द्यूत पर्व — दुर्योधन का विलाप
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 283
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं महाक्रतुम्। युधिष्ठिरस्य नृपतेर्गान्धारीपुत्रसंयुतः॥ प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत्। प्रज्ञाचक्षुषमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा।॥ दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम्। उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत्॥
2शकुनिरुवाच दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः। दीनश्चिन्तापरचैव तं विद्धि मनुजाधिप॥
3न वै परीक्षसे सम्यगसह्यं शत्रुसम्भवम्। ज्येष्ठपुत्रस्य हृच्छोकं किमर्थं नावबुध्यसे॥
4धृतराष्ट्र उवाच दुर्योधन कुतोमूलं भृशमार्तोऽसि पुत्रक। श्रोतव्यश्चन्मया सोऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन॥
5अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम्। चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव सम्भवम्॥
6ऐश्वर्यं हि महत् पुत्र त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्। भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम्॥
7आच्छादयसि प्रावारानश्नासि विशदौदनम्। आजानेया वहन्त्यश्वाः केनासि हरिणः कृशः॥
8शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः। गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम्॥
9देवानामिव ते सर्वं वाचि बुद्धं न संशयः। स दीन इव दुर्धर्ष कस्माच्छोचसि पुत्रकः॥
10दुर्योधन उवाच अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा। अमर्षं धारये चोग्रं निनिषुः कालपर्ययम्॥
11अमर्षण: स्वाः प्रकृतीरभिभूयः परं स्थितः। क्लेशान् मुमुक्षुः परजान् स वै पुरुष उच्यते॥
12संतोषो वै श्रियं हन्ति हभिमानं च भारत। अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत्॥
13न मां प्रीणाति मद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे। अति ज्वलन्तीं कौन्तेये विवर्णकरणी मम॥
14सपत्नानृध्यतोऽऽत्मानं हीयमानं निशम्य च । अदृश्यामपि कौन्तेयश्रियं पश्यन्निवोद्यताम्॥
15तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिणः कृशः। अष्टाशीतिसहस्राणि सातका गृहमेधिनः॥
16त्रिंशदासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिरः। दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रानमुत्तमम्। भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने॥
17कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च। काम्बोजः प्राहिणोत् तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान्। गजयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः॥ त्रिशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत। राजन्या बलिमादाय समेता हि नृपक्षये॥
18पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते। आहरन् ऋतुमुख्येऽस्मिन् कुन्तीपुत्राय भूरिशः॥
19न क्वचिद्धि मया तादृग् दृष्टपूर्वो न च श्रुतः। यादृग् धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः॥
20अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृपा शमं नैवाभिगच्छामि चिन्तयानो विशाम्पते।॥
21ब्राह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसङ्घशः। त्रिखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः॥
22कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्छुभान्। एतद् धनं समादाय प्रवेशं लेभिरे न च॥
23यथैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियः। तदस्मै कांस्यमाहार्षीद् वारुणं कलशोदधिः॥
24शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम्। शङ्खप्रवरमादाय वासुदेवोऽभिषिक्तवान्॥
25दृष्ट्वा च मम तत् सर्वं ज्वररूपमिवाभवत्। गृहीत्वा तत् तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ॥ तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ। उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिणः॥
26तत्र गत्वार्जुनो दण्डमाजहारामितं धनम्। इदं चाद्भुतमत्रासीत् तन्मे निगदतः शृणु॥
27पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम्। स्थापिता तत्र संज्ञाभूच्छलो ध्मायति नित्यशः॥
28मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारत। अनिशं शब्दमश्रौषं ततो रोमाणि मेऽहषन्॥
29पार्थिवैर्बहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः। अशोभत महाराज नक्षत्रै?रिवामला॥
30सर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर। यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः॥
31वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः। न सा श्रीर्देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च। गुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन् युधिष्ठिरे॥
32तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकामहम्। शान्ति न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा॥
33शकुनिरुवाच यामेतामतुलां लक्ष्मी दृष्टवानसि पाण्डवे। तस्याः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम॥
34अहमक्षेष्वभिज्ञातः पृथिव्यामपि भारत। हृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने॥
35द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम्। आहूतश्चैष्यति व्यक्तं द्यूतादपि रणादपि॥
36नियतं तं विजेष्यामि कृत्वा तु कपटं विभो। आनयामि समृद्धिं तां दिव्यां चोपाह्वयस्व तम्॥
37वैशम्पायन उवाच एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्ततः। धृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्॥
38अयमुत्सहते राजच्छियमाहर्तुमक्षवित्। द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि॥ .
39धृतराष्ट्र उवाच क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने। तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्॥
40स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम्। उभयोः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम्॥
41दुर्योधन उवाच निवर्तयिष्यति त्वासौ यदि क्षत्ता समेष्यति। निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम्॥
42स त्वं मयि मृते राजन् विदुरेण सुखी भव। भोक्ष्यसे पृथिीं कृत्स्ना किं मया त्वं करिष्यसि॥
43वैशम्पायन उवाच आर्तवाक्यं तु तत् तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः। धृतराष्ट्रोऽब्रवीत् प्रेष्यान् दुर्योधनमते स्थितः॥
44स्थूणासहस्रैर्वृहतीं शतद्वारा सभां मम। मनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तु शिल्पिनः॥
45ततः संस्तीर्य रत्नस्तां तक्ष्ण आनाय्य सर्वशः। सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः॥
46दुर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निश्चित्य भूमिपः। धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद् विदुराय वै॥
47अपृष्ट्वा विदुरं स्वस्य नासीत् कश्चिद् विनिश्चयः। द्यूते दोषांश्च जानन् स पुत्रस्नेहादकृष्यत॥
48तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान् कलिद्वामुपस्थितम्। विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत्॥
49सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम्। मूर्धा प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत्॥
50विदुर उवाच नाभिनन्दामि ते राजन् व्यवसायमिमं प्रभो। पुत्रैर्भेदो यथा न स्याद् द्यूतहेतोस्तथा कुरु॥
51धृतराष्ट्र उवाच क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहो न भविष्यति। यदि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः॥
52अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाहितम्। प्रवर्ततां सुहृद्यूतं दिष्टमेतन्न संशयः॥
53मयि संनिहिते द्रोणे भीष्मे त्वयि च भारत। अनयो दैवविहितो न कथंचिद् भविष्यति॥
54गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवे। खाण्डवप्रस्थमद्यैव समानय युधिष्ठिरम्॥
55न वाच्यो व्यवसायो मे विदुरैतद् ब्रवीमि ते। दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते॥
56इत्युक्तो विदुरो धीमान् नेदमस्तीति चिन्तयन्। आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत् सुदुःखितः॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said O king, having been impressed with the great Rajasuya sacrifice of king Yudhishthira and having also learnt the intentions of Duryodhana, from what he said, and also in order to do what was pleasing to him (Duryodhana), the son of Subala, Shakuni, accompanied by Gandhari's son (Duryodhana) to the king Dhritarashtra whose knowledge was his eye, seated (on this throne). Approaching that greatly intelligent (king), Shakuni thus spoke to him.
2Shakuni said O great king, O best of the Bharata race, know that Duryodhana has become colourless, pale, and emaciated with anxiety. came
3Why do you not after due enquiry ascertain the cause of the grief that is in the heart of your eldest son, the grief caused by the enemy?
4Dhritarashtra said O Duryodhana, O son, what is the cause of your grief? O Kuru prince, if it is fit for me to hear, tell it to me.
5This Shakuni says you are colourless, pale and emaciated. After reflection I can not find any cause for your grief.
6O son, all my vast wealth is at your command. Your brothers and our relatives and friends never do anything injurious to you.
7You wear the best robes, you eat food prepared with meat, you ride the best horses, why then are you pale and emaciated?
8Costly beds, the charming damsels finely furnished mansions and grounds of sport are at pleasure (when you amuse).
9All these certainly wait your command as do they in the case of the celestials. () invincible hero, O son, why do you grieve (then) like a destitute person?
10Duryodhana said I, no doubt, eat and dress but I pass my time all the while like a wretch, for I am a prey to jealousy.
11He is called a (true) man who lives after having vanquished his enemy in order to liberate his own subjects from the tyranny of that enemy.
12O descendant of Bharata, contentment and pride destroy (one's) prosperity. Being engrossed with compassion and fear he can never rise.
13Seeing the prosperity of Yudhishthira, whatever I enjoy does not gratify or please me. The great and splendid prosperity of the son of Kunti makes me pale.
14Though I am not now seeing the greatly effulgent prosperity of the son of Kunti, yet knowing the affluence of the foe and my destitution, I (feel as if I) see it before me. For this reason I am colourless melancholy, pale and emaciated.
15Yudhishthira supports by giving thirty servant maids to each of eighty eight thousands Snataka Brahmanas who lead domestic life.
16Besides these, ten thousand other B:ahmanas daily eat well cooked food from golden plates at the palace of Yudhishthira.
17The king of Kamboja sent to him hundreds and thousands of black darkish and red skins of the deer called Kadali, and also blankets of excellent texture. Hundreds and hundreds and thousands and thousands of female elephants, horses and cows and thirty thousand female camels wander (within his palace); the kings brought them all as tribute when they assembled there.
18O lord of earth, the kings brought to that foremost of sacrifice heaps of gems and jewels for the son of Kunti,
19I never heard or saw such enormous wealth as was brought to the sacrifice of the intelligent (son) of Pandu (Yudhishthira).
20O king, seeing that enormous collection of wealth belonging to the enemy. I cannot enjoy peace of mind. 'I am afflicted with their thoughts. O king.
21Being stopped there by the gatekeepers hundreds of Brahmanas, supported by the land presented to them (by Yudhishthira) and possessing wealth of kine, waited at the palace gate with three thousands of millions of tribute.
22Even having brought with them Ghee in golden Kamandalus (sort of water pot), they could not get admission into the palace.
23Ocean himself brought to him in vessels of white copper Ambrosia which was generated within his waters and which was superior to that which the wives of the immortal (Soma, i.e. flowers and annual plants) produce for Shakra (Indra)
24Having brought an excellent conch, Vasudeva bathed him (Yudhishthira at the conclusion of the sacrifice) with they holy water brought in one thousand golden jars inlaid with numerous gems.
25Seeing all this, I felt myself as if attacked with fever. O best of men, O sire, they (jars) were taken to the eastern and the southern seas. They were also taken to the western sea. But none can go to the northern sea except birds.
26Arjuna, however, went there and exacted as tribute a vast quantity of wealth. There happened another wonderful incident, which I shall describe to you. Listen to it.
27When (full) one lac Brahmanas were every day fed, it was arranged (to notify) the fact by blowing conchs in a chorus.
28O descendant of Bharata, I continually heard (choruses of) conchs blown; and that too often repeatedly. It each time indicated that one lac Brahmanas had been fed. Having heard these sounds, my hairs stood on end.
29O great king, that palatial grounds crowded with many kings who came there as spectators, looked as beautiful as the cloudless sky studded with stars.
30O ruler of men, O great king, the monarchs came to the sacrifice of the wise son of Pandu, bringing with them every king of wealth.
31Like the Vaishyas the kings became the distributors of food to the Brahmanas. Such wealth does not belong even to the king of the celestials (Indra) or to Yama or to Varuna,
32Or to the lord of the Guhyakas, as belongs to Yudhishthira. O king, seeing that great prosperity of the son of Pandu, my heart is burning. I cannot get peace (of mind).
33Shakuni said O hero whose prowess is truth, hear the means by which you can obtain the matchless prosperity that you have seen in the Pandava.
34O descendant of Bharata, I am an adept in dice, superior to all in the world. I can ascertain the success or otherwise of every throw, and also when to stake and when not to stake. I have special knowledge of the play.
35The son of Kunti (Yudhishthira) is also fond of the play, although he possesses little skill in it. He is sure to come, if challenged to pay or to fight.
36O lord, I shall always defeat him at every throw by practising deception. I shall win all.. his celestial-like wealth; and you will (then) be able to enjoy it.
37Vaishampayana said Having been thus addressed by Shakuni, the king Duryodhana, without allowing a moment to elapse, spoke thus to Dhritarashtra.
38O king, this (Shakuni) is an adept in dice; he is ready to win at dice the wealth of the sons of Pandu. You should grant him permission.
39Dhritarashtra says I always follow the counsel of greatly intelligent Khattwa (Vidura), my minister. Having consulted with him, I shall inform you my decision (in this matter).
40He is endued with great foresight; keeping the rules of morality before his eyes, he will point out what is good and what is proper for both parties and what should be done in this matter.
41Duryodhana said If you consult with Kshatta (Vidura) he will make you desist (from it). O king of kings, if you desist (from this), I will certainly kill myself.
42O king, when I am dead, be happy with Vidura. Enjoy then the whole earth. What need you have with me?
43Vaishampayana said Hearing his (Duryodhana's) words of affection. Dhritarashtra, ever ready to do what Duryodhana said, commanded his servant thus.
44Dhritarashtra said. Let artifices be employed to crect without delay a delightful, charming and spacious Sabha with one hundred doors and with one thousand pillars.
45Having brought carpenters and joiners, set jewels and precious stones all over its walls. Make it handsome and easy of access; and then inform me when every thing is complete.
46Vaishampayana said O great king, having resolved to pacify Duryodhana the ruler of earth, Dhritarashtra, sent men to Vidura to summon him (before his presence).
47Because without asking Vidura, he (Dhritarashtra) never framed any resolution. Knowing (full well) the evils of gambling, he was still attracted towards it out of his fondness for his son.
48Having heard this, the intelligent Vidura knew that the arrival of Kali (Yuga) is near at hand. Seeing also the way to destruction (of the Kuru race) about to the opened, he soon came to Dhritarashtra.
49Coming to his illustrious eldest brother and bowing his head to his feet, he thus spoke to him.
50Vidura said O king, O lord, I do not approve of the resolution you have formed. You should act in such a way that no dispute may arise amongst your sons on account of this gambling.
51Dhritarashtra said O Khattwa, there is no doubt that if the gods are propitious to us, no dispute will ever arise amongst my children.
52Auspicious or not auspicious, beneficial or not beneficial, let this friendly gambling match be held. This is certainly what Fate has ordained (for us).
53O descendant of Bharata, when Drona, Bhishma, you and I will be near at hand, no evil, can possible happen, even if Fate has ordained it.
54Go ascending a car yoked with horses possessing the speed of wind, so that you may reach Khandavaprastha day. Bring Yudhishthira with you.
55O Vidura, I tell you, this is my resolution. Do not tell me any thing. I regard Fate as supreme; she brings all this.
56Vaishampayana said Having heard this, and having concluded that his race was doomed, the intelligent to Vidura went to the greatly wise Bhishma in great sorrow.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, राजा युधिष्ठिर के महान् राजसूय यज्ञ से प्रभावित होकर, तथा दुर्योधन के वचनों से उसके अभिप्राय को जानकर, और उसे (दुर्योधन को) प्रिय लगने वाला कार्य करने के लिए, सुबलपुत्र शकुनि गान्धारीपुत्र (दुर्योधन) के साथ उस राजा धृतराष्ट्र के पास आया, जिसका ज्ञान ही उसका नेत्र था और जो (अपने सिंहासन पर) विराजमान था। उस परम बुद्धिमान् (राजा) के समीप जाकर शकुनि ने उससे इस प्रकार कहा।
2शकुनि ने कहा — हे महाराज, हे भरतवंशश्रेष्ठ, जानिए कि दुर्योधन चिन्ता से कान्तिहीन, विवर्ण और कृश हो गया है।
3आप भलीभाँति पूछकर अपने ज्येष्ठ पुत्र के हृदय में जो शोक है — शत्रु के कारण उत्पन्न हुआ वह शोक — उसका कारण क्यों नहीं जान लेते?
4धृतराष्ट्र ने कहा — हे दुर्योधन, हे पुत्र, तुम्हारे शोक का क्या कारण है? हे कुरुकुमार, यदि वह मेरे सुनने योग्य हो तो मुझे बताओ।
5यह शकुनि कहता है कि तुम कान्तिहीन, विवर्ण और कृश हो गए हो। विचार करने पर भी मुझे तुम्हारे शोक का कोई कारण नहीं दिखता।
6हे पुत्र, मेरा समस्त विपुल धन तुम्हारी आज्ञा में है। तुम्हारे भाई तथा हमारे बन्धु-बान्धव और मित्र कभी तुम्हारा अहित करने वाला कुछ नहीं करते।
7तुम श्रेष्ठ वस्त्र पहनते हो, माँस से बना भोजन करते हो, श्रेष्ठ अश्वों पर चढ़ते हो; फिर तुम विवर्ण और कृश क्यों हो?
8बहुमूल्य शय्याएँ, मनोहर युवतियाँ, भलीभाँति सजे हुए भवन और क्रीड़ा के स्थान — ये सब (जब तुम विहार करना चाहो तब) तुम्हारी इच्छानुसार उपस्थित रहते हैं।
9ये सब निश्चय ही तुम्हारी आज्ञा की प्रतीक्षा करते हैं, जैसे देवताओं की करते हों। हे अजेय वीर, हे पुत्र, फिर तुम किसी दरिद्र के समान शोक क्यों करते हो?
10दुर्योधन ने कहा — मैं खाता और पहनता तो अवश्य हूँ, किन्तु सारा समय एक अभागे के समान बिताता हूँ, क्योंकि मैं ईर्ष्या का ग्रास बना हुआ हूँ।
11वही (सच्चा) पुरुष कहलाता है जो अपने शत्रु को परास्त करके जीता है, जिससे वह अपनी प्रजा को उस शत्रु के अत्याचार से मुक्त कर सके।
12हे भरतवंशी, सन्तोष और अभिमान (मनुष्य की) समृद्धि का नाश करते हैं। जो करुणा और भय में डूबा रहता है, वह कभी उन्नति नहीं कर सकता।
13युधिष्ठिर की समृद्धि देखकर, मैं जो कुछ भी भोगता हूँ, वह मुझे तृप्त या प्रसन्न नहीं करता। कुन्तीपुत्र की वह महान् और देदीप्यमान समृद्धि मुझे विवर्ण कर देती है।
14यद्यपि इस समय मैं कुन्तीपुत्र की उस परम तेजस्विनी समृद्धि को देख नहीं रहा, तथापि शत्रु के वैभव और अपनी दीनता को जानकर मुझे (ऐसा लगता है मानो) वह मेरे सामने ही हो। इसी कारण मैं कान्तिहीन, उदास, विवर्ण और कृश हूँ।
15युधिष्ठिर गृहस्थ जीवन बिताने वाले अट्ठासी हजार स्नातक ब्राह्मणों में से प्रत्येक को तीस-तीस दासियाँ देकर उनका भरण-पोषण करता है।
16इनके अतिरिक्त दस हजार अन्य ब्राह्मण प्रतिदिन युधिष्ठिर के राजभवन में सोने की थालियों में उत्तम पका हुआ भोजन करते हैं।
17काम्बोज नरेश ने उसके पास कदली नामक मृग के सैकड़ों-हजारों काले, श्यामल और लाल चर्म तथा उत्तम बुनावट के कम्बल भेजे। सैकड़ों-सैकड़ों और हजारों-हजारों हथिनियाँ, घोड़े और गौएँ तथा तीस हजार ऊँटनियाँ (उसके राजभवन में) विचरती हैं; जब राजा लोग वहाँ एकत्र हुए, तब वे ये सब कर के रूप में लाए थे।
18हे पृथ्वीपते, उस श्रेष्ठ यज्ञ में राजा लोग कुन्तीपुत्र के लिए रत्नों और मणियों के ढेर लाए,
19पाण्डु के बुद्धिमान् (पुत्र) युधिष्ठिर के यज्ञ में जितना विशाल धन लाया गया, वैसा मैंने न कभी सुना और न देखा।
20हे राजन्, शत्रु के उस विशाल धनसंग्रह को देखकर मुझे मन की शान्ति नहीं मिलती। हे राजन्, मैं उन्हीं के विचारों से सन्तप्त हूँ।
21(युधिष्ठिर के द्वारा) दी गई भूमि से जीविका पाने वाले तथा गोधन से सम्पन्न सैकड़ों ब्राह्मण तीन अरब (धन) कर के रूप में लेकर राजभवन के द्वार पर प्रतीक्षा करते रहे, क्योंकि द्वारपालों ने उन्हें वहीं रोक दिया था।
22सोने के कमण्डलुओं (एक प्रकार के जलपात्र) में घृत लेकर आने पर भी वे राजभवन में प्रवेश न पा सके।
23स्वयं समुद्र उसके लिए श्वेत काँसे के पात्रों में वह अमृत लाया जो उसी के जल में उत्पन्न हुआ था और जो उस अमृत से भी श्रेष्ठ था जिसे अमर (सोम) की पत्नियाँ — अर्थात् पुष्प और वार्षिक ओषधियाँ — शक्र (इन्द्र) के लिए उत्पन्न करती हैं।
24एक उत्तम शङ्ख लाकर वासुदेव ने (यज्ञ की समाप्ति पर) अनेक रत्नों से जड़े एक सहस्र स्वर्णकलशों में लाए गए पवित्र जल से उसका (युधिष्ठिर का) अभिषेक किया।
25यह सब देखकर मुझे ऐसा लगा मानो मुझे ज्वर ने घेर लिया हो। हे नरश्रेष्ठ, हे तात, वे (कलश) पूर्व और दक्षिण समुद्र तक ले जाए गए थे। पश्चिम समुद्र तक भी ले जाए गए थे। किन्तु उत्तर समुद्र तक पक्षियों के अतिरिक्त कोई नहीं जा सकता।
26किन्तु अर्जुन वहाँ गया और कर के रूप में विपुल धन लेकर आया। वहाँ एक और आश्चर्यजनक घटना हुई, जिसे मैं आपसे कहूँगा। उसे सुनिए।
27जब (पूरे) एक लाख ब्राह्मण प्रतिदिन भोजन कर लेते, तब यह व्यवस्था थी कि एक साथ शङ्ख बजाकर उसकी सूचना दी जाए।
28हे भरतवंशी, मैं निरन्तर (एक साथ बजते) शङ्खों की ध्वनि सुनता रहा; और वह भी बार-बार। हर बार वह सूचित करती थी कि एक लाख ब्राह्मण भोजन कर चुके। वे ध्वनियाँ सुनकर मेरे रोंगटे खड़े हो गए।
29हे महाराज, दर्शक बनकर आए हुए अनेक राजाओं से भरा वह राजभवन का प्राङ्गण तारों से जड़े मेघरहित आकाश के समान सुन्दर लगता था।
30हे नरेश्वर, हे महाराज, पाण्डु के बुद्धिमान् पुत्र के यज्ञ में राजा लोग हर प्रकार का धन साथ लेकर आए।
31वैश्यों के समान वे राजा ब्राह्मणों को भोजन परोसने वाले बन गए। ऐसा धन न देवराज (इन्द्र) के पास है, न यम के, न वरुण के,
32और न गुह्यकों के स्वामी (कुबेर) के पास, जैसा युधिष्ठिर के पास है। हे राजन्, पाण्डुपुत्र की उस महती समृद्धि को देखकर मेरा हृदय जल रहा है। मुझे (मन की) शान्ति नहीं मिलती।
33शकुनि ने कहा — हे सत्यपराक्रम वीर, वह उपाय सुनो जिससे तुम वह अनुपम समृद्धि प्राप्त कर सकते हो जो तुमने पाण्डव में देखी है।
34हे भरतवंशी, मैं द्यूत में निपुण हूँ, संसार में सबसे श्रेष्ठ। मैं प्रत्येक दाँव की सफलता या असफलता जान लेता हूँ, और यह भी कि कब दाँव लगाना चाहिए और कब नहीं। इस खेल का मुझे विशेष ज्ञान है।
35कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) को भी इस खेल का शौक है, यद्यपि उसमें उसका कौशल थोड़ा ही है। यदि खेलने या युद्ध करने के लिए ललकारा जाए तो वह अवश्य आएगा।
36हे स्वामी, मैं छल का आश्रय लेकर प्रत्येक दाँव पर उसे सदा परास्त करूँगा। मैं उसका वह समस्त देवोपम धन जीत लूँगा; और (तब) तुम उसका भोग कर सकोगे।
37वैशम्पायन ने कहा — शकुनि के ऐसा कहने पर राजा दुर्योधन ने एक क्षण भी गँवाए बिना धृतराष्ट्र से इस प्रकार कहा।
38हे राजन्, ये (शकुनि) द्यूत में निपुण हैं; ये पाण्डुपुत्रों का धन द्यूत में जीतने को उद्यत हैं। आप इन्हें अनुमति दीजिए।
39धृतराष्ट्र ने कहा — मैं सदा अपने परम बुद्धिमान् मन्त्री क्षत्ता (विदुर) की सम्मति के अनुसार चलता हूँ। उससे परामर्श करके मैं (इस विषय में) अपना निर्णय तुम्हें बताऊँगा।
40वह महान् दूरदर्शिता से सम्पन्न है; धर्म के नियमों को सामने रखकर वह बताएगा कि दोनों पक्षों के लिए क्या हितकर और क्या उचित है, तथा इस विषय में क्या करना चाहिए।
41दुर्योधन ने कहा — यदि आप क्षत्ता (विदुर) से परामर्श करेंगे तो वह आपको इससे रोक देगा। हे राजाधिराज, यदि आप (इससे) विरत हो गए, तो मैं निश्चय ही अपने प्राण दे दूँगा।
42हे राजन्, मेरे मर जाने पर आप विदुर के साथ सुखी रहिएगा। तब समस्त पृथ्वी का भोग कीजिएगा। आपको मुझसे क्या प्रयोजन?
43वैशम्पायन ने कहा — दुर्योधन के ये स्नेहभरे वचन सुनकर, दुर्योधन जो कहे वही करने को सदा उद्यत रहने वाले धृतराष्ट्र ने अपने सेवकों को इस प्रकार आज्ञा दी।
44धृतराष्ट्र ने कहा — शीघ्र ही एक सौ द्वारों और एक सहस्र स्तम्भों वाली एक रमणीय, मनोहर और विशाल सभा खड़ी करने के लिए सब उपाय किए जाएँ।
45बढ़ई और शिल्पियों को बुलाकर उसकी समस्त भित्तियों में मणि और बहुमूल्य रत्न जड़वा दो। उसे सुन्दर और सुगम बनाओ; और जब सब कुछ पूर्ण हो जाए तब मुझे सूचित करो।
46वैशम्पायन ने कहा — हे महाराज, दुर्योधन को शान्त करने का निश्चय करके पृथ्वीपति धृतराष्ट्र ने विदुर को (अपने समक्ष) बुलाने के लिए पुरुष भेजे।
47क्योंकि विदुर से पूछे बिना वह (धृतराष्ट्र) कभी कोई निश्चय नहीं करता था। द्यूत के दोषों को (भलीभाँति) जानते हुए भी वह पुत्रस्नेह के कारण उसी की ओर खिंचा जा रहा था।
48यह सुनकर बुद्धिमान् विदुर जान गया कि कलि (युग) का आगमन निकट है। कुरुवंश के विनाश का मार्ग खुलने को देखकर वह शीघ्र ही धृतराष्ट्र के पास आया।
49अपने यशस्वी ज्येष्ठ भ्राता के पास आकर और उनके चरणों में सिर झुकाकर उसने उनसे इस प्रकार कहा।
50विदुर ने कहा — हे राजन्, हे स्वामी, आपने जो निश्चय किया है, उसका मैं अनुमोदन नहीं करता। आपको ऐसा करना चाहिए जिससे इस द्यूत के कारण आपके पुत्रों में कोई विवाद उत्पन्न न हो।
51धृतराष्ट्र ने कहा — हे क्षत्ता, इसमें सन्देह नहीं कि यदि देवता हम पर प्रसन्न रहे, तो मेरे पुत्रों में कभी कोई विवाद उत्पन्न न होगा।
52शुभ हो या अशुभ, हितकर हो या अहितकर, यह मैत्रीपूर्ण द्यूत हो ही जाए। निश्चय ही विधाता ने (हमारे लिए) यही निश्चित किया है।
53हे भरतवंशी, जब द्रोण, भीष्म, तुम और मैं निकट ही रहेंगे, तब कोई अनिष्ट सम्भव नहीं, भले ही विधाता ने उसे निश्चित कर रखा हो।
54वायु के समान वेग वाले घोड़ों से जुते रथ पर चढ़कर जाओ, जिससे तुम आज ही खाण्डवप्रस्थ पहुँच सको। युधिष्ठिर को अपने साथ ले आओ।
55हे विदुर, मैं तुमसे कहता हूँ, यही मेरा निश्चय है। मुझसे और कुछ मत कहो। मैं विधि (भाग्य) को ही सर्वोपरि मानता हूँ; वही यह सब ले आती है।
56वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और यह निश्चय करके कि उसका वंश विनाश को प्राप्त है, बुद्धिमान् विदुर महाशोक में डूबा हुआ परम बुद्धिमान् भीष्म के पास गया।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे राजन्, राजा युधिष्ठिरको महान् राजसूय यज्ञबाट प्रभावित भएर, तथा दुर्योधनका वचनबाट उसको अभिप्राय बुझेर, र उसलाई (दुर्योधनलाई) प्रिय लाग्ने कार्य गर्नका लागि, सुबलपुत्र शकुनि गान्धारीपुत्र (दुर्योधन)सँगै त्यस राजा धृतराष्ट्रकहाँ आए, जसको ज्ञान नै उनको नेत्र थियो र जो (आफ्नो सिंहासनमा) विराजमान थिए। ती परम बुद्धिमान् (राजा)को समीप गएर शकुनिले उनलाई यसरी भने।
2शकुनिले भने — हे महाराज, हे भरतवंशश्रेष्ठ, थाहा पाउनुहोस् कि दुर्योधन चिन्ताले कान्तिहीन, विवर्ण र कृश भएको छ।
3तपाईंले राम्ररी सोधेर आफ्ना ज्येष्ठ पुत्रको हृदयमा भएको शोक — शत्रुका कारण उत्पन्न भएको त्यो शोक — त्यसको कारण किन थाहा पाउनुहुन्न?
4धृतराष्ट्रले भने — हे दुर्योधन, हे पुत्र, तिम्रो शोकको के कारण छ? हे कुरुकुमार, यदि त्यो मैले सुन्न योग्य छ भने मलाई भन।
5यी शकुनि भन्छन् कि तिमी कान्तिहीन, विवर्ण र कृश भएका छौ। विचार गर्दा पनि मलाई तिम्रो शोकको कुनै कारण देखिँदैन।
6हे पुत्र, मेरो सम्पूर्ण विपुल धन तिम्रो आज्ञामा छ। तिम्रा भाइहरू तथा हाम्रा बन्धुबान्धव र मित्रहरूले कहिल्यै तिम्रो अहित हुने केही गर्दैनन्।
7तिमी श्रेष्ठ वस्त्र लगाउँछौ, मासुले बनेको भोजन गर्छौ, श्रेष्ठ घोडामा चढ्छौ; अनि तिमी विवर्ण र कृश किन छौ?
8बहुमूल्य शय्या, मनोहर युवतीहरू, राम्ररी सजिएका भवन र क्रीडाका स्थान — यी सबै (जब तिमी विहार गर्न चाहन्छौ तब) तिम्रो इच्छाअनुसार उपस्थित रहन्छन्।
9यी सबै निश्चय नै तिम्रो आज्ञाको प्रतीक्षा गर्दछन्, जसरी देवताहरूको गर्दछन्। हे अजेय वीर, हे पुत्र, अनि तिमी कुनै दरिद्रजस्तै शोक किन गर्छौ?
10दुर्योधनले भन्यो — म खान्छु र लगाउँछु त अवश्य, तर सारा समय एक अभागीजस्तै बिताउँछु, किनभने म ईर्ष्याको ग्रास बनेको छु।
11त्यही (साँचो) पुरुष कहलाउँछ जो आफ्नो शत्रुलाई पराजित गरेर बाँच्छ, जसबाट उसले आफ्नो प्रजालाई त्यस शत्रुको अत्याचारबाट मुक्त गर्न सकोस्।
12हे भरतवंशी, सन्तोष र अभिमानले (मानिसको) समृद्धिको नाश गर्दछन्। जो करुणा र भयमा डुबिरहन्छ, ऊ कहिल्यै उन्नति गर्न सक्दैन।
13युधिष्ठिरको समृद्धि देखेर, म जे-जति भोग गर्छु, त्यसले मलाई तृप्त वा प्रसन्न पार्दैन। कुन्तीपुत्रको त्यो महान् र देदीप्यमान समृद्धिले मलाई विवर्ण बनाइदिन्छ।
14यद्यपि यस समय म कुन्तीपुत्रको त्यो परम तेजस्विनी समृद्धि देखिरहेको छैनँ, तथापि शत्रुको वैभव र आफ्नो दीनता थाहा पाएर मलाई (यस्तो लाग्छ मानौँ) त्यो मेरै अगाडि छ। यसै कारण म कान्तिहीन, उदास, विवर्ण र कृश छु।
15युधिष्ठिरले गृहस्थ जीवन बिताउने अठासी हजार स्नातक ब्राह्मणमध्ये प्रत्येकलाई तीस-तीस दासी दिएर तिनीहरूको भरणपोषण गर्दछन्।
16यिनका अतिरिक्त दस हजार अन्य ब्राह्मणले प्रतिदिन युधिष्ठिरको राजभवनमा सुनका थालमा उत्तम पाकेको भोजन गर्दछन्।
17काम्बोज नरेशले उनीकहाँ कदली नामक मृगका सयौँ-हजारौँ काला, श्यामल र रातो छाला तथा उत्तम बुनाइका कम्बल पठाए। सयौँ-सयौँ र हजारौँ-हजारौँ हात्तिनी, घोडा र गाई तथा तीस हजार ऊँटनी (उनको राजभवनभित्र) विचरण गर्दछन्; जब राजाहरू त्यहाँ भेला भए, तब तिनीहरूले यी सबै करका रूपमा ल्याएका थिए।
18हे पृथ्वीपति, त्यस श्रेष्ठ यज्ञमा राजाहरूले कुन्तीपुत्रका लागि रत्न र मणिका थुप्रो ल्याए,
19पाण्डुका बुद्धिमान् (पुत्र) युधिष्ठिरको यज्ञमा जति विशाल धन ल्याइयो, त्यस्तो मैले न कहिल्यै सुनेँ, न देखेँ।
20हे राजन्, शत्रुको त्यो विशाल धनसङ्ग्रह देखेर मलाई मनको शान्ति मिल्दैन। हे राजन्, म तिनकै विचारले सन्तप्त छु।
21(युधिष्ठिरद्वारा) दिइएको भूमिबाट जीविका चलाउने तथा गोधनले सम्पन्न सयौँ ब्राह्मण तीन अर्ब (धन) करका रूपमा लिएर राजभवनको ढोकामा प्रतीक्षा गरिरहे, किनभने द्वारपालहरूले तिनीहरूलाई त्यहीँ रोकेका थिए।
22सुनका कमण्डलु (एक प्रकारका जलपात्र)मा घिउ लिएर आए तापनि तिनीहरूले राजभवनभित्र प्रवेश पाउन सकेनन्।
23स्वयं समुद्रले उनका लागि सेतो काँसाका पात्रमा त्यो अमृत ल्यायो जो उसकै जलमा उत्पन्न भएको थियो र जो त्यस अमृतभन्दा पनि श्रेष्ठ थियो जुन अमर (सोम)का पत्नीहरूले — अर्थात् पुष्प र वार्षिक ओषधिहरूले — शक्र (इन्द्र)का लागि उत्पन्न गर्दछन्।
24एउटा उत्तम शङ्ख ल्याएर वासुदेवले (यज्ञको समाप्तिमा) अनेक रत्नले जडिएका एक हजार स्वर्णकलशमा ल्याइएको पवित्र जलले उनको (युधिष्ठिरको) अभिषेक गरे।
25यो सबै देखेर मलाई यस्तो लाग्यो मानौँ मलाई ज्वरोले समातेको छ। हे नरश्रेष्ठ, हे तात, ती (कलश) पूर्व र दक्षिण समुद्रसम्म लगिएका थिए। पश्चिम समुद्रसम्म पनि लगिएका थिए। तर उत्तर समुद्रसम्म पक्षीबाहेक कोही जान सक्दैन।
26तर अर्जुन त्यहाँ गए र करका रूपमा विपुल धन लिएर आए। त्यहाँ अर्को एउटा आश्चर्यजनक घटना भयो, जुन म तपाईंलाई भन्नेछु। त्यो सुन्नुहोस्।
27जब (पूरा) एक लाख ब्राह्मणले प्रतिदिन भोजन गरिसक्थे, तब यस्तो व्यवस्था थियो कि एकसाथ शङ्ख बजाएर त्यसको सूचना दिइयोस्।
28हे भरतवंशी, म निरन्तर (एकसाथ बज्ने) शङ्खको ध्वनि सुनिरहेँ; र त्यो पनि बारम्बार। हरेक पटक त्यसले सूचित गर्दथ्यो कि एक लाख ब्राह्मणले भोजन गरिसके। ती ध्वनि सुनेर मेरा रौँ ठाडा भए।
29हे महाराज, दर्शक बनेर आएका अनेक राजाले भरिएको त्यो राजभवनको प्राङ्गण ताराले जडिएको मेघरहित आकाशजस्तै सुन्दर देखिन्थ्यो।
30हे नरेश्वर, हे महाराज, पाण्डुका बुद्धिमान् पुत्रको यज्ञमा राजाहरू हरेक प्रकारको धन सँगै लिएर आए।
31वैश्यहरूजस्तै ती राजाहरू ब्राह्मणलाई भोजन बाँड्ने भए। त्यस्तो धन न देवराज (इन्द्र)सँग छ, न यमसँग, न वरुणसँग,
32न त गुह्यकहरूका स्वामी (कुबेर)सँग नै, जस्तो युधिष्ठिरसँग छ। हे राजन्, पाण्डुपुत्रको त्यो महती समृद्धि देखेर मेरो हृदय जलिरहेको छ। मलाई (मनको) शान्ति मिल्दैन।
33शकुनिले भने — हे सत्यपराक्रम वीर, त्यो उपाय सुन जसबाट तिमीले त्यो अनुपम समृद्धि प्राप्त गर्न सक्छौ जुन तिमीले पाण्डवमा देख्यौ।
34हे भरतवंशी, म द्यूतमा निपुण छु, संसारमा सबभन्दा श्रेष्ठ। म प्रत्येक दाउको सफलता वा असफलता जान्दछु, र यो पनि कि कहिले दाउ लगाउनुपर्छ र कहिले पर्दैन। यस खेलको मलाई विशेष ज्ञान छ।
35कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर)लाई पनि यस खेलको सोख छ, यद्यपि त्यसमा उनको कौशल थोरै मात्र छ। यदि खेल्न वा युद्ध गर्न ललकारियो भने उनी अवश्य आउनेछन्।
36हे स्वामी, म छलको आश्रय लिएर प्रत्येक दाउमा उनलाई सधैँ पराजित गर्नेछु। म उनको त्यो सम्पूर्ण देवोपम धन जित्नेछु; अनि (तब) तिमीले त्यसको भोग गर्न सक्नेछौ।
37वैशम्पायनले भने — शकुनिले यसो भनेपछि राजा दुर्योधनले एक क्षण पनि नगुमाई धृतराष्ट्रलाई यसरी भन्यो।
38हे राजन्, यिनी (शकुनि) द्यूतमा निपुण छन्; यिनी पाण्डुपुत्रहरूको धन द्यूतमा जित्न उद्यत छन्। तपाईंले यिनलाई अनुमति दिनुहोस्।
39धृतराष्ट्रले भने — म सधैँ आफ्ना परम बुद्धिमान् मन्त्री क्षत्ता (विदुर)को सम्मतिअनुसार चल्दछु। उनीसँग परामर्श गरेर म (यस विषयमा) आफ्नो निर्णय तिमीलाई भन्नेछु।
40उनी महान् दूरदर्शिताले सम्पन्न छन्; धर्मका नियमलाई अगाडि राखेर उनले बताउनेछन् कि दुवै पक्षका लागि के हितकर र के उचित छ, तथा यस विषयमा के गर्नुपर्छ।
41दुर्योधनले भन्यो — यदि तपाईंले क्षत्ता (विदुर)सँग परामर्श गर्नुभयो भने उनले तपाईंलाई यसबाट रोक्नेछन्। हे राजाधिराज, यदि तपाईं (यसबाट) विरत हुनुभयो भने, म निश्चय नै आफ्नो प्राण त्याग्नेछु।
42हे राजन्, म मरेपछि तपाईं विदुरसँगै सुखी रहनुहोला। तब सम्पूर्ण पृथ्वीको भोग गर्नुहोला। तपाईंलाई मसँग के प्रयोजन?
43वैशम्पायनले भने — दुर्योधनका यी स्नेहपूर्ण वचन सुनेर, दुर्योधनले जे भन्यो त्यही गर्न सधैँ उद्यत रहने धृतराष्ट्रले आफ्ना सेवकहरूलाई यसरी आज्ञा दिए।
44धृतराष्ट्रले भने — शीघ्र नै एक सय ढोका र एक हजार स्तम्भ भएको एउटा रमणीय, मनोहर र विशाल सभा खडा गर्न सबै उपाय गरियोस्।
45सिकर्मी र शिल्पीहरूलाई बोलाएर त्यसका सम्पूर्ण भित्तामा मणि र बहुमूल्य रत्न जडाइदेऊ। त्यसलाई सुन्दर र सुगम बनाऊ; अनि जब सबै कुरा पूरा होस् तब मलाई सूचित गर।
46वैशम्पायनले भने — हे महाराज, दुर्योधनलाई शान्त पार्ने निश्चय गरेर पृथ्वीपति धृतराष्ट्रले विदुरलाई (आफ्नो अगाडि) बोलाउन मानिस पठाए।
47किनभने विदुरलाई नसोधी उनले (धृतराष्ट्रले) कहिल्यै कुनै निश्चय गर्दैनथे। द्यूतका दोष (राम्ररी) जान्दाजान्दै पनि उनी पुत्रस्नेहका कारण त्यसैतिर तानिँदै थिए।
48यो सुनेर बुद्धिमान् विदुरले थाहा पाए कि कलि (युग)को आगमन नजिकै छ। कुरुवंशको विनाशको मार्ग खुल्न लागेको देखेर उनी शीघ्र नै धृतराष्ट्रकहाँ आए।
49आफ्ना यशस्वी ज्येष्ठ दाजुकहाँ आएर र उनका चरणमा शिर निहुराएर उनले यसरी भने।
50विदुरले भने — हे राजन्, हे स्वामी, तपाईंले जुन निश्चय गर्नुभएको छ, त्यसको म अनुमोदन गर्दिनँ। तपाईंले यस्तो गर्नुपर्छ जसबाट यस द्यूतका कारण तपाईंका पुत्रहरूमा कुनै विवाद उत्पन्न नहोस्।
51धृतराष्ट्रले भने — हे क्षत्ता, यसमा सन्देह छैन कि यदि देवताहरू हामीप्रति प्रसन्न रहे भने, मेरा पुत्रहरूमा कहिल्यै कुनै विवाद उत्पन्न हुनेछैन।
52शुभ होस् वा अशुभ, हितकर होस् वा अहितकर, यो मैत्रीपूर्ण द्यूत भइहालोस्। निश्चय नै विधाताले (हाम्रा लागि) यही निश्चित गरेको छ।
53हे भरतवंशी, जब द्रोण, भीष्म, तिमी र म नजिकै रहनेछौँ, तब कुनै अनिष्ट सम्भव छैन, चाहे विधाताले त्यो निश्चित नै गरेको किन नहोस्।
54वायुजस्तै वेग भएका घोडा जोतिएको रथमा चढेर जाऊ, जसबाट तिमी आजै खाण्डवप्रस्थ पुग्न सक। युधिष्ठिरलाई आफूसँगै लिएर आऊ।
55हे विदुर, म तिमीलाई भन्दछु, यही मेरो निश्चय हो। मलाई अरू केही नभन। म विधि (भाग्य)लाई नै सर्वोपरि मान्दछु; त्यसैले यी सबै ल्याउँछ।
56वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र यो निश्चय गरेर कि आफ्नो वंश विनाशोन्मुख छ, बुद्धिमान् विदुर महाशोकमा डुबेर परम बुद्धिमान् भीष्मकहाँ गए।