राजसूय पर्व — राजसूय में अभिषेक
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 267
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच रक्षणाद् धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात्। शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः॥
2बलीनां सम्यगादानाद् धर्मतश्चानुशासनात्। निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत्॥
3सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक्। विशेषात् सर्वमेवैतत् संजज्ञे राजकर्मणः॥
4दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन् प्रति परस्परम्। राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषा गिरः॥
5अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्च्छनम्। सवमेतत् तदा नासीद् धर्मनित्ये युधिष्ठिरे॥
6प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभाजवम्। अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः कथंचन॥
7धय॑र्धनागमैतस्य ववृधे निचयो पहान्। कर्तुं यस्य न शक्येत क्षयो वर्षशतैरपि॥
8स्वकोष्ठस्य परीमाणं कोशस्य च महीपतिः। विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे॥
9सुहृदयश्चैव ये सर्वे पृथक् च सह चाब्रुवन्। यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र साम्प्रतम्॥
10अथैव ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः। ऋषिः पुराणो वेदात्मादृश्यश्चैव विजानताम्॥ जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह। भूतभव्यभन्नाथः केशवः केशिसूदनः॥
11प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा। बलाधिकारे निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम्॥ उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः। धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महताऽऽवृतः॥ तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम्। नादयन् स्थघोषेण प्रविवेश पुरोत्तमम्॥
12पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत्। असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना।। कृष्णेन समुपेतेन जहषे भारतं पुरम्॥
13तं मुदाभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि। स पृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः॥
14धौम्यद्वैपायनमुखैर्ऋत्विग्भिः पुरुषर्षभ। भीमार्जुनयमैश्चैव सहितः कृष्णमब्रवीत्॥
15युधिष्ठिर उवाच त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते। वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम्॥
16सोऽहममिच्छामि तत् सर्वं विधिवद् देवकीसुत। उपयोक्तुं द्विजायेभ्यो हव्यवाहे च माधव॥
17तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया। अनुजैश्च महाबाहो तनमानुज्ञातुमर्हसि॥
18धनं च बहु तद् दीक्षाप गोविन्द त्वमात्मानं महाभुजा त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम्॥
19मां वाप्यभ्यनुजानीहि स हैमिरनुजैविभो। अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम्॥
20वैशम्पायन उवाच तं कृष्णः प्रत्युषाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम्।
21त्वमेव राजशार्दूल सम्राडो महाक्रतुम्। सम्प्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम्॥ यजस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते। नियुक्ष्व त्वं च मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः॥
22युधिष्ठिर उवाच सफलः कृष्ण संकल्पः सिद्धिश्च नियता मम। यस्य मे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः॥
23वैशम्पायन उवाच अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्वो भ्रातृभिः सह। ईजितुं राजसूयेन साधनान्युपचक्रमे॥
24ततस्त्वाज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः। सहदेव युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः॥
25अस्मिन् क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्विजातिभिः। तथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः॥ अधियज्ञांश्च सम्भारान् धौम्योक्तान् क्षिप्रमेव हि। समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम्॥
26इन्द्रसेनो विशोकश्च पूस्चार्जुनसारथिः। अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया॥
27सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः। मनोरथप्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम॥
28तद्वाक्यसमकालं च कृतं सर्वं न्यवेदयत्। सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजे युधिष्ठिरे॥
29ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत्। वेदान्व महाभागान् साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान्॥
30स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत् तस्य सत्यवतीसुतः। धनंजयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत्॥
31याज्ञवल्क्यो बभूबाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः। पैलो होता वसोः पुत्रो धोम्येन सहितोऽभवत्॥
32एतेषां पुत्रवर्गाश्च शिष्याश्च भरतर्षभ। बभूवर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः॥
33ते वाचयित्वा पुण्याहमूहयित्वा च तं विधिम्। शास्त्रोक्तं पूजयामासुस्तद् देवयजनं महत्॥
34तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः। गन्धवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम्॥
35तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः। सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं पुरुषर्षभः॥
36आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान् द्रुतम्। उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान् प्राहिणोत् तदा॥ आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान् भूमिपानथ। विशश्च मान्यान् शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च॥
37वैशम्पायन उवाच समाज्ञप्तास्ततो दूताः पाण्डवेयस्य शासनात्। आमन्त्रयाम्बभूवुश्च आनयंश्चापरान् द्रुतम्। तथा परानपि नरानात्मनः शीघ्रगामिनः॥
38ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। दीक्षयाञ्चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत॥
39दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठरः। जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः॥
40भ्रातृभििितभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैः सह। क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्रैर्नानादेशसमागतैः॥
41अमात्यैश्च नरश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव। आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः॥ सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः। तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात्॥
42बह्वन्नाच्छादनैयुक्तान् सगणानां पृथक् पृथक्। सर्वर्तुगुणसम्पन्नान् शिल्पिनोऽथ सहस्रशः॥
43तेषु ते न्यवसन् राजन् ब्राह्मणानृपसत्कृताः। कथयन्तः कथां बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान्॥
44भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः। अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम्॥
45दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति। एवम्प्रकाराः संजल्पाः श्रूयन्ते स्मात्र नित्यशः॥
46गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत। रुक्मस्य योषितां चैव धर्म राजः पृथग् ददौ॥
47प्रावर्ततैवं यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः। पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे॥
48ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम्। नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय पुरुषर्षभः॥ द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च। भ्रातृणां चैव सर्वेषां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Protected by Dharmaraja (Yudhishthira) and supported by Truth and also all their enemies being kept in check, all subjects (of the Pandava king) were always engaged in their respective business.
2In consequence of the equitable taxation and the virtuous and the just rule of the king, the clouds poured as much rain as desired, and the country became prosperous.
3As the result of the king's (virtuous) acts every thing of the kingdom, specially the breeding of cattle, agriculture and trade, greatly flourished.
4O king, even cheats and thieves, nay even the king's favourites, were never heard to speak lies amongst themselves,
5During the reign of Yudhishthira, who was ever devote to virtue, there were no draughts, or floods, or plagues, or fires, or premature deaths.
6The (other) kings used to come to him only for agreeable services, or for paying their respects to him, or for offering to him tribute that did not (any way) impoverish them. They never used to come for any other purpose (such as conquests).
7The large treasury of the King became so much filled with the hoards of wealth virtuously obtained that it could not be emptied even in one hundred years.
8Having ascertained the state of his treasury and the extent of his possessions, the son of Kunti (Yudhishthira) set his heart upon performing the (Rajasuya) sacrifice.
9His friends and relatives all separately and jointly said, "O lord, the time for the sacrifice has come. Let it be now performed without delay.”
10When they were thus talking, there came that omniscient and ancient one, that soul of the Vedas, that invincible one as described by the learned, that foremost of all lasting existences in the universe, that origin of all things, that receptacle in which every thing is destroyed, that slayer of Keshi, Hari (Krishna).
11Having appointed Vasudeva command of the army and having brought with him for Dharmaraja Yudhishthira a large amount of wealth, the bulwark of all the Vrishnis, the dispelled of all fears in danger, the grinder of all foes, that best of men, Madhava, entered the excellent city (Indraprastha), surrounded with a large army to the was and filling, the atmosphere with the rattle of his chariot's wheels. The inexhaustible ocean of gems, that the Pandavas possessed.
12Was brought to a full limit by the wealth that he (Krishna) brought, and thus all their (the Pandava's) griefs were removed. By the arrival of Krishna, the capital of the Bharata race was gladdened like a sunless region by the sun, or a region of still air by gentle breeze.
13Coming to him with joy and receiving him with all dues respect, Yudhishthira asked him his welfare. When he (Krishna) comfortably seated.
14That best of men (Yudhishthira) with the Ritvikas, Dhaumya and Dvaipayana being at their head, and also with Bhima, Arjuna and the twins (Nakula and Sahadeva) thus spoke to Krishna.
15Yudhishthira said O Krishna, it is for you that the whole earth has come rinder my sway. O descendant of the Vrishni race, it is through your favour that this vast wealth has been earned by me.
16O Madhava, O son of Devaki, I desire to devote all this wealth to the Brahmanas and to the. carrier of sacrificial libations (Agni) according to the ordinance.
17O prince of the Dasarha race, O mighty armed hero, you should grant me permission to celebrate the Rajasuya sacrifice along with you and with my brothers.
18O Govinda, O long-armed hero, O prince of the Dasarha race, install yourself in that sacrifice. If you perform the sacrifice, I shall be cleansed from sin.
19O lord, O Krishna, grant permission to me that I may be installed in the sacrifice along with my these younger brothers, for if permitted by you, I shall be able to enjoy the fruit of that excellent sacrifice.
20Vaishampayana said To him replied Krishna after extolling his many virtues.
21Krishna said O best of kings, you deserve the imperial dignity. Let therefore the great (Rajasuya) sacrifice be performed. If you perform that sacrifice, and if you obtain its fruit, we shall all consider ourselves as crowned with success. I am always engaged in seeking your good. Perform the sacrifice you desire. Appoint me in some office in that sacrifice. I shall obey all your commands.
22Yudhishthira said O Krishna, O Hrishikesha, when you have come here agreeably to my wish, my resolve is fulfilled; success is sure to come to my work.
23Vaishampayana said Having been commanded by Krishna, the son of Pandu (Yudhishthira) with his brothers employed himself to collect the necessary materials for the Rajasuya (sacrifice).
24That chastiser of foes, the son of Pandu (Yudhishthira), commanded that foremost of all warriors, Sahadeva, and also all his ministers, saying.
25“Let men be appointed to collect without loss of time all those articles which the Brahmanas will direct as necessary for the performance of this sacrifice, and also all auspicious necessaries and things that Dhaumya may order to be collected; each of the king required and one after the other in due order.
26Let Indrasena and Vishoka and the charioteer of Arjuna, Puru, if, they desire to please me, be employed in collecting them.
27O best of the Kuru race (Sahadeva) let them gather every article agreeable to taste and smell, articles which may delight and attract the hearts of the Brahmanas."
28As soon as these words were uttered by Dharmaraja Yudhishthira, that foremost of all warriors, Sahadeva, informed the king that they had been all done.
29O king, Dvaipayana then appointed the Ritvijas, who were high-souled, and who were like the Vedas in their personified forms.
30The son of Satyavati (Vyasa) himself became the Brahma in that sacrifice, the best of the Dhananjaya race, Susama, became the chaunter of the Sama Veda.
31The Brahma-knowing Yajnavalkya became the Adhvaryu, the son of Vasu Paila, with Dhaumya, became the Hotas.
32O best of the Bharata race, the disciples and the sons of these men, all well-acquainted with the Vedas, became Hotragas,
33Having uttered benedictions, and having recited the objects of the sacrifice, all of them worshipped the large (sacrificial) ground according to the ordinance.
34Commanded by the Brahmanas, the builders and the artifices erected their many houses that were specious and that were well perfumed like the temples of gods.
35Thereupon that best of kings, and that best of men, the king (Yudhishthira) immediately commanded his minister Sahadeva saying.
36“Dispatch soon (some-swift messengers to invite all. “Having heard the royal command, he (Sahadeva) soon sent messengers saying. “Invite all the Brahmanas of the kingdom, all the owners of land (Kshatriyas). All the Vaishyas, and all the respectable Shudras. Bring them all here (in this sacrifice)".
37At the command of the Pandavas those swift messengers invited every one without any loss of time, and they brought with them many persons both friends and strangers.
38o descendant of Bharata, at the proper time the Brahmanas installed the son of Kunti, Yudhishthira, in the sacrifice,
39When the virtuous Dharmaraja Yudhishthira was installed in the sacrifice, he went to the sacrificial ground, surrounded by thousands of Brahmanas.
40And accompanied by his brothers, relatives, friends and ministers, and also by many best of men among the Kshatriyas who had assembled from various countries.
41And also by many counsellors. Many Brahmanas, learned in all the branches of knowledge and well versed in the Vedas and the Vedangas, began to assemble there from various directions. At the command of the Dharmaraja, habitations were erected for them.
42And their attendants, separately for each by thousands of artisans who were endued with all qualifications, they were filled with much food and many clothes.
43O king, having been duly worshipped by the king, Brahmanas continued to live there, passing their time in conversation on various topics and seeing the performance of actors and dancers.
44The noise of these illustrious Brahmanas eating and talking cheerfully was continuously heard.
45"Give, Give", "Eat, Eat", were the words that were continuously and every day heard there.
46O descendant of Bharata, Dharmaraja separately gave to each of those Brahmanas thousands of kine, beds, golden coins and damsels.
47Thus like the sacrifice formerly performed by Shakra (Indra) in heaven, began the sacrifice of that matchless hero, the illustrious Pandava (Yudhishthira), on earth.
48Then that best of men, the king Yudhishthira, sent the Pandava Nakula to Hastinapur to Bring Bhishma, Drona, Dhritarashtra, Vidura, Kripa, and all those cousins who were attached to him.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — धर्मराज (युधिष्ठिर) द्वारा रक्षित और सत्य से समर्थित तथा अपने समस्त शत्रुओं के नियन्त्रण में रखे जाने पर (पाण्डव राजा की) समस्त प्रजा सदा अपने-अपने कार्यों में लगी रहती थी।
2न्यायपूर्ण कर-व्यवस्था और राजा के धर्मयुक्त तथा न्यायपूर्ण शासन के फलस्वरूप मेघ इच्छानुसार वर्षा करते थे, और देश समृद्ध हो गया।
3राजा के (धर्मयुक्त) कर्मों के फलस्वरूप राज्य की प्रत्येक वस्तु — विशेषतः पशुपालन, कृषि और व्यापार — अत्यन्त फली-फूली।
4हे राजन्, ठग और चोर तक, नहीं, राजप्रिय जन तक कभी आपस में असत्य बोलते नहीं सुने गए।
5धर्म में सदा निष्ठ युधिष्ठिर के राज्यकाल में न अनावृष्टि थी, न बाढ़, न महामारी, न अग्निकाण्ड, न अकाल मृत्यु।
6(अन्य) राजा उनके पास केवल प्रिय सेवा के लिए, अथवा उनका सम्मान करने के लिए, अथवा उन्हें ऐसा कर देने के लिए आते थे जो उन्हें (किसी भी प्रकार) दरिद्र न बनाता। वे कभी किसी अन्य प्रयोजन (जैसे विजय) से नहीं आते थे।
7राजा का विशाल कोष धर्मपूर्वक अर्जित धन के भण्डारों से इतना भर गया कि वह सौ वर्ष में भी रिक्त न किया जा सकता था।
8अपने कोष की दशा और अपनी सम्पत्ति का विस्तार जानकर कुन्ती के पुत्र (युधिष्ठिर) ने (राजसूय) यज्ञ करने में मन लगाया।
9उनके मित्रों और सम्बन्धियों ने सब पृथक्-पृथक् और एक साथ कहा — "हे प्रभो, यज्ञ का समय आ गया है। अब वह बिना विलम्ब के किया जाए।"
10जब वे इस प्रकार बातें कर रहे थे, तब वहाँ वे सर्वज्ञ और सनातन, वे वेदस्वरूप, वे अजेय जिन्हें विद्वानों ने ऐसा ही वर्णन किया है, वे ब्रह्माण्ड में समस्त शाश्वत सत्ताओं में अग्रगण्य, वे समस्त वस्तुओं के मूल, वह आश्रय जिसमें सब कुछ विलीन होता है, वे केशिहन्ता हरि (कृष्ण) आए।
11वासुदेव को सेना का अधिपति नियुक्त करके और धर्मराज युधिष्ठिर के लिए प्रचुर धन साथ लेकर वे समस्त वृष्णियों के आश्रय, संकट में समस्त भय के निवारक, समस्त शत्रुओं के मर्दक, वे नरश्रेष्ठ माधव विशाल सेना से घिरे और अपने रथ के पहियों की घरघराहट से वातावरण को भरते हुए उस उत्तम नगरी (इन्द्रप्रस्थ) में प्रविष्ट हुए। पाण्डवों के पास रत्नों का जो अक्षय सागर था —
12वह उनके (कृष्ण के) लाए धन से पूर्ण सीमा तक भर गया, और इस प्रकार उनके (पाण्डवों के) समस्त शोक दूर हो गए। कृष्ण के आगमन से भरतवंश की राजधानी वैसे ही आनन्दित हुई जैसे सूर्यहीन प्रदेश सूर्य से, अथवा स्थिर वायु वाला प्रदेश मन्द समीर से।
13हर्षपूर्वक उनके पास आकर और पूर्ण आदर के साथ उनका स्वागत करके युधिष्ठिर ने उनका कुशल पूछा। जब वे (कृष्ण) सुखपूर्वक बैठ गए,
14तब उन नरश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) ने धौम्य और द्वैपायन को आगे रखकर ऋत्विजों सहित, तथा भीम, अर्जुन और जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) सहित कृष्ण से इस प्रकार कहा।
15युधिष्ठिर ने कहा — हे कृष्ण, आपके ही कारण समस्त पृथ्वी मेरे अधीन आई है। हे वृष्णिवंशी, आपकी ही कृपा से मैंने यह विपुल धन अर्जित किया है।
16हे माधव, हे देवकीपुत्र, मैं यह समस्त धन विधि के अनुसार ब्राह्मणों को और यज्ञीय आहुतियों के वाहक (अग्नि) को अर्पित करना चाहता हूँ।
17हे दाशार्हकुमार, हे महाबाहु वीर, आपको मुझे आपके और मेरे भाइयों के साथ राजसूय यज्ञ करने की अनुमति देनी चाहिए।
18हे गोविन्द, हे महाबाहु वीर, हे दाशार्हकुमार, उस यज्ञ में स्वयं दीक्षित होइए। यदि आप यज्ञ करेंगे, तो मैं पाप से मुक्त हो जाऊँगा।
19हे प्रभो, हे कृष्ण, मुझे अनुमति दीजिए कि मैं अपने इन छोटे भाइयों सहित यज्ञ में दीक्षित हो सकूँ, क्योंकि आपकी अनुमति मिलने पर ही मैं उस उत्तम यज्ञ का फल भोग सकूँगा।
20वैशम्पायन ने कहा — कृष्ण ने उनके अनेक गुणों की प्रशंसा करके उन्हें उत्तर दिया।
21कृष्ण ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, आप सम्राट् की गरिमा के योग्य हैं। इसलिए वह महान् (राजसूय) यज्ञ किया जाए। यदि आप वह यज्ञ करेंगे और यदि आप उसका फल पाएँगे, तो हम सब अपने को सफलता से मण्डित मानेंगे। मैं सदा आपका हित खोजने में लगा रहता हूँ। जो यज्ञ आप चाहते हैं वह कीजिए। उस यज्ञ में मुझे किसी कार्य में नियुक्त कीजिए। मैं आपकी समस्त आज्ञाओं का पालन करूँगा।
22युधिष्ठिर ने कहा — हे कृष्ण, हे हृषीकेश, जब आप मेरी इच्छा के अनुरूप यहाँ आ गए हैं, तब मेरा संकल्प पूर्ण हो गया; मेरे कार्य में सफलता निश्चय ही आएगी।
23वैशम्पायन ने कहा — कृष्ण द्वारा आज्ञा पाकर पाण्डु के पुत्र (युधिष्ठिर) ने अपने भाइयों सहित राजसूय (यज्ञ) के लिए आवश्यक सामग्री एकत्र करने में अपने को लगाया।
24उन शत्रुदमन, पाण्डु के पुत्र (युधिष्ठिर) ने समस्त योद्धाओं में अग्रगण्य सहदेव को तथा अपने समस्त मन्त्रियों को यह कहते हुए आज्ञा दी —
25"समय गँवाए बिना उन समस्त वस्तुओं को एकत्र करने के लिए पुरुष नियुक्त किए जाएँ जिन्हें ब्राह्मण इस यज्ञ के अनुष्ठान के लिए आवश्यक बताएँगे, तथा वे समस्त मंगल आवश्यकताएँ और वस्तुएँ भी जिन्हें धौम्य एकत्र करने की आज्ञा दें; प्रत्येक वस्तु आवश्यकतानुसार और एक के बाद एक उचित क्रम से।
26इन्द्रसेन, विशोक और अर्जुन के सारथि पुरु — यदि वे मुझे प्रसन्न करना चाहते हैं तो — उन्हें एकत्र करने में नियुक्त किए जाएँ।
27हे कुरुवंश में श्रेष्ठ (सहदेव), वे स्वाद और गन्ध में रुचिकर प्रत्येक वस्तु एकत्र करें — ऐसी वस्तुएँ जो ब्राह्मणों के हृदयों को आनन्दित और आकर्षित करें।"
28धर्मराज युधिष्ठिर द्वारा ये वचन कहे जाते ही समस्त योद्धाओं में अग्रगण्य सहदेव ने राजा को सूचित किया कि वे सब पूरे हो चुके हैं।
29हे राजन्, तब द्वैपायन ने ऋत्विजों को नियुक्त किया, जो महात्मा थे और जो अपने मूर्तरूप में वेदों के समान थे।
30सत्यवती के पुत्र (व्यास) स्वयं उस यज्ञ में ब्रह्मा बने, धनंजय वंश में श्रेष्ठ सुसामा सामवेद के गायक बने।
31ब्रह्मज्ञ याज्ञवल्क्य अध्वर्यु बने, वसु के पुत्र पैल धौम्य सहित होता बने।
32हे भरतवंश में श्रेष्ठ, इन पुरुषों के शिष्य और पुत्र, जो सब वेदों में सुपरिचित थे, होत्रग बने।
33आशीर्वाद उच्चारण करके और यज्ञ के प्रयोजनों का पाठ करके उन सबने विधि के अनुसार उस विशाल (यज्ञ)भूमि की पूजा की।
34ब्राह्मणों की आज्ञा से शिल्पियों और कारीगरों ने वहाँ अनेक भवन बनाए जो विशाल थे और जो देवमन्दिरों के समान सुगन्धित थे।
35तब उन नृपश्रेष्ठ और नरश्रेष्ठ राजा (युधिष्ठिर) ने तत्काल अपने मन्त्री सहदेव को यह कहते हुए आज्ञा दी —
36"सबको निमन्त्रण देने के लिए शीघ्र ही (कुछ) वेगवान् दूत भेजो।" राजाज्ञा सुनकर उन्होंने (सहदेव ने) शीघ्र दूत भेजे यह कहते हुए — "राज्य के समस्त ब्राह्मणों को, समस्त भूस्वामियों (क्षत्रियों) को, समस्त वैश्यों को और समस्त सम्मानित शूद्रों को निमन्त्रित करो। उन सबको यहाँ (इस यज्ञ में) ले आओ।"
37पाण्डवों की आज्ञा से उन वेगवान् दूतों ने बिना समय गँवाए सबको निमन्त्रित किया, और वे अपने साथ अनेक व्यक्तियों को — मित्र और अपरिचित दोनों को — ले आए।
38हे भरतवंशी, उचित समय पर ब्राह्मणों ने कुन्ती के पुत्र युधिष्ठिर को यज्ञ में दीक्षित किया।
39जब धर्मात्मा धर्मराज युधिष्ठिर यज्ञ में दीक्षित हुए, तब वे सहस्रों ब्राह्मणों से घिरे यज्ञभूमि में गए —
40तथा अपने भाइयों, सम्बन्धियों, मित्रों और मन्त्रियों सहित, और नाना देशों से एकत्र हुए क्षत्रियों में अनेक श्रेष्ठ पुरुषों सहित भी,
41तथा अनेक परामर्शदाताओं सहित भी। समस्त विद्याशाखाओं में पारंगत और वेदों तथा वेदांगों में सुनिपुण अनेक ब्राह्मण नाना दिशाओं से वहाँ एकत्र होने लगे। धर्मराज की आज्ञा से उनके लिए निवास बनाए गए —
42तथा उनके सेवकों के लिए भी, प्रत्येक के लिए पृथक्, समस्त गुणों से सम्पन्न सहस्रों शिल्पियों द्वारा; वे प्रचुर भोजन और अनेक वस्त्रों से भरे थे।
43हे राजन्, राजा द्वारा विधिपूर्वक पूजित होकर वे ब्राह्मण वहाँ रहते रहे, नाना विषयों पर वार्तालाप करते और नटों तथा नर्तकों का प्रदर्शन देखते हुए अपना समय बिताते रहे।
44उन यशस्वी ब्राह्मणों के भोजन करने और प्रसन्नतापूर्वक बातें करने का शब्द निरन्तर सुनाई देता रहा।
45"दो, दो", "खाओ, खाओ" — ये ही शब्द वहाँ निरन्तर और प्रतिदिन सुनाई देते थे।
46हे भरतवंशी, धर्मराज ने उन ब्राह्मणों में से प्रत्येक को पृथक्-पृथक् सहस्रों गौएँ, शय्याएँ, स्वर्णमुद्राएँ और दासियाँ दीं।
47इस प्रकार, जैसा यज्ञ पूर्वकाल में शक्र (इन्द्र) ने स्वर्ग में किया था, वैसा ही यज्ञ उन अनुपम वीर, यशस्वी पाण्डव (युधिष्ठिर) का पृथ्वी पर आरम्भ हुआ।
48तब उन नरश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर ने पाण्डव नकुल को हस्तिनापुर भेजा कि वे भीष्म, द्रोण, धृतराष्ट्र, विदुर, कृप और उन समस्त भाइयों को ले आएँ जो उनसे अनुरक्त थे।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — धर्मराज (युधिष्ठिर)द्वारा रक्षित र सत्यले समर्थित तथा आफ्ना सम्पूर्ण शत्रु नियन्त्रणमा राखिएपछि (पाण्डव राजाको) सम्पूर्ण प्रजा सधैँ आ-आफ्ना कार्यमा लागिरहन्थ्यो।
2न्यायपूर्ण करव्यवस्था र राजाको धर्मयुक्त तथा न्यायपूर्ण शासनको फलस्वरूप मेघहरूले इच्छाअनुसार वर्षा गर्थे, र देश समृद्ध भयो।
3राजाका (धर्मयुक्त) कर्मको फलस्वरूप राज्यको प्रत्येक वस्तु — विशेषगरी पशुपालन, कृषि र व्यापार — अत्यन्त फस्ट्यो।
4हे राजन्, ठग र चोरसम्म, होइन, राजप्रिय जनसम्मले पनि कहिल्यै आपसमा असत्य बोलेको सुनिएन।
5धर्ममा सधैँ निष्ठ युधिष्ठिरको राज्यकालमा न अनावृष्टि थियो, न बाढी, न महामारी, न अग्निकाण्ड, न अकाल मृत्यु।
6(अन्य) राजाहरू उनीकहाँ केवल प्रिय सेवाका लागि, अथवा उनको सम्मान गर्नका लागि, अथवा उनलाई यस्तो कर दिनका लागि आउँथे जसले तिनीहरूलाई (कुनै पनि प्रकारले) गरिब नबनाओस्। तिनीहरू कहिल्यै कुनै अन्य प्रयोजन (जस्तै विजय)ले आउँदैनथे।
7राजाको विशाल कोष धर्मपूर्वक आर्जित धनका भण्डारले यति भरियो कि त्यो सय वर्षमा पनि रित्तो पार्न सकिँदैनथ्यो।
8आफ्नो कोषको अवस्था र आफ्नो सम्पत्तिको विस्तार थाहा पाएर कुन्तीका पुत्र (युधिष्ठिर)ले (राजसूय) यज्ञ गर्नमा मन लगाए।
9उनका मित्र र सम्बन्धीहरूले सबै अलग-अलग र एकसाथ भने — "हे प्रभो, यज्ञको समय आयो। अब त्यो ढिलाइविना गरियोस्।"
10जब उनीहरू यसरी कुरा गरिरहेका थिए, तब त्यहाँ ती सर्वज्ञ र सनातन, ती वेदस्वरूप, ती अजेय जसलाई विद्वान्हरूले त्यस्तै वर्णन गरेका छन्, ती ब्रह्माण्डमा सम्पूर्ण शाश्वत सत्तामा अग्रगण्य, ती सम्पूर्ण वस्तुका मूल, त्यो आश्रय जसमा सबै कुरा विलीन हुन्छ, ती केशिहन्ता हरि (कृष्ण) आए।
11वासुदेवलाई सेनाको अधिपति नियुक्त गरेर र धर्मराज युधिष्ठिरका लागि प्रशस्त धन साथ लिएर ती सम्पूर्ण वृष्णिहरूका आश्रय, सङ्कटमा सम्पूर्ण भयका निवारक, सम्पूर्ण शत्रुका मर्दक, ती नरश्रेष्ठ माधव विशाल सेनाले घेरिएर र आफ्नो रथका पाङ्ग्राको घर्घराहटले वातावरण भर्दै त्यस उत्तम नगरी (इन्द्रप्रस्थ)मा प्रवेश गरे। पाण्डवहरूसँग रत्नको जुन अक्षय सागर थियो —
12त्यो उनले (कृष्णले) ल्याएको धनले पूर्ण सीमासम्म भरियो, र यसरी उनीहरूका (पाण्डवहरूका) सम्पूर्ण शोक हटे। कृष्णको आगमनले भरतवंशको राजधानी त्यसै गरी आनन्दित भयो जसरी सूर्यहीन प्रदेश सूर्यले, अथवा स्थिर वायु भएको प्रदेश मन्द समीरले।
13हर्षपूर्वक उनीकहाँ आएर र पूर्ण आदरसहित उनको स्वागत गरेर युधिष्ठिरले उनको कुशल सोधे। जब उनी (कृष्ण) सुखपूर्वक बसे,
14तब ती नरश्रेष्ठ (युधिष्ठिर)ले धौम्य र द्वैपायनलाई अगाडि राखेर ऋत्विजहरूसहित, तथा भीम, अर्जुन र जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)सहित कृष्णलाई यसरी भने।
15युधिष्ठिरले भने — हे कृष्ण, तपाईंकै कारण सम्पूर्ण पृथ्वी मेरो अधीनमा आएको छ। हे वृष्णिवंशी, तपाईंकै कृपाले मैले यो विपुल धन आर्जन गरेको छु।
16हे माधव, हे देवकीपुत्र, म यो सम्पूर्ण धन विधिअनुसार ब्राह्मणहरूलाई र यज्ञीय आहुतिका वाहक (अग्नि)लाई अर्पण गर्न चाहन्छु।
17हे दाशार्हकुमार, हे महाबाहु वीर, तपाईंले मलाई तपाईं र मेरा भाइहरूसँग राजसूय यज्ञ गर्ने अनुमति दिनुपर्छ।
18हे गोविन्द, हे महाबाहु वीर, हे दाशार्हकुमार, त्यस यज्ञमा स्वयं दीक्षित हुनुहोस्। यदि तपाईंले यज्ञ गर्नुभयो भने, म पापबाट मुक्त हुनेछु।
19हे प्रभो, हे कृष्ण, मलाई अनुमति दिनुहोस् कि म आफ्ना यी कान्छा भाइहरूसहित यज्ञमा दीक्षित हुन सकूँ, किनभने तपाईंको अनुमति पाएपछि मात्र म त्यस उत्तम यज्ञको फल भोग्न सक्नेछु।
20वैशम्पायनले भने — कृष्णले उनका अनेक गुणको प्रशंसा गरेर उनलाई उत्तर दिए।
21कृष्णले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तपाईं सम्राट्को गरिमाको योग्य हुनुहुन्छ। त्यसैले त्यो महान् (राजसूय) यज्ञ गरियोस्। यदि तपाईंले त्यो यज्ञ गर्नुभयो र यदि तपाईंले त्यसको फल पाउनुभयो भने, हामी सबैले आफूलाई सफलताले मण्डित मान्नेछौँ। म सधैँ तपाईंको हित खोज्नमा लागिरहन्छु। जुन यज्ञ तपाईं चाहनुहुन्छ त्यो गर्नुहोस्। त्यस यज्ञमा मलाई कुनै कार्यमा नियुक्त गर्नुहोस्। म तपाईंका सम्पूर्ण आज्ञाको पालन गर्नेछु।
22युधिष्ठिरले भने — हे कृष्ण, हे हृषीकेश, जब तपाईं मेरो इच्छाअनुरूप यहाँ आइपुग्नुभयो, तब मेरो सङ्कल्प पूर्ण भयो; मेरो कार्यमा सफलता निश्चय नै आउनेछ।
23वैशम्पायनले भने — कृष्णद्वारा आज्ञा पाएर पाण्डुका पुत्र (युधिष्ठिर)ले आफ्ना भाइहरूसहित राजसूय (यज्ञ)का लागि आवश्यक सामग्री जम्मा गर्नमा आफूलाई लगाए।
24ती शत्रुदमन, पाण्डुका पुत्र (युधिष्ठिर)ले सम्पूर्ण योद्धाहरूमा अग्रगण्य सहदेवलाई तथा आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्रीलाई यसो भन्दै आज्ञा दिए —
25"समय नगुमाई ती सम्पूर्ण वस्तु जम्मा गर्नका लागि पुरुषहरू नियुक्त गरियून् जसलाई ब्राह्मणहरूले यस यज्ञको अनुष्ठानका लागि आवश्यक बताउनेछन्, तथा ती सम्पूर्ण मङ्गल आवश्यकता र वस्तु पनि जसलाई धौम्यले जम्मा गर्ने आज्ञा दिनेछन्; प्रत्येक वस्तु आवश्यकताअनुसार र एकपछि अर्को उचित क्रमले।
26इन्द्रसेन, विशोक र अर्जुनका सारथि पुरु — यदि तिनीहरू मलाई प्रसन्न पार्न चाहन्छन् भने — तिनलाई जम्मा गर्नमा नियुक्त गरियून्।
27हे कुरुवंशमा श्रेष्ठ (सहदेव), तिनीहरूले स्वाद र गन्धमा रुचिकर प्रत्येक वस्तु जम्मा गरून् — यस्ता वस्तु जसले ब्राह्मणहरूका हृदयलाई आनन्दित र आकर्षित पारून्।"
28धर्मराज युधिष्ठिरद्वारा यी वचन भनिनासाथ सम्पूर्ण योद्धाहरूमा अग्रगण्य सहदेवले राजालाई सूचित गरे कि ती सबै पूरा भइसकेका छन्।
29हे राजन्, तब द्वैपायनले ऋत्विजहरूलाई नियुक्त गरे, जो महात्मा थिए र जो आफ्नो मूर्तरूपमा वेदजस्तै थिए।
30सत्यवतीका पुत्र (व्यास) स्वयं त्यस यज्ञमा ब्रह्मा बने, धनञ्जय वंशमा श्रेष्ठ सुसामा सामवेदका गायक बने।
31ब्रह्मज्ञ याज्ञवल्क्य अध्वर्यु बने, वसुका पुत्र पैल धौम्यसहित होता बने।
32हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यी पुरुषका शिष्य र पुत्र, जो सबै वेदमा सुपरिचित थिए, होत्रग बने।
33आशीर्वाद उच्चारण गरेर र यज्ञका प्रयोजनको पाठ गरेर तिनीहरू सबैले विधिअनुसार त्यस विशाल (यज्ञ)भूमिको पूजा गरे।
34ब्राह्मणहरूको आज्ञाले शिल्पी र कारिगरहरूले त्यहाँ अनेक भवन बनाए जो विशाल थिए र जो देवमन्दिरजस्तै सुगन्धित थिए।
35तब ती नृपश्रेष्ठ र नरश्रेष्ठ राजा (युधिष्ठिर)ले तत्काल आफ्ना मन्त्री सहदेवलाई यसो भन्दै आज्ञा दिए —
36"सबैलाई निम्तो दिनका लागि चाँडै (केही) वेगवान् दूत पठाऊ।" राजाज्ञा सुनेर उनले (सहदेवले) चाँडै दूत पठाए यसो भन्दै — "राज्यका सम्पूर्ण ब्राह्मणलाई, सम्पूर्ण भूस्वामी (क्षत्रिय)लाई, सम्पूर्ण वैश्यलाई र सम्पूर्ण सम्मानित शूद्रलाई निम्तो देऊ। ती सबैलाई यहाँ (यस यज्ञमा) ल्याऊ।"
37पाण्डवहरूको आज्ञाले ती वेगवान् दूतहरूले समय नगुमाई सबैलाई निम्तो दिए, र तिनीहरू आफूसँग अनेक व्यक्तिलाई — मित्र र अपरिचित दुवैलाई — ल्याए।
38हे भरतवंशी, उचित समयमा ब्राह्मणहरूले कुन्तीका पुत्र युधिष्ठिरलाई यज्ञमा दीक्षित गरे।
39जब धर्मात्मा धर्मराज युधिष्ठिर यज्ञमा दीक्षित भए, तब उनी हजारौँ ब्राह्मणले घेरिएर यज्ञभूमिमा गए —
40तथा आफ्ना भाइ, सम्बन्धी, मित्र र मन्त्रीहरूसहित, र नाना देशबाट जम्मा भएका क्षत्रियहरूमा अनेक श्रेष्ठ पुरुषसहित पनि,
41तथा अनेक परामर्शदातासहित पनि। सम्पूर्ण विद्याशाखामा पारङ्गत र वेद तथा वेदाङ्गमा सुनिपुण अनेक ब्राह्मण नाना दिशाबाट त्यहाँ जम्मा हुन थाले। धर्मराजको आज्ञाले तिनीहरूका लागि निवास बनाइए —
42तथा तिनका सेवकहरूका लागि पनि, प्रत्येकका लागि अलग, सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न हजारौँ शिल्पीद्वारा; ती प्रशस्त भोजन र अनेक वस्त्रले भरिएका थिए।
43हे राजन्, राजाद्वारा विधिपूर्वक पूजित भई ती ब्राह्मणहरू त्यहाँ बसिरहे, नाना विषयमा वार्तालाप गर्दै र नट तथा नर्तकहरूको प्रदर्शन हेर्दै आफ्नो समय बिताउँदै रहे।
44ती यशस्वी ब्राह्मणहरूको भोजन गर्ने र प्रसन्नतापूर्वक कुरा गर्ने शब्द निरन्तर सुनिइरह्यो।
45"देऊ, देऊ", "खाऊ, खाऊ" — यिनै शब्द त्यहाँ निरन्तर र प्रतिदिन सुनिन्थे।
46हे भरतवंशी, धर्मराजले ती ब्राह्मणहरूमध्ये प्रत्येकलाई अलग-अलग हजारौँ गाई, शय्या, स्वर्णमुद्रा र दासी दिए।
47यसरी, जस्तो यज्ञ पूर्वकालमा शक्र (इन्द्र)ले स्वर्गमा गरेका थिए, त्यस्तै यज्ञ ती अनुपम वीर, यशस्वी पाण्डव (युधिष्ठिर)को पृथ्वीमा आरम्भ भयो।
48तब ती नरश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरले पाण्डव नकुललाई हस्तिनापुर पठाए कि उनले भीष्म, द्रोण, धृतराष्ट्र, विदुर, कृप र ती सम्पूर्ण भाइहरूलाई ल्याऊन् जो उनीसँग अनुरक्त थिए।