का साधन, सिखाया।
6हे जनमेजय, प्रजापालक प्रजापति दक्ष ने और अधिक प्राणियों की सृष्टि की इच्छा से पचास कन्याएँ उत्पन्न कीं। उन्होंने उन सबको अपनी पुत्रिकाएँ बनाया।
7उन्होंने अपनी दस कन्याएँ धर्म को, तेरह कश्यप को और सत्ताईस चन्द्र को दीं, जो सब काल का निर्देश करने में लगी हुई थीं।
8मरीचि के पुत्र कश्यप ने दक्ष की पुत्री, जो उनकी तेरह पत्नियों में ज्येष्ठ थीं, अपनी उस पत्नी से आदित्यों को उत्पन्न किया — वे महातेजस्वी देवगण, जिनमें इन्द्र प्रमुख थे, तथा वैवस्वत भी। वैवस्वत के पुत्र महान् स्वामी यम उत्पन्न हुए।
9मार्तण्ड (वैवस्वत) ने एक और पुत्र उत्पन्न किया, जो महान् बुद्धि से सम्पन्न था और मनु कहलाता था। यम उसके कनिष्ठ भ्राता थे।
10मनु महाबुद्धिमान् और धर्मात्मा थे; वे एक वंश के जनक बने। मनु की सन्तान मानव (मनुष्य) कहलाई।
11मनु से ही ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि समस्त मनुष्य उत्पन्न हुए। हे महाराज, ब्राह्मण और क्षत्रिय आगे चलकर परस्पर जुड़ गए।
12मनु के जो पुत्र ब्राह्मण थे, वे वेदाध्ययन में निरत हुए। वेन, धृष्णु, नरिष्यन्त, नाभाग, इक्ष्वाकु, करूष और शर्याति; आठवीं इला नामक एक कन्या; नवें प्रिषध्र, जो क्षत्रियों के समस्त गुणों से सम्पन्न थे। दसवें पुत्र नाभागारिष्ट थे। इनके अतिरिक्त मनु के पृथ्वी पर पचास और पुत्र थे।
13हमने सुना है कि वे सब परस्पर झगड़ते हुए नष्ट हो गए। विद्वान् पुरूरवा इला से उत्पन्न हुए।
14हमने सुना है कि इला पुरूरवा के पिता और माता — दोनों थीं। उनका समुद्र के तेरह द्वीपों पर अधिकार था।
15यद्यपि वे मनुष्य थे, तथापि वे सदा अतिमानवीय सहचरों से घिरे रहते थे। अपनी शक्ति के गर्व से मत्त पुरूरवा ने ब्राह्मणों से झगड़ा किया और उनके क्रोध की तनिक भी परवाह न की। उन्होंने उनका धन लूट लिया।
16यह देखकर सनत्कुमार ब्रह्मलोक से आए और उन्हें सद्उपदेश दिया, जिसे उन्होंने स्वीकार नहीं किया। तब महर्षियों का क्रोध भड़क उठा और शक्ति के गर्व से मत्त तथा विवेक खो चुके वे राजा उनके शाप से तत्काल मारे गए।
17इन राजा (पुरूरवा) ने अप्सरा उर्वशी सहित गन्धर्वलोक से यज्ञ के प्रयोजन से तीन प्रकार की अग्नियाँ लाईं। उन्होंने उर्वशी से छह पुत्र उत्पन्न किए, अर्थात् आयु, धीमान्, अमावसु, दृढायु, वनायु और शतायु। कहा जाता है कि आयु ने स्वर्भानु की पुत्री से पाँच पुत्र उत्पन्न किए, अर्थात् नहुष, वृद्धशर्मा, रजि, गय और अनेनस्। आयु के समस्त पुत्रों में नहुष अत्यन्त बुद्धिमान् और शक्तिशाली थे।
18हे राजन्, उन्होंने अपने राज्य पर बड़े धर्म से शासन किया। राजा नहुष ने पितरों, देवों, ऋषियों, गन्धर्वों, नागों, राक्षसों, ब्राह्मणों, क्षत्रियों और वैश्यों का समान रूप से पोषण किया। उन्होंने बलवान् हाथों से समस्त लुटेरों का दमन किया; उन्होंने ऋषियों से भी अपने लिए कर लिया।
19और पशुओं के समान उन बलवान् नहुष ने ऋषियों की पीठ पर सवारी की। अपने सौन्दर्य, अपनी तपस्या, अपने पराक्रम और तेज से स्वर्गवासियों तक को मात देते हुए उन्होंने पृथ्वी पर इस प्रकार शासन किया मानो वे स्वयं इन्द्र हों। नहुष ने छह मधुरभाषी पुत्र उत्पन्न किए, अर्थात् यति, ययाति, संयाति, आयाति, अयति और ध्रुव। यति ने संन्यास अपनाया और स्वयं ब्रह्मा के समान महर्षि बने।
20ययाति परम धर्मात्मा हुए। उन्होंने समस्त पृथ्वी पर शासन किया; उन्होंने अनेक यज्ञ किए; उन्होंने महान् श्रद्धा से पितरों की उपासना की और देवताओं के प्रति महान् आदर दिखाया। उन्होंने अपनी समस्त प्रजा पर महान् दया और अनुग्रह किया और वे किसी शत्रु से कभी पराजित नहीं हुए। उनके पुत्र सब महान् धनुर्धर और समस्त गुणों से सम्पन्न थे। हे महाराज, वे उनकी दो पत्नियों देवयानी और शर्मिष्ठा से उत्पन्न हुए। देवयानी से यदु और तुर्वसु उत्पन्न हुए। शर्मिष्ठा से द्रुह्यु, अनु और पुरु उत्पन्न हुए।
21हे राजन्, दीर्घकाल तक अपनी प्रजा पर धर्मपूर्वक शासन करने के पश्चात् नहुष के पुत्र (ययाति) पर भयंकर वृद्धावस्था ने आक्रमण किया, जिसने उनका शारीरिक सौन्दर्य नष्ट कर दिया।
22इस प्रकार वृद्धावस्था से आक्रान्त होकर राजा ने अपने पुत्रों — यदु, पुरु, तुर्वसु, द्रुह्यु और अनु — को इस प्रकार सम्बोधित किया।
23"हे प्रिय पुत्रो, मैं युवा होना चाहता हूँ और युवतियों के साथ अपना समय बिताना चाहता हूँ। इसमें मेरी सहायता करो।"
24देवयानी से उत्पन्न उनके ज्येष्ठ पुत्र ने कहा, "आपको क्या चाहिए? क्या आप हमारा यौवन चाहते हैं?"
25ययाति ने उत्तर दिया, "मेरी वृद्धावस्था स्वीकार करो। तब मैं तुम्हारे यौवन से आनन्द भोगूँगा।
26एक दीर्घ यज्ञ के समय मुझे ऋषि उशनस् ने शाप दिया था और इसीलिए मैंने इन्द्रियसुख भोगने की अपनी समस्त शक्तियाँ खो दी हैं। हे पुत्रो, मैं तुम्हारे यौवन से आनन्द भोगूँगा।
27(इसलिए) तुममें से कोई मेरी जरा ग्रहण करे और मेरे शरीर से राज्य पर शासन करे। तब मैं नवीकृत युवा शरीर से आनन्द भोगूँगा।"
28यदु और अन्य पुत्र उनकी वृद्धावस्था लेने पर सहमत नहीं हुए। तब उनके सबसे छोटे पुत्र, धर्मात्मा और बलवान् पुरु ने कहा — "हे राजन्, नवीकृत शरीर और लौटे हुए यौवन के साथ फिर आनन्द भोगिए। मैं आपकी वृद्धावस्था ग्रहण करूँगा और आपकी आज्ञा से राज्य पर शासन करूँगा।"
29इस प्रकार कहे जाने पर उन राजर्षि (ययाति) ने अपने तपोबल से अपनी वृद्धावस्था अपने महात्मा पुत्र (पुरु) को हस्तान्तरित कर दी।
30राजा पुरु के यौवन से फिर युवा हो गए; और अपने पिता की वृद्धावस्था लेकर पुरु ने राज्य पर शासन किया।
31इस प्रकार एक सहस्र वर्ष बीत जाने पर भी नृपश्रेष्ठ, अजेय वीर ययाति व्याघ्र के समान बलवान् और शक्तिशाली बने रहे।
32उन्होंने दीर्घकाल तक अपनी दोनों पत्नियों का मधुर सान्निध्य भोगा। उन्होंने (गन्धर्वराज) चित्ररथ के उद्यानों में (अप्सरा) विश्वाची के साथ आनन्द भोगा।
33इसके पश्चात् भी उन यशस्वी पुरुष की कामनाएँ तृप्त नहीं हुईं। तब राजा को पुराण के ये वचन स्मरण हो आए —
34"मनुष्य की कामनाएँ भोगों से कभी तृप्त नहीं होतीं। इसके विपरीत, भोग से वे उसी प्रकार भड़क उठती हैं जैसे यज्ञाग्नि में घृत डालने से वह भड़क उठती है।
35यदि कोई समस्त पृथ्वी को उसके धन, हीरों, स्वर्ण, पशुओं और स्त्रियों सहित भोग ले, तब भी उसकी कामनाएँ तृप्त नहीं होंगी।
36केवल तभी, जब मनुष्य किसी भी जीवित प्राणी के प्रति मन, वचन या कर्म से पाप नहीं करता, तभी वह ब्रह्म की पवित्रता प्राप्त करता है।
37जब मनुष्य किसी से नहीं डरता और जब उससे कोई नहीं डरता, जब वह किसी वस्तु की कामना नहीं करता और जब वह किसी का अनिष्ट नहीं करता, तभी वह ब्रह्म की पवित्रता प्राप्त करता है।"
38यह देखकर और यह सन्तुष्टि पाकर कि मनुष्य की कामनाएँ कभी तृप्त नहीं होतीं, उन महाबुद्धिमान् राजा ने अपने पुत्र से अपनी वृद्धावस्था वापस ले ली।
39यद्यपि उनकी कामनाएँ तृप्त नहीं हुई थीं, तथापि उन्होंने अपने पुत्र पुरु को उसका यौवन लौटा दिया और (कहा) —
40"तुमसे मेरा वंश चलेगा। तुम मेरे सच्चे पुत्र और उत्तराधिकारी हो। मेरा वंश संसार में तुम्हारे नाम से जाना जाएगा।"
41वैशम्पायन ने कहा — उन नृपश्रेष्ठ (ययाति) ने पुरु को सिंहासन पर स्थापित करके भृगु पर्वत पर जाकर महातपस्वी बनने का निश्चय किया। अनेक वर्षों के पश्चात् वे काल के अनिवार्य प्रभाव के अधीन हुए। उपवास-व्रत का पालन करते हुए वे अपनी पत्नियों सहित स्वर्ग को गए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे निष्पाप, प्रजापति दक्ष, वैवस्वत मनु, मनु, भरत, कुरु, पुरु, अजमीढ, यादव तथा भरतवंशका अन्य सम्पूर्ण राजा — हे निष्पाप राजन्, अब म यी महापुरुषका पवित्र, यशस्वी र दीर्घायुदायक इतिहास सुनाउनेछु। तिनीहरू सूर्य र महर्षिहरूझैँ तेजस्वी थिए।
2प्रचेताका दश पुत्र थिए, जो सबै तपस्यामा निरत थिए र तिनीहरू सबै प्रत्येक गुणले सम्पन्न थिए। उनीहरूले आफ्नो मुखको अग्निले अनेक औषधीय वनस्पति जलाइदिए।
3हे नरसिंह, उनीहरूबाट प्राचेतस दक्ष उत्पन्न भए र दक्षबाट सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न भए। त्यसैले उनी पितामह कहलाए।
4प्रचेताबाट उत्पन्न ऋषि दक्षले विरिणीसँग मिलेर एक हजार पुत्र उत्पन्न गरे; तिनीहरू सबै उनकै जस्तै दृढव्रत थिए।
5नारदले दक्षका यी एक हजार पुत्रलाई साङ्ख्यको उत्तम ज्ञान, मोक्षको साधन, सिकाए।
6हे जनमेजय, प्रजापालक प्रजापति दक्षले अझ बढी प्राणीको सृष्टिको इच्छाले पचास कन्या उत्पन्न गरे। उनले ती सबैलाई आफ्ना पुत्रिका बनाए।
7उनले आफ्ना दश कन्या धर्मलाई, तेह्र कश्यपलाई र सत्ताइस चन्द्रलाई दिए, जो सबै कालको निर्देश गर्नमा लागिरहेका थिए।
8मरीचिका पुत्र कश्यपले दक्षकी पुत्री, जो उनका तेह्र पत्नीमा ज्येष्ठ थिइन्, आफ्नी त्यस पत्नीबाट आदित्यहरूलाई उत्पन्न गरे — ती महातेजस्वी देवगण, जसमा इन्द्र प्रमुख थिए, तथा वैवस्वत पनि। वैवस्वतका पुत्र महान् स्वामी यम उत्पन्न भए।
9मार्तण्ड (वैवस्वत) ले अर्को एक पुत्र उत्पन्न गरे, जो महान् बुद्धिले सम्पन्न थियो र मनु कहलाइन्थ्यो। यम उसका कान्छा भाइ थिए।
10मनु महाबुद्धिमान् र धर्मात्मा थिए; उनी एउटा वंशका जनक बने। मनुका सन्तान मानव (मनुष्य) कहलाए।
11मनुबाट नै ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि सम्पूर्ण मनुष्य उत्पन्न भए। हे महाराज, ब्राह्मण र क्षत्रिय पछि गएर परस्पर जोडिए।
12मनुका जुन पुत्र ब्राह्मण थिए, तिनीहरू वेदाध्ययनमा निरत भए। वेन, धृष्णु, नरिष्यन्त, नाभाग, इक्ष्वाकु, करूष र शर्याति; आठौँ इला नामक एक कन्या; नवौँ प्रिषध्र, जो क्षत्रियका सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न थिए। दशौँ पुत्र नाभागारिष्ट थिए। यीबाहेक मनुका पृथ्वीमा पचास अरू पुत्र थिए।
13हामीले सुनेका छौँ कि तिनीहरू सबै परस्पर झगडा गर्दै नष्ट भए। विद्वान् पुरूरवा इलाबाट उत्पन्न भए।
14हामीले सुनेका छौँ कि इला पुरूरवाका पिता र माता — दुवै थिइन्। उनको समुद्रका तेह्र द्वीपमाथि अधिकार थियो।
15यद्यपि उनी मनुष्य थिए, तैपनि उनी सदा अतिमानवीय सहचरहरूले घेरिएर रहन्थे। आफ्नो शक्तिको गर्वले मत्त पुरूरवाले ब्राह्मणहरूसँग झगडा गरे र तिनको क्रोधको रत्तिभर पनि वास्ता गरेनन्। उनले तिनको धन लुटे।
16यो देखेर सनत्कुमार ब्रह्मलोकबाट आए र उनलाई सदुपदेश दिए, जो उनले स्वीकार गरेनन्। तब महर्षिहरूको क्रोध दन्कियो र शक्तिको गर्वले मत्त तथा विवेक गुमाइसकेका ती राजा तिनको शापले तत्काल मारिए।
17यी राजा (पुरूरवा) ले अप्सरा उर्वशीसहित गन्धर्वलोकबाट यज्ञको प्रयोजनले तीन किसिमका अग्नि ल्याए। उनले उर्वशीबाट छ पुत्र उत्पन्न गरे, अर्थात् आयु, धीमान्, अमावसु, दृढायु, वनायु र शतायु। भनिन्छ कि आयुले स्वर्भानुकी पुत्रीबाट पाँच पुत्र उत्पन्न गरे, अर्थात् नहुष, वृद्धशर्मा, रजि, गय र अनेनस्। आयुका सम्पूर्ण पुत्रमा नहुष अत्यन्त बुद्धिमान् र शक्तिशाली थिए।
18हे राजन्, उनले आफ्नो राज्यमाथि ठूलो धर्मले शासन गरे। राजा नहुषले पितृ, देव, ऋषि, गन्धर्व, नाग, राक्षस, ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरूको समान रूपले पोषण गरे। उनले बलवान् हातले सम्पूर्ण लुटेराको दमन गरे; उनले ऋषिहरूबाट पनि आफ्ना लागि कर लिए।
19र पशुझैँ ती बलवान् नहुषले ऋषिहरूको पिठ्यूँमा सवारी गरे। आफ्नो सौन्दर्य, आफ्नो तपस्या, आफ्नो पराक्रम र तेजले स्वर्गवासीहरूलाई पनि मात दिँदै उनले पृथ्वीमा यसरी शासन गरे मानौँ उनी स्वयं इन्द्र हुन्। नहुषले छ मधुरभाषी पुत्र उत्पन्न गरे, अर्थात् यति, ययाति, संयाति, आयाति, अयति र ध्रुव। यतिले संन्यास अपनाए र स्वयं ब्रह्माझैँ महर्षि बने।
20ययाति परम धर्मात्मा भए। उनले सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गरे; उनले अनेक यज्ञ गरे; उनले महान् श्रद्धाले पितृहरूको उपासना गरे र देवताहरूप्रति महान् आदर देखाए। उनले आफ्नो सम्पूर्ण प्रजामाथि महान् दया र अनुग्रह गरे र उनी कुनै शत्रुबाट कहिल्यै पराजित भएनन्। उनका पुत्र सबै महान् धनुर्धर र सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न थिए। हे महाराज, तिनीहरू उनका दुई पत्नी देवयानी र शर्मिष्ठाबाट उत्पन्न भए। देवयानीबाट यदु र तुर्वसु उत्पन्न भए। शर्मिष्ठाबाट द्रुह्यु, अनु र पुरु उत्पन्न भए।
21हे राजन्, दीर्घकालसम्म आफ्नो प्रजामाथि धर्मपूर्वक शासन गरेपछि नहुषका पुत्र (ययाति) माथि भयंकर वृद्धावस्थाले आक्रमण गर्यो, जसले उनको शारीरिक सौन्दर्य नष्ट पारिदियो।
22यसरी वृद्धावस्थाले आक्रान्त भई राजाले आफ्ना पुत्रहरू — यदु, पुरु, तुर्वसु, द्रुह्यु र अनुलाई यसरी सम्बोधन गरे।
23"हे प्रिय पुत्रहरू, म युवा हुन चाहन्छु र युवतीहरूसँग आफ्नो समय बिताउन चाहन्छु। यसमा मेरो सहायता गर।"
24देवयानीबाट उत्पन्न उनका ज्येष्ठ पुत्रले भने, "तपाईंलाई के चाहियो? के तपाईं हाम्रो यौवन चाहनुहुन्छ?"
25ययातिले जवाफ दिए, "मेरो वृद्धावस्था स्वीकार गर। तब म तिम्रो यौवनले आनन्द भोग्नेछु।
26एउटा दीर्घ यज्ञका बेला मलाई ऋषि उशनस्ले शाप दिएका थिए र त्यसैले मैले इन्द्रियसुख भोग्ने आफ्ना सम्पूर्ण शक्ति गुमाएको छु। हे पुत्रहरू, म तिम्रो यौवनले आनन्द भोग्नेछु।
27(त्यसैले) तिमीहरूमध्ये कसैले मेरो जरा ग्रहण गरोस् र मेरो शरीरले राज्यमाथि शासन गरोस्। तब म नवीकृत युवा शरीरले आनन्द भोग्नेछु।"
28यदु र अन्य पुत्रहरू उनको वृद्धावस्था लिन सहमत भएनन्। तब उनका सबभन्दा कान्छा पुत्र, धर्मात्मा र बलवान् पुरुले भने — "हे राजन्, नवीकृत शरीर र फर्केको यौवनसहित फेरि आनन्द भोग्नुहोस्। म तपाईंको वृद्धावस्था ग्रहण गर्नेछु र तपाईंको आज्ञाले राज्यमाथि शासन गर्नेछु।"
29यसरी भनिएपछि ती राजर्षि (ययाति) ले आफ्नो तपोबलले आफ्नो वृद्धावस्था आफ्नो महात्मा पुत्र (पुरु) लाई हस्तान्तरण गरे।
30राजा पुरुको यौवनले फेरि युवा भए; र आफ्ना पिताको वृद्धावस्था लिएर पुरुले राज्यमाथि शासन गरे।
31यसरी एक हजार वर्ष बितेपछि पनि नृपश्रेष्ठ, अजेय वीर ययाति बाघझैँ बलवान् र शक्तिशाली भइरहे।
32उनले दीर्घकालसम्म आफ्ना दुवै पत्नीको मधुर सान्निध्य भोगे। उनले (गन्धर्वराज) चित्ररथका उद्यानमा (अप्सरा) विश्वाचीसँग आनन्द भोगे।
33यसपछि पनि ती यशस्वी पुरुषका कामना तृप्त भएनन्। तब राजालाई पुराणका यी वचन सम्झना भए —
34"मनुष्यका कामना भोगले कहिल्यै तृप्त हुँदैनन्। यसको विपरीत, भोगले ती त्यसै गरी दन्किन्छन् जसरी यज्ञाग्निमा घिउ हाल्दा त्यो दन्किन्छ।
35यदि कसैले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई त्यसको धन, हीरा, स्वर्ण, पशु र स्त्रीसहित भोगोस्, तब पनि उसका कामना तृप्त हुनेछैनन्।
36केवल तब मात्र, जब मनुष्यले कुनै पनि जीवित प्राणीप्रति मन, वचन वा कर्मले पाप गर्दैन, तब मात्र उसले ब्रह्मको पवित्रता प्राप्त गर्छ।
37जब मनुष्य कसैसँग डराउँदैन र जब उसँग कोही डराउँदैन, जब उसले कुनै वस्तुको कामना गर्दैन र जब उसले कसैको अनिष्ट गर्दैन, तब मात्र उसले ब्रह्मको पवित्रता प्राप्त गर्छ।"
38यो देखेर र यो सन्तुष्टि पाएर कि मनुष्यका कामना कहिल्यै तृप्त हुँदैनन्, ती महाबुद्धिमान् राजाले आफ्नो पुत्रबाट आफ्नो वृद्धावस्था फिर्ता लिए।
39यद्यपि उनका कामना तृप्त भएका थिएनन्, तैपनि उनले आफ्नो पुत्र पुरुलाई उसको यौवन फर्काइदिए र (भने) —
40"तिमीबाट मेरो वंश चल्नेछ। तिमी मेरो साँचो पुत्र र उत्तराधिकारी हौ। मेरो वंश संसारमा तिम्रो नामले चिनिनेछ।"
41वैशम्पायनले भने — ती नृपश्रेष्ठ (ययाति) ले पुरुलाई सिंहासनमा स्थापित गरेर भृगु पर्वतमा गएर महातपस्वी बन्ने निश्चय गरे। अनेक वर्षपछि उनी कालको अनिवार्य प्रभावको अधीनमा भए। उपवास-व्रतको पालना गर्दै उनी आफ्ना पत्नीहरूसहित स्वर्ग गए।