लोकपाल-सभाख्यान पर्व — लोकपालों की कथा
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 239
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच अथ तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत॥
2वेदोपनिषदां वेत्ता ऋषिः सुरगणार्चितः। इतिहासपुराणज्ञः पुराकल्पविशेषवित्॥
3न्यायविद् धर्मतत्त्वज्ञः षडङ्गविदनुत्तमः। ऐक्यसंयोगनानात्वसमवायविशारदः॥
4वक्ता प्रगल्भो मेधावी स्मृतिमान् नयवित् कविः। परापरविभागज्ञः प्रमाणकृतनिश्चयः॥
5पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्। उत्तरोत्तरवक्ता च वदतोऽपि बृहस्पतेः॥
6धर्मकामार्थमोक्षेषु यथावत् कृतनिश्चयः। तथा भुवनकोशस्य सर्वस्यास्य महामतिः॥ प्रत्यक्षदर्शी लोकस्य तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। सांख्ययोगविभागज्ञो निर्विवित्सुः सुरासुरान्॥
7संधिविग्रहतत्त्वज्ञस्त्वनुमानविभागवित्। षाड्गुणविधियुक्तश्च सर्वशास्त्रविशारदः॥
8युद्धगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिघस्तथा। एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्युक्तो गुणगणैर्मुनिः॥ लोकाननुचरन् सर्वानागमत् तां सभां नृप। नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा॥
9पारिजातेन राजेन्द्र पर्वतेन च धीमता। सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः॥
10सभास्थान् पाण्डवान् द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः। जयाशीर्भिस्तु तं विप्रो धर्मराजानमार्चयत्॥
11तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित्। सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह॥
12अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा। तदहमासनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि॥
13गां चैव मधुपर्कं च सम्प्रदायार्घ्यमेव च। अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित्॥
14तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात्। सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः। धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम्॥
15नारद उवाच कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः। सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते॥
16कच्चिदाचरितं पूर्वैर्नरदेव पितामहैः। वर्तसे वृत्तिमक्षुद्रां धर्मार्थसहितां त्रिषु॥
17कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वा। उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे॥
18कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर। विभज्य काले कालज्ञः सदा वरद सेवसे॥
19कच्चिद् राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथानघ। बलाबलं तथा सम्यक् चतुर्दश परीक्षसे॥
20कच्चिदात्मानमन्वीक्ष्य परांश्च जयतां वर। तथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे॥
21कच्चित् प्रकृतयः सप्त न लुप्ता भरतर्षभ। आढ्यास्तथा व्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः॥
22कच्चिन्न कृतकैर्दूतैर्ये चाप्यपरिशङ्किताः। त्वत्तो वा तव चामात्यैर्भिद्यते मन्त्रितं तथा॥
23मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद् वेत्सि चिकीर्षितम्। कच्चित् संधिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे॥
24कच्चिद् वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुमन्यसे। कच्चिादात्मसमा वृद्धाः शुद्धाः सम्बोधन क्षमाः॥ कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीर मन्त्रिणः। विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत।॥
25कच्चित् संवृतमन्त्रैस्तैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः। राष्ट्रं सुरक्षितं तात शत्रुभिर्न विलुप्यते॥
26कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित् काले विबुद्ध्यसे। कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्थर्थमर्थवित्॥
27कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह। कच्चित् ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रं परिधावति॥
28कच्चिदर्थान् विनिश्चित्य लघुमूलान् महोदयान्। क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान्॥
29कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः। सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं चात्र कारणम्॥
30आप्तैरलुब्धैः क्रमिकैस्ते च कच्चिदनुष्ठिताः। कच्चिद् राजन् कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः॥३३। विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित्। कच्चित् कारणिका धर्मे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः। कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः॥
31कच्चित् सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम्। पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं परम्॥
32कच्चिद् दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः। यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः॥
33एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः। राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्॥
34कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च। त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैत्सि तीर्थानि चारकैः॥
35कच्चिद् द्विषामविदितः प्रतिपन्नश्च सर्वदा। नित्ययुक्तो रिपून् सर्वान् वीक्षसे रिपुसूदन॥
36कच्चिद् विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः। अनसू युरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः॥ कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः। हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा॥ कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिषः प्रतिपादकः। उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव॥
37कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः। जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः॥
38अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहाञ्छुचीन्। श्रेष्ठाञ्छ्रेष्ठेषु कच्चित् त्वं नियोजयसि कर्मसु॥
39कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्विजसे प्रजाः। राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ॥
40कच्चित् त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा। उग्रपतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः॥
41कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमाञ्छुचिः। कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तथा॥
42ते कच्चिद् बलस्य मुख्याः सर्वयुद्धविशारदाः। धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः॥
43कच्चिद् बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्। सम्प्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकर्षसि॥
44कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयो ताः। भर्तुः कुप्यन्ति यद्धृत्याः सोऽनर्थः सुमहान् स्मृतः॥
45कच्चित् सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः! कच्चित् प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति सदा युधि॥
46कच्चिनैको बहूनान् सर्वशः साम्परायिकान्। अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शासनातिगः॥
47कच्चित् पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन्। लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम्॥
48कच्चिद् विद्याविनीतांश्च नराज्ञानविशारदान्। यथार्ह गुणतश्चैव दानेनाभ्युपपद्यसे॥
49कच्चिद् दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमीयुषाम्। व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ।। ५५
50कच्चिद् भयादुपगतं क्षीणं वा रिपुमागतम्। युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत् परिरक्षसि॥
51कच्चित् त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते। समश्चानभिशक्यश्च यथा माता यथा पिता॥
52कच्चिद् व्यसनिनं शत्रु निशम्य भरतर्षभ। अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम्॥
53यात्रामारभसे दिष्ट्या प्राप्तकालमरिंदम। पार्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम्। बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः॥ कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्र परंतप। उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः॥
54कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः। परान् जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान्॥
55कच्चित् ते यास्यतः शत्रून् पूर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः। साम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद् गुणाः॥
56कच्चिन्मूलं दृढं कृत्वा परान् यासि विशाम्पते। तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि॥
57कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूः। बलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिवर्धिनी॥
58कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतप। अविहाय महाराज निहसि समरे रिपून्।॥
59कच्चित् स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव। अर्थान समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम्॥
60कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शनानि च। प्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव॥
61कच्चित् कोषश्च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम्। आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः॥ कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशाम्पते। रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान्॥
62कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च। प्रतिजानन्ति पूर्वाह्ने व्ययं व्यसनजं तव॥
63कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः। पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशुद्ध्यते तव॥ कच्चिज्ज्ञातीन् गुरून्वृद्धान्वणिजः शिल्पिनः श्रितान्। अभीक्ष्णमनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान्॥
64कच्चिच्चायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः। अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्ने नित्यमायं व्ययं तव॥
65कच्चिदर्थेषु सम्प्रौढान् हितकामाननुप्रियान्। नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम्॥
66कच्चिद् विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान्। त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत॥
67कचिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशाम्पते। अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः॥
68कच्चिन्न चौरेलुब्धैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वा। त्वया वा पीड्यते राष्ट्र कच्चित्तुष्टाः कृषीवलः॥७७।
69कच्चिद् राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च बृहन्ति च। भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका॥
70कच्चिन्न भक्तं बीजं च कर्षकस्यावसीदति। प्रत्येकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम्॥
71कच्चित् स्वनुष्ठिता तात वार्ता ते साधुभिर्जनैः। वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते॥
72कच्चिच्छूराः कृतप्रज्ञाः पञ्च पञ्च स्वनुष्ठिताः। क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव॥
73कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत् कृताः। ग्रामवच्च कृताः प्रान्तास्ते च सर्वे त्वदर्पणाः॥
74कच्चिद् बलेनानुगताः समानि विषमाणि च। पुराणि चौरान निघ्नन्तश्चरन्ति विषये तव॥
75कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित् ताश्च सुरक्षिताः कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे॥
76कच्चिदात्ययिकं श्रुत्वा तदर्थमनुचिन्त्य च। प्रियाण्यनुभवच्छेषे न त्वमन्त:पुरे नृप॥
77कच्चिद् द्वौ प्रथमौ यामौ रात्रेः सुप्त्वा विशाम्पते। संचिन्तयसि धर्मार्थी याम उत्थाय पश्चिमे॥ कच्चिदर्थयसे नित्यं मनुष्यान् समलंकृतः । उत्थाय काले कालज्ञैः सह पाण्डवमन्त्रिभिः॥
78कच्चिद् रक्ताम्बरधराः खगहस्ता: स्वलंकृताः। उपासते त्वामभितो रक्षणार्थमरिन्दम॥
79कच्चिद् दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशाम्पते। परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च॥
80कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा। मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि॥
81कच्चिद् वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः। सुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा॥
82कच्चिन्न लोभान्मोहाद् वा मानाद् वापि विशामाते। अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तान् न पश्यसि कथञ्चन॥
83कच्चिन्न लोभान्मोहाद् वा विश्रम्भात् प्रणयेन वा। आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणत्सि वै॥
84कच्चिद् पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः। त्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीता कथञ्चन॥
85कच्चिन्न दुर्बलः शत्रुर्बलेन परिपीडितः। मन्त्रेण बलवान् कश्चिदुभाभ्यां च कथञ्चन॥
86कच्चित् सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपाला: प्रधानतः। कच्चित् प्राणांस्त्वदर्थेषु संत्यजन्ति त्वयाऽऽदृताः॥
87कच्चित् ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्तते। ब्राह्मणानां च साधूनां तव नैःश्रेयसी शुभा। दक्षिणास्त्वं ददास्येषां नित्यं स्वर्गापवर्गदाः॥
88कच्चिद् धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैः। यतमानस्तथा कर्तुं तस्मिन् कर्मणि वर्तसे॥
89कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्नन्ति वै द्विजाः। गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम्॥ ॥
90कच्चित् क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशः। पुण्डरीकांश्च कात्स्येन यतसे कर्तुमात्मवान्॥
91कच्चिज्ज्ञातीन् गुरून् वृद्धान् दैवतांस्तापसानपि। चैत्यांश्च वृक्षान् कल्याणान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।। १०१
92कच्चिछोको न मन्युर्वा त्वया प्रोत्पाद्यतेऽनघ। अपि मङ्गलहस्तश्च जनः पार्श्वे नु तिष्ठति॥
93कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघ। आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी॥
94एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति। विजित्य च महीं राजा सोऽत्यन्तसुखमेधते॥
95कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणि। अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद् वध्यते शुचिः॥ दुष्टो गृहीतस्तत्कारी तज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः। कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ॥
96उत्पन्नान् कच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत। अर्थान् न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता जनैः।।
97नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्। एकचिन्तनमनामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम्॥ निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्। मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः॥ कच्चित्वं वर्जयस्येतान् राजदोषांश्चतुर्दश। प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूलापि पार्थिवाः॥
98कच्चित् ते सफला वेदाः कच्चितः ते सफलं धनम्। कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्॥
99युधिष्ठिर उवाच कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम्। कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम्॥
100नारद उवाच अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम्। रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम्॥
101वैशम्पायन उवाच एतदाख्याय स मुनि रदो वै महातपाः। पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्॥
102नारद उवाच कच्चिदभ्यागता दूराद् वणिजो लाभकारणात्। यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः॥ कच्चित् ते पुरुषा राजन् पुरे राष्ट्रे च मानिताः। उपानयन्ति पण्यानि उपधाभिरवञ्चिताः॥
103कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थ सहिता गिरः। नित्यमर्थविदां तात यथाधर्मार्थदर्शिनाम्॥
104कच्चित् ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्यफलेषु च। धर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयते मधुसर्पिषी॥
105द्रव्योपकरणं किंचित् सर्वदा सर्वशिल्पिनाम्। चातुर्मास्यावरं सम्यनियतं सम्प्रयच्छसि॥
106कच्चित् कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससि। सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन्॥
107कत्त्वित् सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ। हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि वा विभो॥
108कच्चिदभ्यस्यते सम्यग् गृहे ते भरतर्षभ। धनुर्वेदस्य सूत्रं वै यन्त्रसूत्रं च नागरम्॥
109कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघ। विषयोगास्तथा सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः॥
110कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्वं व्यालभयात् तथा। रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्र स्वं परिरक्षसि॥
111कच्चिदन्धश्च मूकांश्च पडून् व्यङ्गानबान्धवान्। पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि॥
112षडना महाराज कच्चित् ते पृष्ठतः कृताः। निद्राऽऽलस्यं भयं क्रोधोऽमार्दवं दीर्घसूत्रता॥
113वैशम्पायन उवाच ततः कुरूणामृषभो महात्मा श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्या प्रणम्य पादावभिवाद्य तुष्टो राजाब्रवीनारदं देवरूपम्॥
114युधिष्ठिर उवाच एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा। उक्त्वा तथा चैव चकार राजा लेभे महीं सागरमेखलां च॥
115नारद उवाच एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे। स विहृत्येह सुसुखी शक्रस्यैति सलोकताम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said O descendant of Bharata, when the illustrious Pandavas were seated in it (their assembly-hall) with the chief Gandharvas, there came Narada,
2The celestial Rishi who was learned in the Vedas and the Upanishads, who worshipped by the celestials, who was learned in the histories and the Puranas, who was well versed in all that had happened in old Kalpas,
3Who was well-skilled in Nyaya, and in the truths of moral science, who was the possessor of the complete knowledge of the Angas, and a perfect master of reconciling contradictory taxes.
4Who was eloquent, resolute, intelligent, learned, possessor of powerful memory, learned in the science of morality and politics, proficient in distinguishing inferior things from the superior.
5Skilled in drawing inference from evidence, competent to judge of correctness or incorrectness of syllogistic statements consisting of five propositions, capable of answering successfully (the queries) of Brihaspati.
6Who was a man with definite conclusions properly framed about Dharma, Artha, Kama and Moksha (Salvation), who was a man with a great soul seeing the universe about, below, and around as if it were present before his eyes, who was a master of Sankhya and Yoga (Philosophies), and who was ever desirous of humbling the Devas and the Asuras by fomenting quarrels amongst them,
7Who was learned in the science of war and treaty, proficient in making disposition of things by guesses, the teacher of six sciences (of treaty, war, march, defending military posts, stratagem by ambuscade and) and learned in all the Shastras.
8Who was fond of war and music, and incapable of being repulsed by any science of learning. Possessed of these and many other accomplishments, the greatly effulgent Rishi Narada with many other Rishis, after having traveled over all the world, came (at last) to the assembly-hall.
9O king, the celestial Rishi of immeasurable effulgence was accompanied by Parijata, the intelligent Raivatga, Saumya and Sumukha.
10The Rishi who moved about with the speed of mind was filled with joy on seeing the assembly-hall of the Pandavas. The Brahmana (Narada) wishing him victory uttered blessings on Dharmaraja (Yudhishthira).
11Seeing the Rishi Narada arrived in the assembly-hall), that best of the Pandavas (Yudhishthira) learned in all religious precepts, soon stood up with his brothers.
12Bowing low with humility, he saluted him with joy, and hither offered him with due ceremonies, a befitting seat.
13The virtuous (king) offered him kine, Arghya and Madhuparka (a preparation of honey). He worshipped him with gems and jewels and with his whole heart.
14He (Narada) was gratified by receiving the worship from Yudhishthira in proper form. Having been thus worshipped by all the Pandavas, the great Rishi, learned in the Vedas, spoke to Yudhishthira the following words on Dharma, Artha and Kama.
15Narada said Is the wealth you are earning spent in proper objects? Dopes you mind take pleasure in virtue? Does not your mind sink under their weight?
16O chief of men, do you continue in the noble conduct consistent with Dharma and Artha with respect to the three classes (good, bad and indifferent) of your subjects as practiced by your ancestors?
17Do you injure religion (Dharma) for the sake of profit (Artha), or profit for the sake of religion, or both religion and profit for the sake of pleasures which easily tempts men?
18O foremost of pious men, O (king) learned in the timeliness (of everything), do you dividing your time judiciously follow religion, profit and pleasures?
19O sinless one, do you attend with the six attributes of kings, to the seven means? Do you examine after surveying your own strength and weakness and the fourteen possessions (of your enemies)?
20O foremost of pious men, O descendant of Bharata, do you attend to the eight occupations, having surveyed your own and your enemy's means and also having made peace (with your enemies)?
21O best of the Bharata race, have your seven chief officers of state been tempted by your enemies? Have they become idle for the wealth they have earned? Are they all attached to you?
22Your counsels are not surely divulged by your trusted and disguised spies, or by yourself or by your ministers.
23Do you ascertain what your friends, your enemies and the ascetics are doing? Do you make war and peace at the proper time?
24Do you observe neutrality towards the ascetics and towards those that show neutrality towards you? O hero, have you appointed as your ministers men like yourself, men who are old and pious, who are capable of understanding what should be done and what should not be done, who are nobly born and who are attached to you? O descendant of Bharata, the ministers are the basis of the victories of kings.
25O child, is your kingdom protected by ministers, learned in the Shastras, men who are keeping all counsels secret? The enemies are surely not destroying it (the kingdom).
26You have not (surely) become a slave to sleep. Do you get up from sleep at the proper time? O king learned in (the mysteries of) Artha, do you think at the dead of night what you should do and what should no do?
27You do not surely settle any thing alone or take advice of many. Counsels received fro the ministers surely do not spread all over your Kingdom.
28Do you without procrastination accomplish measures of great utility that can be easily accomplished? Such measures are surely never obstructed (in your Kingdom).
29Do the ends of all works come to your sight? Are they all fearlessly examined? Once commencing any work are they given up and begun again? Do they fall into confusion at the commencement?
30O king, do you accomplish your works by men that are trusted and incorruptible and that possess of practical experience? O hero, people surely know only the measures that have been accomplished or partially accomplished, and surely they can not know those that are, merely in contemplation. Have you appointed teachers, learned in all the Shastras and religious precepts, for the princes and for the chief warriors?
31Do you purchase one single learned inan in exchanges of one thousand ignorant men? The learned man confers the greatest good at the time of distress.
32Are all your forts always kept filled with treasure, food, weapons, water, engines, and instruments, and are they protected by artisans and bowmen?
33Even one single minister who is intelligent, heroic, self-controlled, and discriminating cunfers the greatest good on a king of on a king's son.
34Do you ascertain by means of three and three spies who are all unaccounted with one another everything about the eighteen Tirthas of the enemy and fifteen of your own means?
35O slayer of foes, do you watch your enemies with all possible care and attention and do you accomplish this unknown to them?
36Does your honored priest possess humility and purity of blood? Is he without jealousy and illiberality? Is he renowned? Has some wellbehaved, intelligent and simple Brahmana learned in the ordinances been employed by you to perform your daily rites before the sacred fire? Does he always rites before the sacred fire? Does he always remind you in proper time as to when your Homa (sacrifice) has been performed and when it should be performed (again)? Is the astrologer you have employed competent in reading physiognomy and interpreting omens and in neutralizing the disturbance of Nature?
37Have you appointed respectable servants in respectable posts, indifferent ones in indifferent posts and low ones in low posts?
38Have you appointed in high posts ministers who are guileless and well conducted from generations to generations, and who are above the common people?
39O best of the Bharata race, your subjects are not (sorely) oppressed by your severe rule. Do your ministers govern your kingdom always receiving all orders from you?
40Do they ever slight you as the sacrificial priests slight men that are fallen (from religious path), or as wives slight their husbands who are proud and who are debauches?
41Is your commander-in-chief brave, intelligent, patient, well-conducted, nobly born, competent, devoted to you and a man of confidence?
42Do you treat with respect and regard the chiefs (generals) of your army, who are experts in every kind of war-fare, who are pushing, who are well-behaved and endued with great prowess?
43Do you give to your soldiers they proper rations and pay at (the appointed) time? Surely you do not oppress them by withholding from them (their rations and pay).
44Are you aware that the misery caused by the arrears of pay and the irregularity of the issue of rations creates mutiny amongst the soldiers? The learned men call it the greatest of all mischief.
45Are all the chief men (of your kingdom) nobly born? Are they all attached to you? Are they ready to give their lives cheerfully for you on the field of battle?
46Surely in your kingdom) a man who is beyond all control does not out of desire rule at pleasure over things pertaining military affairs.
47Docs a man who shows exceptional merit in an act get from you more regard, and also an increase of rations and pay?
48Surely you reward by bestowing wealth and proper honors on men of learning and humility, and men who are skilled in every kind of knowledge.
49O best of the Bharata race, do you support the wives and children of those that have given their lives for you, and those that have fallen into distress for you?
50O son of Pritha, do you cherish as your sons the enemy who having been vanquished in battle, comes to you from fear, who has become weak and who has sought your protection?
51O lord of earth, do the people of all the world consider you an an embodiment of impartiality? Can they come to you fearlessly as if you are their mother and father?
52O best of the Bharata race, do you reflecting well upon the three kinds of force, (at once) march, against your enemy when you hear that he is in distress?
53O chastiser of foes, when the (proper) time comes, taking into your consideration all the omens you might see and having been convinced that the resolutions you have formed and their unsuccesses depend on the twelve Mandalas and having paid your troops their pays do you begin your march? O great king, O chastiser of foes, do you have gems and jewels to the chief officers of the enemy as they (each of them) deserve without the knowledge of the enemy?
54O son of Pritha, do you try to conquer your angry enemies who are slaves to their passions? Do you do it by conquering your own soul and getting mastery over your own passions?
55Before you march against your enemy do you properly employ the four arts of conciliation, gift of wealth, production of disunion and the application of strength?
56O king, do you march against your enemy, after first strengthening your own kingdom? Having marched against them, do you try your best to obtain victory over them? Having conquered them with your might do (afterwards) you protect them?
57Are your Chamus consisting of four kinds of troops, each furnished with eight limbs (wings) after having been well-trained by superior officers led out against your enemy?
58O chastiser of foes, O great king, in having to the kingdom of your enemy you surely do not kill your enemies without regarding seasons of reaping or famine (raging).
59Do the various servants in your own kingdom and those of your enemies continue to carry on their respective duties? Do they continue to protect one another?
60O great king, you have surely appointed trusted servants to look after the food you eat, the robes you wear and the perfume you use.
61O king, are your treasury, banks stables, arsenals, and female apartments well-guarded by servants who are ever devoted to you and who always seek your welfare? You no doubt first protect yourself from your domestic and public servants and you then protect those servants from your relatives and last of all you no doubt protect all of them from one another.
62Can any body know in the forenoon any of your extravagance in drink, in sports (gambling) and in women?
63Is your expense always covered by a half, a third of fourth part of your income? Do you always cherish with food and wealth your relatives, superiors, merchants, the old, the helpless, the protected and the distressed?
64Do you accountants and clerks employ in looking after your income and expenditure always inform you in the forenoon all about your income and expenditure?
65You surely do not dismiss without fault servants who are able in work, who are popular and who are always devoted to your welfare.
66O descendant of Bharata, do you appoint after duly examining them (all the three classes of men, namely) the good, indifferent and the bad in posts to which they are respectively fit to the appointed?
67O king, do you appoint men who are thievish, who are open to temptation, who are under age?
68Do you oppress (the people of) your kingdom by the help of thievish men or by men who are open to temptation or by minors or by women? Are the peasants of your kingdom contented?
69Are large tanks dug in your kingdom at proper distance, for which agriculture is not in your realm entirely dependent on rains?
70Are the agriculturists in your kingdom in want of food or seed? Do you kindly advance them loan (of seed grain) taken only a fourth part over every hundred (seer, mound etc.)?
71O child, do the four kings of Bharata (agriculture, trade, cattle rearing and lending in interest) are carried on (in your kingdom) by honest men? O child, upon these depend the happiness of your subjects.
72O king, do the five wise and brave men employed in the five chief ports, (namely that of protecting the city, fort, the merchant and the agriculturists and of punishing the criminals) always do good to your kingdom by working in unison?
73Have the villages been made (by you) like towns and the outskirts of towns like villages for the protection of your city? Are they all under your supervision and away?
74Are the thieves and the robbers that steal in your city and loot your towns pursued by your soldiers over even and uneven grounds?
75Do you console and protect the women? You surely do not place any confidence on them, or divulge any secret before any of them?
76O king, hearing of any danger, and even reflecting over it, do you lic in the innerapartinents and enjoy luxury there?
77O king, O son of Pandu, having slept during the second and the third divisions of the night, do you reflect over Dharma and Artha (in the last division of the night)? Do your accompanied by your ministers, feared in the mystery of Time, show your self well-adorned to your people after waking at the proper time?
78O chastiser of foes, do men attired in purple clothes, armed with swords and adorned with ornaments, stand by you to protect your person?
79O king, do you conduct yourself like Yama (the God of justice) in meting out proper punishments to those that deserve it, and also proper worship to those that deserve it? Do you do this equally to those that are dear to you and to those that you do not like?
80O son of Pritha, do you take care of your bodily ailments by taking medicines and also taking recourse to fasts and regularity of diet and of your mental illness by taking advice of the old men?
81The physicians that have been appointed by you to look after your health are surely learned in the eight divisions of the science of treatment)? They are surely all attached to you and devoted to you?
82O king, out of covetousness, or folly or pride you surely never fail to decide the case between the plaintiff and the defendant who come to you?
83Do you, out of covetousness of folly, deprive of the pensions of the men that have come to you for protection out of trustfulness or love?
84Do the citizens and the people of your kingdom, being bought by your enemies (with bribe), try to create a quarrel with you by forming into an united party?
85Are your enemies, especially those that are weak, always repressed by you with the help of your troops? Are those that are strong repressed with the help of both good counsel and troops?
86Are all your principal (tributary chiefs) rules of land attached to you? Are they ready to give their lives for you, if they are commanded by you?
87Do you worship Brahmanas and wise men according to their respective merits as regards their 'nowledge in all the branches of learning? Such worship is undoubtedly beneficial to you.
88Have you your faith in the religion based on the three (Vedas) and followed by men who have gone before you? Do you with care follow the practices practised by them?
89Are the accomplished Brahmanas entertained in your presence with delicious and nutritive food in your house? Do they get (proper) Dakshinas after the feast?
90With steadiness of mind and with complete self-possession, do you try to perform Vajpeya, Pundarikas and other sacrifices with all necessary rites?
91Do you bow your head to your relatives and to your superiors, to the gods, to the ascetics, to old men, to the large trees that are so beneficial (to men) and to the Brahmanas?
92O sinless one, you do not surely inspire anger or create grief in another person? Do men that are capable of granting you auspicious fruits always stand at your side?
93O sinless one, are your disposition and practice such as I have described, and such as always lengthen the period of life spread fame and help the cause of Dharma, Artha and Kama?
94He who conducts himself thus never finds his kingdom distressed or afflicted. Such a king subjugates the whole earth and enjoys great happiness.
95O best of men, no well-beloved, puresouled and respected person is surely deceived and his life is not taken in a false charge of theft by your ministers, who are ignorant of Shastras and who are covetous? Your ministers do surely never, out of covetousness, allow a real thief to escape, knowing him to be such and after arresting him with the booty on him?
96O descendant of Bharata, your ministers being bribed do never decide wrongly the disputes that arise between the poor and the rich?
97Do you keep yourself aloof from the fourteen vices of kings namely, atheism, untruthfulness, anger, carelessness, procrastination, non-visiting the wise, idleness, restlessness of mind, taking counsel with one man only, consultation with persons ignorant of the science of Artha, abandonment of a settled plain divulgence of counsels, unaccomplishment of beneficial projects and undertaking everything without reflection? O king, even those kings that are firmly seated on their thrones are ruined by these (vices).
98Has your study of the Vedas been successful? Have your wealth, the knowledge of Shastras and marriage been successful?
99Yudhishthira said O Rishi, how do the study of the Vedas wealth, wife and the knowledge of Shastras become successful?
100Narada Said The study of the Vedas is successful when he who studies it performs Agnihotra sacrifice. Wealth is successful when the possessor of wealth enjoys it himself and gives it away in charity. Marriage is successful when the wife is enjoyed and when she bears offspring. The knowledge of the Shastras is successful when it results in humility and good conduct.
101Vaishampayana said Having told this the greatly ascetic Rishi Narada then again asked the virtuous minded Yudhishthira.
102Narada said O king, do your officers who are paid from the taxes to be realized from merchandise, take only their just dues from the merchants that come from distant place (to your kingdom) with the desire of gain? Are the merchants and traders well-treated in your capital and kingdom? Are they capable of bringing their goods without being any way deceived?
103O child, do you daily listen to the words fraught with Dharma and Artha, the words of old men learned in the science of Artha and capable of pointing out the ways of (both) Dharma and Artha?
104Are Ghee and honey presented to Brahmanas for the increase of crops, kine fruits, flowers and virtue?
105Do you always give to the artizans employed in your works all the materials that are required for their construction and also their wages at periods (at least) not extending more than four months?
106O great king, do you examine the works done for you? Do you praise before good men those that are employed by you? Do you reward them after showing towards them due respect?
107O best of the Bharata race, O lord do you follow all the Sutras (aphorisms) of the sages, especially those in respect of elephants, horses and chariots.
108O best of the Bharata race, are the Sutras regarding the science of arms and also those regarding instruments necessary for attacking fortified towns, carefully studied in SO your house?
109O sinless one, are you acquainted with all Weapons all mysterious incantations and with all the secrets of poison destructive of all enemies?
110Do you protect your kingdom from the fear of fire, snakes, other carnivorous animals, diseases and Rakshasas?
111O (hero), learned in all virtuous precepts, do you cherish like a father the blind, the dumb, the lame, the deformed, the friendless, and also the homeless ascetics?
112O great king, have you banished from you the six evils (to which human flesh is heir to), namely sleep, fear, anger, weakness of mind and procrastination?
113Vaishampayana said Having heard these words of that best of Brahmanas, the celestial-like Narada and having been pleased with what he heard, the best of the Kuru race, the high-souled king (Yudhishthira) bowed down to him and worshipped his feet.
114Yudhishthira said I shall do what you have said. My knowledge has increased by your instructions. Having said this, the king did as he was directed and gained (the sovereignty of) the earth bounded by the belt of sea.
115Narada said The king who is ever engaged in the protection of the four orders (the four chief casts) passes his days in happiness in this world and attains the region of Shakra (Indra) in the next (world).
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी, जब यशस्वी पाण्डव प्रमुख गन्धर्वों सहित उस (अपने सभाभवन) में बैठे थे, तब वहाँ नारद आए —
2वे देवर्षि जो वेदों और उपनिषदों में पारंगत थे, जो देवताओं द्वारा पूजित थे, जो इतिहासों और पुराणों में निपुण थे, जो पूर्व कल्पों में जो कुछ हुआ था उस सबके ज्ञाता थे,
3जो न्यायशास्त्र में तथा नीतिशास्त्र के सत्यों में सुनिपुण थे, जो अंगों के पूर्ण ज्ञान के धारक थे, और विरोधी वचनों में समन्वय करने में पूर्ण दक्ष थे,
4जो वाग्मी, दृढ़निश्चय, बुद्धिमान्, विद्वान्, प्रबल स्मरणशक्ति के धारक, धर्म और राजनीति के शास्त्र में निपुण, तथा निम्न वस्तुओं को श्रेष्ठ वस्तुओं से पृथक् करने में प्रवीण थे,
5जो प्रमाण से अनुमान निकालने में निपुण, पाँच अवयवों वाले न्यायवाक्यों की शुद्धता या अशुद्धता का निर्णय करने में समर्थ, तथा बृहस्पति के (प्रश्नों का) भी सफलतापूर्वक उत्तर देने में समर्थ थे,
6जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष के विषय में विधिवत् निर्मित निश्चित सिद्धान्तों वाले पुरुष थे, जो ऐसे महात्मा थे जो ब्रह्माण्ड को ऊपर, नीचे और चारों ओर ऐसे देखते थे मानो वह उनके नेत्रों के सम्मुख उपस्थित हो, जो सांख्य और योग (दर्शनों) के आचार्य थे, और जो देवों और असुरों के बीच कलह उत्पन्न करके उन्हें नम्र करने के सदा इच्छुक रहते थे,
7जो युद्ध और सन्धि के शास्त्र में पारंगत थे, अनुमान से वस्तुओं का निर्धारण करने में प्रवीण थे, छह गुणों (सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रय) के आचार्य थे और समस्त शास्त्रों में पारंगत थे,
8जो युद्ध और संगीत के प्रेमी थे, और जिन्हें किसी भी विद्या या शास्त्र से परास्त नहीं किया जा सकता था। इन और अन्य अनेक गुणों से सम्पन्न परम तेजस्वी ऋषि नारद अन्य अनेक ऋषियों सहित समस्त संसार का भ्रमण करके (अन्ततः) उस सभाभवन में आए।
9हे राजन्, अपरिमित तेजस्वी उन देवर्षि के साथ पारिजात, बुद्धिमान् रैवत, सौम्य और सुमुख थे।
10मन के वेग से चलने वाले वे ऋषि पाण्डवों का सभाभवन देखकर हर्ष से भर गए। उन ब्राह्मण (नारद) ने विजय की कामना करते हुए धर्मराज (युधिष्ठिर) को आशीर्वाद दिए।
11ऋषि नारद को (सभाभवन में) आया देखकर समस्त धर्मनियमों में पारंगत उन पाण्डवश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) अपने भाइयों सहित शीघ्र उठ खड़े हुए।
12विनयपूर्वक झुककर उन्होंने हर्ष से उनका अभिवादन किया, और फिर उन्हें उचित विधियों के साथ योग्य आसन दिया।
13उन धर्मात्मा (राजा) ने उन्हें गौएँ, अर्घ्य और मधुपर्क (मधु से बना पदार्थ) अर्पित किया। उन्होंने मणियों और रत्नों से तथा पूरे हृदय से उनकी पूजा की।
14वे (नारद) युधिष्ठिर से विधिपूर्वक पूजा पाकर तृप्त हुए। इस प्रकार समस्त पाण्डवों द्वारा पूजित होकर उन वेदज्ञ महर्षि ने युधिष्ठिर से धर्म, अर्थ और काम पर ये वचन कहे।
15नारद ने कहा — जो धन तुम अर्जित कर रहे हो, क्या वह उचित प्रयोजनों में व्यय होता है? क्या तुम्हारा मन धर्म में आनन्द पाता है? क्या तुम्हारा मन उनके भार से डूब तो नहीं जाता?
16हे नरश्रेष्ठ, क्या तुम अपनी प्रजा के तीनों वर्गों (उत्तम, अधम और मध्यम) के प्रति धर्म और अर्थ के अनुकूल उस श्रेष्ठ आचरण का पालन करते हो जैसा तुम्हारे पूर्वजों ने किया था?
17क्या तुम अर्थ के लिए धर्म को हानि पहुँचाते हो, अथवा धर्म के लिए अर्थ को, अथवा उस काम के लिए धर्म और अर्थ दोनों को जो मनुष्यों को सहज ही लुभा लेता है?
18हे धर्मात्माओं में अग्रगण्य, हे (प्रत्येक कार्य के) उचित काल के ज्ञाता (राजन्), क्या तुम अपने समय का विवेकपूर्वक विभाजन करके धर्म, अर्थ और काम का सेवन करते हो?
19हे निष्पाप, क्या तुम राजा के छह गुणों सहित सात उपायों पर ध्यान देते हो? क्या तुम अपने बल और दुर्बलता तथा (अपने शत्रुओं की) चौदह सम्पत्तियों का सर्वेक्षण करके परीक्षा करते हो?
20हे धर्मात्माओं में अग्रगण्य, हे भरतवंशी, क्या तुम अपने और अपने शत्रु के साधनों का सर्वेक्षण करके तथा (शत्रुओं से) सन्धि करके आठ कर्तव्यों पर ध्यान देते हो?
21हे भरतवंश में श्रेष्ठ, क्या तुम्हारे सात प्रमुख राजपुरुष तुम्हारे शत्रुओं द्वारा लुभाए तो नहीं गए? क्या वे अर्जित धन के कारण आलसी तो नहीं हो गए? क्या वे सब तुममें अनुरक्त हैं?
22तुम्हारे मन्त्रणाएँ निश्चय ही तुम्हारे विश्वस्त और छद्मवेषी गुप्तचरों द्वारा, अथवा स्वयं तुम्हारे द्वारा, अथवा तुम्हारे मन्त्रियों द्वारा प्रकट तो नहीं की जातीं?
23क्या तुम यह जानते रहते हो कि तुम्हारे मित्र, तुम्हारे शत्रु और तपस्वी क्या कर रहे हैं? क्या तुम उचित समय पर युद्ध और सन्धि करते हो?
24क्या तुम तपस्वियों के प्रति तथा उनके प्रति जो तुम्हारे प्रति तटस्थ हैं, तटस्थता का पालन करते हो? हे वीर, क्या तुमने अपने ही समान पुरुषों को अपना मन्त्री नियुक्त किया है — ऐसे पुरुष जो वृद्ध और धर्मात्मा हों, जो यह समझने में समर्थ हों कि क्या करना चाहिए और क्या नहीं, जो कुलीन हों और जो तुममें अनुरक्त हों? हे भरतवंशी, मन्त्री ही राजाओं की विजय के आधार हैं।
25हे वत्स, क्या तुम्हारा राज्य शास्त्रों में पारंगत तथा समस्त मन्त्रणाएँ गुप्त रखने वाले मन्त्रियों द्वारा रक्षित है? शत्रु निश्चय ही उसे (राज्य को) नष्ट तो नहीं कर रहे?
26तुम निश्चय ही निद्रा के दास तो नहीं बन गए? क्या तुम उचित समय पर निद्रा से उठते हो? हे अर्थ के (रहस्यों के) ज्ञाता राजन्, क्या तुम रात्रि के अन्तिम प्रहर में यह विचार करते हो कि तुम्हें क्या करना चाहिए और क्या नहीं?
27तुम निश्चय ही न कोई निर्णय अकेले करते हो और न बहुतों से परामर्श लेते हो। मन्त्रियों से प्राप्त मन्त्रणाएँ निश्चय ही तुम्हारे समस्त राज्य में फैलती तो नहीं?
28क्या तुम बिना विलम्ब के उन महान् उपयोगी कार्यों को सम्पन्न करते हो जो सहज ही सम्पन्न किए जा सकते हैं? ऐसे कार्यों में निश्चय ही (तुम्हारे राज्य में) कभी बाधा नहीं पड़ती?
29क्या समस्त कार्यों के परिणाम तुम्हारी दृष्टि में आते हैं? क्या उन सबकी निर्भय होकर परीक्षा की जाती है? कोई कार्य एक बार आरम्भ करके छोड़ दिया जाता और फिर से आरम्भ किया जाता तो नहीं? क्या वे आरम्भ में ही अव्यवस्था में तो नहीं पड़ जाते?
30हे राजन्, क्या तुम अपने कार्य ऐसे पुरुषों द्वारा सम्पन्न कराते हो जो विश्वस्त और अभ्रष्ट हों तथा व्यावहारिक अनुभव वाले हों? हे वीर, लोग निश्चय ही केवल उन्हीं उपायों को जानते हैं जो सम्पन्न हो चुके हों या आंशिक रूप से सम्पन्न हों, और वे निश्चय ही उन्हें नहीं जान सकते जो केवल विचाराधीन हैं। क्या तुमने राजकुमारों और प्रमुख योद्धाओं के लिए समस्त शास्त्रों और धर्मनियमों में पारंगत आचार्य नियुक्त किए हैं?
31क्या तुम एक सहस्र मूर्खों के बदले एक ही विद्वान् पुरुष को मोल लेते हो? विपत्ति के समय विद्वान् पुरुष ही सबसे बड़ा हित करता है।
32क्या तुम्हारे समस्त दुर्ग सदा कोष, अन्न, अस्त्र-शस्त्र, जल, यन्त्रों और उपकरणों से भरे रहते हैं, और क्या वे शिल्पियों और धनुर्धरों द्वारा रक्षित हैं?
33एक ही मन्त्री जो बुद्धिमान्, वीर, संयमी और विवेकी हो, राजा अथवा राजपुत्र का सबसे बड़ा हित करता है।
34क्या तुम तीन-तीन ऐसे गुप्तचरों द्वारा, जो एक-दूसरे से अपरिचित हों, शत्रु के अठारह तीर्थों और अपने साधनों के पन्द्रह तीर्थों के विषय में सब कुछ जान लेते हो?
35हे शत्रुहन्ता, क्या तुम अपने शत्रुओं पर पूरी सावधानी और ध्यान से दृष्टि रखते हो और क्या तुम यह उनसे अज्ञात रहकर करते हो?
36क्या तुम्हारे सम्मानित पुरोहित विनय और कुल की शुद्धता से सम्पन्न हैं? क्या वे ईर्ष्या और संकीर्णता से रहित हैं? क्या वे यशस्वी हैं? क्या तुमने अपने नित्य कर्म पवित्र अग्नि के सम्मुख सम्पन्न कराने के लिए किसी सुशील, बुद्धिमान् और सरल तथा विधानों में पारंगत ब्राह्मण को नियुक्त किया है? क्या वे तुम्हें उचित समय पर सदा स्मरण कराते हैं कि तुम्हारा होम कब सम्पन्न हुआ और कब (फिर) सम्पन्न होना चाहिए? क्या तुम्हारा नियुक्त ज्योतिषी सामुद्रिक-लक्षण पढ़ने, शकुनों की व्याख्या करने और प्रकृति के उपद्रवों को शान्त करने में समर्थ है?
37क्या तुमने सम्मानित सेवकों को सम्मानित पदों पर, मध्यम को मध्यम पदों पर और निम्न को निम्न पदों पर नियुक्त किया है?
38क्या तुमने उच्च पदों पर ऐसे मन्त्री नियुक्त किए हैं जो पीढ़ी-दर-पीढ़ी निष्कपट और सदाचारी रहे हों, और जो साधारण जनों से श्रेष्ठ हों?
39हे भरतवंश में श्रेष्ठ, तुम्हारी प्रजा निश्चय ही तुम्हारे कठोर शासन से पीड़ित तो नहीं है? क्या तुम्हारे मन्त्री सदा तुमसे समस्त आदेश प्राप्त करके तुम्हारे राज्य का शासन करते हैं?
40क्या वे तुम्हारी उपेक्षा तो नहीं करते, जैसे यज्ञीय पुरोहित (धर्ममार्ग से) पतित पुरुषों की उपेक्षा करते हैं, अथवा जैसे पत्नियाँ अपने उन पतियों की उपेक्षा करती हैं जो अभिमानी और व्यभिचारी हों?
41क्या तुम्हारा सेनापति वीर, बुद्धिमान्, धैर्यवान्, सदाचारी, कुलीन, समर्थ, तुममें अनुरक्त तथा विश्वास योग्य पुरुष है?
42क्या तुम अपनी सेना के उन प्रमुखों (सेनानायकों) के प्रति आदर और सम्मान का व्यवहार करते हो जो हर प्रकार के युद्ध में निपुण हैं, जो उद्यमी हैं, जो सुशील हैं और जो महान् पराक्रम से सम्पन्न हैं?
43क्या तुम अपने सैनिकों को उनका उचित रसद और वेतन (नियत) समय पर देते हो? निश्चय ही तुम उनसे (उनका रसद और वेतन) रोककर उन्हें पीड़ित तो नहीं करते?
44क्या तुम जानते हो कि वेतन के बकाया और रसद के अनियमित वितरण से उत्पन्न कष्ट सैनिकों में विद्रोह उत्पन्न करता है? विद्वान् इसे समस्त अनर्थों में सबसे बड़ा कहते हैं।
45क्या (तुम्हारे राज्य के) समस्त प्रमुख पुरुष कुलीन हैं? क्या वे सब तुममें अनुरक्त हैं? क्या वे रणभूमि में तुम्हारे लिए प्रसन्नतापूर्वक अपने प्राण देने को तत्पर हैं?
46निश्चय ही (तुम्हारे राज्य में) ऐसा कोई पुरुष जो सब नियन्त्रण से परे हो, इच्छानुसार सैनिक विषयों पर मनमाना शासन तो नहीं करता?
47क्या जो पुरुष किसी कर्म में असाधारण योग्यता दिखाता है, उसे तुमसे अधिक आदर तथा रसद और वेतन में वृद्धि भी प्राप्त होती है?
48निश्चय ही तुम विद्वान् और विनयी पुरुषों को तथा हर प्रकार के ज्ञान में निपुण पुरुषों को धन देकर और उचित सम्मान देकर पुरस्कृत करते हो।
49हे भरतवंश में श्रेष्ठ, क्या तुम उनकी पत्नियों और सन्तानों का भरण करते हो जिन्होंने तुम्हारे लिए अपने प्राण दिए हैं, तथा उनका भी जो तुम्हारे लिए विपत्ति में पड़े हैं?
50हे पृथापुत्र, क्या तुम उस शत्रु का अपने पुत्र के समान पालन करते हो जो युद्ध में पराजित होकर भय से तुम्हारे पास आया हो, जो दुर्बल हो गया हो और जिसने तुम्हारी शरण ली हो?
51हे पृथ्वीपति, क्या समस्त संसार के लोग तुम्हें निष्पक्षता का मूर्तरूप मानते हैं? क्या वे तुम्हारे पास निर्भय होकर ऐसे आ सकते हैं मानो तुम उनके माता-पिता हो?
52हे भरतवंश में श्रेष्ठ, क्या तुम तीनों प्रकार के बल पर भलीभाँति विचार करके, जब सुनते हो कि तुम्हारा शत्रु विपत्ति में है, तब (तत्काल) उस पर चढ़ाई करते हो?
53हे शत्रुदमन, जब (उचित) समय आता है, तब जो शकुन तुम देखो उन सब पर विचार करके तथा यह विश्वास करके कि तुम्हारे बनाए संकल्प और उनकी असफलता बारह मण्डलों पर आश्रित है, तथा अपने सैनिकों को उनका वेतन देकर, क्या तुम अपना प्रयाण आरम्भ करते हो? हे महाराज, हे शत्रुदमन, क्या तुम शत्रु के अज्ञात रहते हुए उसके प्रमुख अधिकारियों को उनकी (प्रत्येक की) योग्यता के अनुसार मणि और रत्न देते हो?
54हे पृथापुत्र, क्या तुम अपने उन क्रोधी शत्रुओं को जीतने का प्रयत्न करते हो जो अपनी वासनाओं के दास हैं? क्या तुम ऐसा अपनी आत्मा को जीतकर और अपनी वासनाओं पर अधिकार पाकर करते हो?
55अपने शत्रु पर चढ़ाई करने से पहले क्या तुम साम, दान, भेद और दण्ड — इन चारों उपायों का विधिपूर्वक प्रयोग करते हो?
56हे राजन्, क्या तुम पहले अपना राज्य दृढ़ करके फिर अपने शत्रु पर चढ़ाई करते हो? उन पर चढ़ाई करने के पश्चात् क्या तुम उन पर विजय पाने का पूरा प्रयत्न करते हो? अपने बल से उन्हें जीत लेने के पश्चात् क्या तुम (बाद में) उनकी रक्षा करते हो?
57क्या तुम्हारी चतुरंगिणी चमूएँ, जिनमें से प्रत्येक आठ अंगों (पक्षों) से युक्त हो, श्रेष्ठ अधिकारियों द्वारा भलीभाँति प्रशिक्षित करके तुम्हारे शत्रु के विरुद्ध ले जाई जाती हैं?
58हे शत्रुदमन, हे महाराज, अपने शत्रु के राज्य में जाकर तुम निश्चय ही फसल की कटाई के काल अथवा (व्याप्त) दुर्भिक्ष का विचार किए बिना अपने शत्रुओं का वध तो नहीं करते?
59क्या तुम्हारे अपने राज्य के और तुम्हारे शत्रुओं के नाना सेवक अपने-अपने कर्तव्य निभाते रहते हैं? क्या वे एक-दूसरे की रक्षा करते रहते हैं?
60हे महाराज, तुमने निश्चय ही जो अन्न तुम खाते हो, जो वस्त्र तुम धारण करते हो और जो सुगन्ध तुम प्रयोग करते हो, उन सबकी देखभाल के लिए विश्वस्त सेवक नियुक्त किए हैं।
61हे राजन्, क्या तुम्हारा कोष, कोषागार, अश्वशाला, शस्त्रागार और अन्तःपुर ऐसे सेवकों द्वारा भलीभाँति रक्षित हैं जो सदा तुममें अनुरक्त हैं और जो सदा तुम्हारा कल्याण चाहते हैं? तुम निःसन्देह पहले अपने घरेलू और सार्वजनिक सेवकों से अपनी रक्षा करते हो और फिर उन सेवकों की रक्षा अपने सम्बन्धियों से करते हो और अन्ततः तुम निःसन्देह उन सबकी रक्षा एक-दूसरे से करते हो।
62क्या कोई तुम्हारे मद्यपान, द्यूत-क्रीड़ा और स्त्रियों में किसी अतिचार के विषय में पूर्वाह्न में जान सकता है?
63क्या तुम्हारा व्यय सदा तुम्हारी आय के आधे, तिहाई या चौथाई भाग से पूरा हो जाता है? क्या तुम सदा अन्न और धन से अपने सम्बन्धियों, गुरुजनों, व्यापारियों, वृद्धों, असहायों, आश्रितों और दुःखियों का पालन करते हो?
64क्या तुम्हारी आय और व्यय की देखभाल में नियुक्त गणक और लेखक तुम्हें सदा पूर्वाह्न में तुम्हारी आय और व्यय के विषय में सब कुछ बता देते हैं?
65तुम निश्चय ही उन सेवकों को बिना दोष के नहीं हटाते जो कार्य में दक्ष हैं, जो लोकप्रिय हैं और जो सदा तुम्हारे कल्याण में निरत हैं।
66हे भरतवंशी, क्या तुम (मनुष्यों के तीनों वर्गों — अर्थात्) उत्तम, मध्यम और अधम की भलीभाँति परीक्षा करके उन्हें उन पदों पर नियुक्त करते हो जिनके लिए वे क्रमशः योग्य हैं?
67हे राजन्, क्या तुम ऐसे पुरुषों को नियुक्त करते हो जो चोर प्रकृति के हों, जो लोभ में पड़ने योग्य हों, जो अवयस्क हों?
68क्या तुम अपने राज्य (के लोगों) को चोर प्रकृति के पुरुषों की, अथवा लोभ में पड़ने वालों की, अथवा अवयस्कों की, अथवा स्त्रियों की सहायता से पीड़ित करते हो? क्या तुम्हारे राज्य के कृषक सन्तुष्ट हैं?
69क्या तुम्हारे राज्य में उचित अन्तराल पर बड़े जलाशय खोदे गए हैं, जिससे तुम्हारे राज्य में कृषि पूर्णतः वर्षा पर आश्रित न रहे?
70क्या तुम्हारे राज्य के कृषक अन्न अथवा बीज के अभाव में हैं? क्या तुम कृपापूर्वक उन्हें (बीज-धान्य का) ऋण देते हो और प्रत्येक सौ (सेर, मन आदि) पर केवल चौथाई भाग ही लेते हो?
71हे वत्स, क्या (तुम्हारे राज्य में) भरण के चार उपाय (कृषि, वाणिज्य, पशुपालन और ब्याज पर धन देना) सत्पुरुषों द्वारा चलाए जाते हैं? हे वत्स, इन्हीं पर तुम्हारी प्रजा का सुख आश्रित है।
72हे राजन्, क्या पाँच प्रमुख पदों (अर्थात् नगर, दुर्ग, व्यापारी और कृषक की रक्षा तथा अपराधियों को दण्ड देने के पदों) पर नियुक्त पाँच बुद्धिमान् और वीर पुरुष एकमत होकर कार्य करते हुए सदा तुम्हारे राज्य का हित करते हैं?
73क्या तुम्हारे नगर की रक्षा के लिए (तुमने) ग्रामों को नगरों के समान और नगरों के उपान्तों को ग्रामों के समान बना दिया है? क्या वे सब तुम्हारी देखरेख और अधिकार में हैं?
74क्या तुम्हारे नगर में चोरी करने वाले और तुम्हारे नगरों को लूटने वाले चोर-डाकू तुम्हारे सैनिकों द्वारा समतल और विषम दोनों प्रकार की भूमि पर खदेड़े जाते हैं?
75क्या तुम स्त्रियों को सान्त्वना देते और उनकी रक्षा करते हो? तुम निश्चय ही उन पर कोई विश्वास नहीं करते, न उनमें से किसी के सामने कोई रहस्य प्रकट करते हो?
76हे राजन्, किसी संकट की बात सुनकर और उस पर विचार करके भी क्या तुम अन्तःपुर में पड़े रहते हो और वहाँ विलास भोगते हो?
77हे राजन्, हे पाण्डुपुत्र, रात्रि के द्वितीय और तृतीय भाग में सोकर क्या तुम (रात्रि के अन्तिम भाग में) धर्म और अर्थ पर विचार करते हो? क्या तुम काल के रहस्य के ज्ञाता अपने मन्त्रियों सहित उचित समय पर जागकर भलीभाँति अलंकृत होकर अपनी प्रजा के सम्मुख आते हो?
78हे शत्रुदमन, क्या रक्तवर्ण वस्त्र धारण किए, खड्गों से सज्जित और आभूषणों से अलंकृत पुरुष तुम्हारे शरीर की रक्षा के लिए तुम्हारे पास खड़े रहते हैं?
79हे राजन्, क्या तुम यम (धर्मराज) के समान आचरण करते हो — दण्ड के योग्य लोगों को उचित दण्ड और सम्मान के योग्य लोगों को उचित सम्मान देते हुए? क्या तुम ऐसा उनके प्रति भी समान रूप से करते हो जो तुम्हें प्रिय हैं और उनके प्रति भी जो तुम्हें प्रिय नहीं?
80हे पृथापुत्र, क्या तुम औषधि लेकर तथा उपवास और आहार के नियम का आश्रय लेकर अपने शारीरिक रोगों की और वृद्धजनों का परामर्श लेकर अपने मानसिक रोगों की चिकित्सा करते हो?
81तुम्हारे स्वास्थ्य की देखभाल के लिए तुमने जो वैद्य नियुक्त किए हैं, वे निश्चय ही (चिकित्साशास्त्र के) आठ अंगों में पारंगत हैं? वे निश्चय ही सब तुममें अनुरक्त और तुम्हारे प्रति समर्पित हैं?
82हे राजन्, लोभ, मूर्खता अथवा अभिमान के कारण तुम निश्चय ही उन वादी और प्रतिवादी के बीच का मुकदमा निर्णय करने में कभी चूकते तो नहीं जो तुम्हारे पास आते हैं?
83क्या तुम लोभ अथवा मूर्खता से उन पुरुषों को उनकी वृत्तियों से वंचित करते हो जो विश्वास अथवा प्रेम से तुम्हारे पास शरण के लिए आए हैं?
84क्या तुम्हारे नगरवासी और तुम्हारे राज्य की प्रजा तुम्हारे शत्रुओं द्वारा (रिश्वत से) खरीदी जाकर एकजुट होकर तुमसे कलह करने का प्रयत्न करते हैं?
85क्या तुम्हारे शत्रु — विशेषतः वे जो दुर्बल हैं — सदा तुम्हारे सैन्यबल से दबाए जाते हैं? क्या वे जो बलवान् हैं, सुनीति और सैन्यबल दोनों की सहायता से दबाए जाते हैं?
86क्या तुम्हारे समस्त प्रमुख (करद) भूपाल तुममें अनुरक्त हैं? क्या वे तुम्हारी आज्ञा होने पर तुम्हारे लिए अपने प्राण देने को तत्पर हैं?
87क्या तुम ब्राह्मणों और विद्वानों की उनके विद्या की समस्त शाखाओं के ज्ञान के अनुसार यथायोग्य पूजा करते हो? ऐसी पूजा निःसन्देह तुम्हारे लिए कल्याणकारी है।
88क्या तुम्हारी श्रद्धा उस धर्म में है जो तीन (वेदों) पर आधारित है और जिसका पालन तुमसे पूर्ववर्ती पुरुषों ने किया? क्या तुम सावधानी से उनके आचरित आचरणों का पालन करते हो?
89क्या तुम्हारे घर में गुणवान् ब्राह्मणों का तुम्हारी उपस्थिति में स्वादिष्ट और पौष्टिक भोजन से सत्कार होता है? क्या उन्हें भोज के पश्चात् (उचित) दक्षिणा मिलती है?
90मन की स्थिरता और पूर्ण आत्मसंयम के साथ क्या तुम वाजपेय, पुण्डरीक और अन्य यज्ञ समस्त आवश्यक विधियों सहित सम्पन्न करने का प्रयत्न करते हो?
91क्या तुम अपने सम्बन्धियों और गुरुजनों को, देवताओं को, तपस्वियों को, वृद्धों को, उन विशाल वृक्षों को जो (मनुष्यों के लिए) इतने उपकारी हैं, तथा ब्राह्मणों को सिर झुकाते हो?
92हे निष्पाप, तुम निश्चय ही किसी अन्य व्यक्ति में क्रोध उत्पन्न या शोक उत्पन्न तो नहीं करते? क्या ऐसे पुरुष जो तुम्हें मंगलमय फल दे सकते हैं, सदा तुम्हारे पास खड़े रहते हैं?
93हे निष्पाप, क्या तुम्हारा स्वभाव और आचरण वैसा ही है जैसा मैंने वर्णन किया, और जैसा आयु की अवधि बढ़ाता, यश फैलाता तथा धर्म, अर्थ और काम के प्रयोजन में सहायक होता है?
94जो इस प्रकार आचरण करता है, उसका राज्य कभी दुःखी या पीड़ित नहीं होता। ऐसा राजा समस्त पृथ्वी को अपने अधीन कर लेता है और महान् सुख भोगता है।
95हे नरश्रेष्ठ, कोई प्रियजन, पवित्रात्मा और सम्मानित व्यक्ति निश्चय ही तुम्हारे उन मन्त्रियों द्वारा, जो शास्त्रों से अनभिज्ञ और लोभी हों, छला जाकर चोरी के मिथ्या आरोप में प्राण से तो नहीं मारा जाता? क्या तुम्हारे मन्त्री निश्चय ही लोभवश किसी वास्तविक चोर को, उसे ऐसा जानते हुए और उसे चोरी के माल सहित पकड़ लेने के पश्चात्, कभी छूटने तो नहीं देते?
96हे भरतवंशी, तुम्हारे मन्त्री रिश्वत लेकर दरिद्रों और धनवानों के बीच उठने वाले विवादों का कभी अनुचित निर्णय तो नहीं करते?
97क्या तुम राजाओं के चौदह दोषों से अपने को दूर रखते हो — अर्थात् नास्तिकता, असत्य, क्रोध, प्रमाद, दीर्घसूत्रता, विद्वानों से न मिलना, आलस्य, मन की चंचलता, केवल एक ही व्यक्ति से परामर्श लेना, अर्थशास्त्र से अनभिज्ञ व्यक्तियों से मन्त्रणा करना, निश्चित योजना का त्याग, मन्त्रणा का प्रकाशन, कल्याणकारी कार्यों का असम्पादन, तथा बिना विचारे प्रत्येक कार्य करना? हे राजन्, वे राजा भी जो अपने सिंहासनों पर दृढ़ता से बैठे हों, इन (दोषों) से नष्ट हो जाते हैं।
98क्या तुम्हारा वेदाध्ययन सफल हुआ है? क्या तुम्हारा धन, शास्त्रज्ञान और विवाह सफल हुए हैं?
99युधिष्ठिर ने कहा — हे ऋषे, वेदाध्ययन, धन, पत्नी और शास्त्रज्ञान सफल कैसे होते हैं?
100नारद ने कहा — वेदाध्ययन तब सफल होता है जब उसका अध्ययन करने वाला अग्निहोत्र यज्ञ करता है। धन तब सफल होता है जब धनवान् स्वयं उसका भोग करता है और उसे दान में देता है। विवाह तब सफल होता है जब पत्नी का उपभोग होता है और जब वह सन्तान उत्पन्न करती है। शास्त्रज्ञान तब सफल होता है जब उसका परिणाम विनय और सदाचार में होता है।
101वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर उन महातपस्वी ऋषि नारद ने फिर धर्मात्मा युधिष्ठिर से पूछा।
102नारद ने कहा — हे राजन्, क्या तुम्हारे वे अधिकारी जो पण्य पर वसूले जाने वाले करों से वेतन पाते हैं, उन व्यापारियों से केवल उनका उचित प्राप्य ही लेते हैं जो लाभ की इच्छा से दूरस्थ स्थानों से (तुम्हारे राज्य में) आते हैं? क्या तुम्हारी राजधानी और राज्य में व्यापारियों और वणिकों के साथ अच्छा व्यवहार होता है? क्या वे किसी प्रकार छले बिना अपना माल ला सकते हैं?
103हे वत्स, क्या तुम प्रतिदिन धर्म और अर्थ से युक्त वचन सुनते हो — उन वृद्ध पुरुषों के वचन जो अर्थशास्त्र में पारंगत हैं और जो धर्म तथा अर्थ (दोनों) के मार्ग बताने में समर्थ हैं?
104क्या फसल, गौओं, फलों, पुष्पों और धर्म की वृद्धि के लिए ब्राह्मणों को घृत और मधु भेंट किए जाते हैं?
105क्या तुम अपने कार्यों में नियुक्त शिल्पियों को उनके निर्माण के लिए आवश्यक समस्त सामग्री तथा उनका वेतन भी सदा ऐसे अन्तराल पर देते हो जो (कम से कम) चार मास से अधिक न हो?
106हे महाराज, क्या तुम अपने लिए किए गए कार्यों की परीक्षा करते हो? क्या तुम अपने नियुक्त पुरुषों की सत्पुरुषों के सम्मुख प्रशंसा करते हो? क्या तुम उनके प्रति उचित आदर दिखाकर उन्हें पुरस्कृत करते हो?
107हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हे प्रभो, क्या तुम ऋषियों के समस्त सूत्रों का पालन करते हो — विशेषतः उनका जो हाथियों, अश्वों और रथों के विषय में हैं?
108हे भरतवंश में श्रेष्ठ, क्या तुम्हारे घर में अस्त्रविद्या सम्बन्धी सूत्रों का तथा किलेबन्द नगरों पर आक्रमण के लिए आवश्यक यन्त्रों सम्बन्धी सूत्रों का भी सावधानीपूर्वक अध्ययन होता है?
109हे निष्पाप, क्या तुम समस्त अस्त्रों से, समस्त गूढ़ मन्त्रों से तथा समस्त शत्रुओं का विनाश करने वाले विष के समस्त रहस्यों से परिचित हो?
110क्या तुम अपने राज्य की अग्नि, सर्पों, अन्य मांसभक्षी पशुओं, रोगों और राक्षसों के भय से रक्षा करते हो?
111हे समस्त धर्मनियमों के ज्ञाता (वीर), क्या तुम अन्धों, गूँगों, लँगड़ों, विकलांगों, निराश्रितों तथा गृहहीन तपस्वियों का पिता के समान पालन करते हो?
112हे महाराज, क्या तुमने अपने से छह दोषों (जो मानवदेह के सहज दोष हैं) को — अर्थात् निद्रा, भय, क्रोध, मन की दुर्बलता और दीर्घसूत्रता को — निर्वासित कर दिया है?
113वैशम्पायन ने कहा — ब्राह्मणश्रेष्ठ, देवोपम नारद के ये वचन सुनकर और जो सुना उससे प्रसन्न होकर कुरुवंश में श्रेष्ठ, महात्मा राजा (युधिष्ठिर) ने उन्हें प्रणाम किया और उनके चरणों की पूजा की।
114युधिष्ठिर ने कहा — आपने जो कहा है मैं वही करूँगा। आपके उपदेशों से मेरा ज्ञान बढ़ा है। यह कहकर राजा ने जैसा निर्देश दिया गया था वैसा ही किया और समुद्र की मेखला से घिरी पृथ्वी (का साम्राज्य) प्राप्त किया।
115नारद ने कहा — जो राजा सदा चारों वर्णों (चार प्रमुख वर्णों) की रक्षा में निरत रहता है, वह इस लोक में सुख से अपने दिन बिताता है और परलोक में शक्र (इन्द्र) का लोक प्राप्त करता है।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी, जब यशस्वी पाण्डवहरू प्रमुख गन्धर्वसहित त्यस (आफ्नो सभाभवन)मा बसेका थिए, तब त्यहाँ नारद आए —
2ती देवर्षि जो वेद र उपनिषद्मा पारङ्गत थिए, जो देवताहरूद्वारा पूजित थिए, जो इतिहास र पुराणमा निपुण थिए, जो पूर्व कल्पहरूमा जे-जति भएको थियो त्यो सबैका ज्ञाता थिए,
3जो न्यायशास्त्रमा तथा नीतिशास्त्रका सत्यहरूमा सुनिपुण थिए, जो अङ्गहरूको पूर्ण ज्ञानका धारक थिए, र विरोधी वचनहरूमा समन्वय गर्नमा पूर्ण दक्ष थिए,
4जो वाग्मी, दृढनिश्चयी, बुद्धिमान्, विद्वान्, प्रबल स्मरणशक्तिका धारक, धर्म र राजनीतिको शास्त्रमा निपुण, तथा निम्न वस्तुहरूलाई श्रेष्ठ वस्तुहरूबाट छुट्याउनमा प्रवीण थिए,
5जो प्रमाणबाट अनुमान निकाल्नमा निपुण, पाँच अवयव भएका न्यायवाक्यको शुद्धता वा अशुद्धताको निर्णय गर्न समर्थ, तथा बृहस्पतिका (प्रश्नहरूको) पनि सफलतापूर्वक उत्तर दिन समर्थ थिए,
6जो धर्म, अर्थ, काम र मोक्षका विषयमा विधिवत् निर्मित निश्चित सिद्धान्त भएका पुरुष थिए, जो यस्ता महात्मा थिए जसले ब्रह्माण्डलाई माथि, तल र चारैतिर यसरी देख्थे मानौँ त्यो उनका नेत्रको सामु उपस्थित होस्, जो साङ्ख्य र योग (दर्शन)का आचार्य थिए, र जो देव र असुरहरूका बीचमा कलह उत्पन्न गरेर तिनीहरूलाई नम्र पार्न सधैँ इच्छुक रहन्थे,
7जो युद्ध र सन्धिको शास्त्रमा पारङ्गत थिए, अनुमानले वस्तुहरूको निर्धारण गर्नमा प्रवीण थिए, छ गुण (सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव र समाश्रय)का आचार्य थिए र सम्पूर्ण शास्त्रमा पारङ्गत थिए,
8जो युद्ध र सङ्गीतका प्रेमी थिए, र जसलाई कुनै पनि विद्या वा शास्त्रले परास्त गर्न सकिँदैनथ्यो। यी र अन्य अनेक गुणले सम्पन्न परम तेजस्वी ऋषि नारद अन्य अनेक ऋषिसहित सम्पूर्ण संसारको भ्रमण गरेर (अन्ततः) त्यस सभाभवनमा आए।
9हे राजन्, अपरिमित तेजस्वी ती देवर्षिसँग पारिजात, बुद्धिमान् रैवत, सौम्य र सुमुख थिए।
10मनको वेगले हिँड्ने ती ऋषि पाण्डवहरूको सभाभवन देखेर हर्षले भरिए। ती ब्राह्मण (नारद)ले विजयको कामना गर्दै धर्मराज (युधिष्ठिर)लाई आशीर्वाद दिए।
11ऋषि नारदलाई (सभाभवनमा) आएको देखेर सम्पूर्ण धर्मनियममा पारङ्गत ती पाण्डवश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) आफ्ना भाइहरूसहित तुरुन्तै उठे।
12विनयपूर्वक निहुरेर उनले हर्षले उनको अभिवादन गरे, र अनि उनलाई उचित विधिसहित योग्य आसन दिए।
13ती धर्मात्मा (राजा)ले उनलाई गाई, अर्घ्य र मधुपर्क (महबाट बनेको पदार्थ) अर्पण गरे। उनले मणि र रत्नले तथा पूरै हृदयले उनको पूजा गरे।
14उनी (नारद) युधिष्ठिरबाट विधिपूर्वक पूजा पाएर तृप्त भए। यसरी सम्पूर्ण पाण्डवहरूद्वारा पूजित भई ती वेदज्ञ महर्षिले युधिष्ठिरलाई धर्म, अर्थ र कामविषयक यी वचन भने।
15नारदले भने — जुन धन तिमी आर्जन गरिरहेका छौ, के त्यो उचित प्रयोजनमा खर्च हुन्छ? के तिम्रो मन धर्ममा आनन्द पाउँछ? के तिम्रो मन तिनको भारले डुब्दैन?
16हे नरश्रेष्ठ, के तिमी आफ्नो प्रजाका तीनै वर्ग (उत्तम, अधम र मध्यम)प्रति धर्म र अर्थअनुकूल त्यस श्रेष्ठ आचरणको पालन गर्दछौ जस्तो तिम्रा पूर्वजहरूले गरेका थिए?
17के तिमी अर्थका लागि धर्मलाई हानि पुर्याउँछौ, अथवा धर्मका लागि अर्थलाई, अथवा त्यस कामका लागि धर्म र अर्थ दुवैलाई जसले मानिसहरूलाई सजिलै लोभ्याउँछ?
18हे धर्मात्माहरूमा अग्रगण्य, हे (प्रत्येक कार्यको) उचित कालका ज्ञाता (राजन्), के तिमी आफ्नो समयको विवेकपूर्वक विभाजन गरेर धर्म, अर्थ र कामको सेवन गर्दछौ?
19हे निष्पाप, के तिमी राजाका छ गुणसहित सात उपायमा ध्यान दिन्छौ? के तिमी आफ्नो बल र दुर्बलता तथा (आफ्ना शत्रुहरूका) चौध सम्पत्तिको सर्वेक्षण गरेर परीक्षा गर्दछौ?
20हे धर्मात्माहरूमा अग्रगण्य, हे भरतवंशी, के तिमी आफ्नो र आफ्नो शत्रुका साधनको सर्वेक्षण गरेर तथा (शत्रुहरूसँग) सन्धि गरेर आठ कर्तव्यमा ध्यान दिन्छौ?
21हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, के तिम्रा सात प्रमुख राजपुरुष तिम्रा शत्रुहरूद्वारा लोभ्याइएका त छैनन्? के तिनीहरू आर्जित धनका कारण अल्छी त भएका छैनन्? के तिनीहरू सबै तिमीमा अनुरक्त छन्?
22तिम्रा मन्त्रणा निश्चय नै तिम्रा विश्वासी र छद्मवेषी गुप्तचरहरूद्वारा, अथवा स्वयं तिमीद्वारा, अथवा तिम्रा मन्त्रीहरूद्वारा प्रकट त गरिँदैनन्?
23के तिमीले यो जानिरहन्छौ कि तिम्रा मित्र, तिम्रा शत्रु र तपस्वीहरूले के गरिरहेका छन्? के तिमी उचित समयमा युद्ध र सन्धि गर्दछौ?
24के तिमी तपस्वीहरूप्रति तथा तिनीहरूप्रति जो तिमीप्रति तटस्थ छन्, तटस्थताको पालन गर्दछौ? हे वीर, के तिमीले आफूजस्तै पुरुषहरूलाई आफ्नो मन्त्री नियुक्त गरेका छौ — यस्ता पुरुष जो वृद्ध र धर्मात्मा होऊन्, जो यो बुझ्न समर्थ होऊन् कि के गर्नुपर्छ र के गर्नुहुँदैन, जो कुलीन होऊन् र जो तिमीमा अनुरक्त होऊन्? हे भरतवंशी, मन्त्री नै राजाहरूको विजयका आधार हुन्।
25हे वत्स, के तिम्रो राज्य शास्त्रमा पारङ्गत तथा सम्पूर्ण मन्त्रणा गोप्य राख्ने मन्त्रीहरूद्वारा रक्षित छ? शत्रुहरूले निश्चय नै त्यसलाई (राज्यलाई) नष्ट त गरिरहेका छैनन्?
26तिमी निश्चय नै निद्राका दास त बनेका छैनौ? के तिमी उचित समयमा निद्राबाट उठ्छौ? हे अर्थका (रहस्यका) ज्ञाता राजन्, के तिमी रातको अन्तिम प्रहरमा यो विचार गर्दछौ कि तिमीले के गर्नुपर्छ र के गर्नुहुँदैन?
27तिमी निश्चय नै न कुनै निर्णय एक्लै गर्दछौ न धेरैसँग परामर्श लिन्छौ। मन्त्रीहरूबाट प्राप्त मन्त्रणा निश्चय नै तिम्रो सम्पूर्ण राज्यमा फैलिँदैनन् होला?
28के तिमी ढिलाइविना ती महान् उपयोगी कार्य सम्पन्न गर्दछौ जो सजिलै सम्पन्न गर्न सकिन्छन्? यस्ता कार्यमा निश्चय नै (तिम्रो राज्यमा) कहिल्यै बाधा पर्दैन होला?
29के सम्पूर्ण कार्यका परिणाम तिम्रो दृष्टिमा आउँछन्? के ती सबैको निर्भय भई परीक्षा गरिन्छ? कुनै कार्य एक पटक आरम्भ गरेर छोडिन्छ र फेरि आरम्भ गरिन्छ त? के ती आरम्भमै अव्यवस्थामा त पर्दैनन्?
30हे राजन्, के तिमी आफ्ना कार्य यस्ता पुरुषहरूद्वारा सम्पन्न गराउँछौ जो विश्वासी र अभ्रष्ट होऊन् तथा व्यावहारिक अनुभव भएका होऊन्? हे वीर, मानिसहरूले निश्चय नै केवल तिनै उपाय जान्दछन् जो सम्पन्न भइसकेका हुन् वा आंशिक रूपमा सम्पन्न हुन्, र तिनीहरूले निश्चय नै ती जान्न सक्दैनन् जो केवल विचाराधीन छन्। के तिमीले राजकुमार र प्रमुख योद्धाहरूका लागि सम्पूर्ण शास्त्र र धर्मनियममा पारङ्गत आचार्य नियुक्त गरेका छौ?
31के तिमी एक हजार मूर्खको सट्टा एउटै विद्वान् पुरुष किन्दछौ? विपत्तिका बेला विद्वान् पुरुषले नै सबैभन्दा ठूलो हित गर्दछ।
32के तिम्रा सम्पूर्ण दुर्ग सधैँ कोष, अन्न, अस्त्रशस्त्र, जल, यन्त्र र उपकरणले भरिएका रहन्छन्, र के ती शिल्पी र धनुर्धरहरूद्वारा रक्षित छन्?
33एउटै मन्त्री जो बुद्धिमान्, वीर, संयमी र विवेकी होस्, राजा अथवा राजपुत्रको सबैभन्दा ठूलो हित गर्दछ।
34के तिमी तीन-तीन यस्ता गुप्तचरद्वारा, जो एक-अर्कासँग अपरिचित होऊन्, शत्रुका अठार तीर्थ र आफ्ना साधनका पन्ध्र तीर्थका विषयमा सबै कुरा थाहा पाउँछौ?
35हे शत्रुहन्ता, के तिमी आफ्ना शत्रुहरूमाथि पूरा सावधानी र ध्यानले दृष्टि राख्दछौ र के तिमी यो तिनीहरूबाट अज्ञात रहेर गर्दछौ?
36के तिम्रा सम्मानित पुरोहित विनय र कुलको शुद्धताले सम्पन्न छन्? के तिनीहरू ईर्ष्या र सङ्कीर्णताबाट रहित छन्? के तिनीहरू यशस्वी छन्? के तिमीले आफ्ना नित्यकर्म पवित्र अग्निको सामु सम्पन्न गराउनका लागि कुनै सुशील, बुद्धिमान् र सरल तथा विधानमा पारङ्गत ब्राह्मणलाई नियुक्त गरेका छौ? के तिनले तिमीलाई उचित समयमा सधैँ सम्झाउँछन् कि तिम्रो होम कहिले सम्पन्न भयो र कहिले (फेरि) सम्पन्न हुनुपर्छ? के तिम्रो नियुक्त ज्योतिषी सामुद्रिक-लक्षण पढ्न, शकुनको व्याख्या गर्न र प्रकृतिका उपद्रव शान्त पार्न समर्थ छ?
37के तिमीले सम्मानित सेवकहरूलाई सम्मानित पदमा, मध्यमलाई मध्यम पदमा र निम्नलाई निम्न पदमा नियुक्त गरेका छौ?
38के तिमीले उच्च पदमा यस्ता मन्त्री नियुक्त गरेका छौ जो पुस्तौँदेखि निष्कपट र सदाचारी रहेका होऊन्, र जो साधारण जनहरूभन्दा श्रेष्ठ होऊन्?
39हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, तिम्रो प्रजा निश्चय नै तिम्रो कठोर शासनले पीडित त छैन? के तिम्रा मन्त्रीहरू सधैँ तिमीबाट सम्पूर्ण आदेश प्राप्त गरेर तिम्रो राज्यको शासन गर्दछन्?
40के तिनीहरूले तिम्रो उपेक्षा त गर्दैनन्, जसरी यज्ञीय पुरोहितहरूले (धर्ममार्गबाट) पतित पुरुषहरूको उपेक्षा गर्दछन्, अथवा जसरी पत्नीहरूले आफ्ना ती पतिको उपेक्षा गर्दछन् जो अभिमानी र व्यभिचारी होऊन्?
41के तिम्रो सेनापति वीर, बुद्धिमान्, धैर्यवान्, सदाचारी, कुलीन, समर्थ, तिमीमा अनुरक्त तथा विश्वासयोग्य पुरुष हो?
42के तिमी आफ्नो सेनाका ती प्रमुख (सेनानायक)प्रति आदर र सम्मानको व्यवहार गर्दछौ जो हरेक प्रकारको युद्धमा निपुण छन्, जो उद्यमी छन्, जो सुशील छन् र जो महान् पराक्रमले सम्पन्न छन्?
43के तिमी आफ्ना सैनिकहरूलाई तिनीहरूको उचित रसद र तलब (तोकिएको) समयमा दिन्छौ? निश्चय नै तिमीले तिनीहरूबाट (तिनीहरूको रसद र तलब) रोकेर तिनीहरूलाई पीडित त गर्दैनौ?
44के तिमी जान्दछौ कि तलबको बक्यौता र रसदको अनियमित वितरणले उत्पन्न कष्टले सैनिकहरूमा विद्रोह उत्पन्न गर्दछ? विद्वान्हरूले यसलाई सम्पूर्ण अनर्थमा सबैभन्दा ठूलो भन्दछन्।
45के (तिम्रो राज्यका) सम्पूर्ण प्रमुख पुरुष कुलीन छन्? के तिनीहरू सबै तिमीमा अनुरक्त छन्? के तिनीहरू रणभूमिमा तिम्रा लागि प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना प्राण दिन तत्पर छन्?
46निश्चय नै (तिम्रो राज्यमा) यस्तो कुनै पुरुष जो सबै नियन्त्रणभन्दा पर होस्, इच्छाअनुसार सैनिक विषयमा मनपरी शासन त गर्दैन?
47के जुन पुरुषले कुनै कर्ममा असाधारण योग्यता देखाउँछ, उसलाई तिमीबाट बढी आदर तथा रसद र तलबमा वृद्धि पनि प्राप्त हुन्छ?
48निश्चय नै तिमी विद्वान् र विनयी पुरुषहरूलाई तथा हरेक प्रकारको ज्ञानमा निपुण पुरुषहरूलाई धन दिएर र उचित सम्मान दिएर पुरस्कृत गर्दछौ।
49हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, के तिमी तिनीहरूका पत्नी र सन्तानहरूको भरण गर्दछौ जसले तिम्रा लागि आफ्ना प्राण दिएका छन्, तथा तिनीहरूको पनि जो तिम्रा लागि विपत्तिमा परेका छन्?
50हे पृथापुत्र, के तिमी त्यस शत्रुको आफ्नो पुत्रजस्तै पालन गर्दछौ जो युद्धमा पराजित भई भयले तिमीकहाँ आएको होस्, जो दुर्बल भएको होस् र जसले तिम्रो शरण लिएको होस्?
51हे पृथ्वीपति, के सम्पूर्ण संसारका मानिसहरूले तिमीलाई निष्पक्षताको मूर्तरूप मान्दछन्? के तिनीहरू तिमीकहाँ निर्भय भई यसरी आउन सक्छन् मानौँ तिमी तिनीहरूका बाबुआमा हौ?
52हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, के तिमी तीनै प्रकारका बलमाथि राम्ररी विचार गरेर, जब सुन्छौ कि तिम्रो शत्रु विपत्तिमा छ, तब (तत्काल) त्यसमाथि चढाइ गर्दछौ?
53हे शत्रुदमन, जब (उचित) समय आउँछ, तब जुन शकुन तिमी देख्छौ ती सबैमाथि विचार गरेर तथा यो विश्वास गरेर कि तिम्रा सङ्कल्प र तिनको असफलता बाह्र मण्डलमा आश्रित छन्, तथा आफ्ना सैनिकहरूलाई तिनीहरूको तलब दिएर, के तिमी आफ्नो प्रयाण आरम्भ गर्दछौ? हे महाराज, हे शत्रुदमन, के तिमी शत्रुको अज्ञात रहँदै त्यसका प्रमुख अधिकारीहरूलाई तिनीहरूको (प्रत्येकको) योग्यताअनुसार मणि र रत्न दिन्छौ?
54हे पृथापुत्र, के तिमी आफ्ना ती क्रोधी शत्रुहरूलाई जित्ने प्रयत्न गर्दछौ जो आफ्ना वासनाका दास छन्? के तिमी त्यो आफ्नो आत्मालाई जितेर र आफ्ना वासनामाथि अधिकार पाएर गर्दछौ?
55आफ्नो शत्रुमाथि चढाइ गर्नुभन्दा अघि के तिमी साम, दान, भेद र दण्ड — यी चारै उपायको विधिपूर्वक प्रयोग गर्दछौ?
56हे राजन्, के तिमी पहिले आफ्नो राज्य दृढ पारेर अनि आफ्नो शत्रुमाथि चढाइ गर्दछौ? तिनीहरूमाथि चढाइ गरेपछि के तिमी तिनीहरूमाथि विजय पाउने पूरा प्रयत्न गर्दछौ? आफ्नो बलले तिनीहरूलाई जितिसकेपछि के तिमी (पछि) तिनीहरूको रक्षा गर्दछौ?
57के तिम्रा चतुरङ्गिणी चमूहरू, जसमध्ये प्रत्येक आठ अङ्ग (पक्ष)ले युक्त होस्, श्रेष्ठ अधिकारीहरूद्वारा राम्ररी प्रशिक्षित गरेर तिम्रो शत्रुविरुद्ध लगिन्छन्?
58हे शत्रुदमन, हे महाराज, आफ्नो शत्रुको राज्यमा गएर तिमी निश्चय नै बाली काट्ने काल अथवा (फैलिएको) अनिकालको विचार नगरी आफ्ना शत्रुहरूको वध त गर्दैनौ?
59के तिम्रो आफ्नो राज्यका र तिम्रा शत्रुहरूका नाना सेवकहरूले आ-आफ्ना कर्तव्य निभाइरहन्छन्? के तिनीहरूले एक-अर्काको रक्षा गरिरहन्छन्?
60हे महाराज, तिमीले निश्चय नै जुन अन्न तिमी खान्छौ, जुन वस्त्र तिमी धारण गर्दछौ र जुन सुगन्ध तिमी प्रयोग गर्दछौ, ती सबैको हेरचाहका लागि विश्वासी सेवक नियुक्त गरेका छौ।
61हे राजन्, के तिम्रो कोष, कोषागार, अश्वशाला, शस्त्रागार र अन्तःपुर यस्ता सेवकहरूद्वारा राम्ररी रक्षित छन् जो सधैँ तिमीमा अनुरक्त छन् र जो सधैँ तिम्रो कल्याण चाहन्छन्? तिमी निःसन्देह पहिले आफ्ना घरेलु र सार्वजनिक सेवकहरूबाट आफ्नो रक्षा गर्दछौ र अनि ती सेवकहरूको रक्षा आफ्ना सम्बन्धीहरूबाट गर्दछौ र अन्ततः तिमी निःसन्देह ती सबैको रक्षा एक-अर्काबाट गर्दछौ।
62के कसैले तिम्रो मद्यपान, द्यूतक्रीडा र स्त्रीहरूमा कुनै अतिचारका विषयमा पूर्वाह्नमा थाहा पाउन सक्छ?
63के तिम्रो खर्च सधैँ तिम्रो आयको आधा, तिहाइ वा चौथाइ भागले पूरा हुन्छ? के तिमी सधैँ अन्न र धनले आफ्ना सम्बन्धी, गुरुजन, व्यापारी, वृद्ध, असहाय, आश्रित र दुःखीहरूको पालन गर्दछौ?
64के तिम्रो आय र व्ययको हेरचाहमा नियुक्त गणक र लेखकहरूले तिमीलाई सधैँ पूर्वाह्नमा तिम्रो आय र व्ययका विषयमा सबै कुरा बताइदिन्छन्?
65तिमी निश्चय नै ती सेवकहरूलाई दोषविना हटाउँदैनौ जो कार्यमा दक्ष छन्, जो लोकप्रिय छन् र जो सधैँ तिम्रो कल्याणमा निरत छन्।
66हे भरतवंशी, के तिमी (मानिसका तीनै वर्ग — अर्थात्) उत्तम, मध्यम र अधमको राम्ररी परीक्षा गरेर तिनीहरूलाई ती पदमा नियुक्त गर्दछौ जसका लागि तिनीहरू क्रमशः योग्य छन्?
67हे राजन्, के तिमी यस्ता पुरुषहरूलाई नियुक्त गर्दछौ जो चोर प्रकृतिका होऊन्, जो लोभमा पर्नयोग्य होऊन्, जो नाबालक होऊन्?
68के तिमी आफ्नो राज्य (का मानिसहरू)लाई चोर प्रकृतिका पुरुषहरूको, अथवा लोभमा पर्नेहरूको, अथवा नाबालकहरूको, अथवा स्त्रीहरूको सहायताले पीडित पार्दछौ? के तिम्रो राज्यका किसानहरू सन्तुष्ट छन्?
69के तिम्रो राज्यमा उचित अन्तरमा ठूला जलाशय खनिएका छन्, जसबाट तिम्रो राज्यमा कृषि पूर्णतः वर्षामा आश्रित नरहोस्?
70के तिम्रो राज्यका किसानहरू अन्न अथवा बीउको अभावमा छन्? के तिमी कृपापूर्वक तिनीहरूलाई (बीउ-धान्यको) ऋण दिन्छौ र प्रत्येक सय (सेर, मन आदि)मा केवल चौथाइ भागमात्र लिन्छौ?
71हे वत्स, के (तिम्रो राज्यमा) भरणका चार उपाय (कृषि, वाणिज्य, पशुपालन र ब्याजमा धन दिने) सत्पुरुषहरूद्वारा चलाइन्छन्? हे वत्स, यिनैमा तिम्रो प्रजाको सुख आश्रित छ।
72हे राजन्, के पाँच प्रमुख पद (अर्थात् नगर, दुर्ग, व्यापारी र किसानको रक्षा तथा अपराधीहरूलाई दण्ड दिने पद)मा नियुक्त पाँच बुद्धिमान् र वीर पुरुषहरूले एकमत भई कार्य गर्दै सधैँ तिम्रो राज्यको हित गर्दछन्?
73के तिम्रो नगरको रक्षाका लागि (तिमीले) गाउँहरूलाई नगरजस्तै र नगरका छेउछाउलाई गाउँजस्तै बनाइदिएका छौ? के ती सबै तिम्रो हेरचाह र अधिकारमा छन्?
74के तिम्रो नगरमा चोरी गर्ने र तिम्रा नगरहरूलाई लुट्ने चोर-डाँकुहरू तिम्रा सैनिकहरूद्वारा समतल र असमतल दुवै प्रकारका भूमिमा खेदिन्छन्?
75के तिमी स्त्रीहरूलाई सान्त्वना दिन्छौ र तिनीहरूको रक्षा गर्दछौ? तिमी निश्चय नै तिनीहरूमाथि कुनै विश्वास गर्दैनौ, न तिनीहरूमध्ये कसैको सामु कुनै रहस्य प्रकट गर्दछौ?
76हे राजन्, कुनै सङ्कटको कुरा सुनेर र त्यसमाथि विचार गरेर पनि के तिमी अन्तःपुरमा पल्टिरहन्छौ र त्यहाँ विलास भोग्दछौ?
77हे राजन्, हे पाण्डुपुत्र, रातको दोस्रो र तेस्रो भागमा सुतेर के तिमी (रातको अन्तिम भागमा) धर्म र अर्थमाथि विचार गर्दछौ? के तिमी कालको रहस्यका ज्ञाता आफ्ना मन्त्रीहरूसहित उचित समयमा उठेर राम्ररी अलङ्कृत भई आफ्नो प्रजाको सामु आउँछौ?
78हे शत्रुदमन, के रातो वस्त्र धारण गरेका, खड्गले सुसज्जित र गहनाले अलङ्कृत पुरुषहरू तिम्रो शरीरको रक्षाका लागि तिमीनजिक उभिइरहन्छन्?
79हे राजन्, के तिमी यम (धर्मराज)जस्तै आचरण गर्दछौ — दण्डयोग्य मानिसहरूलाई उचित दण्ड र सम्मानयोग्य मानिसहरूलाई उचित सम्मान दिँदै? के तिमी त्यस्तै तिनीहरूप्रति पनि समान रूपले गर्दछौ जो तिमीलाई प्रिय छन् र तिनीहरूप्रति पनि जो तिमीलाई प्रिय छैनन्?
80हे पृथापुत्र, के तिमी औषधि लिएर तथा उपवास र आहारको नियमको आश्रय लिएर आफ्ना शारीरिक रोगको र वृद्धजनहरूको परामर्श लिएर आफ्ना मानसिक रोगको चिकित्सा गर्दछौ?
81तिम्रो स्वास्थ्यको हेरचाहका लागि तिमीले जुन वैद्यहरू नियुक्त गरेका छौ, तिनीहरू निश्चय नै (चिकित्साशास्त्रका) आठ अङ्गमा पारङ्गत छन्? तिनीहरू निश्चय नै सबै तिमीमा अनुरक्त र तिमीप्रति समर्पित छन्?
82हे राजन्, लोभ, मूर्खता अथवा अभिमानका कारण तिमी निश्चय नै ती वादी र प्रतिवादीबीचको मुद्दा निर्णय गर्नमा कहिल्यै चुक्दैनौ जो तिमीकहाँ आउँछन्?
83के तिमी लोभ अथवा मूर्खताले ती पुरुषहरूलाई तिनीहरूको वृत्तिबाट वञ्चित पार्दछौ जो विश्वास अथवा प्रेमले तिमीकहाँ शरणका लागि आएका छन्?
84के तिम्रा नगरवासी र तिम्रो राज्यको प्रजा तिम्रा शत्रुहरूद्वारा (घूसले) किनिएर एकजुट भई तिमीसँग कलह गर्ने प्रयत्न गर्दछन्?
85के तिम्रा शत्रुहरू — विशेषगरी तिनीहरू जो दुर्बल छन् — सधैँ तिम्रो सैन्यबलले दबाइन्छन्? के तिनीहरू जो बलवान् छन्, सुनीति र सैन्यबल दुवैको सहायताले दबाइन्छन्?
86के तिम्रा सम्पूर्ण प्रमुख (करदाता) भूपालहरू तिमीमा अनुरक्त छन्? के तिनीहरू तिम्रो आज्ञा हुनासाथ तिम्रा लागि आफ्ना प्राण दिन तत्पर छन्?
87के तिमी ब्राह्मण र विद्वान्हरूको तिनीहरूको विद्याका सम्पूर्ण शाखाको ज्ञानअनुसार यथायोग्य पूजा गर्दछौ? यस्तो पूजा निःसन्देह तिम्रा लागि कल्याणकारी छ।
88के तिम्रो श्रद्धा त्यस धर्ममा छ जो तीन (वेद)मा आधारित छ र जसको पालन तिमीभन्दा अघिका पुरुषहरूले गरे? के तिमी सावधानीपूर्वक तिनीहरूले आचरण गरेका आचरणको पालन गर्दछौ?
89के तिम्रो घरमा गुणवान् ब्राह्मणहरूको तिम्रो उपस्थितिमा स्वादिष्ट र पौष्टिक भोजनले सत्कार हुन्छ? के तिनीहरूलाई भोजपछि (उचित) दक्षिणा मिल्छ?
90मनको स्थिरता र पूर्ण आत्मसंयमसहित के तिमी वाजपेय, पुण्डरीक र अन्य यज्ञ सम्पूर्ण आवश्यक विधिसहित सम्पन्न गर्ने प्रयत्न गर्दछौ?
91के तिमी आफ्ना सम्बन्धी र गुरुजनलाई, देवताहरूलाई, तपस्वीहरूलाई, वृद्धहरूलाई, ती विशाल रूखहरूलाई जो (मानिसका लागि) यति उपकारी छन्, तथा ब्राह्मणहरूलाई शिर निहुराउँछौ?
92हे निष्पाप, तिमी निश्चय नै कुनै अन्य व्यक्तिमा क्रोध उत्पन्न वा शोक उत्पन्न त गर्दैनौ? के यस्ता पुरुषहरू जसले तिमीलाई मङ्गलमय फल दिन सक्छन्, सधैँ तिमीनजिक उभिइरहन्छन्?
93हे निष्पाप, के तिम्रो स्वभाव र आचरण त्यस्तै छ जस्तो मैले वर्णन गरेँ, र जस्तोले आयुको अवधि बढाउँछ, यश फैलाउँछ तथा धर्म, अर्थ र कामको प्रयोजनमा सहायक हुन्छ?
94जसले यसरी आचरण गर्दछ, उसको राज्य कहिल्यै दुःखी वा पीडित हुँदैन। यस्तो राजाले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई आफ्नो अधीनमा पार्दछ र महान् सुख भोग्दछ।
95हे नरश्रेष्ठ, कुनै प्रियजन, पवित्रात्मा र सम्मानित व्यक्ति निश्चय नै तिम्रा ती मन्त्रीहरूद्वारा, जो शास्त्रबाट अनभिज्ञ र लोभी होऊन्, छलिएर चोरीको झूटो आरोपमा प्राणले त मारिँदैन? के तिम्रा मन्त्रीहरूले निश्चय नै लोभवश कुनै वास्तविक चोरलाई, उसलाई त्यस्तो जान्दाजान्दै र उसलाई चोरीको मालसहित पक्रिसकेपछि, कहिल्यै छुट्न त दिँदैनन्?
96हे भरतवंशी, तिम्रा मन्त्रीहरूले घूस लिएर गरिब र धनवान्हरूबीच उठ्ने विवादको कहिल्यै अनुचित निर्णय त गर्दैनन्?
97के तिमी राजाहरूका चौध दोषबाट आफूलाई टाढा राख्दछौ — अर्थात् नास्तिकता, असत्य, क्रोध, प्रमाद, दीर्घसूत्रता, विद्वान्हरूसँग नभेट्नु, अल्छीपन, मनको चञ्चलता, केवल एउटै व्यक्तिसँग परामर्श लिनु, अर्थशास्त्रबाट अनभिज्ञ व्यक्तिहरूसँग मन्त्रणा गर्नु, निश्चित योजनाको त्याग, मन्त्रणाको प्रकाशन, कल्याणकारी कार्यको असम्पादन, तथा नविचारी प्रत्येक कार्य गर्नु? हे राजन्, ती राजा पनि जो आफ्ना सिंहासनमा दृढतासाथ बसेका होऊन्, यिनै (दोष)ले नष्ट हुन्छन्।
98के तिम्रो वेदाध्ययन सफल भएको छ? के तिम्रो धन, शास्त्रज्ञान र विवाह सफल भएका छन्?
99युधिष्ठिरले भने — हे ऋषे, वेदाध्ययन, धन, पत्नी र शास्त्रज्ञान सफल कसरी हुन्छन्?
100नारदले भने — वेदाध्ययन तब सफल हुन्छ जब त्यसको अध्ययन गर्नेले अग्निहोत्र यज्ञ गर्दछ। धन तब सफल हुन्छ जब धनवान्ले स्वयं त्यसको भोग गर्दछ र त्यो दानमा दिन्छ। विवाह तब सफल हुन्छ जब पत्नीको उपभोग हुन्छ र जब उनले सन्तान उत्पन्न गर्छिन्। शास्त्रज्ञान तब सफल हुन्छ जब त्यसको परिणाम विनय र सदाचारमा हुन्छ।
101वैशम्पायनले भने — यसो भनेर ती महातपस्वी ऋषि नारदले फेरि धर्मात्मा युधिष्ठिरसँग सोधे।
102नारदले भने — हे राजन्, के तिम्रा ती अधिकारी जो पण्यमा उठाइने करबाट तलब पाउँछन्, ती व्यापारीहरूबाट केवल तिनीहरूको उचित प्राप्यमात्र लिन्छन् जो लाभको इच्छाले टाढाका स्थानबाट (तिम्रो राज्यमा) आउँछन्? के तिम्रो राजधानी र राज्यमा व्यापारी र वणिक्हरूसँग राम्रो व्यवहार हुन्छ? के तिनीहरू कुनै प्रकारले नछलिई आफ्नो माल ल्याउन सक्छन्?
103हे वत्स, के तिमी प्रतिदिन धर्म र अर्थले युक्त वचन सुन्छौ — ती वृद्ध पुरुषका वचन जो अर्थशास्त्रमा पारङ्गत छन् र जो धर्म तथा अर्थ (दुवै)का मार्ग बताउन समर्थ छन्?
104के बाली, गाई, फल, फूल र धर्मको वृद्धिका लागि ब्राह्मणहरूलाई घिउ र मह भेटी गरिन्छ?
105के तिमी आफ्ना कार्यमा नियुक्त शिल्पीहरूलाई तिनीहरूको निर्माणका लागि आवश्यक सम्पूर्ण सामग्री तथा तिनीहरूको तलब पनि सधैँ त्यस्तो अन्तरमा दिन्छौ जो (कम्तीमा) चार महिनाभन्दा बढी नहोस्?
106हे महाराज, के तिमी आफ्ना लागि गरिएका कार्यको परीक्षा गर्दछौ? के तिमी आफ्ना नियुक्त पुरुषहरूको सत्पुरुषहरूको सामु प्रशंसा गर्दछौ? के तिमी तिनीहरूप्रति उचित आदर देखाएर तिनीहरूलाई पुरस्कृत गर्दछौ?
107हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हे प्रभो, के तिमी ऋषिहरूका सम्पूर्ण सूत्रको पालन गर्दछौ — विशेषगरी तिनका जो हात्ती, अश्व र रथका विषयमा छन्?
108हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, के तिम्रो घरमा अस्त्रविद्यासम्बन्धी सूत्रको तथा किल्लाबन्द नगरमाथि आक्रमणका लागि आवश्यक यन्त्रसम्बन्धी सूत्रको पनि सावधानीपूर्वक अध्ययन हुन्छ?
109हे निष्पाप, के तिमी सम्पूर्ण अस्त्रबाट, सम्पूर्ण गूढ मन्त्रबाट तथा सम्पूर्ण शत्रुको विनाश गर्ने विषका सम्पूर्ण रहस्यबाट परिचित छौ?
110के तिमी आफ्नो राज्यको अग्नि, सर्प, अन्य मासुभक्षी पशु, रोग र राक्षसहरूको भयबाट रक्षा गर्दछौ?
111हे सम्पूर्ण धर्मनियमका ज्ञाता (वीर), के तिमी अन्धा, लाटा, लङ्गडा, अपाङ्ग, निराश्रित तथा गृहविहीन तपस्वीहरूको पिताजस्तै पालन गर्दछौ?
112हे महाराज, के तिमीले आफूबाट छ दोष (जो मानवदेहका सहज दोष हुन्)लाई — अर्थात् निद्रा, भय, क्रोध, मनको दुर्बलता र दीर्घसूत्रतालाई — निर्वासित गरिदिएका छौ?
113वैशम्पायनले भने — ब्राह्मणश्रेष्ठ, देवोपम नारदका यी वचन सुनेर र जे सुने त्यसबाट प्रसन्न भई कुरुवंशमा श्रेष्ठ, महात्मा राजा (युधिष्ठिर)ले उनलाई प्रणाम गरे र उनका चरणको पूजा गरे।
114युधिष्ठिरले भने — तपाईंले जे भन्नुभएको छ म त्यही गर्नेछु। तपाईंका उपदेशले मेरो ज्ञान बढेको छ। यसो भनेर राजाले जस्तो निर्देश दिइएको थियो त्यस्तै गरे र समुद्रको मेखलाले घेरिएको पृथ्वी (को साम्राज्य) प्राप्त गरे।
115नारदले भने — जुन राजा सधैँ चारै वर्ण (चार प्रमुख वर्ण)को रक्षामा निरत रहन्छ, ऊ यस लोकमा सुखले आफ्ना दिन बिताउँछ र परलोकमा शक्र (इन्द्र)को लोक प्राप्त गर्दछ।