द्यूत पर्व — दुर्योधन का विलाप
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 286
संस्कृत
1दुर्योधन उवाच दायं तु विविधं तस्मै शृणु मे गदतोऽनघ। यज्ञार्थं राजभिर्दत्तं महान्तं धनसंचयम्॥
2मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम्। ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते॥
3खसा एकासना ह्यर्हाः प्रदरा दीर्घवेणवः। पारदाश्च कुलिन्दाश्च तङ्गणाः परतङ्गणाः॥
4तद् वै पिपीलिकं नाम उद्धृतं यत् पिपीलिकैः। जातरूपं द्रोणमेयमहायुः पुञ्जशो नृपाः॥
5कृष्णाल्ललामांश्चमराज्छुक्लांश्चान्याञ्छशिप्रभान्। हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादु क्षौद्रं तथा बहु॥ उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्चाप्यपोढं माल्यमम्बुभिः। उत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः॥ पर्वतीया बलिं चान्यमाहृत्य प्रणताः स्थिताः। अजातशत्रोपतेरि तिष्ठन्ति वारिताः॥
6ये परार्धे हिमवतः सूर्योदयगिरौ नृपाः। कारूषे च समुद्रान्ते लौहित्यमभितश्च ये॥ फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः। क्रूरशस्त्रा: क्रूरकृतस्तांश्च पश्याम्यहं प्रभो॥
7चन्दनागुरुकाष्ठानां भारान् कालीयकस्य च। चर्मरत्नसुवर्णानां गन्धानां चैव राशयः॥ कैरातकीनामयुतं दासीनां च विशाम्पते। आहृत्य रमणीयार्थान् दूरजान् मृगपक्षिणः॥
8निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यं भूरिवर्चसम्। बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः॥
9कैराता दरदा दर्वाः शूरा वै यमकास्तथा। औदुम्बरा दुर्विभागाः पारदा बाह्निकैः सह॥
10काश्मीराश्च कुमाराश्च घोरका हंसकायनाः। शिवित्रिगर्तयौधेया राजन्या भद्रकेकयाः॥
11अम्बष्ठाः कौकुरास्ताा वस्त्रपाः पह्नवैः सह। वशातलाश्च मौलेयाः सह क्षुद्रकमालवैः॥
12शौण्डिकाः कुकुराश्चैव शकाश्चैव विशाम्पते। अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च शाणवत्या गयास्तथा॥
13सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रधारिणः। अहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवे॥
14वङ्गाः कलिङ्गा मगधास्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः। दौवालिकाः सागरकाः पत्रोर्णाः शैशवास्तथा।॥
15कर्णप्रावरणाश्चैव बहवस्तत्र भारता तत्रस्था द्वारपालैस्ते प्रोच्यन्ते राजशासनात्। कृतकालाः सुबलयस्ततो द्वारमवाप्स्यथ॥
16ईषादन्तान् हेमकक्षान् पद्मवर्णान् कुथावृतान्। शैलाभान् नित्यमत्तांश्चाप्यभितः काम्यकं सरः॥ दत्त्वैकैको दश शतान् कुञ्जरान् कवचावृतान्। क्षमावन्त: कुलीनाश्च द्वारेण प्राविशंस्तदा॥
17एते चान्ये च बहवो गणा दिग्भ्यः समागताः। अन्यैश्चोपाहतान्यत्र रत्नानीह महात्मभिः॥
18राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः। शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम्॥
19तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम्। आम्रपत्रसवर्णानामददाद्धेममालिनाम्॥
20कृती राजा च कौरव्य शूकराणां विशाम्पते। अददाद् गजरत्नानां शतानि सुबहून्यथ॥
21विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम्। कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहते॥
22पांशुराष्ट्राद् वसुदानो राजा षड्विंशतिं गजान्। अश्वानां च सहस्र द्वे राजन् काञ्चनमालिनाम्॥
23जवसत्त्वोपपन्नानां वयस्थानां नराधिप। बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत्॥
24यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश। दासानामयुतं चैव सदाराणां विशाम्पते। गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथा॥ राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम्। वासुदेवोऽपि वार्ष्णेयो मानं कुर्वन् किरीटिनः॥
25अददाद् गजमुख्यानां सहस्राणि चतुर्दश। आत्मा हि कृष्णः पार्थस्य कृष्णस्यात्मा धनंजयः॥
26यद् ब्रूयादर्जुनः कृष्णं सर्वं कुर्यादसंशयम्। कृष्णो धनंजयस्यार्थे स्वर्गलोकमपि त्यजेत्॥
27तथैव पार्थः कृष्णार्थे प्राणानपि परित्यजेत्। सुरभीश्चन्दनरसान् हेमकुम्भसमास्थितान्॥
28मलयाद् दर्दुराच्चैव चन्दनागुरुसंचयान्। मणिरत्नानि भास्वन्ति काञ्चनं सूक्ष्मवस्त्रकम्॥
29चोलपाण्ड्यावपि द्वारं न लेभाते ह्युपस्थितौ। समुद्रसारं वैदूर्यं मुक्तासङ्घांस्तथैव च॥
30शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्। संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाः॥
31ता गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः। प्रीत्यर्थं ब्राह्मणाचैव क्षत्रियाच विनिर्जिताः॥ उपाजहुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवस्तथा। प्रीत्या च बहुमानाच्चाप्युपागच्छन् युधिष्ठिरम्॥ सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा। नानादेशसमुत्यैश्च नानाजातिभिरेव च॥
32पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने। उच्चावचानुपग्राहान् राजभिः प्रापितान् बहून्॥ शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मे व्यजायत। भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि पार्थिव॥
33येषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः। अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः॥
34रथानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा। प्रमीयमाणमामं च पच्यमानं तथैव च॥
35विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च। नाभुक्तवन्तं नापीतं नालङ्कृतमसत्कृतम्॥ अपश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने। अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः॥
36त्रिंशद्दासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिरः। सुप्रीताः परितुष्टाश्च ते ह्याशंसन्त्यरिक्षयम्॥
37दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्। भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने॥
38अभुक्तं भुक्तवद् वापि सर्वमाकुब्जवामनम्। अबुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद् विशाम्पते॥
39द्वौ करौ न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत। सम्बन्धिकेन पञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः॥
अंग्रेज़ी
1Duryodhana said O sinless one, listen to me as I describe that large mass of wealth, consisting of various kinds of tributes presented to him (Yudhishthira) by the kings of the earth.
2Those, that live on the banks of the river Shailoda flowing between the mountains Meru and Mandara and enjoy the delicious shade of the groves of Kichaka bamboo,
3Namely (the kings) of the khasas, the Ekasanas, the Arhas, the Pradaras, the Dirghavenus, the Paradas, the Kulindas, the Tanganas, and the other Tanganas,
4Brought as tribute heaps of gold measured in Dronas (jars) and raised from underneath the earth by ants, and therefore called after the ants.
5The powerful mountain tribes, having brought as tribute many soft and black Chamaras and many others as white as the moon-beam, and also sweet honey extracted from the flowers growing on the Himalayas and also from the Mechelia champaka, and also garlands of flowers brought from the land of the northern Kurus, and also various kinds of plants from the north, even from the Kailasa (mountain), waited at the gate with their heads down, being refused admittance.
6O lord, I also saw many Kirata kings, armed with cruel weapons and ever engaged in cruel deeds, living on fruits and roots and wearing skins, who live on the slopes of the Himalayas and the mountain from behind which the sun rises and in the Karusha country on the sea coast and on the both sides of the Lohitya mountain.
7O king, having brought loads of Chandana and alone and also black aloes and heaps of valuable skins and much wealth and perfumes, and also ten thousand serving maids of the Kirata race, and many beautiful birds and animals of remote countries.
8And also much gold of great splendour procured from the mountains, waited at the gate, being refused admittance.
9The Kiratas, the Daradas, the Darvas, the Shiras, the Vaiamakas, the Audumbaras, the Durvibhagas, the Paradas the Valhikas.
10The Kashmiras, the Kumaras, the Ghorakas, the Hansakayanas, the Shibis the Trigartas, the Yaudheyas, the rulers of the Madras, the Kaikeyas,
11The Ambashthas, the Kaukuras, the Tarkshyas, the Vastrapas, with the Pahlvas the Vashatalas, the Mauleyas, the Kshudrakas, the Malavas,
12O king, the Paundrayas, the Kukkuras, the Shakas, the Angas, the Vangas, the Pundras, the Shanavatyas and the Gayas,
13These well-born, greatly fortunate excellent and well-skilled in arms Kshatriyas brought tribute by hundreds and thousands.
14The Vangas, the Kalingas, the Magadhas, the Tamraliptas, the Sapundrakas the Dauvalikas, the Sagarakas, the Patrornas, the Shaishavas,
15O descendant of Bharata, innumerable Karnapravaranas who came to the gate were told by the gate-keepers at the command of the king (Yudhishthira) that if they could wait and bring good tribute, they would (then) get admittance.
16They (therefore) each gave one thousand elephants with tusks like the shafts of plough and girdles made of gold and with coverlets of fine blankets of the colour of lotus. They were darkish like rocks and they were always rusty, they were all procured from the banks of the Kamyaka lake and they were covered with defensive armour. They were also very patient and they were all of the best breed. Having made these presents, the kings were admitted (into the sacrificial ground).
17These and many other (kings), coming from various regions, and also others who brought a great mass of gems and jewels, all assembled there.
18The king, named Chitraratha, the friend of Indra, gave five hundred horses with the spread of wind.
19The Gandharva Tumburu cheerfully gave one hundred horses of the colour of the mango leaf, all adorned with gold (ornaments).
20O king, O descendant of Kuru, the renowned king of the Shukaras gave many hundreds of valuable elephants.
21The king of Matsya, Virata, gave as tribute two thousand elephants adorned with gold (ornaments).
22O monarch, king Vasudana from the kingdom of Pánshu gave twenty six elephants and two thousand horses all adorned with gold (ornaments).
23O king, they were all endued with speed and strength and they were all in the full vigour of their youth. These and many other wealth he offered to the Pandavas.
24O king, Yajnasena presented to the sons of Pritha for their sacrifice fourteen thousand serving maids and ten thousands serving men with their wives. O great king, also many hundreds of excellent elephants, twenty six cars with elephants yoked to them and also his whole kingdom. Vasudeva of the Vrishni race (Krishna) in order to increase the dignity of Kiriti Arjuna.
25Gave fourteen thousand excellent elephants. Krishna is the soul of Partha (Arjuna), and Dhananjaya (Arjuna) is the soul of Krishna.
26Whatever Arjuna may say Krishna is certain to accomplish. Krishna can abandon heaven itself for the sake of Dhananjaya (Arjuna).
27Partha also can sacrifice his life for the sake of Krishna. Though, numberless golden jars filled with fragrant Chandana.
28From the Malaya hills and loads of sandals and alone woods from the Daraduras hills, many very costly gems and many fine cloths inlaid with gold.
29Were brought by the kings of Chola and Pandya yet they could not get admittance. That best of sea-born gems, Vaidurya and heap of pearls.
30And hundreds of coverlets for elephants were presented by the kings of the Singhalas. Innumerable dark-coloured men with copper coloured eyes, attired with robes adorned with gems.
31Waited at the gate with their presents being refused admittance. In order to gratify (Yudhishthira) many Brahmanas and many Kshatriyas who have been vanquished, Vaishyas and serving Shudras brought tribute from the love and respect of Yudhishthira even all the Mlecchas came to his palace. Men of all orders, good, indifferent and low belonging to various tribes came from various regions.
32And made the palace of Yudhishthira an epitom of all the world. seeing the king offer such excellent and valuable presents, I wish for death from grief. O king, I shall now tell you about the servants of the Pandavas,
33To whom Yudhishthira supplies both cooked and uncooked food. There are hundred thousand billions of soldiers mounted on elephants, and also horsemen.
34And also a hundred million of cars and numberless foot-soldiers. At one place raw food grains are being measured out and at another they all being cooked.
35At another place they are distributed; the sound of festivity is heard every where. I have not seen a single man amongst the four orders who had not got in Yudhishthira's palace food, drink, ornament and reception. Eighty eight thousand Snatakas leading domestic life.
36Were all supported by Yudhishthira who presented each with thirty serving girls. They being thus gratified always pray for the destruction of his foe.
37Ten thousand Ascetics with their passions under complete control daily cat in golden plates in Yudhishthira's palace.
38O king, Yajnaseni (Draupadi) without herself taking any food, daily sees whether everybody, including even the dwarfs and the deformed has eaten.
39O descendant of Bharata, only two (race) do not pay tribute to the son of Kunti, the Panchalas on account of their relationship by marriage and the Andhakas and the Vrishnis on account of their friendship (with the Pandavas).
हिन्दी
1दुर्योधन ने कहा — हे निष्पाप, मैं उस विशाल धनराशि का वर्णन करता हूँ, जो पृथ्वी के राजाओं ने उसे (युधिष्ठिर को) नाना प्रकार के कर के रूप में भेंट की थी; उसे सुनिए।
2जो लोग मेरु और मन्दराचल के बीच बहने वाली शैलोदा नदी के तटों पर रहते हैं और कीचक बाँसों के उपवनों की मनोहर छाया का सुख भोगते हैं —
3अर्थात् खस, एकासन, अर्ह, प्रदर, दीर्घवेणु, पारद, कुलिन्द, तङ्गण तथा अन्य तङ्गण (नामक जातियों के राजा) —
4वे कर के रूप में द्रोणों (घड़ों) से नापा हुआ स्वर्ण लाए, जिसे चींटियाँ पृथ्वी के नीचे से निकालती हैं और इसी कारण जो चींटियों के नाम से पुकारा जाता है।
5बलवान् पर्वतीय जातियाँ कर के रूप में अनेक कोमल और कृष्णवर्ण चामर तथा चन्द्रकिरण के समान श्वेत अनेक अन्य चामर, हिमालय पर उगने वाले पुष्पों तथा चम्पक से निकाला गया मधुर मधु, उत्तर कुरु देश से लाई गई पुष्पमालाएँ, तथा उत्तर दिशा से — कैलास पर्वत तक से — लाई गई नाना प्रकार की ओषधियाँ लेकर आईं, किन्तु प्रवेश न मिलने से सिर झुकाए द्वार पर ही प्रतीक्षा करती रहीं।
6हे स्वामी, मैंने अनेक किरात राजाओं को भी देखा, जो क्रूर शस्त्रों से सज्जित और सदा क्रूर कर्मों में लगे रहते हैं, फल-मूल पर जीवन बिताते और चर्म पहनते हैं, तथा जो हिमालय की ढलानों पर, उस पर्वत पर जिसके पीछे से सूर्य उदय होता है, समुद्रतट के करूष देश में तथा लोहित्य पर्वत के दोनों ओर रहते हैं।
7हे राजन्, वे चन्दन और अगुरु के भार, कृष्ण अगुरु, बहुमूल्य चर्मों के ढेर, प्रचुर धन और सुगन्ध, किरात जाति की दस हजार सेविकाएँ, तथा दूरस्थ देशों के अनेक सुन्दर पक्षी और पशु लेकर आए,
8तथा पर्वतों से प्राप्त महाकान्तिमान् प्रचुर स्वर्ण भी; किन्तु प्रवेश न पाकर वे द्वार पर ही प्रतीक्षा करते रहे।
9किरात, दरद, दर्व, शिर, वैयामक, औदुम्बर, दुर्विभाग, पारद, वाल्हीक,
10काश्मीर, कुमार, घोरक, हंसकायन, शिबि, त्रिगर्त, यौधेय, मद्रों के शासक, केकय,
11अम्बष्ठ, कौकुर, तार्क्ष्य, वस्त्रप, पह्लवों सहित, वषातल, मौलेय, क्षुद्रक, मालव,
12हे राजन्, पौण्ड्रेय, कुक्कुर, शक, अङ्ग, वङ्ग, पुण्ड्र, शानवत्य और गय —
13ये कुलीन, परम भाग्यशाली, श्रेष्ठ और शस्त्रविद्या में निपुण क्षत्रिय सैकड़ों-हजारों की संख्या में कर लेकर आए।
14वङ्ग, कलिङ्ग, मगध, ताम्रलिप्त, सपुण्ड्रक, दौवलिक, सागरक, पत्रोर्ण, शैशव —
15हे भरतवंशी, द्वार पर आए हुए असंख्य कर्णप्रावरणों से द्वारपालों ने राजा (युधिष्ठिर) की आज्ञा से कहा कि यदि वे प्रतीक्षा करें और उत्तम कर ले आएँ, तो (तब) उन्हें प्रवेश मिलेगा।
16(इसलिए) उनमें से प्रत्येक ने एक-एक सहस्र हाथी दिए, जिनके दाँत हल की फालों के समान थे, जिनके कमरबन्द स्वर्ण के थे और जिन पर कमल के वर्ण के उत्तम कम्बलों के आवरण पड़े थे। वे चट्टानों के समान श्यामवर्ण थे और सदा मदमत्त रहते थे; वे सब काम्यक सरोवर के तटों से लाए गए थे और कवचों से ढके हुए थे। वे अत्यन्त सहनशील और सर्वोत्तम जाति के थे। ये भेंटें देकर उन राजाओं को (यज्ञभूमि में) प्रवेश मिला।
17ये तथा नाना प्रदेशों से आए हुए अनेक अन्य (राजा), और वे भी जो रत्नों और मणियों की विशाल राशि लाए थे, सब वहाँ एकत्र हुए।
18इन्द्र के मित्र चित्ररथ नामक राजा ने वायु के समान वेगवाले पाँच सौ घोड़े दिए।
19गन्धर्व तुम्बुरु ने प्रसन्नतापूर्वक आम के पत्ते के वर्ण के एक सौ घोड़े दिए, जो सब स्वर्ण के (आभूषणों) से सजे हुए थे।
20हे राजन्, हे कुरुवंशी, शूकरों के विख्यात राजा ने अनेक सौ बहुमूल्य हाथी दिए।
21मत्स्यराज विराट ने कर के रूप में स्वर्ण (के आभूषणों) से सजे दो सहस्र हाथी दिए।
22हे राजन्, पांशु राज्य के राजा वसुदान ने छब्बीस हाथी तथा दो सहस्र घोड़े दिए, जो सब स्वर्ण (के आभूषणों) से सजे हुए थे।
23हे राजन्, वे सब वेग और बल से सम्पन्न तथा पूर्ण यौवन में थे। ये तथा और भी बहुत-सा धन उसने पाण्डवों को अर्पित किया।
24हे राजन्, यज्ञसेन (द्रुपद) ने पृथा के पुत्रों को उनके यज्ञ के लिए चौदह हजार सेविकाएँ तथा दस हजार सेवक अपनी-अपनी पत्नियों सहित भेंट किए। हे महाराज, साथ ही अनेक सौ उत्तम हाथी, हाथियों से जुते छब्बीस रथ, और अपना समस्त राज्य भी। वृष्णिवंशी वासुदेव (कृष्ण) ने किरीटी अर्जुन की प्रतिष्ठा बढ़ाने के लिए
25चौदह हजार उत्तम हाथी दिए। कृष्ण पार्थ (अर्जुन) की आत्मा हैं, और धनञ्जय (अर्जुन) कृष्ण की आत्मा हैं।
26अर्जुन जो कुछ भी कहें, कृष्ण उसे अवश्य पूर्ण करते हैं। कृष्ण धनञ्जय (अर्जुन) के लिए स्वर्ग तक का त्याग कर सकते हैं।
27पार्थ भी कृष्ण के लिए अपने प्राण न्योछावर कर सकते हैं। सुगन्धित चन्दन से भरे असंख्य स्वर्णकलश,
28मलय पर्वत से लाए गए चन्दन के भार तथा दरदुर पर्वतों से लाई गई अगुरु की लकड़ियाँ, अनेक अत्यन्त बहुमूल्य रत्न और स्वर्ण से जड़े अनेक सूक्ष्म वस्त्र —
29ये सब चोल और पाण्ड्य के राजा लाए, तथापि उन्हें प्रवेश न मिल सका। समुद्र से उत्पन्न रत्नों में श्रेष्ठ वैदूर्य तथा मोतियों के ढेर,
30तथा हाथियों के लिए सैकड़ों झूलें सिंहलों के राजाओं ने भेंट कीं। रत्नजड़ित वस्त्र पहने असंख्य श्यामवर्ण, ताम्रवर्ण नेत्रों वाले पुरुष
31अपनी भेंटें लिए द्वार पर प्रतीक्षा करते रहे, क्योंकि उन्हें प्रवेश नहीं मिला। (युधिष्ठिर को) प्रसन्न करने के लिए अनेक ब्राह्मण, अनेक पराजित क्षत्रिय, वैश्य तथा सेवा करने वाले शूद्र कर लेकर आए; युधिष्ठिर के प्रति प्रेम और आदर के कारण समस्त म्लेच्छ तक उसके राजभवन में आए। नाना प्रदेशों से नाना जातियों के — उत्तम, मध्यम और निम्न — सभी वर्गों के मनुष्य आए,
32और उन्होंने युधिष्ठिर के राजभवन को समस्त संसार का लघु रूप बना दिया। राजा को ऐसी उत्तम और बहुमूल्य भेंटें देते देखकर मैं शोक से मृत्यु की कामना करता हूँ। हे राजन्, अब मैं आपको पाण्डवों के सेवकों के विषय में बताता हूँ,
33जिन्हें युधिष्ठिर पका और कच्चा — दोनों प्रकार का अन्न देता है। वहाँ हाथियों पर सवार लाखों सैनिक हैं, और घुड़सवार भी;
34तथा दस करोड़ रथ और असंख्य पैदल सैनिक। एक ओर कच्चा अन्न नापा जा रहा है, तो दूसरी ओर वह सब पकाया जा रहा है।
35तीसरी ओर वह बाँटा जा रहा है; सर्वत्र उत्सव का कोलाहल सुनाई देता है। मैंने चारों वर्णों में एक भी ऐसा पुरुष नहीं देखा जिसे युधिष्ठिर के राजभवन में अन्न, पेय, आभूषण और सत्कार न मिला हो। गृहस्थ जीवन बिताने वाले अट्ठासी हजार स्नातक
36युधिष्ठिर के द्वारा भरण-पोषण पाते हैं, जिसने उनमें से प्रत्येक को तीस-तीस सेविकाएँ दी हैं। इस प्रकार सन्तुष्ट होकर वे सदा उसके शत्रु के विनाश की प्रार्थना करते हैं।
37पूर्ण रूप से इन्द्रियों को वश में रखने वाले दस हजार तपस्वी प्रतिदिन युधिष्ठिर के राजभवन में स्वर्ण की थालियों में भोजन करते हैं।
38हे राजन्, याज्ञसेनी (द्रौपदी) स्वयं भोजन किए बिना प्रतिदिन यह देखती हैं कि वामनों और विकलांगों तक सहित सब लोग भोजन कर चुके या नहीं।
39हे भरतवंशी, केवल दो (वंश) कुन्तीपुत्र को कर नहीं देते — पाञ्चाल, वैवाहिक सम्बन्ध के कारण, तथा अन्धक और वृष्णि, (पाण्डवों के साथ) मैत्री के कारण।
नेपाली
1दुर्योधनले भन्यो — हे निष्पाप, म त्यो विशाल धनराशिको वर्णन गर्दछु, जुन पृथ्वीका राजाहरूले उनलाई (युधिष्ठिरलाई) नाना प्रकारका करका रूपमा भेटी दिएका थिए; त्यो सुन्नुहोस्।
2जो मानिस मेरु र मन्दराचलको बीचमा बग्ने शैलोदा नदीका किनारमा बस्दछन् र कीचक बाँसका उपवनको मनोहर छायाको सुख भोग्दछन् —
3अर्थात् खस, एकासन, अर्ह, प्रदर, दीर्घवेणु, पारद, कुलिन्द, तङ्गण तथा अन्य तङ्गण (नामक जातिका राजा) —
4तिनीहरूले करका रूपमा द्रोण (गाग्री)ले नापिएको सुन ल्याए, जुन कमिलाहरूले पृथ्वीमुनिबाट निकाल्दछन् र यसै कारण जो कमिलाकै नामले चिनिन्छ।
5बलवान् पर्वतीय जातिहरू करका रूपमा अनेक कोमल र कृष्णवर्णका चामर तथा चन्द्रकिरणजस्तै सेता अनेक अन्य चामर, हिमालयमा उम्रने पुष्प तथा चम्पकबाट निकालिएको मीठो मह, उत्तर कुरु देशबाट ल्याइएका पुष्पमाला, तथा उत्तर दिशाबाट — कैलास पर्वतसम्मबाट — ल्याइएका नाना प्रकारका ओषधि लिएर आए, तर प्रवेश नपाएकाले शिर निहुराएर ढोकामै प्रतीक्षा गरिरहे।
6हे स्वामी, मैले अनेक किरात राजा पनि देखेँ, जो क्रूर शस्त्रले सुसज्जित र सधैँ क्रूर कर्ममा लागिरहन्छन्, फलमूलमा जीवन बिताउँछन् र छाला लगाउँछन्, तथा जो हिमालयका भिरालोमा, त्यस पर्वतमा जसको पछाडिबाट सूर्य उदाउँछ, समुद्रतटको करूष देशमा तथा लोहित्य पर्वतको दुवैतिर बस्दछन्।
7हे राजन्, तिनीहरू चन्दन र अगुरुका भारी, कृष्ण अगुरु, बहुमूल्य छालाका थुप्रो, प्रचुर धन र सुगन्ध, किरात जातिका दस हजार सेविका, तथा टाढाका देशका अनेक सुन्दर पक्षी र पशु लिएर आए,
8तथा पर्वतबाट प्राप्त महाकान्तिमान् प्रचुर सुन पनि; तर प्रवेश नपाई तिनीहरू ढोकामै प्रतीक्षा गरिरहे।
9किरात, दरद, दर्व, शिर, वैयामक, औदुम्बर, दुर्विभाग, पारद, वाल्हीक,
10काश्मीर, कुमार, घोरक, हंसकायन, शिबि, त्रिगर्त, यौधेय, मद्रका शासक, केकय,
11अम्बष्ठ, कौकुर, तार्क्ष्य, वस्त्रप, पह्लवसहित, वषातल, मौलेय, क्षुद्रक, मालव,
12हे राजन्, पौण्ड्रेय, कुक्कुर, शक, अङ्ग, वङ्ग, पुण्ड्र, शानवत्य र गय —
13यी कुलीन, परम भाग्यशाली, श्रेष्ठ र शस्त्रविद्यामा निपुण क्षत्रियहरू सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा कर लिएर आए।
14वङ्ग, कलिङ्ग, मगध, ताम्रलिप्त, सपुण्ड्रक, दौवलिक, सागरक, पत्रोर्ण, शैशव —
15हे भरतवंशी, ढोकामा आएका असङ्ख्य कर्णप्रावरणहरूलाई द्वारपालहरूले राजा (युधिष्ठिर)को आज्ञाले भने कि यदि तिनीहरूले प्रतीक्षा गरून् र उत्तम कर ल्याऊन् भने, (तब) तिनीहरूले प्रवेश पाउनेछन्।
16(त्यसैले) तिनीहरूमध्ये प्रत्येकले एक-एक हजार हात्ती दिए, जसका दाँत हलोका फालीजस्तै थिए, जसका कम्मरबन्द सुनका थिए र जसमाथि कमलको वर्णका उत्तम कम्बलका आवरण थिए। तिनीहरू चट्टानजस्तै श्यामवर्णका थिए र सधैँ मदमत्त रहन्थे; तिनीहरू सबै काम्यक सरोवरका किनारबाट ल्याइएका थिए र कवचले ढाकिएका थिए। तिनीहरू अत्यन्त सहनशील र सर्वोत्तम जातिका थिए। यी भेटी दिएर ती राजाहरूले (यज्ञभूमिभित्र) प्रवेश पाए।
17यी तथा नाना प्रदेशबाट आएका अनेक अन्य (राजा), र ती पनि जो रत्न र मणिको विशाल राशि ल्याएका थिए, सबै त्यहाँ भेला भए।
18इन्द्रका मित्र चित्ररथ नामक राजाले वायुजस्तै वेग भएका पाँच सय घोडा दिए।
19गन्धर्व तुम्बुरुले प्रसन्नतापूर्वक आँपको पातको वर्णका एक सय घोडा दिए, जुन सबै सुनका (गहना)ले सजिएका थिए।
20हे राजन्, हे कुरुवंशी, शूकरहरूका विख्यात राजाले अनेक सय बहुमूल्य हात्ती दिए।
21मत्स्यराज विराटले करका रूपमा सुन (का गहना)ले सजिएका दुई हजार हात्ती दिए।
22हे राजन्, पांशु राज्यका राजा वसुदानले छब्बीस हात्ती तथा दुई हजार घोडा दिए, जुन सबै सुन (का गहना)ले सजिएका थिए।
23हे राजन्, तिनीहरू सबै वेग र बलले सम्पन्न तथा पूर्ण यौवनमा थिए। यी तथा अरू पनि धेरै धन उनले पाण्डवहरूलाई अर्पण गरे।
24हे राजन्, यज्ञसेन (द्रुपद)ले पृथाका पुत्रहरूलाई तिनको यज्ञका लागि चौध हजार सेविका तथा दस हजार सेवक आ-आफ्ना पत्नीसहित भेटी दिए। हे महाराज, साथै अनेक सय उत्तम हात्ती, हात्ती जोतिएका छब्बीस रथ, र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य पनि। वृष्णिवंशी वासुदेव (कृष्ण)ले किरीटी अर्जुनको प्रतिष्ठा बढाउनका लागि
25चौध हजार उत्तम हात्ती दिए। कृष्ण पार्थ (अर्जुन)का आत्मा हुन्, र धनञ्जय (अर्जुन) कृष्णका आत्मा हुन्।
26अर्जुनले जे भने पनि, कृष्णले त्यो अवश्य पूरा गर्दछन्। कृष्णले धनञ्जय (अर्जुन)का लागि स्वर्गसम्म त्याग गर्न सक्दछन्।
27पार्थले पनि कृष्णका लागि आफ्नो प्राण अर्पण गर्न सक्दछन्। सुगन्धित चन्दनले भरिएका असङ्ख्य स्वर्णकलश,
28मलय पर्वतबाट ल्याइएका चन्दनका भारी तथा दरदुर पर्वतबाट ल्याइएका अगुरुका काठ, अनेक अत्यन्त बहुमूल्य रत्न र सुनले जडिएका अनेक सूक्ष्म वस्त्र —
29यी सबै चोल र पाण्ड्यका राजाले ल्याए, तापनि तिनीहरूले प्रवेश पाउन सकेनन्। समुद्रबाट उत्पन्न रत्नमध्ये श्रेष्ठ वैदूर्य तथा मोतीका थुप्रो,
30तथा हात्तीका लागि सयौँ झुल सिंहलका राजाहरूले भेटी दिए। रत्नजडित वस्त्र लगाएका असङ्ख्य श्यामवर्ण, ताम्रवर्ण नेत्र भएका पुरुषहरू
31आफ्ना भेटी लिएर ढोकामा प्रतीक्षा गरिरहे, किनभने तिनीहरूले प्रवेश पाएनन्। (युधिष्ठिरलाई) प्रसन्न पार्न अनेक ब्राह्मण, अनेक पराजित क्षत्रिय, वैश्य तथा सेवा गर्ने शूद्र कर लिएर आए; युधिष्ठिरप्रतिको प्रेम र आदरका कारण सम्पूर्ण म्लेच्छसमेत उनको राजभवनमा आए। नाना प्रदेशबाट नाना जातिका — उत्तम, मध्यम र निम्न — सबै वर्गका मानिस आए,
32र तिनीहरूले युधिष्ठिरको राजभवनलाई सम्पूर्ण संसारको लघु रूप बनाइदिए। राजालाई यस्ता उत्तम र बहुमूल्य भेटी दिँदै गरेको देखेर म शोकले मृत्युको कामना गर्दछु। हे राजन्, अब म तपाईंलाई पाण्डवहरूका सेवकका विषयमा बताउँछु,
33जसलाई युधिष्ठिरले पाकेको र काँचो — दुवै प्रकारको अन्न दिन्छन्। त्यहाँ हात्तीमा सवार लाखौँ सैनिक छन्, र घोडचढी पनि;
34तथा दस करोड रथ र असङ्ख्य पैदल सैनिक। एकातिर काँचो अन्न नापिँदै छ, त अर्कातिर त्यो सबै पकाइँदै छ।
35तेस्रोतिर त्यो बाँडिँदै छ; सर्वत्र उत्सवको कोलाहल सुनिन्छ। मैले चारै वर्णमा एउटै पनि यस्तो पुरुष देखिनँ जसलाई युधिष्ठिरको राजभवनमा अन्न, पेय, गहना र सत्कार नमिलेको होस्। गृहस्थ जीवन बिताउने अठासी हजार स्नातक
36युधिष्ठिरबाट भरणपोषण पाउँछन्, जसले तिनीहरूमध्ये प्रत्येकलाई तीस-तीस सेविका दिएका छन्। यसरी सन्तुष्ट भएर तिनीहरू सधैँ उनका शत्रुको विनाशको प्रार्थना गर्दछन्।
37पूर्ण रूपले इन्द्रियलाई वशमा राख्ने दस हजार तपस्वीले प्रतिदिन युधिष्ठिरको राजभवनमा सुनका थालमा भोजन गर्दछन्।
38हे राजन्, याज्ञसेनी (द्रौपदी) आफूले भोजन नगरी प्रतिदिन यो हेर्दछिन् कि वामन र अपाङ्गसमेत सबै मानिसले भोजन गरे कि गरेनन्।
39हे भरतवंशी, केवल दुई (वंश)ले कुन्तीपुत्रलाई कर तिर्दैनन् — पाञ्चाल, वैवाहिक सम्बन्धका कारण, तथा अन्धक र वृष्णि, (पाण्डवहरूसँगको) मैत्रीका कारण।