अनुद्यूत पर्व — धृतराष्ट्र के पास जाना
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 311
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः पराजिताः पार्था वनवासाय दीक्षिताः। अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम्॥
2अजिनैः संवृतान् दृष्ट्वा हृतराज्यानरिंदमान्। प्रस्थितान् वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत्॥
3प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः। पराजिताः पाण्डवेया विपत्तिं परमां गताः॥
4अद्यैव ते सम्प्रयाताः समैर्वर्त्मभिरस्थलैः। गुणज्येष्ठास्तथा श्रेष्ठाः श्रेयांसो यद् वयं परैः॥
5नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम्। सुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वती: समाः॥
6धनेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान् प्रहासिषुः। ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवाः॥
7चित्रान् सन्नाहानवमुच्य पार्था वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति। विवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः॥
8न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा। ज्ञास्यन्ति तेऽऽत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा विपर्यये षण्ढतिला इवाफलाः॥
9इदं हि वासो यदि वेदृशानां मनस्विनां रौरवमाहवेषु। अदीक्षितानामजिनानि यद्वद् बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम्॥
10महाप्राज्ञः सौमकिर्यज्ञसेनः कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय। अकार्षीद् वै सुकृतं नेह किंचित् क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः॥
11सूक्ष्मप्रावारानजिनोत्तरीयान् दृष्टवारण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान्। कां त्वं प्रीति लप्स्यसे याज्ञसेनि पतिं वृणीष्वेह यमन्यमिच्छसि॥
12एते हि सर्वे कुरवः समेताः क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः। एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे न त्वां तपेत् कालविपर्ययोऽयम्॥
13यथाफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः। तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि॥
14किं पाण्डवांस्ते पतितानुपास्य मोघः श्रमः षण्ढतिलानुपास्य। नश्रावयद् धृतराष्ट्रस्य पुत्रः॥
15तद् वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी निर्भत्र्योच्चैः संनिगृह्मैव रोषात्। उवाच चैनं सहसैवोपगम्य सिंहो यथा हैमवतः शृगालम्॥
16भीमसेन उवाच क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थं प्रभाषसे। गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे॥
17यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैरिह नो भृशम्। तथा स्मारयिता तेऽहं कृन्तन् मर्माणि संयुगे॥
18ये च त्वामनुवर्तन्ते क्रोधलोभवशानुगाः! गोप्तारः सानुबन्धास्तान् नेतास्मि यमसादनम्॥
19वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं दुःशासनस्तं परिनृत्यति स्म। मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्ग गौौरिति स्माह्वयन् मुक्तलज्जः॥
20भीमसेन उवाच नृशंस परुषं वक्तुं शक्यं दुःशासन त्वया। निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकस्थितुमर्हति॥
21मैव स्म सुकृताल्लोकान् गच्छेत् पार्थो वृकोदरः। यदि वक्षो हि ते भित्त्वा न पिबेच्छोणितं रणे॥
22धार्तराष्ट्रान् रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम्। शां गन्तास्मि नवरात् सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
23वैशम्पायन उवाच तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात्। गतिं स्वगत्यानुचकार मन्दो निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः॥
24नैतावता कृतमित्यब्रवीत् तं वृकोदरः संनिवृत्तार्धकायः। शीघ्रं हि त्वां निहतं सानुबन्ध संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ॥
25एवं समीक्ष्यात्मनि चावमानं नियम्य मन्युं बलवान् स मानी। राजांनुगः संसदि कौरवाणां विनिष्क्रामन् वाक्यमुवाच भीमः॥
26भीमसेन उवाच अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनंजयः। शकुनि चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति॥
27इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद् वचः। सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति॥
28सुयोधनमिमं पापं हन्तास्मि गदया युधि। शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतले॥
29वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः। दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराडिव॥
30अर्जुन उवाच नैवं वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम्। इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद् भविष्यति॥
31भीमसेन उवाच दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः। दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्॥
32अर्जुन उवाच असूयितारं द्रष्टारं प्रवक्तारं विकत्थनम्। भीमसेन नियोगात् ते हन्ताहं कर्णमाहवे॥
33अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया। कर्णं कर्णानुगांश्चैव रणे हन्तास्मि पत्रिभिः॥
34ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः। तांश्च सर्वानहं बाणैर्नेतास्मि यमसादनम्॥
35चलेद्धि हिमवान् स्थानानिष्प्रभः स्याद् देवाकरः। शैत्यं सोमात् प्रणश्येत मत्सत्यं विष नेद् यदि॥
36न प्रदास्यति चेद् राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे। दुर्योधनोऽभिसत्कृत्य सत्यमेतद् भविष्यति॥
37वैशम्पायन उवाच इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान् माद्रवतीसुतः। प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान्॥
38सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत्। क्रोधसंरक्तनयनो निःश्वसन्निव पन्नगः॥
39सहदेव उवाच अक्षान् यान् मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर। नैतेऽक्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृताः॥
40यथा चैवोक्तवान् भीमस्त्वामुद्दिश्य सबान्धवम्। कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः॥
41हन्तास्मि तरसा युद्धे त्वामेवेह सबान्धवम्। यदि स्थास्यसि संग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल॥
42सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशाम्पते। दर्शनीयतमो नृणामिदं वचनमब्रवीत्॥
43नकुल उवाच सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन् धृतराष्ट्रजैः। यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये॥ तान् धार्तराष्ट्रान् दुर्वृत्तान् मुमूर्षुन् कालनोदितान्। गमयिष्यामि भूयिष्ठानहं वैवस्वतक्षयम्॥
44निदेशाद् धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन्। निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्तास्मि नचिरादिव॥
45वैशम्पायन उवाच एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः। प्रतिज्ञा बहुलः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Thereupon the vanquished sons of Pritha, preparing for their exile in the forest, attired themselves in deer skins and Uttriya (upper garment).
2Seeing those chastisers of foes attired in deer skins and robbed of their kingdom at point of going the forest, Dushasana exclaimed.
3Dushasana Said The absolute sovereignty of son of Dhritarashtra, the high-souled king, (Duryodhana) has (now) commenced. The Pandavas are vanquished, and they have been plunged into great misery.
4The gods are propitious to us, whether or not we have proceeded in the very narrow path (of sin); for we are today superior to our enemy in wealth and in every thing.
5The sons of Pritha are plunged into eternal hall. They are deprived of happiness and kingdom for ever-lasting days.
6Those Pandavas, who being intoxicated with the pride of wealth, laughed at the son of Dhritarashtra, will now have to go to the forest defeated and deprived of their wealth.
7Let them abandon their variegated armours, and their resplendent robes of celestial make. Let them all put on deer skins according to the stake they had accepted of the son of Subala (Shakuni).
8The Pandavas, who always boasted that they had no equals in all the world, will now know and regard themselves in this their calamity as grains of sesame without kernal.
9Though in this dress, the Pandavas appear like wise and powerful men installed in a sacrifice, but see (consider) them as persons not entitled to perform sacrifices.
10The greatly wise descendant of Somaka, Yajnasena (Drupada), having bestowed the Panchala princess on the Pandavas, did not act well. The husbands of Yajnaseni (Draupadi) are impotent.
11O Yajnaseni, what joy will you get in seeing these your husbands in the forest attired in skins and rags and deprived of their wealth and possessions. Select a husband from these present.
12These Kurus, assembled here, are all forbearing and self-controlled. They are all vastly wealthy. Select one amongst these as your husband, so that this calamity may not drag you(in its train).
13All the Pandavas are now like grains of sesame that are without kernal or toy animals incased in skins, or the grains of paddy without kernal.
14Why do you wait any longer upon the fallen sons of Pandu? The labour is thrown away that is bestowed on pressing the sesame grain that is without the kernal. Vaishampayana said The son of Dhritarashtra (Dushasana) uttered such cruel and harsh words in the hearing of the Pandavas.
15Having heard them, the unforbearing Bhimasena suddenly rushed towards that prince in anger like a Himalayan lion does towards a jackal. He loudly rebuked him in these words.
16Bhima said O crooked-minded wretch, you rave in words that are uttered only by the sinful. Being advanced by the skill of the Gandhara king, you (dare to) boast in the midst of these kings.
17As you pierce our hearts with these your words like arrows, so will I pierce your heart in battle, making you recollect all this.
18I shall send to the abode of Yama all those with their descendants and relatives who are from anger or covetousness walking behind you as your protectors.
19Vaishampayana said Dushasana, abandoning all sense of shame, danced around in the midst of the Kurus and loudly said, "O cow," "O cow”. Bhima uttered these words of wrath, but did nothing, for he could not deviate from the path of virtue.
20Bhima said Wretch, do you dare use harsh words ass these? O Dushasana, who should boast having thus won wealth by foul means?
21I tell you, if Vrikodara, the son of Pritha, does not drink your life-blood piercing open your breast in battle, let him not attain to regions of blessedness.
22I tell you truly that killing the sons of Dhritarashtra in battle in the presence of all the warriors, I shall without the least delay pacify my this anger.
23Vaishampayana said When the Pandavas were going out of the Sabha, the wicked king Duryodhana from excess of joy mimicked by his own steps the playful and lion-like movements of Bhimasena.
24Thereupon, Vrikodara(Bhima), half turning towards him, said. “O fool, do not think that by this you gain any ascendancy over me. I shall soon kill you with all your followers and answer you recalling all this to your mind”.
25Seeing this insult offered to him, the powerful and proud Bhima, suppressing his rising anger and following the king (Yudhisthira) spoke these words when going out of the Kuru court.
26Bhima said I shall be the slayer of Duryodhana, Dhananjaya (Arjuna) will be the slayer of Karna. Sahadeva will kill the gambler Shakuni.
27I repeat in the midst of this assembly these proud words which the celestial will surely make good, if ever we engage in battle (with the Kurus).
28I shall kill this sinful wretch Suyodhana (Duryodhana) in a club-fight. Felling him on the ground, I shall place my foot on his head.
29As regards this wicked-minded man Dushasana, who is bold in speech, I will drink his blood like a lion.
30Arjuna said Bhima, the resolutions of superior men are not known only in words. On the fourteenth year, they will see what will happen.
31Bhima said The earth will drink the blood of Duryodhana, Karma, the wicked-minded Shakuni and the fourth Dushasana.
32Arjuna said O Bhimasena, I will as you direct, kill in battle this Karna so malicious, jealous, harshspecched and vain.
33For doing what is agreeable to Bhima, Arjuna vows that he will kill in battle with his arrows this Karna with all his followers.
34I will send to the abode of Yama with my arrows also those other kings that will from foolishness fight against me.
35If my this vow be not carried out, then the Himalaya mountains might be removed from where they are, the maker of the day (sun) might lose his rays and the Moon his coolness.
36All this will surely happen if on the fourteenth year from this, Duryodhana does not return us our kingdom with proper respect.
37Vaishampayana said When Arjuna said this, the handsome and powerful son of Madri, Sahadeva, waving his mighty arms,
38And sighting like a snake and desiring to kill Shakuni, spoke thus with eyes red with anger.
39Sahadeva said O fool, O destroyer of the fame of the Gandhara kings, what you are thinking as dice is not dice. They are sharp-pointed arrows which you have invited in battle.
40I shall certainly accomplish all which Bhima has said as regards you with all your followers. If you have anything to do, do it before that day comes.
41O son of Subala, I shall certainly kill you with all your friends and relatives if you stay in the fight according to the usage of the Kshatriyas.
42Vaishampayana said O king, hearing the words of Sahadeva, Nakula, the handsomest of men, spoke thus.
43Nakula said I shall certainly send to the abode of Yama all those wicked-minded sons of Dhritarashtra, who being desirous of death and impelled by Fate, and also moved by the wish of doing what would please Duryodhana, have used harsh and insulting words towards this Yajnaseni, (Draupadi) at the gambling match.
44At the command of the king (Yudhisthira) and remembering the wrongs done to (Draupadi), I shall soon make the earth freed from the sons of Dhritarashtra.
45Vaishampayana said Having thus taken many vows, those mighty armed and foremost of men (the Pandavas) went to Dhritarashtra.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तदनन्तर पराजित पृथापुत्रों ने वनवास की तैयारी करते हुए मृगचर्म और उत्तरीय धारण किए।
2उन शत्रुदमनों को मृगचर्म धारण किए, राज्य से वंचित और वन जाने को उद्यत देखकर दुःशासन बोल उठा।
3दुःशासन ने कहा — धृतराष्ट्र के पुत्र, महात्मा राजा (दुर्योधन) का एकछत्र साम्राज्य (अब) आरम्भ हो गया है। पाण्डव पराजित हो गए हैं और वे महान् दुःख में डूब गए हैं।
4देवता हम पर प्रसन्न हैं, चाहे हम (पाप के) अत्यन्त सँकरे मार्ग पर चले हों अथवा न चले हों; क्योंकि आज हम धन में और हर बात में अपने शत्रु से श्रेष्ठ हैं।
5पृथा के पुत्र सनातन नरक में डूब गए हैं। वे सदा-सर्वदा के लिए सुख और राज्य से वंचित हो गए हैं।
6जो पाण्डव धन के मद से उन्मत्त होकर धृतराष्ट्र के पुत्र पर हँसते थे, वे अब पराजित और धन से वंचित होकर वन जाएँगे।
7वे अपने चित्र-विचित्र कवच और दिव्य निर्मित तेजस्वी वस्त्र त्याग दें। वे सब सुबल के पुत्र (शकुनि) से स्वीकार किए गए दाँव के अनुसार मृगचर्म धारण करें।
8जो पाण्डव सदा यह डींग हाँकते थे कि समस्त संसार में उनकी समता करने वाला कोई नहीं, वे अब इस विपत्ति में स्वयं को बिना गिरी के तिल के दानों के समान जानेंगे और मानेंगे।
9यद्यपि इस वेश में पाण्डव यज्ञ में दीक्षित बुद्धिमान् और बलशाली पुरुषों के समान प्रतीत होते हैं, तथापि इन्हें ऐसे पुरुष समझिए जो यज्ञ करने के अधिकारी नहीं हैं।
10सोमक के परम बुद्धिमान् वंशज यज्ञसेन (द्रुपद) ने पाञ्चाल राजकुमारी को पाण्डवों को देकर अच्छा नहीं किया। याज्ञसेनी (द्रौपदी) के पति नपुंसक हैं।
11हे याज्ञसेनी, अपने इन पतियों को वन में मृगचर्म और चीथड़े धारण किए तथा धन और सम्पत्ति से वंचित देखकर तुम्हें क्या सुख मिलेगा? यहाँ उपस्थित इनमें से कोई पति चुन लो।
12यहाँ एकत्र ये कुरु सब क्षमाशील और जितेन्द्रिय हैं। ये सब अत्यन्त धनवान् हैं। इनमें से किसी एक को अपना पति चुन लो, जिससे यह विपत्ति तुम्हें (अपने साथ) न घसीट ले जाए।
13समस्त पाण्डव अब बिना गिरी के तिल के दानों के, अथवा चमड़े में मढ़े खिलौना पशुओं के, अथवा बिना दाने के धान के समान हैं।
14पाण्डु के इन पतित पुत्रों की सेवा तुम और कब तक करती रहोगी? बिना गिरी के तिल को पेरने में लगाया गया श्रम व्यर्थ ही जाता है। वैशम्पायन ने कहा — धृतराष्ट्र के पुत्र (दुःशासन) ने पाण्डवों के सुनते हुए ऐसे क्रूर और कठोर वचन कहे।
15उन्हें सुनकर असहिष्णु भीमसेन क्रोध में सहसा उस राजकुमार की ओर वैसे ही झपटे जैसे हिमालय का सिंह शृगाल की ओर झपटता है। उन्होंने ऊँचे स्वर में इन वचनों से उसकी भर्त्सना की।
16भीम ने कहा — हे कुटिलबुद्धि अधम, तू ऐसे वचन बकता है जो केवल पापी ही कहते हैं। गान्धारराज के कौशल से आगे बढ़ाया जाकर तू इन राजाओं के बीच डींग हाँकने का साहस करता है।
17जैसे तू अपने इन वचनों से बाणों के समान हमारे हृदयों को बींधता है, वैसे ही मैं युद्ध में तुझे यह सब स्मरण कराते हुए तेरा हृदय बींधूँगा।
18जो लोग क्रोध अथवा लोभ से तेरे रक्षक बनकर तेरे पीछे चलते हैं, उन सबको उनके वंशजों और सम्बन्धियों सहित मैं यम के धाम भेज दूँगा।
19वैशम्पायन ने कहा — दुःशासन ने लज्जा का सारा भाव त्यागकर कुरुओं के बीच नाचते हुए ऊँचे स्वर में कहा — "अरे गाय!" "अरे गाय!" भीम ने ये क्रोधपूर्ण वचन कहे, किन्तु कुछ किया नहीं, क्योंकि वे धर्म के मार्ग से विचलित नहीं हो सकते थे।
20भीम ने कहा — अधम, ऐसे कठोर वचन कहने का साहस करता है? हे दुःशासन, इस प्रकार कुटिल उपायों से धन जीतकर कौन डींग हाँकेगा?
21मैं तुझसे कहता हूँ — यदि पृथा के पुत्र वृकोदर युद्ध में तेरी छाती चीरकर तेरा जीवन-रुधिर न पिए, तो उसे कल्याणकारी लोक प्राप्त न हों।
22मैं तुझसे सत्य कहता हूँ कि समस्त योद्धाओं के समक्ष युद्ध में धृतराष्ट्र के पुत्रों का वध करके मैं तनिक भी विलम्ब किए बिना अपने इस क्रोध को शान्त करूँगा।
23वैशम्पायन ने कहा — जब पाण्डव सभा से बाहर जा रहे थे, तब दुष्ट राजा दुर्योधन ने हर्ष के अतिरेक से अपने ही पगों से भीमसेन की क्रीड़ामय और सिंह-सदृश चाल की नकल की।
24तब वृकोदर (भीम) ने आधे मुड़कर उससे कहा — "हे मूर्ख, यह मत समझ कि इससे तू मुझ पर कोई श्रेष्ठता पा लेता है। मैं शीघ्र ही तुझे तेरे समस्त अनुयायियों सहित मार डालूँगा और यह सब तेरे स्मरण में लाकर तुझे उत्तर दूँगा।"
25अपने प्रति किए गए इस अपमान को देखकर बलशाली और स्वाभिमानी भीम ने अपने उमड़ते क्रोध को दबाकर राजा (युधिष्ठिर) के पीछे चलते हुए कुरुओं की सभा से बाहर जाते समय ये वचन कहे।
26भीम ने कहा — मैं दुर्योधन का हन्ता बनूँगा, धनञ्जय (अर्जुन) कर्ण का हन्ता होगा। सहदेव जुआरी शकुनि का वध करेगा।
27मैं इस सभा के बीच ये गर्वपूर्ण वचन दुहराता हूँ, जिन्हें देवता निश्चय ही सत्य सिद्ध करेंगे, यदि हम कभी (कुरुओं के साथ) युद्ध में प्रवृत्त हुए।
28मैं इस पापी अधम सुयोधन (दुर्योधन) का गदायुद्ध में वध करूँगा। उसे भूमि पर गिराकर मैं उसके सिर पर अपना पैर रखूँगा।
29और जहाँ तक इस दुष्टबुद्धि दुःशासन का प्रश्न है, जो वाणी में उद्दण्ड है, मैं सिंह के समान उसका रक्त पिऊँगा।
30अर्जुन ने कहा — भीम, श्रेष्ठ पुरुषों के निश्चय केवल वचनों से नहीं जाने जाते। चौदहवें वर्ष में लोग देख लेंगे कि क्या होता है।
31भीम ने कहा — पृथ्वी दुर्योधन, कर्ण, दुष्टबुद्धि शकुनि और चौथे दुःशासन का रक्त पिएगी।
32अर्जुन ने कहा — हे भीमसेन, आपके निर्देश के अनुसार मैं युद्ध में इस कर्ण का वध करूँगा, जो इतना द्वेषी, ईर्ष्यालु, कठोरभाषी और अभिमानी है।
33भीम को प्रिय लगे, इसलिए अर्जुन प्रतिज्ञा करता है कि वह युद्ध में अपने बाणों से इस कर्ण का उसके समस्त अनुयायियों सहित वध करेगा।
34जो अन्य राजा मूर्खतावश मुझसे युद्ध करेंगे, उन्हें भी मैं अपने बाणों से यम के धाम भेज दूँगा।
35यदि मेरी यह प्रतिज्ञा पूर्ण न हो, तो हिमालय पर्वत अपने स्थान से हट जाए, दिनकर (सूर्य) अपनी किरणें खो दे और चन्द्रमा अपनी शीतलता।
36यह सब निश्चय ही होगा यदि आज से चौदहवें वर्ष में दुर्योधन हमारा राज्य समुचित आदर के साथ हमें न लौटाए।
37वैशम्पायन ने कहा — जब अर्जुन ने यह कहा, तब माद्री के सुन्दर और बलशाली पुत्र सहदेव ने अपनी बलिष्ठ भुजाएँ लहराते हुए,
38और सर्प के समान निःश्वास लेते हुए तथा शकुनि का वध करने की इच्छा से क्रोध से रक्तवर्ण नेत्रों सहित इस प्रकार कहा।
39सहदेव ने कहा — हे मूर्ख, हे गान्धारराजों के यश के विनाशक, जिन्हें तू पासे समझता है, वे पासे नहीं हैं। वे तीक्ष्ण नोक वाले बाण हैं, जिन्हें तूने युद्ध में आमन्त्रित किया है।
40भीम ने तेरे विषय में जो कुछ कहा है, वह सब मैं तेरे समस्त अनुयायियों सहित निश्चय ही पूर्ण करूँगा। यदि तुझे कुछ करना है, तो उस दिन के आने से पूर्व कर ले।
41हे सुबलपुत्र, यदि तू क्षत्रिय धर्म के अनुसार युद्ध में डटा रहे, तो मैं तेरे समस्त मित्रों और सम्बन्धियों सहित तेरा वध निश्चय ही करूँगा।
42वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, सहदेव के वचन सुनकर पुरुषों में परम सुन्दर नकुल ने इस प्रकार कहा।
43नकुल ने कहा — धृतराष्ट्र के जो दुष्टबुद्धि पुत्र मृत्यु के इच्छुक होकर, भाग्य से प्रेरित होकर और दुर्योधन को प्रसन्न करने की कामना से भी, द्यूतसभा में इस याज्ञसेनी (द्रौपदी) के प्रति कठोर और अपमानजनक वचन बोले हैं, उन सबको मैं निश्चय ही यम के धाम भेज दूँगा।
44राजा (युधिष्ठिर) की आज्ञा से और (द्रौपदी के) प्रति किए गए अन्यायों का स्मरण करके मैं शीघ्र ही पृथ्वी को धृतराष्ट्र के पुत्रों से रहित कर दूँगा।
45वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार अनेक प्रतिज्ञाएँ करके वे महाबाहु नरश्रेष्ठ (पाण्डव) धृतराष्ट्र के पास गए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — त्यसपछि पराजित पृथापुत्रहरूले वनवासको तयारी गर्दै मृगचर्म र उत्तरीय धारण गरे।
2ती शत्रुदमनहरूलाई मृगचर्म धारण गरेका, राज्यबाट वञ्चित र वनमा जान उद्यत देखेर दुःशासन बोल्यो।
3दुःशासनले भन्यो — धृतराष्ट्रका पुत्र, महात्मा राजा (दुर्योधन)को एकछत्र साम्राज्य (अब) सुरु भएको छ। पाण्डवहरू पराजित भएका छन् र तिनीहरू महान् दुःखमा डुबेका छन्।
4देवताहरू हामीमाथि प्रसन्न छन्, चाहे हामी (पापको) अत्यन्त साँघुरो मार्गमा हिँडेका होऔँ अथवा नहोऔँ; किनभने आज हामी धनमा र हरेक कुरामा आफ्ना शत्रुभन्दा श्रेष्ठ छौँ।
5पृथाका पुत्रहरू सनातन नरकमा डुबेका छन्। तिनीहरू सदासर्वदाका लागि सुख र राज्यबाट वञ्चित भएका छन्।
6जुन पाण्डवहरू धनको मदले उन्मत्त भई धृतराष्ट्रका पुत्रमाथि हाँस्थे, तिनीहरू अब पराजित र धनबाट वञ्चित भई वनमा जानेछन्।
7तिनीहरूले आफ्ना चित्रविचित्र कवच र दिव्य निर्मित तेजस्वी वस्त्र त्यागून्। तिनीहरू सबैले सुबलका पुत्र (शकुनि)सँग स्वीकार गरिएको दाउअनुसार मृगचर्म धारण गरून्।
8जुन पाण्डवहरू सधैँ यो शेखी गर्थे कि सम्पूर्ण संसारमा तिनीहरूको बराबरी गर्ने कोही छैन, तिनीहरूले अब यस विपत्तिमा आफूलाई गेडाविनाको तिलका दानाजस्तै जान्नेछन् र मान्नेछन्।
9यद्यपि यस वेशमा पाण्डवहरू यज्ञमा दीक्षित बुद्धिमान् र बलशाली पुरुषहरूजस्तै देखिन्छन्, तथापि यिनलाई यस्ता पुरुष ठान्नुहोस् जो यज्ञ गर्ने अधिकारी होइनन्।
10सोमकका परम बुद्धिमान् वंशज यज्ञसेन (द्रुपद)ले पाञ्चाल राजकुमारीलाई पाण्डवहरूलाई दिएर राम्रो गरेनन्। याज्ञसेनी (द्रौपदी)का पतिहरू नपुंसक छन्।
11हे याज्ञसेनी, आफ्ना यी पतिहरूलाई वनमा मृगचर्म र झुत्रा धारण गरेका तथा धन र सम्पत्तिबाट वञ्चित देखेर तिमीलाई के सुख मिल्नेछ? यहाँ उपस्थित यिनीहरूमध्ये कोही पति छान।
12यहाँ जम्मा भएका यी कुरुहरू सबै क्षमाशील र जितेन्द्रिय छन्। यी सबै अत्यन्त धनवान् छन्। यिनीहरूमध्ये कुनै एकलाई आफ्नो पति छान, जसले गर्दा यो विपत्तिले तिमीलाई (आफूसँगै) नघिसारोस्।
13सम्पूर्ण पाण्डवहरू अब गेडाविनाका तिलका दाना, अथवा छालामा मोडिएका खेलौना पशु, अथवा गेडाविनाको धानजस्तै छन्।
14पाण्डुका यी पतित पुत्रहरूको सेवा तिमीले अझ कहिलेसम्म गरिरहनेछ्यौ? गेडाविनाको तिल पेल्नमा लगाइएको श्रम व्यर्थै जान्छ। वैशम्पायनले भने — धृतराष्ट्रका पुत्र (दुःशासन)ले पाण्डवहरूले सुन्ने गरी यस्ता क्रूर र कठोर वचन भन्यो।
15ती सुनेर असहिष्णु भीमसेन क्रोधमा एक्कासि त्यस राजकुमारतिर त्यसै गरी झम्टे जसरी हिमालयको सिंह स्यालतिर झम्टिन्छ। उनले उच्च स्वरमा यी वचनले उसको भर्त्सना गरे।
16भीमले भने — हे कुटिलबुद्धि अधम, तँ यस्ता वचन बक्दछस् जो केवल पापीहरूले मात्र भन्दछन्। गान्धारराजको कौशलले अघि बढाइएर तँ यी राजाहरूका बीचमा शेखी गर्ने साहस गर्दछस्।
17जसरी तैँले आफ्ना यी वचनले बाणझैँ हाम्रा हृदय बिँध्दछस्, त्यसरी नै म युद्धमा तँलाई यो सबै सम्झाउँदै तेरो हृदय बिँध्नेछु।
18जो मानिसहरू क्रोध अथवा लोभले तेरा रक्षक बनेर तेरो पछि लाग्दछन्, तिनीहरू सबैलाई तिनका वंशज र सम्बन्धीसहित म यमको धाम पठाइदिनेछु।
19वैशम्पायनले भने — दुःशासनले लाजको सारा भाव त्यागेर कुरुहरूका बीचमा नाच्दै उच्च स्वरमा भन्यो — "ए गाई!" "ए गाई!" भीमले यी क्रोधपूर्ण वचन भने, तर केही गरेनन्, किनभने उनी धर्मको मार्गबाट विचलित हुन सक्दैनथे।
20भीमले भने — अधम, यस्ता कठोर वचन भन्ने साहस गर्दछस्? हे दुःशासन, यसरी कुटिल उपायले धन जितेर को शेखी गर्नेछ?
21म तँलाई भन्दछु — यदि पृथाका पुत्र वृकोदरले युद्धमा तेरो छाती चिरेर तेरो जीवन-रगत पिएन भने, उसलाई कल्याणकारी लोक प्राप्त नहोऊन्।
22म तँलाई सत्य भन्दछु कि सम्पूर्ण योद्धाहरूको सामु युद्धमा धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको वध गरेर म तनिक पनि ढिलाइ नगरी आफ्नो यस क्रोधलाई शान्त पार्नेछु।
23वैशम्पायनले भने — जब पाण्डवहरू सभाबाट बाहिर जाँदै थिए, तब दुष्ट राजा दुर्योधनले हर्षको अतिरेकले आफ्नै पाइलाले भीमसेनको क्रीडामय र सिंहसदृश चालको नक्कल गर्यो।
24तब वृकोदर (भीम)ले आधा फर्केर उसलाई भने — "हे मूर्ख, यो नठान् कि यसबाट तैँले ममाथि कुनै श्रेष्ठता पाउँछस्। म चाँडै तँलाई तेरा सम्पूर्ण अनुयायीसहित मारिदिनेछु र यो सबै तेरो स्मरणमा ल्याएर तँलाई उत्तर दिनेछु।"
25आफूप्रति गरिएको यस अपमानलाई देखेर बलशाली र स्वाभिमानी भीमले आफ्नो उर्लिँदो क्रोध थामेर राजा (युधिष्ठिर)को पछि लाग्दै कुरुहरूको सभाबाट बाहिर जाँदा यी वचन भने।
26भीमले भने — म दुर्योधनको हन्ता बन्नेछु, धनञ्जय (अर्जुन) कर्णका हन्ता हुनेछन्। सहदेवले जुवाडे शकुनिको वध गर्नेछन्।
27म यस सभाका बीचमा यी गर्वपूर्ण वचन दोहोर्याउँछु, जसलाई देवताहरूले निश्चय नै सत्य सिद्ध गर्नेछन्, यदि हामी कहिल्यै (कुरुहरूसँग) युद्धमा प्रवृत्त भयौँ भने।
28म यस पापी अधम सुयोधन (दुर्योधन)को गदायुद्धमा वध गर्नेछु। उसलाई भुइँमा ढालेर म उसको टाउकोमा आफ्नो खुट्टा राख्नेछु।
29र यस दुष्टबुद्धि दुःशासनको कुरा गर्दा, जो वाणीमा उद्दण्ड छ, म सिंहझैँ उसको रगत पिउनेछु।
30अर्जुनले भने — भीम, श्रेष्ठ पुरुषहरूका निश्चय केवल वचनले थाहा हुँदैनन्। चौधौँ वर्षमा मानिसहरूले देख्नेछन् कि के हुन्छ।
31भीमले भने — पृथ्वीले दुर्योधन, कर्ण, दुष्टबुद्धि शकुनि र चौथो दुःशासनको रगत पिउनेछ।
32अर्जुनले भने — हे भीमसेन, तपाईंको निर्देशअनुसार म युद्धमा यस कर्णको वध गर्नेछु, जो यति द्वेषी, ईर्ष्यालु, कठोरभाषी र अभिमानी छ।
33भीमलाई प्रिय लागोस् भनेर अर्जुनले प्रतिज्ञा गर्दछन् कि उनले युद्धमा आफ्ना बाणले यस कर्णको उसका सम्पूर्ण अनुयायीसहित वध गर्नेछन्।
34जुन अन्य राजाहरूले मूर्खतावश मसँग युद्ध गर्नेछन्, तिनलाई पनि म आफ्ना बाणले यमको धाम पठाइदिनेछु।
35यदि मेरो यो प्रतिज्ञा पूरा भएन भने, हिमालय पर्वत आफ्नो स्थानबाट हटोस्, दिनकर (सूर्य)ले आफ्ना किरण गुमाओस् र चन्द्रमाले आफ्नो शीतलता।
36यो सबै निश्चय नै हुनेछ यदि आजदेखि चौधौँ वर्षमा दुर्योधनले हाम्रो राज्य समुचित आदरसहित हामीलाई फर्काएन भने।
37वैशम्पायनले भने — जब अर्जुनले यो भने, तब माद्रीका सुन्दर र बलशाली पुत्र सहदेवले आफ्ना बलिष्ठ पाखुरा हल्लाउँदै,
38र सर्पझैँ सुस्केरा हाल्दै तथा शकुनिको वध गर्ने इच्छाले क्रोधले रातो आँखासहित यसरी भने।
39सहदेवले भने — हे मूर्ख, हे गान्धारराजहरूको यशको विनाशक, जसलाई तँ पासा ठान्दछस्, ती पासा होइनन्। ती तीखो टुप्पा भएका बाण हुन्, जसलाई तैँले युद्धमा निम्त्याएको छस्।
40भीमले तेरो विषयमा जे भनेका छन्, त्यो सबै म तेरा सम्पूर्ण अनुयायीसहित निश्चय नै पूरा गर्नेछु। यदि तँलाई केही गर्नु छ भने, त्यो दिन आउनुभन्दा पहिले गरिहाल्।
41हे सुबलपुत्र, यदि तँ क्षत्रिय धर्मअनुसार युद्धमा डटिरहिस् भने, म तेरा सम्पूर्ण मित्र र सम्बन्धीसहित तेरो वध निश्चय नै गर्नेछु।
42वैशम्पायनले भने — हे राजन्, सहदेवका वचन सुनेर पुरुषहरूमा परम सुन्दर नकुलले यसरी भने।
43नकुलले भने — धृतराष्ट्रका जुन दुष्टबुद्धि पुत्रहरूले मृत्युको इच्छुक भई, भाग्यले प्रेरित भई र दुर्योधनलाई प्रसन्न पार्ने कामनाले पनि, द्यूतसभामा यी याज्ञसेनी (द्रौपदी)प्रति कठोर र अपमानजनक वचन बोलेका छन्, तिनीहरू सबैलाई म निश्चय नै यमको धाम पठाइदिनेछु।
44राजा (युधिष्ठिर)को आज्ञाले र (द्रौपदी)प्रति गरिएका अन्यायको स्मरण गरेर म चाँडै नै पृथ्वीलाई धृतराष्ट्रका पुत्रहरूबाट रहित पारिदिनेछु।
45वैशम्पायनले भने — यसरी अनेक प्रतिज्ञा गरेर ती महाबाहु नरश्रेष्ठहरू (पाण्डवहरू) धृतराष्ट्रकहाँ गए।