द्यूत पर्व — द्रौपदी का प्रश्न
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 301
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच धिगस्तु क्षत्तारमिति ब्रुवाणो दर्पण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः। मुवाच चैनं परमार्यमध्ये॥
2दुर्योधन उवाच प्रातिकामिन् द्रौपदीमानयस्व न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः। क्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीतो न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव॥
3वैशम्पायन उवाच एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्य। प्रविश्य च श्वेव हि सिंहगोष्ठं समासदन्महिषीं पाण्डवानाम्॥
4प्रातिकाम्युवाच युधिष्ठिरो द्यूतमदेन मत्तो दुर्योधनो द्रौपदि त्वामजैषीत्। सा त्वं प्रपद्यस्व धृतराष्ट्रस्य वेश्म न यामि त्वां कर्मणे याज्ञसेनि॥
5द्रौपद्युवाच कथं त्वेवं वदसि प्रातिकामिन् को हि दीव्येद् भार्यया राजपुत्रः। मूढो राजा द्यूतमदेन मत्तो ह्यभूनान्यत् कैतवमस्य किंचित्॥
6प्रातिकाम्युवाच यदा नाभूत् कैतवमन्यदस्य तदादेवीत् पाण्डवोऽजातशत्रुः। न्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस्तेन राज्ञा स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि॥
7द्रौपद्युवाच गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतजा किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथवा नु माम्॥
8एतज्ज्ञात्वा समागच्छ ततो मां नय सूतज। ज्ञात्वा चिकीर्षितमहं राज्ञो यास्यामि दुःखिता॥
9वैशम्पायन उवाच सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यास्तद् वचस्तदा। युधिष्ठिरं नरेन्द्राणां मध्ये स्थितमिदं वचः॥
10कस्येशो नः पराजैषीरिति त्वामाह द्रौपदी। किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथवापि माम्॥
11युधिष्ठिरस्तु निश्चेता गतसत्त्व इवाभवत्। न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्यसाधु वा॥
12दुर्योधन उवाच इहैवागत्य पाञ्चाली प्रश्नमेनं प्रभाषताम्। इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्याश्चैतस्य यद् वचः॥
13वैशम्पायन उवाच स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगः। उवाच द्रौपदी सूतः प्रातिकामी व्यथान्वितः॥
14प्रातिकाम्युवाच सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याह्वयन्ति मन्ये प्राप्तः संक्षयः कौरवाणाम्। न वै समृद्धिं पालयते लघीयान् यस्त्वां सभां नेष्यति राजपुत्रि॥
15द्रौपद्युवाच एवं नूनं व्यदधात् संविधाता स्पर्शावुभौ स्पृशतो वृद्धबालौ। धर्मं त्वेकं परमं प्राह लोके स नः शमं धास्यति गोप्यमानः॥
16सोऽयं धर्मो मात्यगात् कौरवान् वै सभ्यान् गत्वा पृच्छ धर्म्यं वचो मे। ते मां ब्रूयुनिश्चितं तत् करिष्ये धर्मात्मानो नीतिमन्तो वरिष्ठाः॥
17श्रुत्वा सूतस्तद्वचो याज्ञसेन्याः सभां गत्वा प्राह वाक्यं तदानीम्। निर्बन्धं तं धार्तराष्ट्रस्य बुद्ध्वा॥
18वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम्। द्रौपद्याः सम्मतं दूतं प्राहिणोद् भरतर्षभ।॥
19एकवस्त्रा त्वधोनीवी रोदमाना रजस्वला। सभामागम्य पाञ्चालि श्वशुरस्याग्रतो भव॥
20अथ त्वामागतां दृष्ट्वा राजपुत्रीं सभां तदा। सभ्याः सर्वे विनिन्देरन् मनोभिधृतराष्ट्रजम्॥
21स गत्वा त्वरितं दूतः कृष्णाया भवनं नृप। न्यवेदयन्मतं धीमान् धर्मराजस्य निश्चितम्॥
22पाण्डवाश्च महात्मानो दीना दुःखसमन्विताः। सत्येनातिपरीताङ्गा नोदीक्षन्ते स्म किंचन॥
23ततस्त्वेषां मुखमालोक्य राजा दुर्योधन: सूतमुवाच हृष्टः। इहैवैतामानय प्रातिकामिन् प्रत्यक्षमस्या: कुरवो ब्रुवन्तु॥
24ततः सूतस्तस्य वशानुगामी भीतश्च कोपाद् दुपदात्मजायाः. नुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि॥
25दुर्योधन उवाच दुःशासनैष मम सूतपुत्रो वृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताः। स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनी किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः॥
26ततः समुत्थाय स राजपुत्रः श्रुत्वा भ्रातुः शासनं रक्तदृष्टिः। मित्यब्रवीद् द्रौपदी राजपुत्रीम्॥
27एह्येहि पाञ्चालि जितासि कृष्णे दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा। कुरून् भजस्वायतपत्रनेत्रे धर्मेण लब्धासि सभां परैहि॥
28ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा विवर्णमामृज्य मुखं करेण। आर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुङ्गवस्य॥
29ततो जवेनाभिससार रोषाद् दुःशासनस्तामभिगर्जमानः। दीर्येषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम्॥
30ये राजसूयावभृथे जलेन महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः। ते पाण्डवानां परिभूय वीर्य बलात् प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन॥
31मानीय कृष्णामतिदीर्घकेशीम्। च्चकर्ष वायुः कदलीमिवार्ताम्॥
32सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयष्टिः शनैरुवाचाथ रजस्वलास्मि एकं च वासो मम मन्दबुद्धे सभां नेतुं नार्हसि मामनार्य॥
33ततोऽब्रवीत् तां प्रसभं निगृह्य केशेषु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम्। कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च त्राणाय विक्रोशति याज्ञसेनी॥
34दुःशासन उवाच रजस्वला वा भव याज्ञसेनि एकाम्बरा वाप्यथवा विवस्त्रा। द्यूते जिता चासि कृतासि दासी दासीषु वासश्च यथोपजोषम्॥
35वैशम्पायन उवाच प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा दुःशासनेन व्यवधूयमाना। ह्रीमत्यमर्षेण च दह्यमाना। शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा॥
36द्रौपद्युवाच इमे सभायामुपनीतशास्त्राः क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः। गुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम्॥
37नृशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत्त मा मा विवस्त्रां कुरु मा विकर्षीः। न मर्षयेद्युस्तव राजपुत्राः सेन्द्राश्च देवा यदि ते सहायाः॥ धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलक्ष्यः। मिच्छामि दोषं न गुणान् विसृज्य॥
38इदं त्वकार्यं कुरुवीरमध्ये रजस्वलां यत् परिकर्षसे माम्। न चापि कश्चित् कुरुतेऽत्र कुत्सां ध्रुवं तवेदं मतमभ्युपेताः॥
39धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम्। यत्र ह्यतीतां कुरुधर्मवेलां प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम्॥
40द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं क्षत्तुस्तथैवास्य महात्मनोऽपि। राज्ञस्तथा हीममधर्ममुग्रं न लक्षयन्ते कुरुवृद्धमुख्याः॥
41वैशम्पायन उवाच तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा भर्तृन् कटाक्षैः कुपितानपश्यत्। सा पाण्डवान् कोपपरीतदेहान् संदीपयामास कटाक्षपातैः॥
42हतेन राज्येन तथा धनेन रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूव। यथा त्रपाकोपसमीरितेन कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम्॥
43मवेक्षमाणां कृपणान् पतीस्तान्। मुवाच दासीति हसन् सशब्दम्॥
44कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः सम्पूजयामास हसन् सशब्दम्। गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत्॥
45सभ्यास्त ये तत्र बभूवुरन्ये ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैवा तेषामभूद् दुःखमतीव कृष्णां दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम्॥
46भीष्म उवाच न धर्मसौक्ष्यात् सुभगे विवेक्तु शक्नोमि ते प्रश्नमिमं यथावत्। अस्वाम्यशक्तः पणितुं परस्वं स्त्रियाश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य।॥
47त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां युधिष्ठिरो धर्ममथो न जह्यात्। उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत्॥
48द्यूतेऽद्वितीयः शकुनि रेषु कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः। स्तस्मान्न ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि॥
49द्रौपद्युवाच र्दुष्टात्मभिरैंकृतिकैः सभायाम्। द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः कस्मादयं नाम निसृष्टकामः॥
50रबुध्यमानः कुरुपाण्डवायः। सम्भूय सर्वेश्च जितोऽपि यस्मात् पश्चादयं कैतवमभ्युपेतः॥
51मीशाः सुतानां च तथा स्नुषाणाम्। समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत्॥
52वैशम्पायन उवाच मवेक्षमाणां कृपणान् पतीस्तान्। दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव॥
53तां कृष्यमाणां च रजस्वलांच स्रस्तोत्तरीयामतदहमाणाम्। वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च चकार कोयं परमार्तरूपः॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Intoxicated with pride, the son of Dhritarashtra (Duryodhana) spoke. “Fie on Khattwa.” Casting his eye on the Pratikamin, he spoke thus in the Sabha and in the midst of (all) the revered elders.
2Duryodhana said Go, Pratikamin and bring Draupadi here. You have no fear from the Pandavas. It is only Khattwa (Vidura) who savers in fear. He never wishes for our prosperity.
3Vaishampayana said Having been thus commanded and having heard the words of the king, the Pratikamin, the man of the Suta caste, went with (great haste). As a dog enters a lion's den, he (entered the house) and came to the queen of the Pandavas.
4Pratikamin said O Draupadi, Yudhisthira having been intoxicated with dice you have been won by Duryodhana. Therefore, O Yajnaseni, come now to the house of Dhritarashtra. I shall ' menial work.
5Duryodhana said O Pratikamin, why do you say so? Is there any prince who plays staking his (own) wife? The king was certainly intoxicated with dice, or else could he not find any other object or stake?
6Pratikamin said When he had nothing else to stake, it was then that Ajatasatru (Yudhisthira), the son of Pandu, staked you. The king had first staked his brothers, then himself, and then, O princess, he staked you.
7Draupadi said O son of Suta, go (back) to the Sabha and ask that gambler (Yudhisthira) whom he lost first, himself or me.
8Ascertaining. this, O son of Suta, come here and then take me with you. Knowing the desire of the king (Yudhisthira), I shall go with a sorrowful heart.
9Vaishampayana said Having returned to the Sabha, he (Pratikamin) told all present there the words of Draupadi. He spoke these words to Yudhisthira sitting in the midst of the kings.
10Pratikamin said Draupadi has asked you, "Whose lord were you at the time when you lost me in play? Did you lose yourself first or me?
11Vaishampayana said Yudhishthira sat like one demented and deprived of reason. He did not five any reply to the Suta, good or ill.
12Duryodhana said Let the princess of Panchala come here and put her question. Let every one here in this Sabha hear the worlds that pass between them (her and Yudhisthira).
13Vaishampayana said Going back to the palace, himself much distressed, the Suta, Pratikamin obedient to the command of Duryodhana, spoke thus to Draupadi.
14Pratikamin said O princess, those that are in the assembly are summoning you. It seems the destruction of the Kurus is near at hand. O princess, when the weak-brained (Duryodhana) is for taking you before the assembly, he will no longer be able to protect his prosperity.
15Draupadi said The great ordainer of the world has ordained this. Happiness and misery come to both the old and the young (the wise and the unwise). Dharma has been said to be the highest object in the world. If cherished, it certainly pours blessings on us.
16Let not Dharma now abandon the Kurus. Going back to the Sabha, speak these my words conformable to virtue and morality. I am ready to do what those virtuous-minded elder conversant with the precepts of morality, definitely tell me (to do).
17Vaishampayana said Having heard these words of Yajnaseni (Draupadi), the Suta returned to the Sabha and repeated her words. But all sat with downcast faces, knowing the eagerness and resolution of the son of Dhritarashtra (Duryodhana).
18O best of the Bharata race, having heard of the intentions of Duryodhana, Yudhisthira sent a trusted messenger to Draupadi,
19(Saying) "Panchali should appear before her father-in-law by coming to the Sabha, though she is weeping and attired in one piece of cloth with her naval exposed in consequence of her season having came.”
20O king, having gone to Krishna's (Draupadi's) house in great speed, the intelligent (messenger) informed her of the intentions of Dharmaraja (Yudhisthira).
21The illustrious Pandavas, distressed and sorrowful and bound by promise, could not settle what they should do.
22Looking at their countenance, the king Duryodhana with cheerful heart thus addressed the Suta, “O Pratikamin, bring her here. Let the Kurus give their answer before her presence."
23Thereupon the Suta, ever obedient to his command and at the same time afraid of the anger of Drupada's daughter, giving up his pride, again spoke thus in the assembly, "What shall I say to Krishna (Draupadi)?
24Duryodhana said O Dushasana, this foolish son of Suta is afraid of Vrikodara (Bhima). Go you yourself and forcibly bring Yajnaseni (Draupadi) here. Our enemies are now dependant on our will. What can they do?
25Vaishampayana said Having heard the command of his brother, that prince (Dushasana) rose with blood red eyes. Entering the house of those great carwarriors (the Pandavas), he thus spoke to the princess, Draupadi.
26Dushasana said O Panchali, O Krishna, come you have been won by us. Behold Duryodhana (now) casting aside your modesty. O lady of eyes like the wide lotus leaves, accept the Kurus as your lords. You have been virtuously won by us, therefore come to the Sabha.
27Vaishampayana said Thereupon she, being (much) distressed, rose up in great affliction, and covering her pale face with her hands, ran to the place where were the ladies of the old king, the foremost of the Kurus (Dhritarashtra.)
28Thereupon Dushasana, roaring in anger, ran after her and seized the queen (Draupadi) by her long, blue and wavy hair.
29The hair that was (once) sprinkled with the water sanctified with Mantras in the great Rajasuya sacrifice were now forcibly seized by the son of Dhritarashtra who disregarded the prowess of the Pandavas.
30Dragging the greatly long-haired Krishna (Draupadi) as if she was protectorless, although she had great protectors, Dushasana brought her into the Sabha trembling like the banian tree in a storm.
31Having been thus dragged by him, she best her body down and spoke in a low voice “O wretch, O rude one, you should not take me before the assembly. I am in my season. I am attired only in one cloth."
32While she was piteously praying to Krishna and Vishnu (Arjuna) who were Hari (Narayana) and Nara (on earth), he (Dushasana) dragged her forcibly by her black hair.
33Dushasana said O Yajnaseni, whether you are in your season, whether you are attired in one cloth, or whether you are naked, when you have been won (by us) at dice and made our slave, you are to live amongst our serving women as you best can.
34Vaishampayana said With dishevelled hair and her attire half loosened on account of the cruel dragging of Dushasana, the modest Krishna (Draupadi), being consumed as it were by anger, thus spoke in a low voice.
35Draupadi said All these persons in this assembly are men learned in all the Shastras, all devoted to the performances of sacrifices and other rites and all equal to Indra (in prowess). Some of them are my Gurus (superiors) and some who stand to me as such. I cannot stay before them in this state.
36O Wretch, O man of cruel deeds, do not make me uncovered. Do not drag me in this way. The princes (the Pandavas) will not pardon you, even if the celestial with Indra become your allies.
37The high-souled of Dharma (Yudhisthira) is (now) bound by the obligation of the rules of morality. The ways of Dharma is subtle. Those only can ascertain them who son possess great clearness of vision. Forgetting his virtue, I am unwilling to admit even an atom of fault in my husband (Yudhisthira.)
38It is a most unworthy act that you are dragging me before these Kuru heroes, though I am in my season. But none rebukes you here; they are certainly of the same mind with you.
39O Fie! When all the Kurus in this assembly look silently on this act which transgresses the shore of the Kuru morality; the morality of the Bharatas have certainly been destroyed and the usage of those conversant with the Kshatriya practices have surely disappeared.
40Drona and Bhisma, Khattwa and also the king (Dhritarashtra) have lost their greatness, else why do these best of the Kuru elders look silently on this great crime.
41Vaishampayana said The slender-waisted (Draupadi) thus cried in distress in that Sabha and cast a glance on her enraged husbands, the Pandavas, who were filled with fearful wrath. She inflamed them more by her that glance.
42They were not so much pained at the robbing of their kingdom, their wealth, and their costly gems, as they were by that glance of Krishna (Draupadi), full of modesty and anger.
43Seeing Krishna (Draupadi) looking at her helpless husbands, Dushasana dragged her more forcibly and repeatedly called her "slave" "slave," and he laughed aloud.
44At these words, Karna became vary glad and approved them by laughing aloud. The Gandhara king, the son of Subala (Shakuni), similarly applauded Dushasana.
45Amongst all those that were present in the assembly, except these three and the son of Dhritarashtra (Duryodhana), every one was filled with great sorrow on seeing Krishna (Draupadi) thus dragged in the Sabha.
46Bhisma said O blessed lady, knowing that one who has no wealth of his own cannot stake the wealth belonging to others and (knowing also) that wives are always at the command and disposals of their husbands, I am unable to decide properly the point put forward by you. The ways of morality is subtle.
47Yudhishthira can abandon the whole world full of wealth, but he will never sacrifice morality. The Pandavas (Yudhisthira) himself has said, "I am won'. Therefore, I am unable to decide this matter.
48Shakuni is matchless in dice. The son of Kunti has still willfully staked with him. The illustrious (Yudhisthira) does not consider that Shakuni played with him deceitfully. Therefore, I am unable to decide this matter.
49Draupadi said The king (Yudhisthira) was summoned to this assembly, and through he does not possess any skill in dice, yet he was made to play with skillful, wicked, deceitful and desperate gamblers. How then can he be said to have staked voluntarily?
50The chief of the Kurus and the Pandavas was deprived of his senses by the wretches of deceitful conduct and unholy instincts acting in concert. He could not understand their tricks through vanquished, but he has now understood all.
51Here in this assembly are present the Kurus who are the lords of their sons and daughter-in-law. Let all of them, after duly reflecting on my words, properly answer me the question I have asked.
52Vaishampayana said Dushasana spoke many disagreeable and harsh words to Krishna (Draupadi) who was thus piteously weeping and bewailing and casting glances on her helpless husbands.
53Seeing her who was in her season thus dragged and her upper garments loosened, seeing her in that condition which she did not deserve, Vrikodara (Bhima), afflicted beyond endurance, cast his eyes on Yudhisthira and gave vest to his anger.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — गर्व से उन्मत्त धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) बोला, "क्षत्ता को धिक्कार है।" प्रातिकामी पर दृष्टि डालकर उसने सभा में, (समस्त) पूज्य वृद्धजनों के बीच, इस प्रकार कहा।
2दुर्योधन ने कहा — जाओ प्रातिकामी, और द्रौपदी को यहाँ ले आओ। तुम्हें पाण्डवों से कोई भय नहीं है। भय से काँपते तो केवल क्षत्ता (विदुर) हैं। वे कभी हमारी समृद्धि नहीं चाहते।
3वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार आज्ञा पाकर और राजा के वचन सुनकर वह सूतजातीय प्रातिकामी (बड़ी) शीघ्रता से चला। जैसे कुत्ता सिंह की गुफा में प्रवेश करता है, वैसे ही वह (भवन में) प्रविष्ट हुआ और पाण्डवों की महारानी के पास आया।
4प्रातिकामी ने कहा — हे द्रौपदी, युधिष्ठिर पासों से उन्मत्त हो गये थे, अतः आप दुर्योधन के द्वारा जीत ली गयी हैं। इसलिए, हे याज्ञसेनी, अब धृतराष्ट्र के भवन में चलिए। (वहाँ) आपको दासी का काम करना होगा।
5द्रौपदी ने कहा — हे प्रातिकामी, तुम ऐसा क्यों कहते हो? क्या कोई ऐसा राजकुमार है जो अपनी (ही) पत्नी को दाँव पर रखकर खेले? राजा निश्चय ही पासों से उन्मत्त हो गये थे, अन्यथा क्या उन्हें दाँव पर रखने के लिए और कोई वस्तु न मिली?
6प्रातिकामी ने कहा — जब उनके पास दाँव पर रखने को और कुछ न रहा, तभी पाण्डुपुत्र अजातशत्रु (युधिष्ठिर) ने आपको दाँव पर रखा। राजा ने पहले अपने भाइयों को दाँव पर रखा, फिर स्वयं को, और तब, हे राजकुमारी, उन्होंने आपको दाँव पर रखा।
7द्रौपदी ने कहा — हे सूतपुत्र, सभा में (लौटकर) जाओ और उस जुआरी (युधिष्ठिर) से पूछो कि उन्होंने पहले किसे हारा — स्वयं को अथवा मुझे।
8हे सूतपुत्र, यह निश्चित करके यहाँ आओ और तब मुझे अपने साथ ले चलो। राजा (युधिष्ठिर) की इच्छा जानकर मैं शोकाकुल हृदय से चलूँगी।
9वैशम्पायन ने कहा — सभा में लौटकर उसने (प्रातिकामी ने) वहाँ उपस्थित सब लोगों को द्रौपदी के वचन सुनाये। राजाओं के बीच बैठे युधिष्ठिर से उसने ये वचन कहे।
10प्रातिकामी ने कहा — द्रौपदी ने आपसे पूछा है, "जिस समय आपने मुझे खेल में हारा, उस समय आप किसके स्वामी थे? आपने पहले स्वयं को हारा अथवा मुझे?"
11वैशम्पायन ने कहा — युधिष्ठिर उन्मत्त और बुद्धिहीन पुरुष के समान बैठे रहे। उन्होंने उस सूत को भला अथवा बुरा — कोई उत्तर न दिया।
12दुर्योधन ने कहा — पांचालराजकुमारी यहीं आकर अपना प्रश्न पूछे। इस सभा में उपस्थित सब लोग उन दोनों (उसके और युधिष्ठिर के) बीच होनेवाले वचन सुनें।
13वैशम्पायन ने कहा — दुर्योधन की आज्ञा के अधीन वह सूत प्रातिकामी स्वयं अत्यन्त व्यथित होकर भवन में लौट गया और द्रौपदी से इस प्रकार बोला।
14प्रातिकामी ने कहा — हे राजकुमारी, सभा में बैठे लोग आपको बुला रहे हैं। ऐसा जान पड़ता है कि कुरुओं का विनाश निकट आ पहुँचा है। हे राजकुमारी, जब वह मन्दबुद्धि (दुर्योधन) आपको सभा के सामने ले जाने पर तुला है, तब वह अपनी समृद्धि की रक्षा और नहीं कर सकेगा।
15द्रौपदी ने कहा — जगत् के महान् विधाता ने ऐसा ही विधान किया है। सुख और दुःख वृद्ध और तरुण (ज्ञानी और अज्ञानी) — दोनों पर आते हैं। धर्म को ही संसार में सर्वोच्च वस्तु कहा गया है। यदि उसका पालन किया जाए तो वह निश्चय ही हम पर कल्याण की वर्षा करता है।
16धर्म अब कुरुओं का त्याग न करे। सभा में लौटकर मेरे ये वचन कह दो, जो धर्म और नीति के अनुकूल हैं। धर्म के उपदेशों के ज्ञाता वे धर्मात्मा वृद्धजन मुझे जो निश्चित रूप से (करने को) कहेंगे, वही करने को मैं उद्यत हूँ।
17वैशम्पायन ने कहा — याज्ञसेनी (द्रौपदी) के ये वचन सुनकर वह सूत सभा में लौटा और उनके वचन दुहरा दिये। किन्तु धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) की उत्सुकता और हठ को जानकर सब मुख नीचा किये बैठे रहे।
18हे भरतवंशश्रेष्ठ, दुर्योधन के अभिप्राय को जानकर युधिष्ठिर ने द्रौपदी के पास एक विश्वस्त दूत भेजा,
19(यह कहलाकर) "पांचाली को सभा में आकर अपने श्वशुर के सम्मुख उपस्थित होना चाहिए, यद्यपि वह रो रही है और रजस्वला होने के कारण एक ही वस्त्र धारण किये हुए है, जिससे उसकी नाभि अनावृत है।"
20हे राजन्, अत्यन्त शीघ्रता से कृष्णा (द्रौपदी) के भवन में जाकर उस बुद्धिमान् (दूत) ने उन्हें धर्मराज (युधिष्ठिर) का अभिप्राय बता दिया।
21वे यशस्वी पाण्डव, व्यथित और शोकाकुल तथा प्रतिज्ञा से बँधे हुए, यह निश्चय न कर सके कि उन्हें क्या करना चाहिए।
22उनके मुख देखकर राजा दुर्योधन ने प्रसन्न हृदय से उस सूत से इस प्रकार कहा, "हे प्रातिकामी, उसे यहाँ ले आओ। कुरु उसके सम्मुख ही अपना उत्तर दें।"
23तब वह सूत, जो सदा उसकी आज्ञा का पालन करता था और साथ ही द्रुपदकुमारी के क्रोध से भयभीत भी था, अपना गर्व त्यागकर सभा में फिर इस प्रकार बोला, "मैं कृष्णा (द्रौपदी) से क्या कहूँ?"
24दुर्योधन ने कहा — हे दुःशासन, यह मूर्ख सूतपुत्र वृकोदर (भीम) से डरता है। तुम स्वयं जाओ और याज्ञसेनी (द्रौपदी) को बलपूर्वक यहाँ ले आओ। हमारे शत्रु अब हमारी इच्छा के अधीन हैं। वे क्या कर सकते हैं?
25वैशम्पायन ने कहा — अपने भाई की आज्ञा सुनकर वह राजकुमार (दुःशासन) रक्त के समान लाल नेत्र किये उठा। उन महारथियों (पाण्डवों) के भवन में प्रवेश करके वह राजकुमारी द्रौपदी से इस प्रकार बोला।
26दुःशासन ने कहा — हे पांचाली, हे कृष्णा, आओ, तुम हमारे द्वारा जीत ली गयी हो। अब अपनी लज्जा त्यागकर दुर्योधन को देखो। हे विशाल कमलदल के समान नेत्रोंवाली, कुरुओं को अपना स्वामी स्वीकार करो। तुम धर्मपूर्वक हमारे द्वारा जीती गयी हो, इसलिए सभा में चलो।
27वैशम्पायन ने कहा — तब वे (अत्यन्त) व्यथित होकर महान् सन्ताप में उठ खड़ी हुईं, और अपना विवर्ण मुख हाथों से ढाँपकर उस स्थान की ओर दौड़ीं जहाँ कुरुश्रेष्ठ वृद्ध राजा (धृतराष्ट्र) की स्त्रियाँ थीं।
28तब क्रोध में गरजता हुआ दुःशासन उनके पीछे दौड़ा और उसने महारानी (द्रौपदी) को उनके लम्बे, नीलाभ और लहराते केशों से पकड़ लिया।
29वे केश, जो (कभी) महान् राजसूय यज्ञ में मन्त्रों से अभिमन्त्रित जल से सींचे गये थे, अब पाण्डवों के पराक्रम की उपेक्षा करनेवाले धृतराष्ट्रपुत्र के द्वारा बलपूर्वक पकड़े गये।
30महान् रक्षक होते हुए भी मानो अरक्षिता हों — इस प्रकार उन दीर्घकेशी कृष्णा (द्रौपदी) को घसीटते हुए दुःशासन उन्हें सभा में ले आया, जहाँ वे आँधी में वटवृक्ष के समान काँप रही थीं।
31उसके द्वारा इस प्रकार घसीटी जाती हुई उन्होंने अपना शरीर झुका लिया और मन्द स्वर में कहा, "हे दुरात्मा, हे निर्लज्ज, तुझे मुझे सभा के सामने नहीं ले जाना चाहिए। मैं रजस्वला हूँ। मैंने केवल एक ही वस्त्र धारण किया है।"
32जब वे कृष्ण और विष्णु (अर्जुन) से — जो (पृथ्वी पर) हरि (नारायण) और नर थे — करुण स्वर में प्रार्थना कर रही थीं, तब उसने (दुःशासन ने) उन्हें उनके काले केशों से बलपूर्वक घसीटा।
33दुःशासन ने कहा — हे याज्ञसेनी, तू रजस्वला हो अथवा एक ही वस्त्र धारण किये हो, अथवा नग्न ही क्यों न हो — जब तू पासों में (हमारे द्वारा) जीत ली गयी है और हमारी दासी बना दी गयी है, तब तुझे हमारी दासियों के बीच जैसे-तैसे रहना ही है।
34वैशम्पायन ने कहा — दुःशासन के क्रूर घसीटने के कारण बिखरे हुए केशों और आधे ढीले पड़े वस्त्र के साथ, वह लज्जाशीला कृष्णा (द्रौपदी) मानो क्रोध से जल रही हो — इस प्रकार मन्द स्वर में बोली।
35द्रौपदी ने कहा — इस सभा में उपस्थित ये सब पुरुष समस्त शास्त्रों के ज्ञाता हैं, सब यज्ञ तथा अन्य कर्मों के अनुष्ठान में निरत हैं और सब (पराक्रम में) इन्द्र के तुल्य हैं। इनमें से कुछ मेरे गुरुजन (बड़े) हैं और कुछ मेरे लिए गुरुजनों के समान हैं। मैं इस अवस्था में इनके सामने नहीं ठहर सकती।
36हे दुरात्मा, हे क्रूरकर्मा, मुझे अनावृत मत कर। मुझे इस प्रकार मत घसीट। वे राजकुमार (पाण्डव) तुझे क्षमा नहीं करेंगे, चाहे इन्द्र सहित समस्त देवता ही तेरे सहायक क्यों न बन जाएँ।
37धर्म के वे महात्मा पुत्र (युधिष्ठिर) (इस समय) धर्म के नियमों के बन्धन में हैं। धर्म की गति सूक्ष्म है। उसे केवल वे ही जान सकते हैं जिनकी दृष्टि अत्यन्त निर्मल हो। अपने पति (युधिष्ठिर) के धर्म को भुलाकर भी मैं उनमें अणुमात्र दोष स्वीकार करने को उद्यत नहीं हूँ।
38यह अत्यन्त अनुचित कर्म है कि तू मुझे इन कुरुवीरों के सामने घसीट रहा है, यद्यपि मैं रजस्वला हूँ। किन्तु यहाँ कोई तुझे नहीं धिक्कारता; निश्चय ही वे सब तेरे ही मत के हैं।
39हाय, धिक्कार! जब इस सभा के समस्त कुरु इस कर्म को चुपचाप देख रहे हैं, जो कुरुधर्म की मर्यादा का उल्लंघन करता है — तब निश्चय ही भरतवंशियों का धर्म नष्ट हो चुका है और क्षत्रियधर्म के ज्ञाताओं की रीति निश्चय ही लुप्त हो चुकी है।
40द्रोण और भीष्म, क्षत्ता तथा राजा (धृतराष्ट्र) भी अपनी महत्ता खो चुके हैं, अन्यथा कुरुओं के ये श्रेष्ठ वृद्धजन इस महान् अपराध को चुपचाप क्यों देख रहे हैं?
41वैशम्पायन ने कहा — उस कृशोदरी (द्रौपदी) ने उस सभा में इस प्रकार दुःख से विलाप किया और अपने क्रुद्ध पतियों — पाण्डवों — पर एक दृष्टि डाली, जो भयंकर क्रोध से भरे हुए थे। उस दृष्टि से उन्होंने उन्हें और भी अधिक प्रज्वलित कर दिया।
42अपने राज्य, अपने धन और अपने बहुमूल्य रत्नों के छीने जाने से उन्हें उतनी पीड़ा नहीं हुई, जितनी कृष्णा (द्रौपदी) की उस लज्जा और क्रोध से भरी दृष्टि से हुई।
43कृष्णा (द्रौपदी) को अपने असहाय पतियों की ओर देखते हुए पाकर दुःशासन ने उन्हें और भी बलपूर्वक घसीटा और बार-बार उन्हें "दासी", "दासी" कहकर पुकारा, और वह ठहाका मारकर हँसा।
44इन वचनों पर कर्ण अत्यन्त प्रसन्न हुआ और ठहाका मारकर हँसते हुए उसने इनका अनुमोदन किया। गान्धारराज सुबलपुत्र (शकुनि) ने भी उसी प्रकार दुःशासन की प्रशंसा की।
45सभा में उपस्थित समस्त जनों में से इन तीनों तथा धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) को छोड़कर शेष सब कृष्णा (द्रौपदी) को इस प्रकार सभा में घसीटा जाता देखकर महान् शोक से भर गये।
46भीष्म ने कहा — हे कल्याणी, यह जानते हुए कि जिसके पास अपना धन नहीं है वह दूसरे का धन दाँव पर नहीं रख सकता, और (यह भी जानते हुए) कि पत्नियाँ सदा अपने पतियों के अधीन और उनके वश में रहती हैं — मैं तुम्हारे द्वारा उठाये गये इस प्रश्न का ठीक-ठीक निर्णय करने में असमर्थ हूँ। धर्म की गति सूक्ष्म है।
47युधिष्ठिर धन से भरी समस्त पृथ्वी का त्याग कर सकते हैं, किन्तु वे धर्म का त्याग कभी नहीं करेंगे। उन पाण्डव (युधिष्ठिर) ने स्वयं कहा है, "मैं जीत लिया गया हूँ।" इसलिए मैं इस विषय का निर्णय करने में असमर्थ हूँ।
48शकुनि द्यूत में अनुपम है। तथापि कुन्तीपुत्र ने जान-बूझकर उसके साथ बाजी लगायी। वे यशस्वी (युधिष्ठिर) यह नहीं मानते कि शकुनि ने उनके साथ छलपूर्वक खेला। इसलिए मैं इस विषय का निर्णय करने में असमर्थ हूँ।
49द्रौपदी ने कहा — राजा (युधिष्ठिर) को इस सभा में बुलाया गया, और यद्यपि उन्हें द्यूत में कोई निपुणता नहीं है, तथापि उन्हें निपुण, दुष्ट, कपटी और उग्र जुआरियों के साथ खेलने को विवश किया गया। तब यह कैसे कहा जा सकता है कि उन्होंने स्वेच्छा से दाँव लगाया?
50कुरुओं और पाण्डवों के उन प्रधान (युधिष्ठिर) को कपटपूर्ण आचरण और अपवित्र वृत्तिवाले उन दुरात्माओं ने मिलकर विवेकहीन कर दिया। पराजित होते हुए भी वे उनके छल को नहीं समझ सके, किन्तु अब वे सब कुछ समझ गये हैं।
51इस सभा में वे कुरु उपस्थित हैं जो अपने पुत्रों और पुत्रवधुओं के स्वामी हैं। वे सब मेरे वचनों पर भलीभाँति विचार करके मेरे पूछे हुए प्रश्न का उचित उत्तर दें।
52वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार करुण स्वर में रोती-बिलखती और अपने असहाय पतियों पर दृष्टि डालती हुई कृष्णा (द्रौपदी) से दुःशासन ने अनेक अप्रिय और कठोर वचन कहे।
53रजस्वला अवस्था में उन्हें इस प्रकार घसीटा जाता और उनका उत्तरीय ढीला पड़ा हुआ देखकर, तथा उन्हें उस अवस्था में देखकर जिसके वे योग्य नहीं थीं, वृकोदर (भीम) असह्य पीड़ा से व्यथित होकर युधिष्ठिर पर दृष्टि डालते हुए अपने क्रोध को प्रकट कर बैठे।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — गर्वले उन्मत्त धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) बोल्यो, "क्षत्तालाई धिक्कार छ।" प्रातिकामीमाथि दृष्टि लगाएर उसले सभामा, (सम्पूर्ण) पूज्य वृद्धजनहरूको बीचमा, यसरी भन्यो।
2दुर्योधनले भन्यो — जाऊ प्रातिकामी, र द्रौपदीलाई यहाँ ल्याऊ। तिमीलाई पाण्डवहरूसँग कुनै भय छैन। भयले काँप्ने त केवल क्षत्ता (विदुर) हुन्। उनले कहिल्यै हाम्रो समृद्धि चाहँदैनन्।
3वैशम्पायनले भने — यसरी आज्ञा पाएर र राजाका वचन सुनेर त्यो सूतजातीय प्रातिकामी (ठूलो) हतारमा हिँड्यो। जसरी कुकुर सिंहको गुफामा प्रवेश गर्छ, त्यसरी नै ऊ (भवनमा) प्रवेश गर्यो र पाण्डवहरूकी महारानीकहाँ आयो।
4प्रातिकामीले भन्यो — हे द्रौपदी, युधिष्ठिर पासाले उन्मत्त हुनुभएको थियो, त्यसैले तपाईं दुर्योधनद्वारा जितिनुभएको छ। त्यसैले, हे याज्ञसेनी, अब धृतराष्ट्रको भवनमा जानुहोस्। (त्यहाँ) तपाईंले दासीको काम गर्नुपर्नेछ।
5द्रौपदीले भनिन् — हे प्रातिकामी, तिमी किन यसो भन्दछौ? के त्यस्तो कुनै राजकुमार छ जसले आफ्नै पत्नीलाई दाउमा राखेर खेलोस्? राजा निश्चय नै पासाले उन्मत्त हुनुभएको थियो, नत्र के उहाँलाई दाउमा राख्न अरू कुनै वस्तु भेटिएन?
6प्रातिकामीले भन्यो — जब उहाँसँग दाउमा राख्न अरू केही रहेन, तबै पाण्डुपुत्र अजातशत्रु (युधिष्ठिर)ले तपाईंलाई दाउमा राख्नुभयो। राजाले पहिले आफ्ना भाइहरूलाई दाउमा राख्नुभयो, अनि आफूलाई, र तब, हे राजकुमारी, उहाँले तपाईंलाई दाउमा राख्नुभयो।
7द्रौपदीले भनिन् — हे सूतपुत्र, सभामा (फर्केर) जाऊ र त्यस जुवाडे (युधिष्ठिर)लाई सोध कि उहाँले पहिले कसलाई हार्नुभयो — आफूलाई अथवा मलाई।
8हे सूतपुत्र, यो निश्चित गरेर यहाँ आऊ र तब मलाई आफूसँग लैजाऊ। राजा (युधिष्ठिर)को इच्छा जानेर म शोकाकुल हृदयले जानेछु।
9वैशम्पायनले भने — सभामा फर्केर उसले (प्रातिकामीले) त्यहाँ उपस्थित सबै मानिसलाई द्रौपदीका वचन सुनायो। राजाहरूको बीचमा बसेका युधिष्ठिरलाई उसले यी वचन भन्यो।
10प्रातिकामीले भन्यो — द्रौपदीले तपाईंलाई सोध्नुभएको छ, "जुन बेला तपाईंले मलाई खेलमा हार्नुभयो, त्यस बेला तपाईं कसको स्वामी हुनुहुन्थ्यो? तपाईंले पहिले आफूलाई हार्नुभयो अथवा मलाई?"
11वैशम्पायनले भने — युधिष्ठिर उन्मत्त र बुद्धिहीन पुरुषजस्तै बसिरहे। उनले त्यस सूतलाई असल अथवा खराब — कुनै उत्तर दिएनन्।
12दुर्योधनले भन्यो — पाञ्चालराजकुमारी यहीँ आएर आफ्नो प्रश्न सोधून्। यस सभामा उपस्थित सबै मानिसले ती दुई (उनी र युधिष्ठिर)बीच हुने वचन सुनून्।
13वैशम्पायनले भने — दुर्योधनको आज्ञाअधीन त्यो सूत प्रातिकामी आफैँ अत्यन्त व्यथित भई भवनमा फर्कियो र द्रौपदीलाई यसरी भन्यो।
14प्रातिकामीले भन्यो — हे राजकुमारी, सभामा बसेका मानिसहरूले तपाईंलाई बोलाइरहेका छन्। यस्तो देखिन्छ कि कुरुहरूको विनाश नजिकै आइपुगेको छ। हे राजकुमारी, जब त्यो मन्दबुद्धि (दुर्योधन) तपाईंलाई सभाको अगाडि लैजान उद्यत छ, तब उसले आफ्नो समृद्धिको रक्षा अब गर्न सक्नेछैन।
15द्रौपदीले भनिन् — जगत्का महान् विधाताले यस्तै विधान गरेका छन्। सुख र दुःख वृद्ध र तरुण (ज्ञानी र अज्ञानी) — दुवैमाथि आउँछन्। धर्मलाई नै संसारमा सर्वोच्च वस्तु भनिएको छ। यदि त्यसको पालन गरियो भने त्यसले निश्चय नै हामीमाथि कल्याणको वर्षा गर्छ।
16धर्मले अब कुरुहरूको त्याग नगरोस्। सभामा फर्केर मेरा यी वचन भनिदेऊ, जो धर्म र नीतिअनुकूल छन्। धर्मका उपदेशका ज्ञाता ती धर्मात्मा वृद्धजनले मलाई जे निश्चित रूपमा (गर्न) भन्नेछन्, त्यही गर्न म उद्यत छु।
17वैशम्पायनले भने — याज्ञसेनी (द्रौपदी)का यी वचन सुनेर त्यो सूत सभामा फर्कियो र उनका वचन दोहोर्याइदियो। तर धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन)को उत्सुकता र हठ जानेर सबै मुख निहुराएर बसिरहे।
18हे भरतवंशश्रेष्ठ, दुर्योधनको अभिप्राय जानेर युधिष्ठिरले द्रौपदीकहाँ एउटा विश्वस्त दूत पठाए,
19(यसो भनाएर) "पाञ्चाली सभामा आएर आफ्ना ससुराको सामु उपस्थित हुनुपर्छ, यद्यपि उनी रोइरहेकी छिन् र रजस्वला भएका कारण एउटै वस्त्र धारण गरेकी छिन्, जसले गर्दा उनको नाभि अनावृत छ।"
20हे राजन्, अत्यन्त हतारमा कृष्णा (द्रौपदी)को भवनमा गएर त्यस बुद्धिमान् (दूत)ले उनलाई धर्मराज (युधिष्ठिर)को अभिप्राय बताइदियो।
21ती यशस्वी पाण्डवहरू, व्यथित र शोकाकुल तथा प्रतिज्ञाले बाँधिएका, यो निश्चय गर्न सकेनन् कि तिनीहरूले के गर्नुपर्छ।
22तिनीहरूको मुख हेरेर राजा दुर्योधनले प्रसन्न हृदयले त्यस सूतलाई यसरी भन्यो, "हे प्रातिकामी, उनलाई यहाँ ल्याऊ। कुरुहरूले उनकै सामु आफ्नो उत्तर दिऊन्।"
23तब त्यो सूत, जसले सदा उसको आज्ञाको पालन गर्थ्यो र साथै द्रुपदकुमारीको क्रोधसँग भयभीत पनि थियो, आफ्नो गर्व त्यागेर सभामा फेरि यसरी बोल्यो, "म कृष्णा (द्रौपदी)लाई के भनूँ?"
24दुर्योधनले भन्यो — हे दुःशासन, यो मूर्ख सूतपुत्र वृकोदर (भीम)सँग डराउँछ। तिमी आफैँ जाऊ र याज्ञसेनी (द्रौपदी)लाई बलपूर्वक यहाँ ल्याऊ। हाम्रा शत्रुहरू अब हाम्रो इच्छाअधीन छन्। तिनीहरूले के गर्न सक्छन्?
25वैशम्पायनले भने — आफ्नो भाइको आज्ञा सुनेर त्यो राजकुमार (दुःशासन) रगतजस्तै राता आँखा लिएर उठ्यो। ती महारथीहरू (पाण्डवहरू)को भवनमा प्रवेश गरेर ऊ राजकुमारी द्रौपदीलाई यसरी भन्यो।
26दुःशासनले भन्यो — हे पाञ्चाली, हे कृष्णा, आऊ, तिमी हामीले जितिसक्यौँ। अब आफ्नो लाज त्यागेर दुर्योधनलाई हेर। हे विशाल कमलदलजस्ता आँखा भएकी, कुरुहरूलाई आफ्नो स्वामी स्वीकार गर। तिमी धर्मपूर्वक हामीले जितिएकी हौ, त्यसैले सभामा हिँड।
27वैशम्पायनले भने — तब उनी (अत्यन्त) व्यथित भई महान् सन्तापमा उठिन्, र आफ्नो विवर्ण मुख हातले छोपेर त्यस ठाउँतर्फ दौडिन् जहाँ कुरुश्रेष्ठ वृद्ध राजा (धृतराष्ट्र)का स्त्रीहरू थिए।
28तब क्रोधमा गर्जँदै दुःशासन उनको पछि दौड्यो र उसले महारानी (द्रौपदी)लाई उनका लामा, नीलो आभा भएका र लहरिएका केशबाट समात्यो।
29ती केश, जो (कहिले) महान् राजसूय यज्ञमा मन्त्रले अभिमन्त्रित जलले सिञ्चिएका थिए, अब पाण्डवहरूको पराक्रमको उपेक्षा गर्ने धृतराष्ट्रपुत्रद्वारा बलपूर्वक समातिए।
30महान् रक्षक हुँदाहुँदै पनि मानौँ अरक्षिता हुन् — यसरी ती दीर्घकेशी कृष्णा (द्रौपदी)लाई घिसार्दै दुःशासनले उनलाई सभामा ल्यायो, जहाँ उनी आँधीमा बरको रूखजस्तै काँपिरहेकी थिइन्।
31उसद्वारा यसरी घिसारिँदै गर्दा उनले आफ्नो शरीर निहुराइन् र मन्द स्वरमा भनिन्, "हे दुरात्मा, हे निर्लज्ज, तैँले मलाई सभाको सामु लैजानु हुँदैन। म रजस्वला छु। मैले केवल एउटै वस्त्र धारण गरेकी छु।"
32जब उनी कृष्ण र विष्णु (अर्जुन)सँग — जो (पृथ्वीमा) हरि (नारायण) र नर थिए — करुण स्वरमा प्रार्थना गरिरहेकी थिइन्, तब उसले (दुःशासनले) उनलाई उनका काला केशबाट बलपूर्वक घिसार्यो।
33दुःशासनले भन्यो — हे याज्ञसेनी, तँ रजस्वला होस् अथवा एउटै वस्त्र धारण गरेकी होस्, अथवा नाङ्गै किन नहोस् — जब तँ पासामा (हामीले) जितिएकी छस् र हाम्री दासी बनाइएकी छस्, तब तँलाई हाम्रा दासीहरूको बीचमा जसोतसो बस्नै छ।
34वैशम्पायनले भने — दुःशासनको क्रूर घिसारोका कारण छरिएका केश र आधा खुकुलो भएको वस्त्रसहित, ती लज्जाशीला कृष्णा (द्रौपदी) मानौँ क्रोधले जलिरहेकी हुन् — यसरी मन्द स्वरमा बोलिन्।
35द्रौपदीले भनिन् — यस सभामा उपस्थित यी सबै पुरुष सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता छन्, सबै यज्ञ तथा अन्य कर्मको अनुष्ठानमा निरत छन् र सबै (पराक्रममा) इन्द्रको बराबर छन्। यीमध्ये कोही मेरा गुरुजन (ठूला) हुन् र कोही मेरा लागि गुरुजनसमान छन्। म यस अवस्थामा यिनीहरूको सामु उभिन सक्दिनँ।
36हे दुरात्मा, हे क्रूरकर्मा, मलाई अनावृत नगर। मलाई यसरी नघिसार। ती राजकुमारहरू (पाण्डवहरू)ले तँलाई क्षमा गर्नेछैनन्, चाहे इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता नै तेरा सहायक किन नबनून्।
37धर्मका ती महात्मा पुत्र (युधिष्ठिर) (यस बेला) धर्मका नियमको बन्धनमा छन्। धर्मको गति सूक्ष्म छ। त्यसलाई केवल तिनीहरूले नै जान्न सक्छन् जसको दृष्टि अत्यन्त निर्मल होस्। आफ्ना पति (युधिष्ठिर)को धर्म बिर्सेर पनि म उहाँमा अणुमात्र दोष स्वीकार गर्न उद्यत छैनँ।
38यो अत्यन्त अनुचित कर्म हो कि तँ मलाई यी कुरुवीरहरूको सामु घिसारिरहेको छस्, यद्यपि म रजस्वला छु। तर यहाँ कसैले तँलाई धिक्कार्दैन; निश्चय नै तिनीहरू सबै तेरै मतका छन्।
39हाय, धिक्कार! जब यस सभाका सम्पूर्ण कुरुहरू यो कर्म चुपचाप हेरिरहेका छन्, जसले कुरुधर्मको मर्यादाको उल्लङ्घन गर्छ — तब निश्चय नै भरतवंशीहरूको धर्म नष्ट भइसकेको छ र क्षत्रियधर्मका ज्ञाताहरूको रीति निश्चय नै लोप भइसकेको छ।
40द्रोण र भीष्म, क्षत्ता तथा राजा (धृतराष्ट्र) पनि आफ्नो महत्ता गुमाइसकेका छन्, नत्र कुरुहरूका यी श्रेष्ठ वृद्धजनले यो महान् अपराध चुपचाप किन हेरिरहेका छन्?
41वैशम्पायनले भने — ती कृशोदरी (द्रौपदी)ले त्यस सभामा यसरी दुःखले विलाप गरिन् र आफ्ना क्रुद्ध पतिहरू — पाण्डवहरू — माथि एक दृष्टि लगाइन्, जो भयंकर क्रोधले भरिएका थिए। त्यस दृष्टिले उनले तिनीहरूलाई अझ बढी प्रज्वलित पारिन्।
42आफ्नो राज्य, आफ्नो धन र आफ्ना बहुमूल्य रत्न खोसिँदा तिनीहरूलाई त्यति पीडा भएन, जति कृष्णा (द्रौपदी)को त्यस लाज र क्रोधले भरिएको दृष्टिले भयो।
43कृष्णा (द्रौपदी)लाई आफ्ना असहाय पतिहरूतर्फ हेरिरहेको देखेर दुःशासनले उनलाई अझ बलपूर्वक घिसार्यो र बारम्बार उनलाई "दासी", "दासी" भन्दै बोलायो, र ऊ गलल्ल हाँस्यो।
44यी वचनमा कर्ण अत्यन्त प्रसन्न भयो र गलल्ल हाँस्दै उसले यिनको अनुमोदन गर्यो। गान्धारराज सुबलपुत्र (शकुनि)ले पनि त्यसै गरी दुःशासनको प्रशंसा गर्यो।
45सभामा उपस्थित सम्पूर्ण जनमध्ये यी तीन तथा धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन)बाहेक बाँकी सबै कृष्णा (द्रौपदी)लाई यसरी सभामा घिसारिएको देखेर महान् शोकले भरिए।
46भीष्मले भने — हे कल्याणी, यो जान्दाजान्दै कि जससँग आफ्नो धन छैन उसले अर्काको धन दाउमा राख्न सक्दैन, र (यो पनि जान्दाजान्दै) कि पत्नीहरू सदा आफ्ना पतिको अधीन र तिनकै वशमा रहन्छन् — म तिम्रो यस प्रश्नको ठीकठीक निर्णय गर्न असमर्थ छु। धर्मको गति सूक्ष्म छ।
47युधिष्ठिरले धनले भरिएको सम्पूर्ण पृथ्वीको त्याग गर्न सक्छन्, तर उनले धर्मको त्याग कहिल्यै गर्नेछैनन्। ती पाण्डव (युधिष्ठिर)ले आफैँ भनेका छन्, "म जितिएँ।" त्यसैले म यस विषयको निर्णय गर्न असमर्थ छु।
48शकुनि द्यूतमा अनुपम छ। तैपनि कुन्तीपुत्रले जानीजानी उसँग बाजी थापे। ती यशस्वी (युधिष्ठिर) यो मान्दैनन् कि शकुनिले उनीसँग छलपूर्वक खेल्यो। त्यसैले म यस विषयको निर्णय गर्न असमर्थ छु।
49द्रौपदीले भनिन् — राजा (युधिष्ठिर)लाई यस सभामा बोलाइयो, र यद्यपि उहाँलाई द्यूतमा कुनै निपुणता छैन, तैपनि उहाँलाई निपुण, दुष्ट, कपटी र उग्र जुवाडेहरूसँग खेल्न विवश पारियो। तब यो कसरी भन्न सकिन्छ कि उहाँले स्वेच्छाले दाउ थाप्नुभयो?
50कुरु र पाण्डवहरूका ती प्रधान (युधिष्ठिर)लाई कपटपूर्ण आचरण र अपवित्र वृत्ति भएका ती दुरात्माहरूले मिलेर विवेकहीन पारिदिए। पराजित हुँदाहुँदै पनि उहाँले तिनीहरूको छल बुझ्न सक्नुभएन, तर अब उहाँले सबै कुरा बुझिसक्नुभएको छ।
51यस सभामा ती कुरुहरू उपस्थित छन् जो आफ्ना पुत्र र बुहारीहरूका स्वामी हुन्। तिनीहरू सबैले मेरा वचनमाथि राम्ररी विचार गरेर मैले सोधेको प्रश्नको उचित उत्तर दिऊन्।
52वैशम्पायनले भने — यसरी करुण स्वरमा रुँदै-विलाप गर्दै र आफ्ना असहाय पतिहरूमाथि दृष्टि लगाउँदै गरेकी कृष्णा (द्रौपदी)लाई दुःशासनले अनेक अप्रिय र कठोर वचन भन्यो।
53रजस्वला अवस्थामा उनलाई यसरी घिसारिएको र उनको उत्तरीय खुकुलो भएको देखेर, तथा उनलाई त्यस अवस्थामा देखेर जसका उनी योग्य थिइनन्, वृकोदर (भीम) असह्य पीडाले व्यथित भई युधिष्ठिरमाथि दृष्टि लगाउँदै आफ्नो क्रोध प्रकट गरे।