पर्वसंग्रह पर्व — महाभारत-कथा का संक्षिप्त परिचय
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 2
संस्कृत
1ऋषय ऊचुः समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन। एतत्सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम्॥
2सौतिरुवाच शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथा: शुभाः। समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः॥
3त्रेताद्वापरयोः संधौ रामः शस्त्रभृतां वरः। असकृत्यार्थिव क्षत्रं जघानामर्षचोदितः॥
4स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः। समन्तपञ्चके पञ्च चकार रौधिरान्ह्रदान॥
5स तेषु रुधिराम्भ:सुह्रदेषु क्रोधमूर्छितः। पितॄन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्॥
6अथचीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन्। राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव॥
7अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो। वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते॥
8राम उवाच यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि। यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया॥ ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः॥
9एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन्। तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह॥
10तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम्। समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्॥
11येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते। तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः॥
12अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत्। समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः॥
13तस्मिन् परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते। अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया॥
14समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधनं गताः। एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः॥
15पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः। तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः। यथा देश: स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः॥
16ऋषय ऊचुः अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन। एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्॥
17अक्षौहिण्याः परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम्। यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव॥
18सौतिरुवाच एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः। त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते॥
19पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः। त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते॥
20त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः। स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः॥
21चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी। अनीकिनी दशगुणा प्राहुरक्षौहिणी बुधाः॥
22अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः। संख्यागणितत्त्वज्ञैःसहस्राण्येकविंशतिः॥ शतान्युपरिचैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः। गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत्॥
23ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु। नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः॥ पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वनां शतानि च। दशोत्तराणि षट्प्राहुर्यथावदिह संख्यया॥
24एतामक्षौहिणी प्राहुः संख्यातत्त्वविदो जनाः। यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः॥
25एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः। अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु॥
26समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गताः। कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा॥
27अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित्। अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्॥
28अहनी युयुधे द्वे तु कर्ण: परबलार्दनः। शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतःपरम्॥ तस्यैव दिवसस्यान्तं द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः॥
29प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुौधिष्ठिरं बलम्। यत्तु शौनकसत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम्॥
30जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता। कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम्॥
31पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम्। विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम्॥
32प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः। आत्मैव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम्॥
33इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम्। अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते॥
34आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्। तदेतद्धारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते॥
35उदयप्रेप्सुभिर्भूत्यैरभिजात इवेश्वरः। इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिमत्तमा॥ स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्॥
36तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः। सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च। भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः॥
37पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीय: पर्वसंग्रहः। पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्॥
38ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम्। दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते॥
39ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः। ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते॥
40क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्। विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च॥
41अर्जुनस्य वने वास: सुभद्राहरणं ततः। सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेया हरणहारिका॥
42ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम्। सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्वं ततः परम्॥
43जरासंधवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा। पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते॥
44ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः। द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमतः परम्॥ तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध उच्यते। अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमत: परम्॥
45ईश्वरार्जुनयोयुद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम्। इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम्॥
46नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम्। तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः॥
47जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम्। निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः॥
48मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते। संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः॥
49घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नोद्भवं ततः। व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च॥
50द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम्। पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम्॥
51रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम्। कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते॥ चिन्तया।
52आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम्। पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम्॥
53कीचकानां वधः पर्व पर्वं गोग्रहणं ततः। अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम्॥
54उद्योगपर्व विज्ञेयमत अर्ध्वं महाद्भुतम्। तत: संजययानाख्यं पर्वज्ञेयमतः परम्॥
55प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम्॥
56यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च। मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च॥
57सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च। जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम्॥
58सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम्। उद्योग: सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च॥
59ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः। निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः॥
60रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम्। उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम्॥
61अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम्। भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते॥ ६७॥
62जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदन्तरम्। भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम्॥
63पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः। द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः॥
64अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते। जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः॥
65ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम्। मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते॥
66कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम्। ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम्॥
67सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम्। अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते॥
68ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम्। जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम्॥
69श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम्। चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः॥
70आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमतः। प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम्॥
71शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम्। आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम्॥
72शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम्। प्रादुर्भावश्च दुर्वासः संवादश्चैव मायया॥
73ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम्। स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः॥
74ततोऽश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम्। अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम्॥
75पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च। नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते॥
76मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम्। महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः॥
77हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम्। विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा॥
78भविष्यपर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत्। एतत्पर्वशतं पूर्ण व्यासेनोक्तं महात्मना॥
79यथावत्सूतपुत्रेण लोमहर्षणिना ततः उक्तानि नौमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु॥
80समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः। पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्॥
81संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः। तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवर॥
82क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्। विदुरागमनं चैव राज्यलणस्तथैव च॥
83वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः। हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च॥
84मयस्य दर्शनं चैव आदिपर्वणि कथ्यते। पौष्ये पर्वणि महात्म्यमुत्तङ्कस्योपवर्णितम्॥
85पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः। आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः॥
86क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा। यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च॥ कथेयमभिनिर्वृत्ता भरतानां महात्मनाम्। विविधाः संभवा राज्ञामुक्ता: संभवपर्वणि॥ अन्येषां चैव शूराणामृषेद्वैपायनस्य च। अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम्॥
87दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम्। नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्रिणाम्॥
88अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः। महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः॥ शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान्। यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्॥
89वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम्। शान्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि॥
90तेजोऽशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः। राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः॥
91प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च। हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः॥
92विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम्। धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा॥
93कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा। धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः॥
94वारणावतयात्रायां मन्त्रो दुर्योधनस्य च। कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति॥
95हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः। विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया॥
96विदुरस्य च वाक्येन सुरङ्गोपक्रमक्रिया। निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि॥ पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम्। पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम्॥
97तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात्। घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता॥
98महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः। तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने॥
99अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः। बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः॥
100संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह। ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः॥
101द्रौपदी प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया। पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः॥
102अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा। सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे॥
103तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम्। भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ॥
104पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनंजयः। द्रौपदी लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम्॥
105भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान् पृथिवीपतीन्। शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे॥
106दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम्। शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती॥
107जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि। पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो दुपदस्य च॥
108पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते। द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्चाप्यमानुषः॥
109क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति। विदुरस्य च संप्राप्तिदर्शनं केशवस्य च॥
110खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्याधसर्जनम्। नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया॥
111सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम्। अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम्॥ अनुप्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम्। मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः॥ समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह। पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि संगमः॥
112पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च। तत्रैव मोक्षयामास पञ्चसोऽप्सरसः शुभाः॥
113शापायाहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः। प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः॥
114द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन भामिनी। वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना॥
115गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने। अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः॥
116द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः। विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु॥
117संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम्। मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम्।।
118महर्मन्दपालस्य शाङ्गयां तनयसंभवः। इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहुविस्तरम्॥
119अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा। सप्तविंशरध्याया व्यासोनोत्तमतेजसा॥
120अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च। श्लोकश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्तामहात्मना॥
121द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते। सभाक्रिया पाण्डवानां किंकराणां च दर्शनम्॥
122लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः। राजसूयस्य चारम्भो जरासंधवधस्तथा॥
123गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम्। तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तितः॥
124राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महाक्रतौ। राजसूयेऽर्धसंवादे शिशुपालवधस्तथा॥
125यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च। दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले॥
126यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत्। यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत्॥
127यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदीं नौरिवार्णवात्। धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम्॥
128तारयामास तांस्तीर्णाज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः। पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान्॥
129जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः। एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना॥
130अध्यायाः सप्ततिर्जेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया। श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च॥ श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन् द्विजोत्तमाः। अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत्॥
131वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु। पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः॥
132अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना। द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः॥ धौम्योपदेशात् तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभवः। हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात्॥
133त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा। पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात्॥
134कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः। वनस्थान्याण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्य च॥
135तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम्। निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च। १४९।।
136मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम्। शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च॥
137किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे। वृष्णीनामागमश्चात्र पञ्चालानां च सर्वशः॥
138श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान्। क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना॥
139परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ। आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम्॥
140तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा। सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम्॥
141नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह। प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः॥
142धर्मराजस्य चात्रै व संवादः कृष्णया सह। संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः॥
143समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा। प्रतिस्मृत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा॥
144गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः। अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः॥
145महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह। दर्शनं लोकपालानामस्त्रप्राप्तिस्तथैव च॥
146महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः। यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी॥
147दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षे वितात्मनः। युधिष्ठिरस्य वार्तस्य व्यसनं परिदेवनम्॥
148नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम्। दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा॥
149तथाऽक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः। लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति॥
150वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम्। स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै॥
151संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया। तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम्॥
152पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा। तीर्थयात्रा च तत्रैव पांडवानां महात्मनाम्॥
153कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात्। तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता॥
154आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम्। लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थषेस्तथा॥
155ऋष्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः। जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः॥
156कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते। प्रभासतीर्थे पांडूनां वृष्णिभिश्च समागमः॥
157सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः। शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान् सोमपीतिनौ॥
158ताभ्यां च यत्र स मुनिौवनं प्रतिपादितः। मांधातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैव प्रकीर्तितम्॥
159जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः। पुत्रार्थमयजदाजा लेभे पुत्रशतं च सः॥
160ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम्। इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्चाप्यजिज्ञासच्छिविं नृपम्॥
161अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना। अष्टावक्रस्य विप्रर्जनकस्याध्वरेऽभवत्। नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च॥
162पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना। विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः। यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः॥
163गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे। नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने॥
164व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान् पवनात्मजम्। कदलीषंडमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम्॥
165यत्र सौगन्धिकार्थेऽसौ नलिनी तामधर्षयत्। यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह॥
166यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा। जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात्॥
167वृषपर्वणो राजपेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम्। आर्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च॥
168प्रोत्साहनं चपाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मना। कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः॥
169युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह। समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च। समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह। अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यासाचिना॥
170निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः। निवातकवचैोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः॥
171पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः। वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता॥
172अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य संनिधौ। पार्थस्य प्रतिषेध च नारदेन सुरर्षिणा॥
173अवरोहणं पुनश्चैव पांडूनां गन्धमादनात्। भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्मणा॥
174भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने। अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः॥
175काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम्। तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पांडवान् पुरुषर्षभान्॥ वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्। मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वशः॥
176पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा। संवादश्च सरस्वत्यास्तायर्षेः सुमहात्मनः॥
177मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्। मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते॥
178ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च। पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम्॥
179द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया। पुनद्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः॥
180घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः। ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना॥
181धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनात्। काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते॥
182व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्। दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्॥
183जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्। यत्रैनमन्वयादीमो वायुवेगसमो जवे॥ चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः। रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्॥
184यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि। सावित्र्याश्चाप्युख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्॥
185कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात्। यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽसावदादेकवधाय च॥
186आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम्। जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम्॥
187एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम्। अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तित॥ एकोनसप्ततिश्चैव तथाध्यायाः प्रकीर्तिताः। एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट् शतानि च॥ चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन् प्रकीर्तिताः। अतःपरं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम्॥
188विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम्। दृष्ट्वा सन्निदधुस्तत्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत॥
189यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते। पाञ्चाली प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः॥ दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात्। पाण्डवान्वेषणार्थ च राज्ञो दुर्योधनस्य च॥
190चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतो दिशम्। न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम्॥
191गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तेः प्रथमं कृतः। यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम्॥
192ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः। गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः॥
193अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम्। समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि॥
194प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना। विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः॥ अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम्। चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम्॥
195अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा। सप्तषष्टिरथो पूर्णा श्लोकानामपि मे शृणु॥ श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु। उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन् महर्षिणा॥
196उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम्। उपल्पव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया॥
197दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ। साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति॥
198इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः। अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ॥
199अक्षौहिणी वा सैन्यस्य कस्य किं वा ददाम्यहम्। वत्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः॥
200अयुध्यमानं सचिवं वव्रे कृष्णं धनंजयः। मद्रराजं च राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति॥
201उपहारैर्वञ्चयित्वा वर्मन्येव सुयोधनः। वरदं तं वरं वत्रे साहाय्यं क्रियतां मम॥
202शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान्। शान्तिपूर्वं चाकथयधनेन्द्रविजयं नृपः॥
203पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति। वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः॥ तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः। संजयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति॥
204यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान्। श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान्॥ प्रजागरः सप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया। विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च। श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्र मनीषिणम्॥
205तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम्॥
206मास्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः। प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र वा विभो॥
207ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च। यत्र कृष्णो दयापन्नः संधिमिच्छन् महामतिः॥
208स्वयमागाच्छमं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम्। प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै॥
209शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम्। दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्॥
210वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः। महर्षेःचापि चरितं कथितं गालवस्य वै॥
211विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम्। कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम्॥
212योगेश्वरत्वं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम्। रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः॥
213उपायपूर्वं शौटीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः। आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लव्यमरिंदमः॥
214पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान् हरिः। ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम्॥ सांग्रामिकं ततः सर्वं सज्जं चक्रुः परंतपाः। ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः॥
215नगराद्धास्तिनपुरादलसंख्यानमेव च। यत्र राज्ञा लूकस्य प्रेषणं पाण्डवान्प्रति॥
216श्वो भाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान् प्रभुः। रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च॥
217एतत् सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते। उद्योगपर्व निर्दिष्टं संधिविग्रहमिश्रितम्॥
218अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा। श्लोकानां षट्सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च॥ श्लोकाच नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना। व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः॥
219अतः परं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते। जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह॥
220यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत् परम्। यत्र युद्धमभूद्घोरं दशाहानि सुदारुणम्॥
221कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः। मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः॥
222समीक्ष्याधोक्षज: क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः। रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः॥ प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः। वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः॥
223गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः। शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः॥
224विनिम्ननिशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत्। शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह॥
225षष्ठमेतत् समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम्। अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे॥ पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च। श्लोकाश्च चतुराशीतिरस्मिन्पर्वणि कीर्तिताः॥ व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि। द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते॥
226सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान्। दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे पहास्त्रवित्॥ ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः। यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात्॥
227भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि। सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना॥
228यत्राभिमन्युं बहवो जजुरेकं महारथाः। जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम्॥
229हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे। अक्षौहिणी: सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः॥
230यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः। अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया॥
231प्रविष्टौ भारती सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि। संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे॥
232अलम्बुषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान्। सौमदत्तिविराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥ घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि। अश्वत्थामाऽपि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते॥
233अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः। आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम्॥ व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः॥
234सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम्। यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः॥
235द्रोणपर्वणि ये शूरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः। अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः॥ अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च। श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना॥ पाराशर्येण मुनिना संचिन्त्य द्रोणपर्वणि।
236अतः परं कर्णपर्वं प्रोच्यते परमाद्भुतम्। सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः॥
237आख्यातं यत्र पौराणं त्रिपुरस्य निपातनम्। प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः॥
238हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम्। वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना।।२७१।
239दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा। द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम्। अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः॥
240यत्रैवानुनयः प्रोक्त माधवेनार्जुनस्य हि। प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च॥ भित्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे। द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः॥
241अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः। एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि॥ चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च। चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन् प्रकीर्तिताः॥
242अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम्। हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत्॥
243यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च। वृत्तानि स्थयुद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः। विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते॥
244शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः। शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे॥
245सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः। ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापो व्यवस्थितः॥
246प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः। क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः॥ ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः। भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह॥
247समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम्। सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता॥
248गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम्। दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे॥ ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया। नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत्॥
249एकोनषष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः। संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्याऽत्र कथ्यते॥ त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा। मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता॥
250अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम्। भग्नोरं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम्॥ अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययूरथाः। कृतवर्मा कृपो द्रौणि: सायाह्ने रुधिरक्षितम्॥
251समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि। प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः॥
252अहत्वा सर्वपञ्चालान् धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनम्॥
253यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो स्थाः। सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम्॥
254न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः। ततः काकान्बहून् रात्रौ दृष्टवोलूकेन हिंसिताम्॥
255द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन्। पञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे॥
256गत्वा च शिविरद्वार दुर्दृशं तत्र राक्षसम्। घोररूपमपश्यत्स दिवमावृत्य धिष्ठितम्॥
257तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च। द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः॥
258प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान् धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। पञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः॥ कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजनिवान्। यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात्॥ सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः। पञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः॥
259धृष्टद्युम्नश्च सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः। द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता॥
260कृतानशनसंकल्पा पत्र भर्तृनुपाविशत्। द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः॥
261प्रियं तस्याचिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान्। अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम्॥
262भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः। अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासृजत्॥
263मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः। यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः॥
264द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा। द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः॥
265मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात्। पाण्डवाः प्रददुहृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः॥
266एतद्वैदशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम्। अष्टादशास्मिन्नध्यायाः पर्वण्युक्ता महात्मना॥ श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया। श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना॥
267सौप्तिकैषीके संबद्ध पर्वण्युत्तमतेजसी। अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम्॥
268पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः। कृष्णोपनीतां यत्रासावायसी प्रतिमां दृढाम्॥ भीमसेनद्रोहबुद्धिधृतराष्ट्रो बभञ्ज ह। तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः॥ संसारगहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः। विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम्॥
269धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा। सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम्॥
270विलापो वीर पत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः। क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः॥
271यत्र तान् क्षत्रियाः शूरान्संग्रामेष्वनिवर्तिनः। पुत्रान् भ्रातॄन् पितंश्चैव ददृशुनिहतान् रणे॥
272पुत्रपौत्रवधार्तायस्तथात्रैव प्रकीर्तिता। गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया॥
273यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः। राज्ञां तानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः॥
274तोयकर्माणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके। गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः॥
275सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा। एतदेकादशं पर्व शोकवैक्लव्यकारणम्॥
276प्रणीतं सज्जनमनो वैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम्। सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिप्रकीर्तिताः॥ श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता। संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता॥
277अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम्। यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः॥
278घातयित्वा पितॄन् भ्रातॄन् पुत्रान् संबन्धिमातुलान्। शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताः शारतल्पिकाः॥ राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः। आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः॥
279यान्बुध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात्। मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः॥
280द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम्। अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम्॥
281त्रिंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधनाः। चतुर्दश सहस्राणि तथा सप्त शतानिच॥ सप्त श्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया। अत ऊर्ध्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम्॥
282यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम्। भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः॥
283व्यवहारोऽत्र कात्स्येन धर्मार्थीयः प्रकीर्तितः। विविधानां च दानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः॥
284तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः। आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परागतिः॥
285महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च। रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम्॥
286एतत्सुबहुवृत्तांतमुत्तमं चानुशासनम्। भीष्यस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता॥
287एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम्। अध्यायानां शतं त्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु॥
288श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया। ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम्॥
289तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम्। सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः॥
290दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात् संजीवनं पुनः। चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः॥
291तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः। चित्राङ्गदाया: पुत्रेण पुत्रिकाया धनंजयः॥
292संग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र दर्शितः। अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च॥
293इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम्। अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाश्च क्रीर्तिताः॥
294त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च। विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना।।
295ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम्। यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितो नृपः॥ धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुश्च जगाम ह। यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा॥ पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुश्रुश्रूषणे रता। यत्र राजा हतान्पुत्रान्यौत्रानन्यांश्च पार्थिवान्॥
296लोकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान्। ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम्॥
297त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धि परमिकां गतः। यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः॥
298संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी। ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः॥
299नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत्। एतदाश्रमवासाख्यं पर्वोक्तं महदद्भुतम्॥
300द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसंख्यया। सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्च श्लोकशतानि च॥ घडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना। अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम्॥
301यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि। ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः॥ आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः। एरकारूपिभिर्वर्जेनिजरितरेतरम्॥
302यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ। नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत्॥
303यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम्। दृष्ट्वा विषादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः॥
304स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः। ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत्॥
305शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः। संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः॥
306स वृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम्। ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम्॥
307सर्वेषां चैव दिव्यानामस्तत्राणामप्रसन्नताम्। नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम्॥
308दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः। धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत्॥
309इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम्। अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम्।। श्लोकानां विंशतिश्चैव संख्याता तत्त्वदर्शिना। महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम्॥
310यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः॥
311यत्र तेऽग्नि ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम्। यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मै महात्मने॥
312ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम्। यत्र भ्रातृन्निपतितान् द्रौपदी च युधिष्ठिरः॥ दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन्। एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम्॥
313यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम्। विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना॥३६७।
314स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम्। प्राप्तं दैवस्थं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट्॥
315आरोढुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना। तामस्या विचला ज्ञात्वा स्थिति धर्मे महात्मनः॥ श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः। स्वर्ग प्राप्तः स च तथा यातना विपुला भृशम्॥
316देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम्। शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातृणां करुणा गिरः॥
317निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम्। अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः॥
318आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम्। स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट्॥
319मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह। एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता॥
320अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वण्यस्मिन्महात्मना। श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधनाः॥ नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा। अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः॥
321खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम्। दश श्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च॥ खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा। एतत्सर्वं समाख्यातं भारते पर्वसंग्रहः॥
322अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया। तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत्॥
323यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः। न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः॥
324अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत्। कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना॥
325श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते। पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वांक्षस्य वागिव॥३८२
326इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कविबुद्धयः। पञ्चभ्य इव भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः॥
327अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः। अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः॥
328क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः। इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनःक्रियाः॥
329अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते। आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्॥
330इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते। उदयप्रेप्सुभिर्भूत्यैरभिजात इवेश्वरः॥
331अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः॥
332धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः। अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम्॥
333द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च। यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन॥
334यदह्नात् कुरुते पापं ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन्। महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम्॥३९१
335यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा। महाभारतमाख्याय पूर्व सन्ध्यां प्रमुच्यते॥
336यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय। पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव।। ३९३।
337आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण। श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन॥
अंग्रेज़ी
1The Rishis said: we wish to hear, O son of Suta, all about the place you called Samantapanchaka.
2Sauti said : Hear, O Brahmanas, the sacred words I say, You are fit, O best of men, to hear them.
3At the end of Treta and in the beginning of Dwapara Yuga, the greatest of all that ever wielded arms, Parashurama, being impatient of wrongs, repeatedly destroyed all the Kshatriya races of the world.
4That fiery Rama, after destroying the Kshatriyas by his own prowess, made five lakes of blood at Samantapanchaka.
5We have heard, that being senseless with anger, he offered oblations to the manes of his ancestors, standing in the bloody water of these lakes.
6Thereupon Richika and others of his ancestors appeared and said, "Rama, O blessed Rama, O son of Bhrigu, we are pleased
7With your filial piety and prowess. O mighty one, blessing be upon you. O illustrious one. Ask the boon you desire to have.
8Rama said: If, O fathers, you are pleased with me, the boon, I ask is that I may be freed from the sin of annihilating the Kshatriyas and that the lakes, that I have made, may become celebrated shrines in the world.
9The ancestors then said, "It would be as you have wished. But be pacified.
10The region, that lies near those five bloody lakes, has become famous from that day by the name of holy Samantapanchaka.
11The wise men have said that every place should be known by a name significant of something which may have made it famous.
12At the end of Dwapara and in the beginning of Kali, a great battle was fought between the Kurus and the Pandavas, here at this holy Samantapanchaka.
13In that holy place, where there was not the least raggedness, were assembled eighteen Akshauhinis of soldiers, all eager for battle.
14an O Brahmanas, they were all killed in that place. Thus, O Brahmanas, its name is explained.
15I have described to you that beautiful and holy place. I have told you, O best of Brahmanas, all about this place, a place famous in the three worlds.
16The Rishis said : We wish to know, O Son of Suta, all about Akshauhini which you have mentioned to us.
17Tell us the numbers of foot-soldiers, horses chariots and elephants, which make Akshauhini, for you know every thing.
18Sauti said: One chariot and one elephant, five foot soldiers and three horse-men, form a Patti.
19Three Pattis make a Senamukha, three Senamukhas make a Gulma.
20Three Gulmas make a Gana, three Ganas a Vahini, three Vahinis taking together, form a Pritana.
21Three Pritanas make a Chamu, three Chamus an Anikini and ten times one Anikini is called by the learned as one Akshauhini.
22O best of Brahmanas, mathematicians have calculated that there are twenty one thousand eight hundred and seventy chariots in an Akshauhini. The number of elephants is also the same.
23Know, the number of foot soldiers is one hundred nine-thousand three hundred and fifty; the number of horses is sixty-five thousand six-hundred and ten.
24Those who are acquainted with the Principle of number call the above, explained fully by me, the numbers of an Akshauhini.
25O best of Brahmanas, the eighteen Akshauhinis of the Kurus and the Pandava soldiers were composed according to this count.
26Time brought them all together in this place and making the Kauravas the cause, destroyed thein all.
27Bhishma, skillfull in arms, fought for ten days. Drona defended the Kuru army for five days.
28The destroyer of enemy's soldiers, Karna, fought for two days; Shalya for half a day and for a half a day then lasted the club-fight of Duryodhana and Bhima. At the close of that day, Ashvathama, Kritavarma and Kripa.
29Destroyed the army of Yudhishthira when his soldiers were unsuspectingly sleeping. O Shaunaka, the best of narrations, the Bharata, which is narrated here at your sacrifice,
30Was formerly narrated at the sacrifice of Janamejaya by the learned pupil of Vyasa. In it has been fully described the fame and valour of the kings of the world.
31There are three Parvas in the beginning (of this great work), namely Paushya, Pauloma and Astika, which contain many wonderful dictions and descriptions and senses.
32As men desirous of final release, accept Vairagya, so it is accepted by the wise. As Self is among things to be known, as life among things that are dear.
33So is it the best among all histories and also among all Shastras. There is not a story current in the world which does not depend on it.
34As the body depends on the food it partakes so all poets serve and cherish this Bharata.
35As the servant who wishes for promotion serves his master and as the words, constituting the various branches of knowledge and the Vedas, display vowels and consonants only, so this excellent history displays the highest knowledge.
36Hear the outline of the Parvas (chapters) of this Bharata history which is full of subtle meaning and logical connection and which is rich with the meanings of the Vedas.
37The first is called Anukramanika, the second Parva Sangraha; then come Pauloma, Paushya, Astika, Adianshavatarana,
38After this the wonderful and thoughtful Sambhava, then Jatugrihadaha, then Hidimba,
39Then Baka-vadha and then Chaitraratha, then Panchali-svayamvara Parva,
40Then after defeating the rivals in rightful battle Vaivahika Parva, then Viduragamana and Rajya-lambha.
41Then Arjuna-vanavasa, Subhadraharana, Harana-harika,
42Then Khandava-daha and Mayadarshana, then come Sabha Parva and Mantra Parva,
43Then Jarasandha-vadha and Digvijaya; after Digvijaya comes the Parva called Rajasuyika.
44Then Arghabhiharana, Shishupalavadha, Dyuta, Anudyuta Parva; Then comes Aranyaka, Kirmira-vadha, Arjunabhigamana;
45And then Kairata, in which the battle between Arjuna and Shiva is described; Then Indralokabhigamana.
46Then the pathetic, pious and religious story of Nala-upakhyana; Then Tirtha-yatra of the wise king of the Kurus.
47Then Jatasura-vadha, then Yakshayuddha, then Nivatakavacha-yuddha and Ajagara;
48Then Markandeya-samasya, then the Parva of the meeting of Draupadi and Satyabhama;
49Then Ghoshayatra, Mriga-svapna, then Brihidraunikamakhyana and Aindradyumna;
50Then Draupadi-Harana-Parva, then Jayadratha-Vimochana, then the story of Savitri, illustrating love of husband and chastity;
51After this the story of Rama, then Kundala-Harana Parva:
52That which comes next is Aranya and then Virata, where the Pandavas went (in disguise) and fulfilled their promise.
53Then the Kichaka-vadha, then Gograhana, then the marriage of Abhimanyu with the daughter of the king of Virata.
54Then is the most wonderful Parva Udyoga. The next one is Sanjaya-yana.
55Then comes Prajagara, the anxieties of Dhritarashtra, then Sanatsujata, the mysteries of Philosophy.
56Then Yanasandhi, the arrival of Sri Krishna. Then the story of Matali and that of Galava:
57Then the stories of Savitri, Vamadeva and Vainya; then the stories of Jamadagni and Shodasharajika;
58Then the arrival of Krishna at the court, then Vidula-Putra-shasana, then the assemblage of troops and the story of Seta;
59Then comes the quarrel of the noble Karna, then the march of the Kuru and Pandava armies to the field of battle.
60Then Rathatiratha-Sankhya Parva, then the arrival of wrath-inspiring messenger Uluka;
61Then the story of Amba, then the wonderful installation of Bhishma;
62Then (the account of) the creation of Jambukhanda and Bhumi, then the account of island.
63Then Bhagavad-Gita Parva, then Bhishmavadha, then the installation of Drona and then the death of Sanshaptakas;
64Then Abhimanyu-vadha, then Pratijna Parva, then Jayadratha-vadha and Ghatotkacha-vadha;
65Then the hair-stirring Drona-vadha, then the discharge of Narayana weapon;
66Then Karna Parva and then next to it is Shalya Parva. Then Hrida Pravesha Parva, then Gada-Yudha.
67Then Sarasvata and the description of Tirtha and Vansha and then Sauptika, describing the disgraceful conduct of the Kurus.
68Then dreadful Aishika Parva, then Jalapradana, then Strivilapa;
69Then Shraddha Parva, describing the funeral rites for the killed Kurus; then Charvaka-vadha who was a Rakshasa but appeared as a Brahmana.
70Then the coronation of wise Yudhishthira, then Griha-pravibhagaparva;
71Then Shanti Parva, then Rajadharmanushasana, then Apaddharma and Mokshadharma;
72Then come Shukaprashna-abhigamana, Brahma-prashna-anushasana, the origin of Durvasa and colloquy with Maya.
73Next Anushasana, then the ascension of wise Bhishma to heaven.
74The next is all sin-destroying Ashvamedha and then Anu-Gita, containing spiritual philosophy.
75Next Ashramavashika, Putradarshana and the arrival of Narada;
76Then comes Mausala, full of cruel and terrible incidents; then Mahaprasthana; and the ascension to heaven.
77Then follows the Purana which is called Khila Harivansha, in it is Vishnu Parva, comes one come describing the early life of Vishnu and the destruction of Kansa.
78The last of all is Bhavishya Parva which contains future prophecies. These are, the one hundred Parvas, composed by the noble and great Vyasa.
79Having placed them in eighteen Parvas, the son of Lomaharshana, the descendant of Suta, recited them in the forest of Naimisha;
80Of which the above is an abridgement. Adi-Parva contains, Paushya, Pauloma, Astika, Adi-anshavatarana,
81Sambhava; the burning of the house of lac, the destruction of Hidimba and Baka and Chaitraratha, the Svayamvara of Draupadi;
82Her marriage after a righteous battle with the rivals, the arrival of Vidura, the regaining of kingdom,
83Arjuna's exile into jungle, the stealing of Subhadra, the gift and receipt of the inarriage dower, the burning of Khandava forest,
84The meeting with Maya, these are the contents of Adi Parva. The Paushya Parva contains the greatness of Uttanka.
85In Pauloma Parva the account of the Bhrigu and his descendants has been narrated. Astika contains the account of the birth of Garuda all the Nagas,
86That of the churning of the ocean, the birth of Uchaishrava and last of all, the Bharata dynasty as described at the snake-sacrifice of king Parikshit. Sambhava Parva treats of the births of various kings. sages and heroes and that of the sage, Krishna Dvaipayana, the partial incarnations of the celestials,
87The births of Daityas, Danavas powerful Yakshas, of Nagas, of Gandharvas of birds,
88And of all creatures and lastly of the son of Shakuntala by Dushyanta at the hermitage of the sage Kanva, Bharata, the name by which his descendants, are known.
89It describes the births of the graet Vasus in the house of Shantanu in the womb of Bhagirathi and their again going to heaven.
90And the birth of fiery Bhishma, his renunciation of royalty, his adoption of Brahmacharya,
91His adherence to his vow, his protection of Chitrangada, his protection of his younger brother after the death of Chitrangada,
92His placing Vichitravirya on the throne, the birth of Dharma on account of the curse of Animandavya,
93The births of Dhritarashtra and Pandu, by the blessing of Krishna Dvaipayana and also the birth of the Pandavas,
94The conspiracy of Duryodhana to send the Pandavas to Varanavata and other plotting of the sons of Dhritarashtra against the Pandavas;
95Advice given to Yudhishthira in the language of the Mlecchas by that well-wisher of the Pandavas, Vidura,
96Digging of a under-ground passage in consequence of the words of Vidura; the burning of Purochana and the sleeping hunterwoman with her five sons in the house of lac; the meeting of Pandavas with Hidimbi in the forest.
97Then the destruction of Hidimba by powerful Bhima; then the birth of Ghatotkacha,
98The meeting of the Pandavas with Vyasa, their stay according to his advice in a Brahmana's house at Ekachakra.
99Living in disguise; the destruction of Baka and the astonishment of the people,
100The wonderful births of Krishnaa (Draupadi) and Drishtadyumna; hearing from a Brahmana the news of the Svayamvara and in obedience to the request of Vyasa.
101And also moved by the desire to win the hand of Draupadi, the departure of the Pandavas to Panchala;
102The victory of Arjuna over Angaraparna on the banks of the Bhagirathi; making friendship with him and to hear from him.
103The accounts of Tapati, Vasishtha and Aurva; then the arrival of the Pandavas with all the brothers at Panchala;
104The hitting of the mark at the city of Panchala by Arjuna and the acquisition of Draupadi by him in the midst of all the kings of the world.
105The defeat of Shalya, Karna and all the angry kings by powerful Bhima and Arjuna in the battle that ensued.
106The doubting by Rama and Krishna from the great exploits of the brothers that whether they were Pandavas.
107Their arrival at the house of the potter where the brothers were living; the grief of Drupada, because Draupadi would be married to five husbands;
108The story of five Indras told in consequence; the wonderful and divinely arranged marriage of Draupadi;
109The sending of Vidura as an envoy to the Pandavas from the sons of Dhritarashtra; his arrival; and his meeting with Krishna;
110Living of the Pandavas at Indraprastha and their rule over half of the kingdom; the fixing of time for the five brothers to live with Draupadi as directed by Narada;
111The histories of Sunda and Upasunda are narrated; and then the departure of Arjuna to the forest according to the vow and on account of his seeing Yudhishthira and Draupadi sitting together when he entered into the room to take arms to rescue the kine of a Brahmana; the meeting of Arjuna with Ulupi on his way.
112It then describes the birth of Babhruvahana; and the account of Arjuna's visit to many holy pilgrimages; the deliverance by Arjuna of the five celestial maidens.
113Who had become alligators by the curse of an ascetic Brahmana; the meeting of Arjuna and Krishna at the holy pilgrimage of Prabhasa;
114Arjuna's taking of Subhadra by force with the permission of Krishna on the car which goes every where at the will of the rider;
115Taking the dower of Krishna, Arjuna's departure to Indraprastha; the birth of that prodigy of prowess, Abhimanyu, in the womb of Subhadra;
116The birth of the children of Draupadi; the pleasure trip of Arjuna and Krishna to the banks of the Yamuna;
117The acquisition by them the celebrated bow Gandiva and the discus; the burning of the forest of Khandava; the saving of the life of Maya and the serpent;
118The giving birth to son by Rishi Mandapala in the womb of a bird, called Sharangi. The Adi-Parva has been described with these various matters.
119Greatly powerful Vyasa has divided this Parva into two hundred and twenty seven chapters.
120These two hundred and twenty-seven chapters contain eight thousand eight hundred and eighty-four slokas. a
121The second is Sabha Parva which is very extensive and full of matter. It describes the building of the assembly-hall by the Pandavas and the review of their servants;
122The description of the courts of Lokapalas by Narada who knows all the celestial regions; the preparations for the Rajasuya Yajna; the destruction of Jarasandha;
123The deliverance by Krishna of all the princes those were kept as prisoners (by Jarasandha) at (his capital city) Girivraja, Then it relates the conquest of the world by the Pandavas;
124The arrival of the chiefs and potentates with tribute at the Rajasuya Yajna; the destruction of Shishupala at the sacrifice, in connection with Arghya giving;
125The grief and envy of Duryodhana at the sight of the magnificence of the sacrifice; the joking of Bhima at the expense of Duryodhana in the great assembly.
126The preparation for the game of dice; the defeat of Yudhishthira at the play by cunning and crafty Shakuni;
127The deliverance, by the greatly wise Dhritarashtra, of the sorrowful Draupadi who was drowned in the ocean of distress on account of the game;
128Seeing this, the attempt of Duryodhana to engage Yudhishthira again in
129The exile of Yudhishthira with his brothers by the victorious Duryodhana. These are the matters that have been dwelt in the Sabha Parva.
130This Parva is divided into seventy eight chapters and it contains, O best of Brahmanas, two thousand five hundred and eleven slokas. Then comes the third Parva, called Aranya.
131It describes the departure of the Pandavas to the forest with the citizens following the wise Yudhishthira;
132In order to be gifted with the power of supplying food to the Brahmanas, Yudhishthira's adoration of the Sun by the advice of Dhauinya; the creation of food by this means; the expulsion of Vidura who was always a well-wisher of his master;
133Vidura's coming to the Pandavas; his return to Dhritarashtra by his request;
134The conspiracy of Duryodhana, being incited by Karna, to destroy the roving Pandavas;
135Having learnt this evil intention of Duryodhana, Vyasa's arrival to him. His discussion with Duryodhana on the point of his going to the forest (after the Pandavas); the history of Surabhi related;
136The arrival of Maitreya and his instructions to Dhritarashtra; his curse to Duryodhana;
137The slaying of Kirmira by Bhima, the arrival of the Panchalas and Vrishnis;
138Having heard that the Pandavas had been defeated at an unjust game of dice by Shakuni, the arrival of Krishna and Arjuna allaying Krishna's anger.
139The lamentation of Draupadi before Krishna and his cheering of her;
140The account of the fall of Saubhva was described by the great Rishi. Then it describes the departure of Krishna to Dwaraka with Subhadra and her son;
141The taking of Draupadi's sons by Dhristadyumna to Panchala; the entry of the Pandavas into the beautiful forest of Dvaita.
142It then relates the conversation of Draupadi and Bhima with Yudhishthira.
143The arrival of Vyasa to the Pandavas, the bestowal of power of Pratismriti to Yudhishthira by the great Rishi.
144It then describes the departure of Vyasa, the Pandavas' going to the forest of Kamyaka; the rovings of greatly powerful Arjuna in quest of weapons;
145His fight with Shiva who was in the disguise of a hunter; his meeting with the Lokapalas and his receipt of weapons from them;
146His journey to the celestial kingdom of Indra and anxiety of Dhritarashtra in consequence.
147It then relates the lamentations of Yudhishthira in his meeting with the holy sage Brihadashva.
148It then contains the holy and most pathetic story of Nala, illustrating the great patience of Damayanti and the character of Nala.
149It then describes how describes how Yudhishthira acquired the mysteries of dice from the great Rishi; then the arrival of great Rishi Lomasha from the celestial region where Arjuna was;
150The receipt from the Rishi by the highsouled dwellers of forest (the Pandavas) the news of the third brother (Arjuna) who was then staying in the celestial regions;
151The pilgrimages of the Pandavas to various holy places as asked by Arjuna; their attainment of merit and virtue in consequence;
152The arrival of great sage Narada at the holy shrine of Pulastya; the arrival of the highsouled Pandavas also at that holy pilgrimage.
153Then it relates the account of the deprivation of Karna of his "ear-rings" by Indra and then the sacrificial greatness by Gaya;
154The story of Agastya which relates how he ate up the Asura, Vatapi; his approaching Lopamudra to have an offspring.
155It then tells the story of Rishyashringa who adopted the life of an ascetic from his boyhood. Then follows the story of greatly powerful Rama, the son of Jamadagni,
156In which is described the death of Kartavirya and Haihayas, then the meeting of the Pandavas and the Vrishnis at the holy pilgrimage of Prabhasa;
157The story Sukanya in which Bhrigu's son, Chyavana, made the Ashvinis drink Soma Juice at the sacrifice of king Sharyati,
158And in which it has been shown how he himself (Chyavana) acquired perpetual youth. Then it relates the history of King Mandhata;
159Then it tells the story of prince Jantu and how king Somaka, by offering up his only son Jantu in sacrifice, got one hundred others.
160Then follows the beautiful story of the hawk and the pegion; then the trial of king Shivi by Indra, Agni and Dharma,
161The story of Ashtavakra in which is narrated the great debate between that Rishi and the first of logicians, named Bandi, the son of Varuna at the sacrifice of Janaka.
162The defeat of Bandi and the release of the father of the Rishi (Ashtavakra) from the ocean. Then follows the story of Yavakrita, then that of the great Raibhya,
163Then the departure of the Pandavas for Gandhamadana and their staying at a hermitage called Narayana; Bhima's journey to Gandhamadana by the request of Draupadi;
164His meeting on his way with the Pandava's son, greatly powerful, Hanumana, who was in a grove of bananas;
165His bath in the tank and the destruction of its flowers in searching for the sweet-scented the flower Nalini; his fight with powerful Rakshasas,
166Yakshas, including Manimana; destruction of the Asura Jata by him;
167The meeting (of the Pandavas) with the Royal sage Vrishaparva; their departure for the hermitage of Arshtishena and then their stay there;
168The inciting of Bhima against the Kurus by Draupadi. Then is related the ascent of Kailasa by Bhima, where with the powerful Yakshas,
169Headed by Manimana, he fought a great battle; the meeting of the Pandavas with Kubera. Then comes the meeting with Arjuna who had obtained many great weapons.
170Then it relates the battle between Arjuna and the great enemy of the celestials Nivatakavachas, who dwelt in Hiranyapuram.
171Then comes the account of Arjuna's fight with Paulomas and Kalkeyas; their death at his hand;
172The display of weapons by Arjuna before Yudhishthira and its prevention by the great Rishi Narada;
173The descent of the Pandavas from the Gandhamadana; the seizure of Bhima by a monster mountain-snake;
174The release of Bhima from the snake on answering certain questions of his by Yudhishthira;
175The return of the Pandavas to the forest of Kamyaka; the arrival of Krishna to see the sons of Pandu; the arrival of Rishi Markandeya; and his various recitals%3B
176The story of Pritha, the son of Vena, was told by the Rishi; also the debate of Sarasvati and that of Rishi Tarkshya.
177Then follows the story of Matsya and other old stories recited by Markandeya.
178Then come the stories of Indradyumna and Dhundumara, then the story of the chaste wife and the history of Angirasa.
179Then is told the meeting of Draupadi and Satyabhama nd their conversation, the return of the Pandavas to the forest of Dvaita;
180The procession of the calves and the ! captivity of Duryodhana at the hands of Gandharvas. His rescue by Arjuna when the wretch was being carried away.
181Then follows the dream of the deer by Yudhishthira, then the return of the Pandavas to the forest of Kamyaka.
182Here follows the long story of Vrihidraunika. Here is related the story of Durvasa.
183Then is narrated the forcible abduction of Draupadi by Jayadratha from the hermitage; the pursuit of the wretch by Bhima, swift as the air; the shaving of Jayadratha at the hand of Bhima. Then follows the long story of Ramayana,
184In which is shown how Ravana was killed by the prowess of Rama. Then is narrated the story of Savitri,
185Then Karna's deprivation of earrings by Indra and his presentation to him a weapon called Shakti;
186The story of Araneya in which Dharma gave advice to his son and in which is related how the Pandavas received a boon and went to the west.
187These matters are all described in the third Parva called Aranyaka. It contains two hundred and sixty-nine chapters. Its numbers of slokas is eleven thousand, six hundred and sixty four. Then comes the extensive Virata Parva.
188It described how the Pandavas arrived at the city of Virata and saw a Shami tree in a cremation ground on which they kept hidden their weapons.
189Then have been related their entry into the city and their stay in disguise; then the slaying by Bhima of the wicked Kichaka who lustfully aspired for Draupadi; then the attempt of king Duryodhana to find out the Pandavas;
190His despatch of clever spies to all countries to trace out the Pandavas; their failure to discover the mighty sons of Pandu;
191First the seizure of Virata's kine by the Trigartas, the fearful battle that followed;
192The capture of Virata by the enemy and his rescue by Bhima; the release of his kine also by the Pandava (Bhima).
193Then seizure of Virata's kine by the Kurus, the defeat of the Kuru warriors by single handed Arjuna,
194The release of the king's kine by Arjuna's valour; the bestowal by Virata of his daughter to Arjuna for his acceptance of her for his son by Subhadra, Abhimanyu, the destroyer of foes. These are the contents of the extensive fourth Parva Virata.
195The great Rishi has composed it in sixty seven chapters and it contains two thousand and fifty slokas.
196Here now, the contents of the fifth Parva, named Udyoga. When the Pandavas were living at Upaplavya,
197Desirous of battle, both Arjuna and Duryodhana went to Krishna and said, "You should help us in this war."
198When these words were uttered, the highsouled Krishna replied, “O best of men, a counsellor (myself) who will not fight,
199And one Akshauhini of my soldiers, between these two which shall I give to you?" Blind to his own interest, the foolish' Duryodhana asked for the soldiers.
200Arjuna chose to possess Krishna as a counsellor, although he will not fight. Then is related the coming of the king of Madra for the assistance of the Pandavas.
201Having deceived him on the way by present. Duryodhana induced him to grant him a boon and for that boon he asked his help in the war.
202Then it narrates how Shalya went to the Pandavas and how he consoled Yudhishthira by recounting the victory of Indra (over Vitra).
203Then is told the dispatch of the Purohita by the Pandavas to the Kurus. Greatly powerful Dhritarashtra, having heard the story of Indra's victory from the Purohita, sent Sanjaya to the Pandavas to ask for peace.
204Dhritarashtra heard all about the Pandavas, their friends, Krishna and others; and his great anxiety and sleeplessness in consequence. Vidura's sound, wise and various counsels were given to the wise king Dhritarashtra.
205It then contains the excellent truths of spiritual philosophy that were told by Sanatsujata.
206To the anxious and sorrowing king. Next morning in the Royal court, Sanjaya spoke.
207Of the great friendship between Arjuna and Krishna. It was then that great Krishna, moved by pity and being desirous of bringing peace.
208Went himself to Hastinapur, the capital of the Kurus. (It then relates) the rejection of the peaceful offer of Krishna by the king Duryodhana.
209An offer which was for the benefit of both parties. Then is related the the story of Dambhodbhava;
210Then the search for a bridegroom by Matali for his daughter; then follows the history of the great Rishi Galava.
211Then the story of the training of the son of Vidula;. having heard of the evil counsel of Duryodhana and Karna and others;
212Krishna's display of his Yoga powers to the kings; then his taking Karna on his chariot and giving him sound advice;
213Karna's rejection of Krishna's advice out of pride; then the chastiser of his enemies, Krishna returned to Upaplavya from Hastinapur.
214He told the Pandavas all that had happened. It was then the greatly powerful Pandavas, the chastisers of their foes, after consulting properly with one another, inade all preparations for war.
215Then follows the march of infantry cavalry, elephants and charioteers from Hastinapur; the review of troops by both parties; the sending of Uluka to the Pandavas by the king (Duryodhana).
216As an envoy on the day before the great battle; then the number of charioteers of different classes was related. Then is told the story of Amba.
217These are the matters that have been dwelt on, the fifth Parva of the Bharata in full of incidents regarding both peace and war.
218Great Rishis, the great Vyasa has composed this Parva in one hundred and eighty six chapters. The number of slokas composed in it by the great Rishi is six thousand six hundred and ninety eight.
219Then is told the wonderful Bhishma Parva. Sanjaya related in it the creation of Jambu country.
220Then is narrated the great depression of the army of Yudhishthira and the fierce battle that raged for ten successive days.
221The high-souled Krishna dispelled in this Parva the great compunction which was felt by Arjuna towards his relatives, by citing reasons based on the philosophy of final emancipation.
222In it is also narrated how the magnanimous Krishna, seeing the loss inflicted on the Pandava army, jumped from the chariot and ran swiftly, with dauntless breast and his driving whip in hand, to kill Bhishma. In this Parva also, Krishna smote Arjuna.
223The bearer of the Gandiva and the greatest warrior in battle among all wielders of weapons. In it also is narrated how the bowman Arjuna, placing Shikhandi before him.
224Wounded Bhishma with his sharpest arrows and felled him from his chariot and how Bhishma lay on his bed of arrows.
225This extensive Parva is the sixth in the Bharata. It is composed of one hundred and seventeen chapters. Its number of slokas is five thousand eight hundred and eighty-four as composed by Vyasa, well-learned in the Vedas. Then comes Drona Parva, full of wonderful incidents.
226It relates the installation of greatly powerful instructor Drona as the commander of the army; the vow of making Yudhishthira prisoner was taken by the great warrior to please Duryodhana; Sansaptakas taking Arjuna away from the bettle field.
227The overthrow by Arjuna of the great king Bhagadatta, as great a warrior as Indra himself, with his elephant Supratika.
228The death of the boy-hero, Abhimanyu in his teens, alone and unsupported at the hand of many great car-warriors including Jayadratha.
229On the death death of Abhimanyu, the destruction by Arjuna of seven Akshauhinis of soldiers alongwith Jayadratha in a great battle.
230Then in order to search Partha, greatly powerful Bhima and the great car-warrior Satyaki, by command of king Yudhishthira.
231Entered into the Kaurava ranks, impenetrable even by the celestial; the destruction of the rest of the Sansaptakas.
232In this Drona Parva is narrated the deaths of Alambusha, Shrutayus, valorous Jalasandha, Somdatti, Virata, great car-warrior Drupada, Ghatotkacha and others. Being exceedingly angry on account of the death of Drona in battle, Ashvathama also.
233Discharged his fearful weapon Narayana. Then is told the story of Rudra, in connection with the burning of the cities. The arrival of Vyasa and the glories of Partha and Krishna are told by him.
234These are the matters elaborately narrated in the seventh Parva of the Bharata, in which all the chief and potentates mentioned were killed.
235The number of chapters in this Parva is one hundred and seventy. The number of slokas composed in the Drona Parva by the great Rishi, the son of Parashara and the master of great knowledge, is eight thousand nine hundred and nine.
236Then comes the most wonderful Parva named Karna. In it is described the appointment of king of the Madra as the charioteer (of Karna).
237Then is told the old story of the death of Tripura; the interchange of strong words between Karna and Shalya on their setting out to battle.
238Then is narrated the story of the swan and the crow as an insulting allusion to Karna. Then is the death of Pandya at the hands of the high-souled Ashvathama.
239Then the death of Dandasena and then that of Danda, then the imminent risk of Yudhishthira in single combat with Karna which took place before all the warriors; the anger of Yudhishthira and Arjuna towards each other;
240Krishna's pacification of Arjuna; Bhima's fulfilment of his vow by drinking the heart's blood of Dushasana after ripping open his breast; the slaying of Karna by Arjuna in single combat.
241The leader of the Bharata calls this Parva the eighth Parva. The number of its chapters is sixty nine and that of the slokas is four thousand nine hundred and sixty four.
242Then is told the wonderful, Parva called Shalya. After the death of all great warriors, the king of Madra became the commander.
243Then is described one after the other the encounters of various charioteer; then the deaths of the chief warrior of the Kuru army.
244Then the death of Shalya at the hands of Yudhishthira, the death of Shakuni at the hands of Sahadeva.
245When only a small remnant of his troops remained alive, Suyodhana retired in to a lake and there creating room for himself, lay hidden.
246The receipt of this news by Bhima from some hunters. Then is related how Duryodhana, ever unable to bear affronts, came out of the water, being angered by the insulting words of Yudhishthira. Then is described the fight of Bhima and Duryodhana with clubs.
247The arrival of Balarama at the time of the fight is next described. Then is told the sacredness of the Sarasvati.
248The continuation of the club fight; the breaking of Duryodhana's thighs by Bhima by a fearful hurl of his club. All this has been described in the wonderful ninth Parva.
249The number of chapters in this Parva is fifty-nine and the number of slokas composed by the great Vyasa, the spreader of the fame of the Kuru Dynasty, is three thousand two hundred and twenty.
250I shall now describe the contents of the terrible tenth Parva, named Sauptika. On the departure of the Pandavas the great car-warrior, Kritavarma. Kripa and the son of Drona (Ashvathama) came in the evening to he place where Duryodhana was lying with the brocken thigh.
251They saw King Duryodhana lying on the ground, his thighs broken and his body covered with blood. The great car-warrior, fearfully angry son of Drona vowed.
252"I will not take off my armour without killing all the Panchalas with Dhristadyumna and the Pandavas with their allies."
253Having said these words, the three warriors left Duryodhana and entered into the great forest just when the sun was setting.
254While they were resting under a large banian tree, they saw owl killing innumerable crows at night.
255Seeing this, Ashvathama, his heart being full of rage, remembering the death of his father, determined kill the sleeping Panchalas.
256Going to the gate of the camp, he saw a fearful Rakshasa, his head reaching to the very skies, guarding the door. an to
257Seeing also that the Rakshasa obstructed him in his discharge of weapons, he began to worship the three-eyed divinity and it pacified him.
258Then accompanied by Kripa and Kritavarma, he entered the camp and killed all the sons of Draupadi and all the family of Panchalas, including Dhristadyumna, when they were all unsuspectingly sleeping on their beds. Only Satyaki and the five Pandavas escaped through the counsel of Krishna.
259The charioteer of Dhristhadyumna brought to the Pandavas the news of the massacre of the slumbering Panchalas by the son of Drona. Draupadi, grieved by the death of her father, brother and sons.
260Sat before her husbands and resolved to die of fasting. Then Bhima of fearful deed, being moved by the words of Draupadi.
261Determined to please her, he speedily took up his club and ran in pursuit of the son of his preceptor.
262The son of Drona, out of fear of Bhima and as fate would have it discharged the celestial weapon, crying “Let it make the world free of all the Pandavas."
263Krishna neutralised the words by saying, “This shall not be," and Arjuna neutralised the weapon by one of his own.
264Seeing the wicked intention of Ashvathama, Dvaipayana cursed him and he too cursed Dvaipayana.
265The Pandavas took the Jewel on the head of Ashvathama and they with much pleasure presented it to the aggrieved and sorrowing Draupadi.
266These matters are dwelt with in this tenth Sauptika Parva. The great Vyasa composed it in eighteen chapters. The numbers of slokas composed in it by the great reciter of the sacred truths, is eight hundred and seventy.
267The great Rishi has put together two Parvas, namely Sauptika and Aishika in this Parva. Then the most pathetic Parva called Stree is next told.
268Then greatly wise Dhritarashtra, being much afflicted by the death of his sons, moved with vengeance, crushed into pieces an iron statute, the substitute for Bhima, placed before him by Krishna. Then Vidura consoled the great king by removing his worldly affections with reasons pointing to final emancipation.
269Then is described the journey of Dhritarashtra with the ladies of his house to the field of battle.
270Then were the pathetic and heartrending lamentations of the wives of the heroes. The wrath of Gandhari and Dhritarashtra and their falling into a swoon.
271Then did the ladies see those heroes, their slain sons, brothers and father, lying on the field of battle.
272The pacification by Krishna of the wrath of Gandhari, who was greatly afflicted by the death of her sons and grandsons.
273The cremation of the chiefs and potentates by king Yudhishthira, the greatly wise and the foremost of all virtuous men, according to due rites.
274When the presentation of water to the deceased princes was commenced, Kunti acknowledged Karna as her son born in secret.
275All this has been described by the great Rishi Vyasa in the most pathetic eleventh Parva.
276Its perusal moves every heart and draws tears from every eye. It contains twenty-seven chapters and its number of slokas is seven hundred and seventy-five.
277Then comes the Shanti Parva, the twelfth in number, which increases the understanding. It relates the despondency of Yudhishthira.
278On his having slain his fathers, brothers, sons, maternal uncles and relations by marriage. There is related how Bhishma taught laws and duties, worth the study of kings who desire to possess knowledge.
279If a person understands them, he attains to, consummate knowledge. The mysteries of final emancipation is also elaborately discussed.
280This twelfth Parva, the favourite of the wise, contains three hundred and thirty nine chapters.
281O Rishis, the wise son of Parashara has described this Parva in fourteen thousand seven hundred and thirty two slokas. Next comes the excellent Anushasana Parva.
282The king of the Kurus, Yudhishthira was consoled by hearing the expositions of duties by the son of the Bhagirathi, Bhishma.
283It then treats of the rules Dharma and Artha in detail, then the various rules of charity and its different merits.
284The different merits of charity according to the subjects of charity; the rules of living, the ceremonials of individual duty and the matchless merits of truth.
285It describes the great merit of Brahmanas and kine and it reveals the duties in relation to time and place.
286All these excellent matters have been treated in this Anushasana Parva containing variety of incidents. It also describes ascension of Bhishma to heaven.
287This is the thirteenth Parva which describe the certainty of righteousness. It contains one hundred and forty six chapters.
288The number of slokas in it is eight thousand. Then comes the fourteenth Parva, called Ashvamedhika.
289It relates the beautiful story of Samvarta and Marutta; the discovery of treasures (by the Pandavas). Then is described the birth of Parikshit.
290Who was burnt by the weapon of Ashvathama and therefore almost dead, but he was revived by Krishna; Arjuna's journey with the sacrificial horse let loose.
291And his fight with various chiefs and potentates who seized it in wrath, the encounter of Arjuna with the son of Chitrangada.
292And his great risk in the fight with Babhruvahana. Then follows the story of the mongoose in the horse-sacrifice.
293Thus is described the wonderful Parva, called Ashvamedhika. Its number of chapters is one hundred and three.
294The number of slokas, composed by the greatly wise Rishi, is three thousand three hundred and twenty.
295Then comes the fifteenth Parva, named Ashramvasika, in which, abdicating the kingdom and accompanied by Gandhari and Vidura, the King Dhritarashtra went to the forest. Seeing this, virtuous Pritha (Kunti) ever engaged in serving her superiors, left the kingdom of her sons and followed the old couple.
296His wonderful seeing of the spirits of the slain heroes through the favour of Vyasa.
297On this the old monarch abandoned his sorrow and acquired with his wife the highest fruits of his virtuous deeds Vidura also attained to the highest state, having learned on virtue all his life.
298The learned son of Gavalgana the wise and learned Sanjaya also, attained to the highest state. Then it relates the meeting of the just king Yudhishthira with Narada.
299Yudhishthira heard from Narada destruction of the Vrishni race. Thus is described this wonderful Parva, called Ashramvasika.
300The number of chapters in it is forty two and the number of slokas, composed by the great Rishi, learned in truth, is one thousand five hundred and six. Then is told the terrible Mausala Parva.
301It relates how on account of the Brahmana a curse, when they were all deprived of their senses with drink, those tigers of men (belonging to the Vrishni race), with many scars of battle on their bodies, slew one another on the shores of the salt-sea with Eraka grass which became deadly thunders in their hands,
302It then relates that Rama and Krishna, after destroying their race, did not rise superior to the way of all-destroying time.
303Then is described the arrival of Arjuna, the foremost of men, at Dwarka and his sorrow and affliction seeing the city destitute of the Vrishnis.
304Performing the funeral ceremony of his maternal uncle Vasudeva, the foremost man of the Yadu dynasty, he saw the Yadu heroes lying dead where they had been drinking.
305He then performed the cremation ceremonies of the illustrious Krishna and Balarama and of the other chief men of the Yadu race.
306Then is described the journey of Arjuna from Dwarka with the women and children, the old and the decrepit and the great calamity he met with on the way. He also saw the overthrow of his Gandiva.
307He also saw unpropitiousness of his celestial weapons. Seeing that it was impossible to protect the Yadu women.
308And seeing all this, he went to Yudhishthira by the advice of Vyasa and asked permission to adopt the life of an ascetic.
309Thus is described the sixteenth Parva, called Mausala Parva. Its number of chapters is eight and the number of slokas, composed by Vyasa, learned in truth, is three hundred and twenty. The next is Mahaprasthanika, the seventeenth Parva.
310It relates that the best of men, the Pandavas, abdicating their kingdom went with Draupadi in their great journey (Mahaprasthana.)
311They met with Agni when they arrived at the sea of red waters. Asked by Agni, the highsouled Partha.
312After worshipping him duly, returned to him the great celestial bow Gandiva. Yudhishthira went on his journey and did not look back when one afier the other of his brothers, including Draupadi dropped down dead. Thus is told the seventeenth Parva, called, Mahaprasthanika.
313There are three chapters in it and the number of slokas, composed by all truthknowing Vyasa, is three hundred and twenty.
314Know, the Parva that comes next is called Svarga, full of heavenly matters; in which is related how the celestial car came to take Yudhishthira.
315He however, declined to ascend it without the dog that accompanied him. Seeing the steady adherence of the illustrious Yudhishthira to virtue Dharma giving up the from of the dog, showed himself to the king. Then Yudhishthira, attaining to the celestial regions, felt much pain.
316The celestial messenger showed him hell by deception, where the virtuous minded king heard the heart-rending lamentations of his brothers,
317Suffering in that region by the laws of Yama. This was shown to Yudhishthira by Indra and Dharma.
318Then Yudhishthira, after bathing in the celestial Ganga, gave up his human body and gained that state which his acts merited.
319He lived in happiness, honoured by Indra and the celestial. This is the eighteenth Parva narrated by the illustrious Vyasa.
320The number of chapters in it is five and its numbers of slokas, O Rishis, composed by the great Vyasa, is two hundred and nine. These are the contents of the eighteen Parvas.
321There are Harivansha and Bhavishya in its appendix. The number of slokas, composed by the great Rishi in the Harivansha, is twelve thousand. These are the contents of the chapters called Parva Sangraha in the Bharata.
322Eighteen Akshauhinis of soldiers assembled to fight and the battle raised for eighteen days.
323He who is learned in the four Vedas with all the Angas and Upanishads, but does not know this history, cannot be considered to be wise.
324The greatly intelligent Vyasa has spoken it as a treatise on Dharma, Artha and Kama.
325Those who have heard it can never listen to other histories, as those who have heard the sweet voice of the male Kokila (bird) can never listen to the harsh cawing of the crows.
326As the three worlds have been created from the five elements, so inspiration of all poets proceeds from this excellent work.
327O Brahmanas, as four kinds of creatures depend on space for their existence so all the Puranas depend on this history,
328As all the senses are dependent on the wonderful workings of the mind, so all the acts and moral qualities depend on this treatise.
329As the body depends on the food is takes, so all the stories current in the world depend on this work.
330As servants, wishing to have elevation, always depend on their noble masters, so do all poets depend on this Bharata.
331As the blessed domestic Ashrama cannot be surprised by the other Ashramas, so can no poet surpass this poem.
332O Rishis, be up and doing. Let your hearts be fixed in virtue, for virtue is the only friend in the other world. Even the most intelligent men can never make their wealth and wives their own hy carefully cherishing them. They are not things lasting.
333The Bharata, uttered from the lips of Dvaipayana is matchless, it is sacred, it is virtue itself. It destroys sins and produces good. What is the necessity for him, who hears it when it is being recited, to bathe in the sacred Pushkara!
334What ever sin committed in the day by a Brahmana through his senses are all purged off, if he reads the Bharata in the evening.
335Whatever sins also he might have cominit in the night by deeds words or mind are all purged off if he reads the Bharata in the first twilight of the morning.
336He who gives to a Brahmana, learned in the Vedas and other sciences, one hundred cows with their horns plated with gold and he who listens, daily to the sacred histories of the Bharata, gain equal merit.
337As the wide ocean can be easily crossed by men having boats, so this extensive history of great excellence and deep meaning can be understood by the help of this chapter, which is called Parva-Sangraha.
हिन्दी
1ऋषियों ने कहा — हे सूतपुत्र, आपने जिस समन्तपञ्चक नामक स्थान की चर्चा की, उसके विषय में हम सब कुछ सुनना चाहते हैं।
2सौति ने कहा — हे ब्राह्मणो, मैं जो पवित्र वचन कहता हूँ, उन्हें सुनिए। हे नरश्रेष्ठो, आप उन्हें सुनने के योग्य हैं।
3त्रेता के अन्त और द्वापर युग के आरम्भ में, समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ परशुराम ने अन्याय से अधीर होकर बार-बार संसार की समस्त क्षत्रिय जातियों का संहार किया।
4उन तेजस्वी राम ने अपने पराक्रम से क्षत्रियों का संहार करके समन्तपञ्चक में रक्त के पाँच सरोवर बना दिए।
5हमने सुना है कि क्रोध से विवश होकर उन्होंने इन सरोवरों के रक्तमय जल में खड़े होकर अपने पितरों को तर्पण किया।
6तब ऋचीक आदि उनके पूर्वज प्रकट हुए और बोले — "हे राम, हे भाग्यशाली राम, हे भृगुनन्दन, हम प्रसन्न हैं
7तुम्हारी पितृभक्ति और पराक्रम से। हे महाबली, तुम्हारा कल्याण हो। हे यशस्वी, जो वर चाहो, माँग लो।"
8राम ने कहा — हे पितरो, यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं, तो मैं यह वर माँगता हूँ कि क्षत्रिय-संहार के पाप से मैं मुक्त हो जाऊँ और मैंने जो सरोवर बनाए हैं, वे संसार में प्रसिद्ध तीर्थ बन जाएँ।
9तब पितरों ने कहा — "तुम्हारी इच्छा के अनुसार ही होगा। किन्तु अब शान्त हो जाओ।"
10उन पाँच रक्तमय सरोवरों के समीप का प्रदेश उसी दिन से पवित्र समन्तपञ्चक नाम से विख्यात हो गया।
11बुद्धिमानों ने कहा है कि प्रत्येक स्थान का नाम ऐसा होना चाहिए जो उसे प्रसिद्ध करने वाली किसी बात का सूचक हो।
12द्वापर के अन्त और कलि के आरम्भ में, यहीं इस पवित्र समन्तपञ्चक में कौरवों और पाण्डवों के बीच महायुद्ध हुआ।
13उस पवित्र स्थान में, जहाँ किंचित् भी विषमता न थी, युद्ध के लिए उत्सुक अठारह अक्षौहिणी सेना एकत्र हुई।
14हे ब्राह्मणो, वे सब उसी स्थान पर मारे गए। इस प्रकार, हे ब्राह्मणो, उस स्थान के नाम की व्याख्या हुई।
15मैंने आपको उस सुन्दर और पवित्र स्थान का वर्णन किया। हे ब्राह्मणश्रेष्ठो, मैंने आपको इस स्थान के विषय में सब कुछ बताया — वह स्थान जो तीनों लोकों में विख्यात है।
16ऋषियों ने कहा — हे सूतपुत्र, आपने जिस अक्षौहिणी की चर्चा की, उसके विषय में हम सब जानना चाहते हैं।
17हमें बताइए कि एक अक्षौहिणी में कितने पदाति, अश्व, रथ और गज होते हैं; क्योंकि आप सब कुछ जानते हैं।
18सौति ने कहा — एक रथ, एक गज, पाँच पदाति और तीन अश्वारोही — इनसे एक 'पत्ति' बनती है।
19तीन पत्तियों से एक 'सेनामुख' और तीन सेनामुखों से एक 'गुल्म' बनता है।
20तीन गुल्मों से एक 'गण', तीन गणों से एक 'वाहिनी', और तीन वाहिनियों से मिलकर एक 'पृतना' बनती है।
21तीन पृतनाओं से एक 'चमू', तीन चमुओं से एक 'अनीकिनी', और दस अनीकिनियों को विद्वान् एक 'अक्षौहिणी' कहते हैं।
22हे ब्राह्मणश्रेष्ठो, गणितज्ञों ने गणना की है कि एक अक्षौहिणी में इक्कीस सहस्र आठ सौ सत्तर रथ होते हैं। गजों की संख्या भी उतनी ही है।
23जानिए, पदातियों की संख्या एक लाख नौ सहस्र तीन सौ पचास है; और अश्वों की संख्या पैंसठ सहस्र छह सौ दस है।
24संख्या-सिद्धान्त के ज्ञाता मेरे द्वारा भलीभाँति समझाए गए उपर्युक्त परिमाण को ही एक अक्षौहिणी कहते हैं।
25हे ब्राह्मणश्रेष्ठो, कौरवों और पाण्डवों की अठारह अक्षौहिणी सेनाएँ इसी गणना के अनुसार गठित थीं।
26काल ने उन सबको इस स्थान पर एकत्र किया और कौरवों को निमित्त बनाकर उन सबका संहार कर दिया।
27अस्त्रविद्या में निपुण भीष्म दस दिन तक लड़े। द्रोण ने पाँच दिन तक कौरव-सेना की रक्षा की।
28शत्रुसेना का संहारक कर्ण दो दिन लड़ा; शल्य आधे दिन; और तत्पश्चात् आधे दिन तक दुर्योधन और भीम का गदा-युद्ध चला। उस दिन के अन्त में अश्वत्थामा, कृतवर्मा और कृपाचार्य ने
29युधिष्ठिर की सेना का संहार कर दिया, जब उसके सैनिक निश्चिन्त होकर सो रहे थे। हे शौनक, आख्यानों में श्रेष्ठ यह भारत, जो यहाँ आपके यज्ञ में सुनाया जा रहा है,
30पूर्वकाल में जनमेजय के यज्ञ में व्यास के विद्वान् शिष्य द्वारा सुनाया गया था। इसमें संसार के राजाओं की कीर्ति और पराक्रम का पूर्ण वर्णन है।
31(इस महान् ग्रन्थ के) आरम्भ में तीन पर्व हैं — पौष्य, पौलोम और आस्तीक — जिनमें अनेक अद्भुत शैलियाँ, वर्णन और अर्थ भरे हैं।
32जैसे मोक्ष के इच्छुक पुरुष वैराग्य को अपनाते हैं, वैसे ही बुद्धिमान् इसे अपनाते हैं। जैसे ज्ञातव्य वस्तुओं में आत्मा, जैसे प्रिय वस्तुओं में प्राण।
33वैसे ही यह समस्त इतिहासों और समस्त शास्त्रों में श्रेष्ठ है। संसार में ऐसी कोई कथा प्रचलित नहीं जो इस पर आश्रित न हो।
34जैसे शरीर अपने ग्रहण किए हुए अन्न पर आश्रित है, वैसे ही समस्त कवि इस भारत की सेवा और अनुशीलन करते हैं।
35जैसे उन्नति का इच्छुक सेवक अपने स्वामी की सेवा करता है, और जैसे विविध विद्याओं तथा वेदों के शब्द केवल स्वर और व्यंजन ही प्रकट करते हैं, वैसे ही यह उत्तम इतिहास परम ज्ञान प्रकट करता है।
36अब इस भारत-इतिहास के पर्वों की रूपरेखा सुनिए, जो सूक्ष्म अर्थ और तार्किक संगति से पूर्ण है और वेदों के अर्थों से समृद्ध है।
37प्रथम अनुक्रमणिका कहलाता है, द्वितीय पर्वसंग्रह; फिर पौलोम, पौष्य, आस्तीक, आदि-अंशावतरण,
38इसके पश्चात् अद्भुत और विचारपूर्ण सम्भव पर्व, फिर जतुगृहदाह, फिर हिडिम्ब,
39फिर बक-वध और फिर चैत्ररथ, फिर पांचाली-स्वयंवर पर्व,
40फिर प्रतिद्वन्द्वियों को धर्मयुद्ध में पराजित करने के पश्चात् वैवाहिक पर्व, फिर विदुरागमन और राज्यलाभ।
41फिर अर्जुन-वनवास, सुभद्राहरण, हरणहारिक,
42फिर खाण्डवदाह और मयदर्शन, फिर सभा पर्व और मन्त्र पर्व,
43फिर जरासन्ध-वध और दिग्विजय; दिग्विजय के पश्चात् राजसूयिक नामक पर्व।
44फिर अर्घाभिहरण, शिशुपाल-वध, द्यूत, अनुद्यूत पर्व; फिर आरण्यक, किर्मीर-वध, अर्जुनाभिगमन;
45फिर कैरात, जिसमें अर्जुन और शिव के युद्ध का वर्णन है; फिर इन्द्रलोकाभिगमन।
46फिर करुण, पवित्र और धार्मिक नलोपाख्यान की कथा; फिर बुद्धिमान् कुरुराज की तीर्थयात्रा।
47फिर जटासुर-वध, फिर यक्षयुद्ध, फिर निवातकवच-युद्ध और अजगर;
48फिर मार्कण्डेय-समास्या, फिर द्रौपदी और सत्यभामा के मिलन का पर्व;
49फिर घोषयात्रा, मृग-स्वप्न, फिर व्रीहिद्रौणिकाख्यान और ऐन्द्रद्युम्न;
50फिर द्रौपदी-हरण पर्व, फिर जयद्रथ-विमोचन, फिर पतिव्रत्य और सतीत्व का निदर्शन करने वाली सावित्री की कथा;
51इसके पश्चात् राम की कथा, फिर कुण्डलाहरण पर्व;
52इसके बाद आरण्य और फिर विराट, जहाँ पाण्डव (छद्मवेश में) गए और अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण की।
53फिर कीचक-वध, फिर गोग्रहण, फिर विराट-नरेश की कन्या से अभिमन्यु का विवाह।
54फिर अत्यन्त अद्भुत उद्योग पर्व। इसके पश्चात् सञ्जययान।
55फिर प्रजागर, धृतराष्ट्र की चिन्ताएँ, फिर सनत्सुजात, जिसमें दर्शन के रहस्य हैं।
56फिर यानसन्धि, श्रीकृष्ण का आगमन। फिर मातलि की कथा और गालव की कथा;
57फिर सावित्री, वामदेव और वैन्य की कथाएँ; फिर जमदग्नि और षोडशराजिक की कथाएँ;
58फिर कृष्ण का सभा में आगमन, फिर विदुला-पुत्र-शासन, फिर सेनाओं का संगठन और सेतु की कथा;
59फिर उदार कर्ण का कलह, फिर कौरव और पाण्डव सेनाओं का रणभूमि की ओर प्रस्थान।
60फिर रथातिरथ-संख्या पर्व, फिर क्रोध जगाने वाले दूत उलूक का आगमन;
61फिर अम्बा की कथा, फिर भीष्म का अद्भुत अभिषेक;
62फिर जम्बूखण्ड और भूमि की सृष्टि का वर्णन, फिर द्वीपों का वर्णन।
63फिर भगवद्गीता पर्व, फिर भीष्मवध, फिर द्रोण का अभिषेक और फिर संशप्तकों का वध;
64फिर अभिमन्यु-वध, फिर प्रतिज्ञा पर्व, फिर जयद्रथ-वध और घटोत्कच-वध;
65फिर रोमांचकारी द्रोण-वध, फिर नारायण अस्त्र का प्रयोग;
66फिर कर्ण पर्व और उसके पश्चात् शल्य पर्व। फिर ह्रदप्रवेश पर्व, फिर गदायुद्ध।
67फिर सारस्वत तथा तीर्थ और वंश का वर्णन, और फिर सौप्तिक, जिसमें कौरवों के लज्जाजनक आचरण का वर्णन है।
68फिर भयंकर ऐषीक पर्व, फिर जलप्रदान, फिर स्त्रीविलाप;
69फिर श्राद्ध पर्व, जिसमें मारे गए कौरवों के अन्त्येष्टि-कर्म का वर्णन है; फिर चार्वाक-वध, जो राक्षस था किन्तु ब्राह्मण के वेश में प्रकट हुआ।
70फिर बुद्धिमान् युधिष्ठिर का राज्याभिषेक, फिर गृहप्रविभाग पर्व;
71फिर शान्ति पर्व, फिर राजधर्मानुशासन, फिर आपद्धर्म और मोक्षधर्म;
72फिर शुकप्रश्न-अभिगमन, ब्रह्मप्रश्न-अनुशासन, दुर्वासा की उत्पत्ति और माया के साथ संवाद।
73इसके पश्चात् अनुशासन, फिर बुद्धिमान् भीष्म का स्वर्गारोहण।
74अगला है समस्त पापनाशक अश्वमेध, और फिर अनुगीता, जिसमें अध्यात्म-दर्शन है।
75फिर आश्रमवासिक, पुत्रदर्शन और नारद का आगमन;
76फिर मौसल, जो क्रूर और भयंकर घटनाओं से भरा है; फिर महाप्रस्थानिक; और फिर स्वर्गारोहण।
77तदनन्तर वह पुराण आता है जिसे खिल हरिवंश कहते हैं; उसमें विष्णु पर्व है, जिसमें विष्णु के प्रारम्भिक जीवन और कंस-वध का वर्णन है।
78सबसे अन्त में भविष्य पर्व है, जिसमें भविष्य की भविष्यवाणियाँ हैं। ये उदार महात्मा व्यास द्वारा रचे गए एक सौ पर्व हैं।
79इन्हें अठारह पर्वों में रखकर लोमहर्षण के पुत्र, सूतवंशी ने नैमिष वन में इनका पाठ किया;
80जिसका उपर्युक्त संक्षेप है। आदिपर्व में पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदि-अंशावतरण,
81सम्भव; लाक्षागृह का दाह, हिडिम्ब और बक का वध, चैत्ररथ, द्रौपदी का स्वयंवर;
82प्रतिद्वन्द्वियों से धर्मयुद्ध के पश्चात् उसका विवाह, विदुर का आगमन, राज्य की पुनःप्राप्ति,
83अर्जुन का वनवास, सुभद्रा का हरण, विवाह-दहेज का दान और ग्रहण, खाण्डव वन का दाह,
84और मय से भेंट — ये आदि पर्व की विषय-वस्तु हैं। पौष्य पर्व में उत्तंक की महिमा है।
85पौलोम पर्व में भृगु और उनके वंशजों का वृत्तान्त कहा गया है। आस्तीक में गरुड तथा समस्त नागों के जन्म का वृत्तान्त है,
86समुद्र-मन्थन, उच्चैःश्रवा की उत्पत्ति, और अन्ततः राजा परीक्षित् के सर्पसत्र में वर्णित भरतवंश। सम्भव पर्व में विविध राजाओं, ऋषियों और वीरों के जन्म का तथा महर्षि कृष्ण द्वैपायन के जन्म का और देवताओं के अंशावतारों का वर्णन है,
87दैत्यों, दानवों, महाबली यक्षों, नागों, गन्धर्वों और पक्षियों के जन्म,
88तथा समस्त प्राणियों के, और अन्ततः महर्षि कण्व के आश्रम में दुष्यन्त से शकुन्तला के पुत्र भरत के जन्म का, जिनके नाम से उनके वंशज जाने जाते हैं।
89इसमें भागीरथी के गर्भ से शान्तनु के घर में महान् वसुओं के जन्म का और उनके पुनः स्वर्ग जाने का वर्णन है।
90और तेजस्वी भीष्म के जन्म का, उनके राज्य-त्याग का, ब्रह्मचर्य-ग्रहण का,
91अपने व्रत पर उनकी दृढ़ता का, चित्रांगद की रक्षा का, चित्रांगद की मृत्यु के पश्चात् अपने छोटे भाई की रक्षा का,
92विचित्रवीर्य को सिंहासन पर बैठाने का, अणीमाण्डव्य के शाप के कारण धर्म के जन्म का,
93कृष्ण द्वैपायन के वरदान से धृतराष्ट्र और पाण्डु के जन्म का, तथा पाण्डवों के जन्म का भी वर्णन है,
94पाण्डवों को वारणावत भेजने के लिए दुर्योधन का षड्यन्त्र और पाण्डवों के विरुद्ध धृतराष्ट्र-पुत्रों के अन्य कुचक्र;
95पाण्डवों के हितैषी विदुर द्वारा म्लेच्छ भाषा में युधिष्ठिर को दी गई सलाह,
96विदुर के वचनों के अनुसार सुरंग खोदना; लाक्षागृह में पुरोचन तथा सोती हुई निषाद-स्त्री और उसके पाँच पुत्रों का जलना; वन में पाण्डवों की हिडिम्बा से भेंट।
97फिर महाबली भीम द्वारा हिडिम्ब का वध; फिर घटोत्कच का जन्म,
98पाण्डवों की व्यास से भेंट, उनके परामर्श के अनुसार एकचक्रा में एक ब्राह्मण के घर में उनका निवास।
99छद्मवेश में निवास; बक का वध और लोगों का विस्मय,
100कृष्णा (द्रौपदी) और धृष्टद्युम्न का अद्भुत जन्म; एक ब्राह्मण से स्वयंवर का समाचार सुनना और व्यास के अनुरोध का पालन करना।
101तथा द्रौपदी का पाणिग्रहण करने की इच्छा से प्रेरित होकर पाण्डवों का पांचाल-प्रस्थान;
102भागीरथी के तट पर अंगारपर्ण पर अर्जुन की विजय; उससे मित्रता करना और उससे सुनना
103तपती, वसिष्ठ और और्व के वृत्तान्त; फिर समस्त भाइयों सहित पाण्डवों का पांचाल आगमन;
104पांचाल नगरी में अर्जुन द्वारा लक्ष्य-भेदन और संसार के समस्त राजाओं के मध्य उनके द्वारा द्रौपदी की प्राप्ति।
105उस युद्ध में महाबली भीम और अर्जुन द्वारा शल्य, कर्ण तथा समस्त क्रुद्ध राजाओं की पराजय।
106उन भाइयों के महान् पराक्रम से बलराम और कृष्ण का यह अनुमान कि कहीं वे पाण्डव तो नहीं हैं।
107उनका उस कुम्हार के घर आना जहाँ वे भाई रह रहे थे; द्रुपद का शोक, क्योंकि द्रौपदी पाँच पतियों से ब्याही जाएगी;
108उस प्रसंग में कही गई पाँच इन्द्रों की कथा; द्रौपदी का अद्भुत और दैवविहित विवाह;
109धृतराष्ट्र-पुत्रों की ओर से विदुर का पाण्डवों के पास दूत बनकर जाना; उनका आगमन और कृष्ण से भेंट;
110पाण्डवों का इन्द्रप्रस्थ में निवास और आधे राज्य पर उनका शासन; नारद के निर्देशानुसार पाँचों भाइयों के द्रौपदी के साथ रहने की अवधि निश्चित करना;
111सुन्द और उपसुन्द की कथाएँ कही गई हैं; फिर एक ब्राह्मण की गौओं को छुड़ाने के लिए अस्त्र लेने कक्ष में प्रवेश करते समय युधिष्ठिर और द्रौपदी को एक साथ बैठे देखकर, प्रतिज्ञा के अनुसार अर्जुन का वन-प्रस्थान; मार्ग में अर्जुन की उलूपी से भेंट।
112फिर बभ्रुवाहन के जन्म का वर्णन; और अर्जुन की अनेक तीर्थयात्राओं का वृत्तान्त; अर्जुन द्वारा उन पाँच दिव्य कन्याओं का उद्धार
113जो एक तपस्वी ब्राह्मण के शाप से ग्राह बन गई थीं; प्रभास तीर्थ में अर्जुन और कृष्ण की भेंट;
114कृष्ण की अनुमति से अर्जुन द्वारा उस रथ पर सुभद्रा का बलपूर्वक हरण, जो चालक की इच्छा से सर्वत्र जाता था;
115कृष्ण से दहेज ग्रहण कर अर्जुन का इन्द्रप्रस्थ-प्रस्थान; सुभद्रा के गर्भ से पराक्रम की मूर्ति अभिमन्यु का जन्म;
116द्रौपदी के पुत्रों का जन्म; अर्जुन और कृष्ण की यमुना-तट पर विहार-यात्रा;
117उनके द्वारा प्रसिद्ध गाण्डीव धनुष और चक्र की प्राप्ति; खाण्डव वन का दाह; मय और सर्प के प्राणों की रक्षा;
118शार्ङ्गी नामक पक्षिणी के गर्भ से ऋषि मन्दपाल का पुत्रोत्पादन। इन विविध विषयों सहित आदि पर्व का वर्णन हुआ।
119महातेजस्वी व्यास ने इस पर्व को दो सौ सत्ताईस अध्यायों में विभक्त किया है।
120इन दो सौ सत्ताईस अध्यायों में आठ सहस्र आठ सौ चौरासी श्लोक हैं।
121द्वितीय सभा पर्व है, जो अत्यन्त विस्तृत और विषय से पूर्ण है। इसमें पाण्डवों द्वारा सभाभवन के निर्माण और उनके सेवकों के निरीक्षण का वर्णन है;
122समस्त दिव्य लोकों के ज्ञाता नारद द्वारा लोकपालों की सभाओं का वर्णन; राजसूय यज्ञ की तैयारी; जरासन्ध का वध;
123कृष्ण द्वारा उन समस्त राजकुमारों की मुक्ति, जो (जरासन्ध द्वारा) उसकी राजधानी गिरिव्रज में बन्दी बनाकर रखे गए थे। फिर पाण्डवों की दिग्विजय का वर्णन;
124राजसूय यज्ञ में कर लेकर अधिपतियों और नरेशों का आगमन; अर्घ्य-दान के प्रसंग में यज्ञ में शिशुपाल का वध;
125यज्ञ का वैभव देखकर दुर्योधन का शोक और ईर्ष्या; महती सभा में भीम द्वारा दुर्योधन का उपहास।
126द्यूत-क्रीड़ा की तैयारी; कपटी और चतुर शकुनि द्वारा द्यूत में युधिष्ठिर की पराजय;
127महाबुद्धिमान् धृतराष्ट्र द्वारा उस शोकाकुल द्रौपदी का उद्धार, जो उस द्यूत के कारण दुःख के समुद्र में डूब गई थी;
128यह देखकर दुर्योधन का युधिष्ठिर को पुनः द्यूत में लगाने का प्रयत्न;
129विजयी दुर्योधन द्वारा युधिष्ठिर और उनके भाइयों का निर्वासन। ये सभा पर्व में वर्णित विषय हैं।
130यह पर्व अठहत्तर अध्यायों में विभक्त है और, हे ब्राह्मणश्रेष्ठो, इसमें दो सहस्र पाँच सौ ग्यारह श्लोक हैं। फिर तृतीय पर्व आता है, जिसे आरण्यक कहते हैं।
131इसमें बुद्धिमान् युधिष्ठिर के पीछे-पीछे नगरवासियों सहित पाण्डवों के वन-प्रस्थान का वर्णन है;
132ब्राह्मणों को भोजन देने की शक्ति प्राप्त करने के लिए धौम्य के परामर्श से युधिष्ठिर की सूर्य-उपासना; इससे अन्न की उत्पत्ति; अपने स्वामी के सदा हितैषी विदुर का निष्कासन;
133विदुर का पाण्डवों के पास आना; धृतराष्ट्र के अनुरोध पर उनका लौट जाना;
134कर्ण से उकसाए जाने पर वनवासी पाण्डवों का नाश करने के लिए दुर्योधन का षड्यन्त्र;
135दुर्योधन का यह दुष्ट अभिप्राय जानकर व्यास का उसके पास आना; (पाण्डवों के पीछे) वन जाने के विषय में उससे उनका विचार-विमर्श; सुरभि की कथा का कथन;
136मैत्रेय का आगमन और धृतराष्ट्र को उनका उपदेश; दुर्योधन को उनका शाप;
137भीम द्वारा किर्मीर का वध; पांचालों और वृष्णियों का आगमन;
138यह सुनकर कि शकुनि ने अन्यायपूर्ण द्यूत में पाण्डवों को पराजित किया, कृष्ण और अर्जुन का आगमन तथा कृष्ण के क्रोध का शमन।
139कृष्ण के समक्ष द्रौपदी का विलाप और उनके द्वारा उसे ढाढ़स बँधाना;
140महर्षि द्वारा सौभ के पतन का वर्णन। फिर सुभद्रा और उसके पुत्र सहित कृष्ण के द्वारका-प्रस्थान का वर्णन;
141धृष्टद्युम्न द्वारा द्रौपदी के पुत्रों को पांचाल ले जाना; पाण्डवों का सुन्दर द्वैतवन में प्रवेश।
142फिर इसमें युधिष्ठिर के साथ द्रौपदी और भीम के संवाद का वर्णन है।
143पाण्डवों के पास व्यास का आगमन; महर्षि द्वारा युधिष्ठिर को प्रतिस्मृति विद्या का प्रदान।
144फिर व्यास का प्रस्थान, पाण्डवों का काम्यक वन में जाना; अस्त्रों की खोज में महाबली अर्जुन का भ्रमण;
145व्याध के वेश में आए शिव से उनका युद्ध; लोकपालों से उनकी भेंट और उनसे अस्त्रों की प्राप्ति;
146इन्द्र के दिव्य राज्य में उनकी यात्रा और उससे धृतराष्ट्र की चिन्ता।
147फिर इसमें पवित्र मुनि बृहदश्व से भेंट के समय युधिष्ठिर के विलाप का वर्णन है।
148फिर इसमें नल की पवित्र और अत्यन्त करुण कथा है, जो दमयन्ती के महान् धैर्य और नल के चरित्र का निदर्शन करती है।
149फिर इसमें वर्णन है कि युधिष्ठिर ने महर्षि से द्यूत के रहस्य कैसे प्राप्त किए; फिर उस दिव्य लोक से महर्षि लोमश का आगमन जहाँ अर्जुन थे;
150वनवासी उदारहृदय पाण्डवों को महर्षि से उस तीसरे भाई (अर्जुन) का समाचार मिलना, जो उस समय देवलोक में रह रहे थे;
151अर्जुन के अनुरोध पर पाण्डवों की विविध तीर्थों की यात्रा; उससे उनका पुण्य और धर्म-लाभ;
152महर्षि नारद का पुलस्त्य तीर्थ में आगमन; उदारहृदय पाण्डवों का भी उसी तीर्थ में आगमन।
153फिर इन्द्र द्वारा कर्ण से कुण्डलों के हरण का वृत्तान्त और गय के यज्ञ की महिमा;
154अगस्त्य की कथा, जिसमें वर्णन है कि उन्होंने वातापि नामक असुर को कैसे खा लिया; और सन्तान के लिए लोपामुद्रा के पास उनका जाना।
155फिर ऋष्यशृंग की कथा, जिन्होंने बाल्यकाल से ही तपस्वी-जीवन अपनाया। तत्पश्चात् जमदग्नि-पुत्र महातेजस्वी राम की कथा,
156जिसमें कार्तवीर्य और हैहयों के वध का वर्णन है; फिर प्रभास तीर्थ में पाण्डवों और वृष्णियों की भेंट;
157सुकन्या की कथा, जिसमें भृगु-पुत्र च्यवन ने राजा शर्याति के यज्ञ में अश्विनीकुमारों को सोमरस पिलाया,
158और जिसमें दिखाया गया है कि उन्होंने (च्यवन ने) स्वयं नित्य यौवन कैसे प्राप्त किया। फिर राजा मान्धाता का वृत्तान्त;
159फिर राजकुमार जन्तु की कथा और यह कि राजा सोमक ने अपने एकमात्र पुत्र जन्तु की आहुति देकर सौ पुत्र कैसे प्राप्त किए।
160फिर बाज और कबूतर की सुन्दर कथा; फिर इन्द्र, अग्नि और धर्म द्वारा राजा शिबि की परीक्षा,
161अष्टावक्र की कथा, जिसमें जनक के यज्ञ में उन ऋषि और तार्किकों में अग्रगण्य वरुण-पुत्र बन्दी के महान् शास्त्रार्थ का वर्णन है।
162बन्दी की पराजय और समुद्र से ऋषि (अष्टावक्र) के पिता की मुक्ति। फिर यवक्रीत की कथा, फिर महर्षि रैभ्य की;
163फिर पाण्डवों का गन्धमादन-प्रस्थान और नारायण नामक आश्रम में उनका निवास; द्रौपदी के अनुरोध पर भीम की गन्धमादन-यात्रा;
164मार्ग में कदली-वन में उनकी पवनपुत्र महाबली हनुमान् से भेंट;
165सरोवर में उनका स्नान और सुगन्धित नलिनी-पुष्प की खोज में उसके फूलों का विध्वंस; महाबली राक्षसों से उनका युद्ध,
166मणिमान् सहित यक्षों से; उनके द्वारा जटासुर का वध;
167(पाण्डवों की) राजर्षि वृषपर्वा से भेंट; आर्ष्टिषेण के आश्रम को उनका प्रस्थान और वहाँ उनका निवास;
168द्रौपदी द्वारा भीम को कौरवों के विरुद्ध उकसाना। फिर भीम का कैलास-आरोहण, जहाँ मणिमान् के नेतृत्व में महाबली यक्षों से
169उन्होंने महान् युद्ध किया; पाण्डवों की कुबेर से भेंट। फिर अनेक महान् अस्त्र प्राप्त कर चुके अर्जुन से भेंट।
170फिर हिरण्यपुर में रहने वाले देवताओं के महाशत्रु निवातकवचों से अर्जुन के युद्ध का वर्णन।
171फिर पौलोमों और कालकेयों से अर्जुन के युद्ध का वृत्तान्त; उनके हाथों उनका वध;
172युधिष्ठिर के समक्ष अर्जुन द्वारा अस्त्र-प्रदर्शन और महर्षि नारद द्वारा उसका निवारण;
173पाण्डवों का गन्धमादन से अवतरण; एक विशाल पर्वत-सर्प द्वारा भीम का ग्रहण;
174युधिष्ठिर द्वारा उसके कुछ प्रश्नों का उत्तर देने पर सर्प से भीम की मुक्ति;
175पाण्डवों का काम्यक वन को लौटना; पाण्डु-पुत्रों से मिलने कृष्ण का आगमन; ऋषि मार्कण्डेय का आगमन; और उनके विविध कथन;
176महर्षि ने वेन-पुत्र पृथु की कथा सुनाई; सरस्वती का संवाद और तार्क्ष्य ऋषि का संवाद भी।
177फिर मत्स्य की कथा और मार्कण्डेय द्वारा सुनाई गई अन्य प्राचीन कथाएँ।
178फिर इन्द्रद्युम्न और धुन्धुमार की कथाएँ, फिर पतिव्रता की कथा और अंगिरा का वृत्तान्त।
179फिर द्रौपदी और सत्यभामा की भेंट तथा उनके संवाद का वर्णन; पाण्डवों का द्वैतवन को लौटना;
180घोषयात्रा और गन्धर्वों के हाथों दुर्योधन का बन्दी होना। जब वह दुष्ट ले जाया जा रहा था, तब अर्जुन द्वारा उसका उद्धार।
181फिर युधिष्ठिर का मृग-स्वप्न, फिर पाण्डवों का काम्यक वन को लौटना।
182यहाँ व्रीहिद्रौणिक की लम्बी कथा आती है। यहीं दुर्वासा की कथा कही गई है।
183फिर जयद्रथ द्वारा आश्रम से द्रौपदी का बलपूर्वक हरण; वायु के समान वेगवान् भीम द्वारा उस दुष्ट का पीछा; भीम के हाथों जयद्रथ का मुण्डन। फिर रामायण की लम्बी कथा,
184जिसमें दिखाया गया है कि राम के पराक्रम से रावण कैसे मारा गया। फिर सावित्री की कथा कही गई है,
185फिर इन्द्र द्वारा कर्ण से कुण्डलों का हरण और उसे शक्ति नामक अस्त्र का प्रदान;
186आरणेय की कथा, जिसमें धर्म ने अपने पुत्र को उपदेश दिया और जिसमें वर्णित है कि पाण्डवों ने वरदान प्राप्त करके पश्चिम दिशा को प्रस्थान किया।
187ये सब विषय आरण्यक नामक तृतीय पर्व में वर्णित हैं। इसमें दो सौ उनहत्तर अध्याय हैं। इसके श्लोकों की संख्या ग्यारह सहस्र छह सौ चौंसठ है। फिर विस्तृत विराट पर्व आता है।
188इसमें वर्णन है कि पाण्डव विराट नगरी में कैसे पहुँचे और श्मशान में एक शमी वृक्ष देखा, जिस पर उन्होंने अपने अस्त्र छिपाकर रखे।
189फिर उनका नगर-प्रवेश और छद्मवेश में निवास; फिर द्रौपदी पर कामासक्त दुष्ट कीचक का भीम द्वारा वध; फिर राजा दुर्योधन का पाण्डवों को खोजने का प्रयत्न;
190पाण्डवों का पता लगाने के लिए समस्त देशों में उसका चतुर गुप्तचरों को भेजना; महाबली पाण्डु-पुत्रों को खोजने में उनकी विफलता;
191पहले त्रिगर्तों द्वारा विराट की गौओं का हरण और उससे हुआ भयंकर युद्ध;
192शत्रु द्वारा विराट का बन्दी होना और भीम द्वारा उनका उद्धार; पाण्डव (भीम) द्वारा उनकी गौओं की भी मुक्ति।
193फिर कौरवों द्वारा विराट की गौओं का हरण, अकेले अर्जुन द्वारा कौरव योद्धाओं की पराजय,
194अर्जुन के पराक्रम से राजा की गौओं की मुक्ति; विराट द्वारा अपनी कन्या अर्जुन को अर्पित करना, जिसे उन्होंने शत्रुनाशक सुभद्रा-पुत्र अभिमन्यु के लिए स्वीकार किया। ये विस्तृत चतुर्थ विराट पर्व की विषय-वस्तु हैं।
195महर्षि ने इसे सड़सठ अध्यायों में रचा है और इसमें दो सहस्र पचास श्लोक हैं।
196अब पञ्चम पर्व, जिसका नाम उद्योग है, की विषय-वस्तु सुनिए। जब पाण्डव उपप्लव्य में रह रहे थे,
197तब युद्ध के इच्छुक अर्जुन और दुर्योधन — दोनों कृष्ण के पास गए और बोले, "इस युद्ध में आपको हमारी सहायता करनी चाहिए।"
198ये वचन सुनकर उदारहृदय कृष्ण ने उत्तर दिया — "हे नरश्रेष्ठो, एक ओर मैं स्वयं परामर्शदाता के रूप में, जो युद्ध नहीं करूँगा,
199और दूसरी ओर मेरी एक अक्षौहिणी सेना — इन दोनों में से तुम्हें क्या दूँ?" अपने ही हित के प्रति अन्धा मूर्ख दुर्योधन सेना माँग बैठा।
200अर्जुन ने कृष्ण को परामर्शदाता के रूप में चुना, यद्यपि वे युद्ध नहीं करेंगे। फिर पाण्डवों की सहायता के लिए मद्रराज के आने का वर्णन है।
201मार्ग में उपहारों से उसे भ्रमित करके दुर्योधन ने उससे वर माँगने की स्थिति बना ली और उस वर के रूप में युद्ध में उसकी सहायता माँगी।
202फिर वर्णन है कि शल्य पाण्डवों के पास कैसे गए और इन्द्र की (वृत्र पर) विजय की कथा सुनाकर उन्होंने युधिष्ठिर को कैसे सान्त्वना दी।
203फिर पाण्डवों द्वारा कौरवों के पास पुरोहित के भेजे जाने का वर्णन है। महाबली धृतराष्ट्र ने पुरोहित से इन्द्र की विजय की कथा सुनकर सन्धि की याचना के लिए सञ्जय को पाण्डवों के पास भेजा।
204धृतराष्ट्र ने पाण्डवों, उनके मित्रों, कृष्ण आदि के विषय में सब कुछ सुना; और उससे उनकी महान् चिन्ता और अनिद्रा। बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्र को विदुर के हितकर, विवेकपूर्ण और विविध परामर्श दिए गए।
205फिर इसमें वे उत्तम आध्यात्मिक सत्य हैं जो सनत्सुजात ने
206उस चिन्तित और शोकाकुल राजा से कहे। अगले प्रातःकाल राजसभा में सञ्जय ने
207अर्जुन और कृष्ण की महान् मैत्री का वर्णन किया। तभी महात्मा कृष्ण, करुणा से द्रवित होकर और सन्धि कराने की इच्छा से,
208स्वयं कौरवों की राजधानी हस्तिनापुर गए। (फिर इसमें वर्णन है) राजा दुर्योधन द्वारा कृष्ण के शान्ति-प्रस्ताव का अस्वीकार —
209वह प्रस्ताव जो दोनों पक्षों के हित में था। फिर दम्भोद्भव की कथा कही गई है;
210फिर मातलि द्वारा अपनी कन्या के लिए वर की खोज; फिर महर्षि गालव का वृत्तान्त।
211फिर विदुला-पुत्र के शिक्षण की कथा; दुर्योधन, कर्ण आदि की दुष्ट मन्त्रणा सुनकर
212कृष्ण द्वारा राजाओं को अपनी योग-विभूति का प्रदर्शन; फिर कर्ण को अपने रथ पर बिठाकर उसे हितकर उपदेश देना;
213गर्व के कारण कर्ण द्वारा कृष्ण के उपदेश का अस्वीकार; फिर शत्रुदमन कृष्ण का हस्तिनापुर से उपप्लव्य लौटना।
214उन्होंने पाण्डवों को सब वृत्तान्त सुनाया। तब महाबली शत्रुदमन पाण्डवों ने परस्पर भलीभाँति परामर्श करके युद्ध की समस्त तैयारियाँ कीं।
215फिर हस्तिनापुर से पदाति, अश्व, गज और रथियों का प्रस्थान; दोनों पक्षों द्वारा सेनाओं का निरीक्षण; राजा (दुर्योधन) द्वारा उलूक को पाण्डवों के पास
216महायुद्ध से एक दिन पूर्व दूत बनाकर भेजना; फिर विविध श्रेणियों के रथियों की गणना का कथन। फिर अम्बा की कथा कही गई है।
217ये वे विषय हैं जिनका विस्तार से वर्णन हुआ है; भारत का यह पञ्चम पर्व सन्धि और युद्ध — दोनों से सम्बद्ध घटनाओं से पूर्ण है।
218हे महर्षियो, महात्मा व्यास ने इस पर्व की रचना एक सौ छियासी अध्यायों में की है। महर्षि द्वारा इसमें रचे गए श्लोकों की संख्या छह सहस्र छह सौ अट्ठानबे है।
219फिर अद्भुत भीष्म पर्व कहा गया है। सञ्जय ने इसमें जम्बूद्वीप की सृष्टि का वर्णन किया।
220फिर युधिष्ठिर की सेना की महान् विषण्णता और दस दिनों तक निरन्तर चले घोर युद्ध का वर्णन है।
221इस पर्व में उदारहृदय कृष्ण ने मोक्ष-दर्शन पर आधारित युक्तियाँ देकर अर्जुन के मन में अपने स्वजनों के प्रति उत्पन्न महान् ग्लानि को दूर किया।
222इसमें यह भी वर्णित है कि महात्मा कृष्ण ने पाण्डव-सेना की हानि देखकर रथ से कूदकर, निर्भीक हृदय से और हाथ में चाबुक लिए, भीष्म को मारने के लिए वेग से दौड़ लगाई। इसी पर्व में कृष्ण ने अर्जुन को फटकारा —
223गाण्डीवधारी अर्जुन को, जो समस्त अस्त्रधारियों में सर्वश्रेष्ठ योद्धा थे। इसी में यह भी वर्णित है कि धनुर्धर अर्जुन ने शिखण्डी को आगे रखकर
224अपने तीक्ष्णतम बाणों से भीष्म को घायल किया और उन्हें रथ से गिरा दिया, तथा भीष्म शरशय्या पर कैसे लेटे।
225यह विस्तृत पर्व भारत का षष्ठ पर्व है। यह एक सौ सत्रह अध्यायों में रचा गया है। वेदज्ञ व्यास द्वारा रचित इसके श्लोकों की संख्या पाँच सहस्र आठ सौ चौरासी है। फिर अद्भुत घटनाओं से पूर्ण द्रोण पर्व आता है।
226इसमें महाबली आचार्य द्रोण के सेनापति-पद पर अभिषेक का वर्णन है; दुर्योधन को प्रसन्न करने के लिए उस महारथी द्वारा युधिष्ठिर को बन्दी बनाने की प्रतिज्ञा; संशप्तकों द्वारा अर्जुन को रणभूमि से दूर ले जाना।
227अर्जुन द्वारा महाराज भगदत्त की — जो स्वयं इन्द्र के समान योद्धा थे — अपने गज सुप्रतीक सहित पराजय।
228किशोर वीर अभिमन्यु का, अकेले और असहाय, जयद्रथ सहित अनेक महारथियों के हाथों वध।
229अभिमन्यु के वध पर अर्जुन द्वारा महासंग्राम में जयद्रथ सहित सात अक्षौहिणी सेना का संहार।
230फिर राजा युधिष्ठिर की आज्ञा से अर्जुन को खोजने के लिए महाबली भीम और महारथी सात्यकि ने
231कौरव-सेना में प्रवेश किया, जो देवताओं के लिए भी अभेद्य थी; फिर शेष संशप्तकों का संहार।
232इस द्रोण पर्व में अलम्बुष, श्रुतायु, पराक्रमी जलसन्ध, सोमदत्ति, विराट, महारथी द्रुपद, घटोत्कच आदि के वध का वर्णन है। युद्ध में द्रोण की मृत्यु से अत्यन्त क्रुद्ध होकर अश्वत्थामा ने भी
233अपना भयंकर नारायण अस्त्र छोड़ा। फिर त्रिपुर-दाह के प्रसंग में रुद्र की कथा कही गई है। व्यास का आगमन और उनके द्वारा अर्जुन तथा कृष्ण की महिमा का कथन।
234ये वे विषय हैं जिनका भारत के सप्तम पर्व में विस्तार से वर्णन है, जिसमें उल्लिखित समस्त प्रमुख वीर और अधिपति मारे गए।
235इस पर्व में अध्यायों की संख्या एक सौ सत्तर है। महाज्ञानी पराशर-पुत्र महर्षि द्वारा द्रोण पर्व में रचे गए श्लोकों की संख्या आठ सहस्र नौ सौ नौ है।
236फिर कर्ण नामक अत्यन्त अद्भुत पर्व आता है। इसमें मद्रराज के (कर्ण के) सारथि नियुक्त होने का वर्णन है।
237फिर त्रिपुर-वध की प्राचीन कथा; युद्ध के लिए प्रस्थान करते समय कर्ण और शल्य के बीच कटु वचनों का आदान-प्रदान।
238फिर कर्ण पर व्यंग्य के रूप में हंस और काक की कथा। फिर उदारहृदय अश्वत्थामा के हाथों पाण्ड्य-नरेश का वध।
239फिर दण्डसेन और तत्पश्चात् दण्ड का वध; फिर समस्त योद्धाओं के समक्ष कर्ण से द्वन्द्व-युद्ध में युधिष्ठिर का प्राणसंकट; युधिष्ठिर और अर्जुन का परस्पर क्रोध;
240कृष्ण द्वारा अर्जुन का शमन; दुःशासन की छाती चीरकर उसका हृदय-रक्त पीकर भीम द्वारा अपनी प्रतिज्ञा का पालन; द्वन्द्व-युद्ध में अर्जुन द्वारा कर्ण का वध।
241भारत के ज्ञाता इसे अष्टम पर्व कहते हैं। इसके अध्यायों की संख्या उनहत्तर है और श्लोकों की संख्या चार सहस्र नौ सौ चौंसठ।
242फिर शल्य नामक अद्भुत पर्व कहा गया है। समस्त महारथियों की मृत्यु के पश्चात् मद्रराज सेनापति बने।
243फिर विविध रथियों की भिड़न्तों का क्रमशः वर्णन; फिर कौरव-सेना के प्रमुख वीरों की मृत्यु।
244फिर युधिष्ठिर के हाथों शल्य का वध, सहदेव के हाथों शकुनि का वध।
245जब उसकी सेना का थोड़ा-सा ही अंश जीवित बचा, तब सुयोधन एक सरोवर में जाकर उसमें अपने लिए स्थान बनाकर छिप गया।
246कुछ व्याधों से भीम को यह समाचार मिलना। फिर वर्णन है कि अपमान कभी न सह सकने वाला दुर्योधन युधिष्ठिर के तिरस्कारपूर्ण वचनों से क्रुद्ध होकर जल से बाहर आया। फिर भीम और दुर्योधन के गदा-युद्ध का वर्णन है।
247फिर उस युद्ध के समय बलराम के आगमन का वर्णन है। फिर सरस्वती की पवित्रता का कथन।
248गदा-युद्ध का क्रम; भीम द्वारा गदा के भयंकर प्रहार से दुर्योधन की जाँघों का तोड़ा जाना। यह सब इस अद्भुत नवम पर्व में वर्णित है।
249इस पर्व में अध्यायों की संख्या उनसठ है और कुरुवंश की कीर्ति फैलाने वाले महर्षि व्यास द्वारा रचे गए श्लोकों की संख्या तीन सहस्र दो सौ बीस है।
250अब मैं सौप्तिक नामक भयंकर दशम पर्व की विषय-वस्तु कहूँगा। पाण्डवों के चले जाने पर महारथी कृतवर्मा, कृपाचार्य और द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) सन्ध्या समय उस स्थान पर आए जहाँ टूटी जाँघों सहित दुर्योधन पड़ा था।
251उन्होंने राजा दुर्योधन को भूमि पर पड़ा देखा — जाँघें टूटी हुईं और शरीर रक्त से लथपथ। अत्यन्त क्रुद्ध महारथी द्रोणपुत्र ने प्रतिज्ञा की —
252"मैं धृष्टद्युम्न सहित समस्त पांचालों तथा अपने सहायकों सहित पाण्डवों का वध किए बिना कवच नहीं उतारूँगा।"
253ये वचन कहकर वे तीनों वीर दुर्योधन को छोड़कर, सूर्यास्त के समय ही, महावन में प्रविष्ट हुए।
254जब वे एक विशाल वटवृक्ष के नीचे विश्राम कर रहे थे, तब उन्होंने रात्रि में एक उल्लू को असंख्य काकों का वध करते देखा।
255यह देखकर अश्वत्थामा का हृदय क्रोध से भर गया और अपने पिता की मृत्यु का स्मरण करके उसने सोते हुए पांचालों का वध करने का निश्चय किया।
256शिविर के द्वार पर जाकर उसने एक भयंकर राक्षस देखा, जिसका सिर आकाश तक पहुँचता था और जो द्वार की रक्षा कर रहा था।
257यह देखकर कि वह राक्षस उसके अस्त्र-प्रयोग में बाधा डाल रहा है, उसने त्रिनेत्र देव की उपासना आरम्भ की और इससे वह शान्त हो गया।
258फिर कृपाचार्य और कृतवर्मा सहित उसने शिविर में प्रवेश किया और द्रौपदी के समस्त पुत्रों तथा धृष्टद्युम्न सहित समस्त पांचाल-कुल का वध कर दिया, जब वे सब निश्चिन्त होकर अपनी शय्याओं पर सो रहे थे। केवल सात्यकि और पाँचों पाण्डव कृष्ण के परामर्श से बच गए।
259धृष्टद्युम्न के सारथि ने पाण्डवों को द्रोणपुत्र द्वारा सोते हुए पांचालों के संहार का समाचार दिया। अपने पिता, भाई और पुत्रों की मृत्यु से शोकाकुल द्रौपदी
260अपने पतियों के समक्ष बैठ गई और अनशन से प्राण त्यागने का निश्चय किया। तब भयंकर कर्मा भीम द्रौपदी के वचनों से प्रेरित होकर
261उसे प्रसन्न करने के लिए तत्पर हुए और शीघ्र ही अपनी गदा उठाकर अपने गुरुपुत्र के पीछे दौड़े।
262भीम के भय से और दैववश द्रोणपुत्र ने यह कहकर दिव्य अस्त्र छोड़ा — "यह जगत् को समस्त पाण्डवों से रहित कर दे।"
263कृष्ण ने "ऐसा नहीं होगा" कहकर उन वचनों को निष्फल किया और अर्जुन ने अपने एक अस्त्र से उस अस्त्र का प्रतिकार किया।
264अश्वत्थामा का दुष्ट अभिप्राय देखकर द्वैपायन ने उसे शाप दिया और उसने भी द्वैपायन को शाप दिया।
265पाण्डवों ने अश्वत्थामा के मस्तक की मणि ले ली और अत्यन्त प्रसन्नता से उसे शोकाकुल द्रौपदी को अर्पित किया।
266ये विषय इस दशम सौप्तिक पर्व में वर्णित हैं। महर्षि व्यास ने इसे अठारह अध्यायों में रचा। पवित्र सत्यों के महान् वक्ता द्वारा इसमें रचे गए श्लोकों की संख्या आठ सौ सत्तर है।
267महर्षि ने इस पर्व में दो पर्व — सौप्तिक और ऐषीक — एक साथ रखे हैं। फिर स्त्री नामक अत्यन्त करुण पर्व कहा गया है।
268तब पुत्रों की मृत्यु से अत्यन्त पीड़ित महाबुद्धिमान् धृतराष्ट्र ने प्रतिशोध से भरकर उस लोहे की प्रतिमा को चूर-चूर कर दिया, जिसे कृष्ण ने भीम के स्थान पर उनके सम्मुख रखा था। फिर विदुर ने मोक्षपरक युक्तियों से उनका सांसारिक मोह दूर करके महाराज को सान्त्वना दी।
269फिर अपने अन्तःपुर की स्त्रियों सहित धृतराष्ट्र की रणभूमि-यात्रा का वर्णन है।
270फिर वीरों की पत्नियों का करुण और हृदयविदारक विलाप। गान्धारी और धृतराष्ट्र का क्रोध और उनका मूर्च्छित होना।
271तब उन स्त्रियों ने उन वीरों को — अपने मारे गए पुत्रों, भाइयों और पिताओं को — रणभूमि पर पड़ा देखा।
272पुत्रों और पौत्रों की मृत्यु से अत्यन्त पीड़ित गान्धारी के क्रोध का कृष्ण द्वारा शमन।
273महाबुद्धिमान् और समस्त धर्मात्माओं में अग्रगण्य राजा युधिष्ठिर द्वारा विधिपूर्वक प्रमुख वीरों और अधिपतियों का दाह-संस्कार।
274जब मृत राजकुमारों को जलांजलि देने का कर्म आरम्भ हुआ, तब कुन्ती ने कर्ण को अपना गुप्त रूप से उत्पन्न पुत्र स्वीकार किया।
275महर्षि व्यास ने यह सब अत्यन्त करुण एकादश पर्व में वर्णित किया है।
276इसका पाठ प्रत्येक हृदय को द्रवित करता है और प्रत्येक नेत्र से अश्रु बहा देता है। इसमें सत्ताईस अध्याय हैं और श्लोकों की संख्या सात सौ पचहत्तर है।
277फिर बुद्धिवर्धक शान्ति पर्व आता है, जो क्रम में द्वादश है। इसमें युधिष्ठिर के विषाद का वर्णन है,
278जो अपने पितृतुल्य जनों, भाइयों, पुत्रों, मामाओं और सम्बन्धियों का वध कर चुके थे। इसमें वर्णन है कि भीष्म ने वे धर्म और कर्तव्य कैसे सिखाए, जो ज्ञान के अभिलाषी राजाओं के अध्ययन योग्य हैं।
279यदि कोई उन्हें समझ ले, तो वह पूर्ण ज्ञान प्राप्त करता है। मोक्ष के रहस्यों का भी विस्तार से विवेचन है।
280विद्वानों को प्रिय यह द्वादश पर्व तीन सौ उनतालीस अध्यायों में है।
281हे ऋषियो, बुद्धिमान् पराशर-पुत्र ने इस पर्व का वर्णन चौदह सहस्र सात सौ बत्तीस श्लोकों में किया है। इसके पश्चात् उत्तम अनुशासन पर्व आता है।
282कुरुराज युधिष्ठिर को भागीरथी-पुत्र भीष्म के धर्मोपदेश सुनकर सान्त्वना मिली।
283फिर इसमें धर्म और अर्थ के नियमों का विस्तार से विवेचन है; फिर दान के विविध नियम और उनके भिन्न-भिन्न फल।
284पात्र के अनुसार दान के भिन्न फल; आचार के नियम, व्यक्तिगत धर्म के कर्म, और सत्य की अनुपम महिमा।
285इसमें ब्राह्मणों और गौओं की महान् महिमा का वर्णन है और देश-काल के अनुसार कर्तव्यों का निरूपण है।
286ये समस्त उत्तम विषय विविध घटनाओं से पूर्ण इस अनुशासन पर्व में वर्णित हैं। इसमें भीष्म के स्वर्गारोहण का भी वर्णन है।
287यह त्रयोदश पर्व है, जो धर्म की निश्चितता का निरूपण करता है। इसमें एक सौ छियालीस अध्याय हैं।
288इसमें श्लोकों की संख्या आठ सहस्र है। फिर चतुर्दश पर्व आता है, जिसका नाम आश्वमेधिक है।
289इसमें संवर्त और मरुत्त की सुन्दर कथा है; (पाण्डवों द्वारा) निधि की प्राप्ति। फिर परीक्षित् के जन्म का वर्णन है,
290जो अश्वत्थामा के अस्त्र से दग्ध होकर प्रायः मृत हो चुके थे, किन्तु कृष्ण ने उन्हें जीवित किया; छोड़े गए यज्ञीय अश्व के साथ अर्जुन की यात्रा,
291और क्रोध से उस अश्व को पकड़ने वाले विविध अधिपतियों तथा नरेशों से उनका युद्ध; चित्रांगदा-पुत्र से अर्जुन का संग्राम,
292और बभ्रुवाहन से युद्ध में उनका महासंकट। फिर अश्वमेध में नकुल की कथा आती है।
293इस प्रकार आश्वमेधिक नामक अद्भुत पर्व वर्णित है। इसके अध्यायों की संख्या एक सौ तीन है।
294महाबुद्धिमान् महर्षि द्वारा रचे गए श्लोकों की संख्या तीन सहस्र तीन सौ बीस है।
295फिर पञ्चदश पर्व आता है, जिसका नाम आश्रमवासिक है, जिसमें राजा धृतराष्ट्र राज्य त्यागकर गान्धारी और विदुर सहित वन को गए। यह देखकर सदा गुरुजनों की सेवा में लगी रहने वाली सती पृथा (कुन्ती) अपने पुत्रों का राज्य छोड़कर उस वृद्ध दम्पति के पीछे चली गईं।
296व्यास की कृपा से मारे गए वीरों की आत्माओं का उनका अद्भुत दर्शन।
297इससे वृद्ध राजा ने अपना शोक त्याग दिया और अपनी पत्नी सहित अपने पुण्यकर्मों का परम फल प्राप्त किया। जीवनभर धर्म का अध्ययन करने वाले विदुर ने भी परम गति प्राप्त की।
298गवल्गण के विद्वान् पुत्र, बुद्धिमान् और विद्वान् सञ्जय ने भी परम गति प्राप्त की। फिर इसमें धर्मराज युधिष्ठिर की नारद से भेंट का वर्णन है।
299युधिष्ठिर ने नारद से वृष्णिवंश के विनाश का समाचार सुना। इस प्रकार आश्रमवासिक नामक यह अद्भुत पर्व वर्णित है।
300इसमें अध्यायों की संख्या बयालीस है और सत्यज्ञ महर्षि द्वारा रचे गए श्लोकों की संख्या एक सहस्र पाँच सौ छह है। फिर भयंकर मौसल पर्व कहा गया है।
301इसमें वर्णन है कि एक ब्राह्मण के शाप के कारण, मदिरा से विवेकशून्य होकर, युद्ध के अनेक चिह्न शरीर पर धारण करने वाले वे नरश्रेष्ठ (वृष्णिवंशी) लवण-समुद्र के तट पर एरका-तृण से — जो उनके हाथों में घातक वज्र बन गए — एक-दूसरे का वध कर बैठे।
302फिर इसमें वर्णन है कि राम और कृष्ण भी, अपने वंश का नाश करके, सर्वसंहारक काल की गति से ऊपर न उठ सके।
303फिर नरश्रेष्ठ अर्जुन के द्वारका-आगमन और वृष्णिविहीन उस नगरी को देखकर उनके शोक और सन्ताप का वर्णन है।
304यदुवंश के अग्रगण्य अपने मामा वसुदेव का अन्त्येष्टि-कर्म करके उन्होंने यदु-वीरों को वहीं मृत पड़ा देखा जहाँ वे मदिरा-पान कर रहे थे।
305फिर उन्होंने तेजस्वी कृष्ण और बलराम तथा यदुवंश के अन्य प्रमुख जनों का दाह-संस्कार किया।
306फिर स्त्रियों, बालकों, वृद्धों और अशक्तों सहित अर्जुन की द्वारका से यात्रा और मार्ग में उन पर आई महाविपत्ति का वर्णन है। उन्होंने अपने गाण्डीव की पराजय भी देखी।
307उन्होंने अपने दिव्यास्त्रों की निष्फलता भी देखी। यह देखकर कि यदु-स्त्रियों की रक्षा करना असम्भव है,
308और यह सब देखकर वे व्यास के परामर्श से युधिष्ठिर के पास गए और संन्यास-जीवन अपनाने की अनुमति माँगी।
309इस प्रकार षोडश पर्व, जिसका नाम मौसल पर्व है, वर्णित है। इसके अध्यायों की संख्या आठ है और सत्यज्ञ व्यास द्वारा रचे गए श्लोकों की संख्या तीन सौ बीस है। इसके पश्चात् सप्तदश महाप्रस्थानिक पर्व है।
310इसमें वर्णन है कि नरश्रेष्ठ पाण्डव राज्य त्यागकर द्रौपदी सहित अपनी महायात्रा (महाप्रस्थान) पर निकले।
311लोहित-जल के समुद्र पर पहुँचने पर उनकी अग्नि से भेंट हुई। अग्नि के कहने पर उदारहृदय अर्जुन ने
312उनकी विधिवत् पूजा करके महान् दिव्य धनुष गाण्डीव उन्हें लौटा दिया। युधिष्ठिर अपनी यात्रा पर बढ़ते गए और जब द्रौपदी सहित उनके भाई एक के बाद एक गिरकर प्राण त्यागते गए, तब भी उन्होंने पीछे मुड़कर नहीं देखा। इस प्रकार सप्तदश महाप्रस्थानिक पर्व कहा गया है।
313इसमें तीन अध्याय हैं और सर्वज्ञ व्यास द्वारा रचे गए श्लोकों की संख्या तीन सौ बीस है।
314जानिए, इसके पश्चात् आने वाला पर्व स्वर्ग कहलाता है, जो स्वर्गीय विषयों से पूर्ण है; इसमें वर्णन है कि युधिष्ठिर को लेने दिव्य रथ कैसे आया।
315किन्तु उन्होंने अपने साथ आए कुत्ते के बिना उस पर चढ़ने से इनकार कर दिया। तेजस्वी युधिष्ठिर की धर्म पर अटल निष्ठा देखकर धर्म ने कुत्ते का रूप त्यागकर राजा को अपना स्वरूप दिखाया। फिर स्वर्गलोक पहुँचकर युधिष्ठिर ने बड़ा कष्ट अनुभव किया।
316देवदूत ने छल से उन्हें नरक दिखाया, जहाँ उस धर्मात्मा राजा ने अपने भाइयों का हृदयविदारक विलाप सुना,
317जो यम के विधान से उस लोक में कष्ट भोग रहे थे। यह इन्द्र और धर्म ने युधिष्ठिर को दिखाया।
318फिर आकाशगंगा में स्नान करके युधिष्ठिर ने अपना मानव-शरीर त्यागा और अपने कर्मों के अनुरूप गति प्राप्त की।
319वे इन्द्र और देवताओं द्वारा सम्मानित होकर सुखपूर्वक रहे। यह अष्टादश पर्व है, जिसे तेजस्वी व्यास ने कहा है।
320इसमें अध्यायों की संख्या पाँच है और, हे ऋषियो, महर्षि व्यास द्वारा रचे गए श्लोकों की संख्या दो सौ नौ है। ये अठारह पर्वों की विषय-वस्तु हैं।
321इसके परिशिष्ट में हरिवंश और भविष्य हैं। महर्षि द्वारा हरिवंश में रचे गए श्लोकों की संख्या बारह सहस्र है। ये भारत के पर्वसंग्रह नामक अध्याय की विषय-वस्तु हैं।
322अठारह अक्षौहिणी सेनाएँ युद्ध के लिए एकत्र हुईं और युद्ध अठारह दिन चला।
323जो समस्त अंगों और उपनिषदों सहित चारों वेदों का ज्ञाता है, किन्तु इस इतिहास को नहीं जानता, वह विद्वान् नहीं माना जा सकता।
324महाबुद्धिमान् व्यास ने इसे धर्म, अर्थ और काम का शास्त्र कहा है।
325जिन्होंने इसे सुन लिया, वे अन्य इतिहास कभी नहीं सुन सकते — जैसे जिन्होंने कोकिल का मधुर स्वर सुन लिया, वे काकों का कर्कश काँव-काँव कभी नहीं सुन सकते।
326जैसे तीनों लोक पंचभूतों से रचे गए हैं, वैसे ही समस्त कवियों की प्रेरणा इस उत्तम ग्रन्थ से निकलती है।
327हे ब्राह्मणो, जैसे चारों प्रकार के प्राणी अपने अस्तित्व के लिए आकाश पर आश्रित हैं, वैसे ही समस्त पुराण इस इतिहास पर आश्रित हैं।
328जैसे समस्त इन्द्रियाँ मन के अद्भुत व्यापार पर आश्रित हैं, वैसे ही समस्त कर्म और सद्गुण इस ग्रन्थ पर आश्रित हैं।
329जैसे शरीर अपने ग्रहण किए हुए अन्न पर आश्रित है, वैसे ही संसार में प्रचलित समस्त कथाएँ इस ग्रन्थ पर आश्रित हैं।
330जैसे उन्नति के इच्छुक सेवक सदा अपने उदार स्वामियों पर आश्रित रहते हैं, वैसे ही समस्त कवि इस भारत पर आश्रित हैं।
331जैसे मंगलमय गृहस्थाश्रम को अन्य आश्रम पार नहीं कर सकते, वैसे ही कोई कवि इस काव्य को पार नहीं कर सकता।
332हे ऋषियो, उठिए और कर्म कीजिए। आपका हृदय धर्म में स्थिर हो, क्योंकि परलोक में धर्म ही एकमात्र मित्र है। अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुष भी धन और स्त्री को सावधानी से सँभालकर भी अपना नहीं बना सकते। वे स्थायी नहीं हैं।
333द्वैपायन के मुख से निकला भारत अनुपम है, पवित्र है, स्वयं धर्म है। यह पापों का नाश करता है और कल्याण उत्पन्न करता है। जो इसका पाठ सुनता है, उसे पवित्र पुष्कर में स्नान की क्या आवश्यकता!
334ब्राह्मण दिन में अपनी इन्द्रियों से जो भी पाप करे, वे सब नष्ट हो जाते हैं यदि वह सन्ध्या समय भारत का पाठ करे।
335रात्रि में कर्म, वचन या मन से किए गए जो भी पाप हों, वे सब नष्ट हो जाते हैं यदि वह प्रातःकाल की प्रथम सन्ध्या में भारत का पाठ करे।
336जो वेदों और अन्य विद्याओं के ज्ञाता ब्राह्मण को स्वर्णमण्डित सींगों वाली सौ गौएँ दान करता है और जो प्रतिदिन भारत की पवित्र कथाएँ सुनता है — दोनों समान पुण्य प्राप्त करते हैं।
337जैसे नौका वालों के लिए विशाल समुद्र सहज ही पार हो जाता है, वैसे ही महान् उत्कर्ष और गूढ़ अर्थ वाला यह विस्तृत इतिहास इस पर्वसंग्रह नामक अध्याय की सहायता से समझा जा सकता है।
नेपाली
1ऋषिहरूले भने — हे सूतपुत्र, तपाईंले जुन समन्तपञ्चक नामक स्थानको चर्चा गर्नुभयो, त्यसको विषयमा हामी सबै कुरा सुन्न चाहन्छौँ।
2सौतिले भने — हे ब्राह्मणहरू, म जुन पवित्र वचन भन्दछु, ती सुन्नुहोस्। हे नरश्रेष्ठहरू, तपाईंहरू ती सुन्न योग्य हुनुहुन्छ।
3त्रेताको अन्त्य र द्वापर युगको आरम्भमा, सम्पूर्ण शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ परशुरामले अन्यायले अधीर भई पटक-पटक संसारका सम्पूर्ण क्षत्रिय जातिको संहार गरे।
4ती तेजस्वी रामले आफ्नो पराक्रमले क्षत्रियहरूको संहार गरी समन्तपञ्चकमा रगतका पाँच तलाउ बनाए।
5हामीले सुनेका छौँ कि क्रोधले विवश भई उनले यी तलाउहरूको रगतमय पानीमा उभिएर आफ्ना पितृहरूलाई तर्पण गरे।
6तब ऋचीक आदि उनका पुर्खा प्रकट भए र भने — "हे राम, हे भाग्यशाली राम, हे भृगुनन्दन, हामी प्रसन्न छौँ
7तिम्रो पितृभक्ति र पराक्रमबाट। हे महाबली, तिम्रो कल्याण होस्। हे यशस्वी, जुन वर चाहन्छौ, माग।"
8रामले भने — हे पितृहरू, यदि तपाईंहरू मसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ भने, म यो वर माग्दछु कि क्षत्रिय-संहारको पापबाट म मुक्त होऊँ र मैले जुन तलाउहरू बनाएको छु, ती संसारमा प्रसिद्ध तीर्थ बनून्।
9तब पितृहरूले भने — "तिम्रो इच्छाअनुसार नै हुनेछ। तर अब शान्त होऊ।"
10ती पाँच रगतमय तलाउहरूको समीपको प्रदेश त्यही दिनदेखि पवित्र समन्तपञ्चक नामले विख्यात भयो।
11बुद्धिमान्हरूले भनेका छन् कि प्रत्येक स्थानको नाम यस्तो हुनुपर्छ जो त्यसलाई प्रसिद्ध पार्ने कुनै कुराको सूचक होस्।
12द्वापरको अन्त्य र कलिको आरम्भमा, यहीँ यस पवित्र समन्तपञ्चकमा कौरव र पाण्डवहरूबीच महायुद्ध भयो।
13त्यस पवित्र स्थानमा, जहाँ किञ्चित् पनि विषमता थिएन, युद्धका लागि उत्सुक अठार अक्षौहिणी सेना जम्मा भयो।
14हे ब्राह्मणहरू, तिनीहरू सबै त्यही स्थानमा मारिए। यसरी, हे ब्राह्मणहरू, त्यस स्थानको नामको व्याख्या भयो।
15मैले तपाईंहरूलाई त्यस सुन्दर र पवित्र स्थानको वर्णन गरेँ। हे ब्राह्मणश्रेष्ठहरू, मैले तपाईंहरूलाई यस स्थानको विषयमा सबै कुरा बताएँ — त्यो स्थान जो तीनै लोकमा विख्यात छ।
16ऋषिहरूले भने — हे सूतपुत्र, तपाईंले जुन अक्षौहिणीको चर्चा गर्नुभयो, त्यसको विषयमा हामी सबै जान्न चाहन्छौँ।
17हामीलाई बताउनुहोस् कि एक अक्षौहिणीमा कति पदाति, अश्व, रथ र गज हुन्छन्; किनभने तपाईं सबै कुरा जान्नुहुन्छ।
18सौतिले भने — एक रथ, एक गज, पाँच पदाति र तीन अश्वारोही — यिनबाट एक 'पत्ति' बन्छ।
19तीन पत्तिबाट एक 'सेनामुख' र तीन सेनामुखबाट एक 'गुल्म' बन्छ।
20तीन गुल्मबाट एक 'गण', तीन गणबाट एक 'वाहिनी', र तीन वाहिनी मिलेर एक 'पृतना' बन्छ।
21तीन पृतनाबाट एक 'चमू', तीन चमूबाट एक 'अनीकिनी', र दस अनीकिनीलाई विद्वान्हरूले एक 'अक्षौहिणी' भन्छन्।
22हे ब्राह्मणश्रेष्ठहरू, गणितज्ञहरूले गणना गरेका छन् कि एक अक्षौहिणीमा एक्काइस हजार आठ सय सत्तरी रथ हुन्छन्। गजहरूको संख्या पनि त्यति नै छ।
23जान्नुहोस्, पदातिहरूको संख्या एक लाख नौ हजार तीन सय पचास छ; र अश्वहरूको संख्या पैँसठ्ठी हजार छ सय दस छ।
24संख्या-सिद्धान्तका ज्ञाताहरूले मैले राम्ररी बुझाएको उपर्युक्त परिमाणलाई नै एक अक्षौहिणी भन्छन्।
25हे ब्राह्मणश्रेष्ठहरू, कौरव र पाण्डवहरूका अठार अक्षौहिणी सेनाहरू यही गणनाअनुसार गठित थिए।
26कालले तिनीहरू सबैलाई यस स्थानमा जम्मा गर्यो र कौरवहरूलाई निमित्त बनाई तिनीहरू सबैको संहार गर्यो।
27अस्त्रविद्यामा निपुण भीष्म दस दिनसम्म लडे। द्रोणले पाँच दिनसम्म कौरव-सेनाको रक्षा गरे।
28शत्रुसेनाको संहारक कर्ण दुई दिन लड्यो; शल्य आधा दिन; र त्यसपछि आधा दिनसम्म दुर्योधन र भीमको गदा-युद्ध चल्यो। त्यस दिनको अन्त्यमा अश्वत्थामा, कृतवर्मा र कृपाचार्यले
29युधिष्ठिरको सेनाको संहार गरे, जब उनका सैनिकहरू निश्चिन्त भई सुतिरहेका थिए। हे शौनक, आख्यानहरूमा श्रेष्ठ यो भारत, जो यहाँ तपाईंको यज्ञमा सुनाइँदै छ,
30पूर्वकालमा जनमेजयको यज्ञमा व्यासका विद्वान् शिष्यद्वारा सुनाइएको थियो। यसमा संसारका राजाहरूको कीर्ति र पराक्रमको पूर्ण वर्णन छ।
31(यस महान् ग्रन्थको) आरम्भमा तीन पर्व छन् — पौष्य, पौलोम र आस्तीक — जसमा अनेक अद्भुत शैली, वर्णन र अर्थ भरिएका छन्।
32जसरी मोक्षका इच्छुक पुरुषहरूले वैराग्य अपनाउँछन्, त्यसै गरी बुद्धिमान्हरूले यसलाई अपनाउँछन्। जसरी ज्ञातव्य वस्तुहरूमा आत्मा, जसरी प्रिय वस्तुहरूमा प्राण।
33त्यसै गरी यो सम्पूर्ण इतिहास र सम्पूर्ण शास्त्रहरूमा श्रेष्ठ छ। संसारमा यस्तो कुनै कथा प्रचलित छैन जो यसमा आश्रित नहोस्।
34जसरी शरीर आफूले ग्रहण गरेको अन्नमा आश्रित छ, त्यसै गरी सम्पूर्ण कविहरूले यस भारतको सेवा र अनुशीलन गर्छन्।
35जसरी उन्नतिको इच्छुक सेवकले आफ्नो स्वामीको सेवा गर्छ, र जसरी विविध विद्या तथा वेदका शब्दहरूले केवल स्वर र व्यञ्जन मात्र प्रकट गर्छन्, त्यसै गरी यो उत्तम इतिहासले परम ज्ञान प्रकट गर्छ।
36अब यस भारत-इतिहासका पर्वहरूको रूपरेखा सुन्नुहोस्, जो सूक्ष्म अर्थ र तार्किक सङ्गतिले पूर्ण छ र वेदहरूका अर्थले समृद्ध छ।
37पहिलो अनुक्रमणिका कहलिन्छ, दोस्रो पर्वसंग्रह; त्यसपछि पौलोम, पौष्य, आस्तीक, आदि-अंशावतरण,
38यसपछि अद्भुत र विचारपूर्ण सम्भव पर्व, त्यसपछि जतुगृहदाह, त्यसपछि हिडिम्ब,
39त्यसपछि बक-वध र त्यसपछि चैत्ररथ, त्यसपछि पाञ्चाली-स्वयंवर पर्व,
40त्यसपछि प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई धर्मयुद्धमा पराजित गरेपछि वैवाहिक पर्व, त्यसपछि विदुरागमन र राज्यलाभ।
41त्यसपछि अर्जुन-वनवास, सुभद्राहरण, हरणहारिक,
42त्यसपछि खाण्डवदाह र मयदर्शन, त्यसपछि सभा पर्व र मन्त्र पर्व,
43त्यसपछि जरासन्ध-वध र दिग्विजय; दिग्विजयपछि राजसूयिक नामक पर्व।
44त्यसपछि अर्घाभिहरण, शिशुपाल-वध, द्यूत, अनुद्यूत पर्व; त्यसपछि आरण्यक, किर्मीर-वध, अर्जुनाभिगमन;
45त्यसपछि कैरात, जसमा अर्जुन र शिवको युद्धको वर्णन छ; त्यसपछि इन्द्रलोकाभिगमन।
46त्यसपछि करुण, पवित्र र धार्मिक नलोपाख्यानको कथा; त्यसपछि बुद्धिमान् कुरुराजको तीर्थयात्रा।
47त्यसपछि जटासुर-वध, त्यसपछि यक्षयुद्ध, त्यसपछि निवातकवच-युद्ध र अजगर;
48त्यसपछि मार्कण्डेय-समास्या, त्यसपछि द्रौपदी र सत्यभामाको भेटको पर्व;
49त्यसपछि घोषयात्रा, मृग-स्वप्न, त्यसपछि व्रीहिद्रौणिकाख्यान र ऐन्द्रद्युम्न;
50त्यसपछि द्रौपदी-हरण पर्व, त्यसपछि जयद्रथ-विमोचन, त्यसपछि पतिव्रत्य र सतीत्वको निदर्शन गर्ने सावित्रीको कथा;
51यसपछि रामको कथा, त्यसपछि कुण्डलाहरण पर्व;
52त्यसपछि आरण्य र त्यसपछि विराट, जहाँ पाण्डवहरू (छद्मवेशमा) गए र आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरे।
53त्यसपछि कीचक-वध, त्यसपछि गोग्रहण, त्यसपछि विराट-नरेशकी कन्यासँग अभिमन्युको विवाह।
54त्यसपछि अत्यन्त अद्भुत उद्योग पर्व। त्यसपछि सञ्जययान।
55त्यसपछि प्रजागर, धृतराष्ट्रका चिन्ताहरू, त्यसपछि सनत्सुजात, जसमा दर्शनका रहस्य छन्।
56त्यसपछि यानसन्धि, श्रीकृष्णको आगमन। त्यसपछि मातलिको कथा र गालवको कथा;
57त्यसपछि सावित्री, वामदेव र वैन्यका कथाहरू; त्यसपछि जमदग्नि र षोडशराजिकका कथाहरू;
58त्यसपछि कृष्णको सभामा आगमन, त्यसपछि विदुला-पुत्र-शासन, त्यसपछि सेनाहरूको संगठन र सेतुको कथा;
59त्यसपछि उदार कर्णको कलह, त्यसपछि कौरव र पाण्डव सेनाहरूको रणभूमितर्फ प्रस्थान।
60त्यसपछि रथातिरथ-संख्या पर्व, त्यसपछि क्रोध जगाउने दूत उलूकको आगमन;
61त्यसपछि अम्बाको कथा, त्यसपछि भीष्मको अद्भुत अभिषेक;
62त्यसपछि जम्बूखण्ड र भूमिको सृष्टिको वर्णन, त्यसपछि द्वीपहरूको वर्णन।
63त्यसपछि भगवद्गीता पर्व, त्यसपछि भीष्मवध, त्यसपछि द्रोणको अभिषेक र त्यसपछि संशप्तकहरूको वध;
64त्यसपछि अभिमन्यु-वध, त्यसपछि प्रतिज्ञा पर्व, त्यसपछि जयद्रथ-वध र घटोत्कच-वध;
65त्यसपछि रोमाञ्चकारी द्रोण-वध, त्यसपछि नारायण अस्त्रको प्रयोग;
66त्यसपछि कर्ण पर्व र त्यसपछि शल्य पर्व। त्यसपछि ह्रदप्रवेश पर्व, त्यसपछि गदायुद्ध।
67त्यसपछि सारस्वत तथा तीर्थ र वंशको वर्णन, र त्यसपछि सौप्तिक, जसमा कौरवहरूको लज्जाजनक आचरणको वर्णन छ।
68त्यसपछि भयङ्कर ऐषीक पर्व, त्यसपछि जलप्रदान, त्यसपछि स्त्रीविलाप;
69त्यसपछि श्राद्ध पर्व, जसमा मारिएका कौरवहरूको अन्त्येष्टि-कर्मको वर्णन छ; त्यसपछि चार्वाक-वध, जो राक्षस थियो तर ब्राह्मणको वेशमा प्रकट भएको थियो।
70त्यसपछि बुद्धिमान् युधिष्ठिरको राज्याभिषेक, त्यसपछि गृहप्रविभाग पर्व;
71त्यसपछि शान्ति पर्व, त्यसपछि राजधर्मानुशासन, त्यसपछि आपद्धर्म र मोक्षधर्म;
72त्यसपछि शुकप्रश्न-अभिगमन, ब्रह्मप्रश्न-अनुशासन, दुर्वासाको उत्पत्ति र मायासँगको संवाद।
73त्यसपछि अनुशासन, त्यसपछि बुद्धिमान् भीष्मको स्वर्गारोहण।
74अर्को हो सम्पूर्ण पापनाशक अश्वमेध, र त्यसपछि अनुगीता, जसमा अध्यात्म-दर्शन छ।
75त्यसपछि आश्रमवासिक, पुत्रदर्शन र नारदको आगमन;
76त्यसपछि मौसल, जो क्रूर र भयङ्कर घटनाहरूले भरिएको छ; त्यसपछि महाप्रस्थानिक; र त्यसपछि स्वर्गारोहण।
77त्यसपछि त्यो पुराण आउँछ जसलाई खिल हरिवंश भनिन्छ; त्यसमा विष्णु पर्व छ, जसमा विष्णुको प्रारम्भिक जीवन र कंस-वधको वर्णन छ।
78सबैभन्दा अन्त्यमा भविष्य पर्व छ, जसमा भविष्यका भविष्यवाणीहरू छन्। यी उदार महात्मा व्यासद्वारा रचिएका एक सय पर्व हुन्।
79यिनलाई अठार पर्वमा राखेर लोमहर्षणका पुत्र, सूतवंशीले नैमिष वनमा यिनको पाठ गरे;
80जसको उपर्युक्त संक्षेप हो। आदिपर्वमा पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदि-अंशावतरण,
81सम्भव; लाक्षागृहको दाह, हिडिम्ब र बकको वध, चैत्ररथ, द्रौपदीको स्वयंवर;
82प्रतिद्वन्द्वीहरूसँग धर्मयुद्धपछि उनको विवाह, विदुरको आगमन, राज्यको पुनःप्राप्ति,
83अर्जुनको वनवास, सुभद्राको हरण, विवाह-दहेजको दान र ग्रहण, खाण्डव वनको दाह,
84र मयसँग भेट — यी आदि पर्वका विषय-वस्तु हुन्। पौष्य पर्वमा उत्तंकको महिमा छ।
85पौलोम पर्वमा भृगु र उनका वंशजहरूको वृत्तान्त भनिएको छ। आस्तीकमा गरुड तथा सम्पूर्ण नागहरूको जन्मको वृत्तान्त छ,
86समुद्र-मन्थन, उच्चैःश्रवाको उत्पत्ति, र अन्ततः राजा परीक्षित्को सर्पसत्रमा वर्णित भरतवंश। सम्भव पर्वमा विविध राजा, ऋषि र वीरहरूको जन्मको तथा महर्षि कृष्ण द्वैपायनको जन्मको र देवताहरूका अंशावतारको वर्णन छ,
87दैत्य, दानव, महाबली यक्ष, नाग, गन्धर्व र पक्षीहरूको जन्म,
88तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूको, र अन्ततः महर्षि कण्वको आश्रममा दुष्यन्तबाट शकुन्तलाका पुत्र भरतको जन्मको, जसका नामले उनका वंशजहरू चिनिन्छन्।
89यसमा भागीरथीको गर्भबाट शान्तनुको घरमा महान् वसुहरूको जन्मको र तिनीहरू पुनः स्वर्ग जानुको वर्णन छ।
90र तेजस्वी भीष्मको जन्मको, उनको राज्य-त्यागको, ब्रह्मचर्य-ग्रहणको,
91आफ्नो व्रतमा उनको दृढताको, चित्रांगदको रक्षाको, चित्रांगदको मृत्युपछि आफ्नो कान्छो भाइको रक्षाको,
92विचित्रवीर्यलाई सिंहासनमा बसाल्नुको, अणीमाण्डव्यको शापका कारण धर्मको जन्मको,
93कृष्ण द्वैपायनको वरदानले धृतराष्ट्र र पाण्डुको जन्मको, तथा पाण्डवहरूको जन्मको पनि वर्णन छ,
94पाण्डवहरूलाई वारणावत पठाउन दुर्योधनको षड्यन्त्र र पाण्डवहरूविरुद्ध धृतराष्ट्र-पुत्रहरूका अन्य कुचक्र;
95पाण्डवहरूका हितैषी विदुरद्वारा म्लेच्छ भाषामा युधिष्ठिरलाई दिइएको सल्लाह,
96विदुरका वचनअनुसार सुरुङ खन्नु; लाक्षागृहमा पुरोचन तथा सुतिरहेकी निषाद-स्त्री र उनका पाँच छोराको जल्नु; वनमा पाण्डवहरूको हिडिम्बासँग भेट।
97त्यसपछि महाबली भीमद्वारा हिडिम्बको वध; त्यसपछि घटोत्कचको जन्म,
98पाण्डवहरूको व्याससँग भेट, उनको परामर्शअनुसार एकचक्रामा एक ब्राह्मणको घरमा उनीहरूको निवास।
99छद्मवेशमा निवास; बकको वध र मानिसहरूको विस्मय,
100कृष्णा (द्रौपदी) र धृष्टद्युम्नको अद्भुत जन्म; एक ब्राह्मणबाट स्वयंवरको समाचार सुन्नु र व्यासको अनुरोधको पालन गर्नु।
101तथा द्रौपदीको पाणिग्रहण गर्ने इच्छाले प्रेरित भई पाण्डवहरूको पाञ्चाल-प्रस्थान;
102भागीरथीको किनारमा अङ्गारपर्णमाथि अर्जुनको विजय; उससँग मित्रता गर्नु र उसबाट सुन्नु
103तपती, वसिष्ठ र और्वका वृत्तान्त; त्यसपछि सम्पूर्ण भाइहरूसहित पाण्डवहरूको पाञ्चाल आगमन;
104पाञ्चाल नगरीमा अर्जुनद्वारा लक्ष्य-भेदन र संसारका सम्पूर्ण राजाहरूको बीचमा उनीद्वारा द्रौपदीको प्राप्ति।
105त्यस युद्धमा महाबली भीम र अर्जुनद्वारा शल्य, कर्ण तथा सम्पूर्ण क्रुद्ध राजाहरूको पराजय।
106ती भाइहरूको महान् पराक्रमबाट बलराम र कृष्णको यो अनुमान कि कतै तिनीहरू पाण्डव त होइनन्।
107उनीहरूको त्यस कुमालेको घरमा आउनु जहाँ ती भाइहरू बसिरहेका थिए; द्रुपदको शोक, किनभने द्रौपदी पाँच पतिसँग विवाह हुनेछिन्;
108त्यस प्रसंगमा भनिएको पाँच इन्द्रहरूको कथा; द्रौपदीको अद्भुत र दैवविहित विवाह;
109धृतराष्ट्र-पुत्रहरूको तर्फबाट विदुरको पाण्डवहरूकहाँ दूत बनी जानु; उनको आगमन र कृष्णसँग भेट;
110पाण्डवहरूको इन्द्रप्रस्थमा निवास र आधा राज्यमा उनीहरूको शासन; नारदको निर्देशअनुसार पाँचै भाइको द्रौपदीसँग बस्ने अवधि निश्चित गर्नु;
111सुन्द र उपसुन्दका कथाहरू भनिएका छन्; त्यसपछि एक ब्राह्मणका गाईहरू छुटाउन अस्त्र लिन कोठामा प्रवेश गर्दा युधिष्ठिर र द्रौपदीलाई सँगै बसेको देखेर, प्रतिज्ञाअनुसार अर्जुनको वन-प्रस्थान; बाटोमा अर्जुनको उलूपीसँग भेट।
112त्यसपछि बभ्रुवाहनको जन्मको वर्णन; र अर्जुनका अनेक तीर्थयात्राको वृत्तान्त; अर्जुनद्वारा ती पाँच दिव्य कन्याको उद्धार
113जो एक तपस्वी ब्राह्मणको शापले ग्राह बनेकी थिइन्; प्रभास तीर्थमा अर्जुन र कृष्णको भेट;
114कृष्णको अनुमतिले अर्जुनद्वारा त्यस रथमा सुभद्राको बलपूर्वक हरण, जो चालकको इच्छाले सर्वत्र जान्थ्यो;
115कृष्णबाट दाइजो ग्रहण गरी अर्जुनको इन्द्रप्रस्थ-प्रस्थान; सुभद्राको गर्भबाट पराक्रमको मूर्ति अभिमन्युको जन्म;
116द्रौपदीका पुत्रहरूको जन्म; अर्जुन र कृष्णको यमुना-किनारमा विहार-यात्रा;
117उनीहरूद्वारा प्रसिद्ध गाण्डीव धनुष र चक्रको प्राप्ति; खाण्डव वनको दाह; मय र सर्पका प्राणको रक्षा;
118शार्ङ्गी नामक पक्षिणीको गर्भबाट ऋषि मन्दपालको पुत्रोत्पादन। यी विविध विषयसहित आदि पर्वको वर्णन भयो।
119महातेजस्वी व्यासले यस पर्वलाई दुई सय सत्ताइस अध्यायमा विभक्त गरेका छन्।
120यी दुई सय सत्ताइस अध्यायमा आठ हजार आठ सय चौरासी श्लोक छन्।
121दोस्रो सभा पर्व हो, जो अत्यन्त विस्तृत र विषयले पूर्ण छ। यसमा पाण्डवहरूद्वारा सभाभवनको निर्माण र उनीहरूका सेवकहरूको निरीक्षणको वर्णन छ;
122सम्पूर्ण दिव्य लोकका ज्ञाता नारदद्वारा लोकपालहरूका सभाहरूको वर्णन; राजसूय यज्ञको तयारी; जरासन्धको वध;
123कृष्णद्वारा ती सम्पूर्ण राजकुमारहरूको मुक्ति, जो (जरासन्धद्वारा) उसको राजधानी गिरिव्रजमा बन्दी बनाइएका थिए। त्यसपछि पाण्डवहरूको दिग्विजयको वर्णन;
124राजसूय यज्ञमा कर लिएर अधिपति र नरेशहरूको आगमन; अर्घ्य-दानको प्रसंगमा यज्ञमा शिशुपालको वध;
125यज्ञको वैभव देखेर दुर्योधनको शोक र ईर्ष्या; महान् सभामा भीमद्वारा दुर्योधनको उपहास।
126द्यूत-क्रीडाको तयारी; कपटी र चतुर शकुनिद्वारा द्यूतमा युधिष्ठिरको पराजय;
127महाबुद्धिमान् धृतराष्ट्रद्वारा त्यस शोकाकुल द्रौपदीको उद्धार, जो त्यस द्यूतका कारण दुःखको समुद्रमा डुबेकी थिइन्;
128यो देखेर दुर्योधनको युधिष्ठिरलाई पुनः द्यूतमा लगाउने प्रयत्न;
129विजयी दुर्योधनद्वारा युधिष्ठिर र उनका भाइहरूको निर्वासन। यी सभा पर्वमा वर्णित विषय हुन्।
130यो पर्व अठहत्तर अध्यायमा विभक्त छ र, हे ब्राह्मणश्रेष्ठहरू, यसमा दुई हजार पाँच सय एघार श्लोक छन्। त्यसपछि तेस्रो पर्व आउँछ, जसलाई आरण्यक भनिन्छ।
131यसमा बुद्धिमान् युधिष्ठिरको पछि-पछि नगरवासीहरूसहित पाण्डवहरूको वन-प्रस्थानको वर्णन छ;
132ब्राह्मणहरूलाई भोजन दिने शक्ति प्राप्त गर्न धौम्यको परामर्शले युधिष्ठिरको सूर्य-उपासना; यसबाट अन्नको उत्पत्ति; आफ्नो स्वामीका सधैँ हितैषी विदुरको निष्कासन;
133विदुरको पाण्डवहरूकहाँ आउनु; धृतराष्ट्रको अनुरोधमा उनको फर्कनु;
134कर्णबाट उक्साइएपछि वनवासी पाण्डवहरूको नाश गर्न दुर्योधनको षड्यन्त्र;
135दुर्योधनको यो दुष्ट अभिप्राय थाहा पाई व्यासको उसकहाँ आउनु; (पाण्डवहरूको पछि) वन जाने विषयमा उससँग उनको विचार-विमर्श; सुरभिको कथाको कथन;
136मैत्रेयको आगमन र धृतराष्ट्रलाई उनको उपदेश; दुर्योधनलाई उनको शाप;
137भीमद्वारा किर्मीरको वध; पाञ्चाल र वृष्णिहरूको आगमन;
138यो सुनेर कि शकुनिले अन्यायपूर्ण द्यूतमा पाण्डवहरूलाई पराजित गरे, कृष्ण र अर्जुनको आगमन तथा कृष्णको क्रोधको शमन।
139कृष्णको अगाडि द्रौपदीको विलाप र उनद्वारा उनलाई सम्झाइनु;
140महर्षिद्वारा सौभको पतनको वर्णन। त्यसपछि सुभद्रा र उनका पुत्रसहित कृष्णको द्वारका-प्रस्थानको वर्णन;
141धृष्टद्युम्नद्वारा द्रौपदीका पुत्रहरूलाई पाञ्चाल लैजानु; पाण्डवहरूको सुन्दर द्वैतवनमा प्रवेश।
142त्यसपछि यसमा युधिष्ठिरसँग द्रौपदी र भीमको संवादको वर्णन छ।
143पाण्डवहरूकहाँ व्यासको आगमन; महर्षिद्वारा युधिष्ठिरलाई प्रतिस्मृति विद्याको प्रदान।
144त्यसपछि व्यासको प्रस्थान, पाण्डवहरूको काम्यक वनमा जानु; अस्त्रहरूको खोजीमा महाबली अर्जुनको भ्रमण;
145व्याधको वेशमा आएका शिवसँग उनको युद्ध; लोकपालहरूसँग उनको भेट र उनीहरूबाट अस्त्रहरूको प्राप्ति;
146इन्द्रको दिव्य राज्यमा उनको यात्रा र त्यसबाट धृतराष्ट्रको चिन्ता।
147त्यसपछि यसमा पवित्र मुनि बृहदश्वसँग भेटको समयमा युधिष्ठिरको विलापको वर्णन छ।
148त्यसपछि यसमा नलको पवित्र र अत्यन्त करुण कथा छ, जसले दमयन्तीको महान् धैर्य र नलको चरित्रको निदर्शन गर्छ।
149त्यसपछि यसमा वर्णन छ कि युधिष्ठिरले महर्षिबाट द्यूतका रहस्य कसरी प्राप्त गरे; त्यसपछि त्यस दिव्य लोकबाट महर्षि लोमशको आगमन जहाँ अर्जुन थिए;
150वनवासी उदारहृदय पाण्डवहरूलाई महर्षिबाट त्यस तेस्रो भाइ (अर्जुन) को समाचार मिल्नु, जो त्यस समय देवलोकमा बसिरहेका थिए;
151अर्जुनको अनुरोधमा पाण्डवहरूको विविध तीर्थको यात्रा; त्यसबाट उनीहरूको पुण्य र धर्म-लाभ;
152महर्षि नारदको पुलस्त्य तीर्थमा आगमन; उदारहृदय पाण्डवहरूको पनि त्यही तीर्थमा आगमन।
153त्यसपछि इन्द्रद्वारा कर्णबाट कुण्डलहरूको हरणको वृत्तान्त र गयको यज्ञको महिमा;
154अगस्त्यको कथा, जसमा वर्णन छ कि उनले वातापि नामक असुरलाई कसरी खाए; र सन्तानका लागि लोपामुद्राकहाँ उनको जानु।
155त्यसपछि ऋष्यशृंगको कथा, जसले बाल्यकालदेखि नै तपस्वी-जीवन अपनाए। त्यसपछि जमदग्नि-पुत्र महातेजस्वी रामको कथा,
156जसमा कार्तवीर्य र हैहयहरूको वधको वर्णन छ; त्यसपछि प्रभास तीर्थमा पाण्डव र वृष्णिहरूको भेट;
157सुकन्याको कथा, जसमा भृगु-पुत्र च्यवनले राजा शर्यातिको यज्ञमा अश्विनीकुमारहरूलाई सोमरस पिलाए,
158र जसमा देखाइएको छ कि उनले (च्यवनले) स्वयं नित्य यौवन कसरी प्राप्त गरे। त्यसपछि राजा मान्धाताको वृत्तान्त;
159त्यसपछि राजकुमार जन्तुको कथा र यो कि राजा सोमकले आफ्नो एकमात्र छोरा जन्तुको आहुति दिएर सय छोरा कसरी प्राप्त गरे।
160त्यसपछि बाज र परेवाको सुन्दर कथा; त्यसपछि इन्द्र, अग्नि र धर्मद्वारा राजा शिबिको परीक्षा,
161अष्टावक्रको कथा, जसमा जनकको यज्ञमा ती ऋषि र तार्किकहरूमा अग्रगण्य वरुण-पुत्र बन्दीको महान् शास्त्रार्थको वर्णन छ।
162बन्दीको पराजय र समुद्रबाट ऋषि (अष्टावक्र) का पिताको मुक्ति। त्यसपछि यवक्रीतको कथा, त्यसपछि महर्षि रैभ्यको;
163त्यसपछि पाण्डवहरूको गन्धमादन-प्रस्थान र नारायण नामक आश्रममा उनीहरूको निवास; द्रौपदीको अनुरोधमा भीमको गन्धमादन-यात्रा;
164बाटोमा कदली-वनमा उनको पवनपुत्र महाबली हनुमान्सँग भेट;
165तलाउमा उनको स्नान र सुगन्धित नलिनी-पुष्पको खोजीमा त्यसका फूलहरूको विध्वंस; महाबली राक्षसहरूसँग उनको युद्ध,
166मणिमान्सहित यक्षहरूसँग; उनीद्वारा जटासुरको वध;
167(पाण्डवहरूको) राजर्षि वृषपर्वासँग भेट; आर्ष्टिषेणको आश्रममा उनीहरूको प्रस्थान र त्यहाँ उनीहरूको निवास;
168द्रौपदीद्वारा भीमलाई कौरवहरूविरुद्ध उक्साउनु। त्यसपछि भीमको कैलास-आरोहण, जहाँ मणिमान्को नेतृत्वमा महाबली यक्षहरूसँग
169उनले महान् युद्ध गरे; पाण्डवहरूको कुबेरसँग भेट। त्यसपछि अनेक महान् अस्त्र प्राप्त गरिसकेका अर्जुनसँग भेट।
170त्यसपछि हिरण्यपुरमा बस्ने देवताहरूका महाशत्रु निवातकवचहरूसँग अर्जुनको युद्धको वर्णन।
171त्यसपछि पौलोम र कालकेयहरूसँग अर्जुनको युद्धको वृत्तान्त; उनका हातबाट तिनीहरूको वध;
172युधिष्ठिरको अगाडि अर्जुनद्वारा अस्त्र-प्रदर्शन र महर्षि नारदद्वारा त्यसको निवारण;
173पाण्डवहरूको गन्धमादनबाट अवतरण; एक विशाल पर्वत-सर्पद्वारा भीमको ग्रहण;
174युधिष्ठिरद्वारा उसका केही प्रश्नको उत्तर दिएपछि सर्पबाट भीमको मुक्ति;
175पाण्डवहरूको काम्यक वनमा फर्कनु; पाण्डु-पुत्रहरूलाई भेट्न कृष्णको आगमन; ऋषि मार्कण्डेयको आगमन; र उनका विविध कथन;
176महर्षिले वेन-पुत्र पृथुको कथा सुनाए; सरस्वतीको संवाद र तार्क्ष्य ऋषिको संवाद पनि।
177त्यसपछि मत्स्यको कथा र मार्कण्डेयद्वारा सुनाइएका अन्य प्राचीन कथाहरू।
178त्यसपछि इन्द्रद्युम्न र धुन्धुमारका कथाहरू, त्यसपछि पतिव्रताको कथा र अंगिराको वृत्तान्त।
179त्यसपछि द्रौपदी र सत्यभामाको भेट तथा उनीहरूको संवादको वर्णन; पाण्डवहरूको द्वैतवनमा फर्कनु;
180घोषयात्रा र गन्धर्वहरूको हातबाट दुर्योधनको बन्दी हुनु। जब त्यो दुष्ट लगिँदै थियो, तब अर्जुनद्वारा उसको उद्धार।
181त्यसपछि युधिष्ठिरको मृग-स्वप्न, त्यसपछि पाण्डवहरूको काम्यक वनमा फर्कनु।
182यहाँ व्रीहिद्रौणिकको लामो कथा आउँछ। यहीँ दुर्वासाको कथा भनिएको छ।
183त्यसपछि जयद्रथद्वारा आश्रमबाट द्रौपदीको बलपूर्वक हरण; वायुजस्तै वेगवान् भीमद्वारा त्यस दुष्टको पिछा; भीमको हातबाट जयद्रथको मुण्डन। त्यसपछि रामायणको लामो कथा,
184जसमा देखाइएको छ कि रामको पराक्रमले रावण कसरी मारियो। त्यसपछि सावित्रीको कथा भनिएको छ,
185त्यसपछि इन्द्रद्वारा कर्णबाट कुण्डलहरूको हरण र उसलाई शक्ति नामक अस्त्रको प्रदान;
186आरणेयको कथा, जसमा धर्मले आफ्नो पुत्रलाई उपदेश दिए र जसमा वर्णित छ कि पाण्डवहरूले वरदान प्राप्त गरी पश्चिम दिशातर्फ प्रस्थान गरे।
187यी सबै विषय आरण्यक नामक तेस्रो पर्वमा वर्णित छन्। यसमा दुई सय उनान्सत्तरी अध्याय छन्। यसका श्लोकहरूको संख्या एघार हजार छ सय चौंसठ्ठी छ। त्यसपछि विस्तृत विराट पर्व आउँछ।
188यसमा वर्णन छ कि पाण्डवहरू विराट नगरीमा कसरी पुगे र श्मशानमा एउटा शमी वृक्ष देखे, जसमा उनीहरूले आफ्ना अस्त्र लुकाएर राखे।
189त्यसपछि उनीहरूको नगर-प्रवेश र छद्मवेशमा निवास; त्यसपछि द्रौपदीमाथि कामासक्त दुष्ट कीचकको भीमद्वारा वध; त्यसपछि राजा दुर्योधनको पाण्डवहरूलाई खोज्ने प्रयत्न;
190पाण्डवहरूको पत्ता लगाउन सम्पूर्ण देशहरूमा उसले चतुर गुप्तचरहरू पठाउनु; महाबली पाण्डु-पुत्रहरूलाई खोज्नमा तिनीहरूको विफलता;
191पहिले त्रिगर्तहरूद्वारा विराटका गाईहरूको हरण र त्यसबाट भएको भयङ्कर युद्ध;
192शत्रुद्वारा विराटको बन्दी हुनु र भीमद्वारा उनको उद्धार; पाण्डव (भीम) द्वारा उनका गाईहरूको पनि मुक्ति।
193त्यसपछि कौरवहरूद्वारा विराटका गाईहरूको हरण, एक्लै अर्जुनद्वारा कौरव योद्धाहरूको पराजय,
194अर्जुनको पराक्रमले राजाका गाईहरूको मुक्ति; विराटद्वारा आफ्नी कन्या अर्जुनलाई अर्पण गर्नु, जसलाई उनले शत्रुनाशक सुभद्रा-पुत्र अभिमन्युका लागि स्वीकार गरे। यी विस्तृत चौथो विराट पर्वका विषय-वस्तु हुन्।
195महर्षिले यसलाई सतसट्ठी अध्यायमा रचेका छन् र यसमा दुई हजार पचास श्लोक छन्।
196अब पाँचौँ पर्व, जसको नाम उद्योग हो, त्यसको विषय-वस्तु सुन्नुहोस्। जब पाण्डवहरू उपप्लव्यमा बसिरहेका थिए,
197तब युद्धका इच्छुक अर्जुन र दुर्योधन — दुवै कृष्णकहाँ गए र भने, "यस युद्धमा तपाईंले हाम्रो सहायता गर्नुपर्छ।"
198यी वचन सुनेर उदारहृदय कृष्णले उत्तर दिए — "हे नरश्रेष्ठहरू, एकातिर म स्वयं परामर्शदाताका रूपमा, जसले युद्ध गर्दिनँ,
199र अर्कातिर मेरो एक अक्षौहिणी सेना — यी दुवैमध्ये तिमीलाई के दिऊँ?" आफ्नै हितप्रति अन्धो मूर्ख दुर्योधनले सेना माग्यो।
200अर्जुनले कृष्णलाई परामर्शदाताका रूपमा रोजे, यद्यपि उनी युद्ध गर्नेछैनन्। त्यसपछि पाण्डवहरूको सहायताका लागि मद्रराजको आगमनको वर्णन छ।
201बाटोमा उपहारहरूले उनलाई भ्रमित पारेर दुर्योधनले उनीबाट वर माग्ने स्थिति बनायो र त्यस वरको रूपमा युद्धमा उनको सहायता माग्यो।
202त्यसपछि वर्णन छ कि शल्य पाण्डवहरूकहाँ कसरी गए र इन्द्रको (वृत्रमाथिको) विजयको कथा सुनाएर उनले युधिष्ठिरलाई कसरी सान्त्वना दिए।
203त्यसपछि पाण्डवहरूद्वारा कौरवहरूकहाँ पुरोहित पठाइएको वर्णन छ। महाबली धृतराष्ट्रले पुरोहितबाट इन्द्रको विजयको कथा सुनेर सन्धिको याचनाका लागि सञ्जयलाई पाण्डवहरूकहाँ पठाए।
204धृतराष्ट्रले पाण्डवहरू, उनका मित्रहरू, कृष्ण आदिको विषयमा सबै कुरा सुने; र त्यसबाट उनको महान् चिन्ता र अनिद्रा। बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रलाई विदुरका हितकर, विवेकपूर्ण र विविध परामर्श दिइए।
205त्यसपछि यसमा ती उत्तम आध्यात्मिक सत्यहरू छन् जो सनत्सुजातले
206ती चिन्तित र शोकाकुल राजालाई भने। भोलिपल्ट बिहान राजसभामा सञ्जयले
207अर्जुन र कृष्णको महान् मैत्रीको वर्णन गरे। त्यही बेला महात्मा कृष्ण, करुणाले द्रवित भई र सन्धि गराउने इच्छाले,
208स्वयं कौरवहरूको राजधानी हस्तिनापुर गए। (त्यसपछि यसमा वर्णन छ) राजा दुर्योधनद्वारा कृष्णको शान्ति-प्रस्तावको अस्वीकार —
209त्यो प्रस्ताव जो दुवै पक्षको हितमा थियो। त्यसपछि दम्भोद्भवको कथा भनिएको छ;
210त्यसपछि मातलिद्वारा आफ्नी कन्याका लागि वरको खोजी; त्यसपछि महर्षि गालवको वृत्तान्त।
211त्यसपछि विदुला-पुत्रको शिक्षणको कथा; दुर्योधन, कर्ण आदिको दुष्ट मन्त्रणा सुनेर
212कृष्णद्वारा राजाहरूलाई आफ्नो योग-विभूतिको प्रदर्शन; त्यसपछि कर्णलाई आफ्नो रथमा बसाली उसलाई हितकर उपदेश दिनु;
213गर्वका कारण कर्णद्वारा कृष्णको उपदेशको अस्वीकार; त्यसपछि शत्रुदमन कृष्णको हस्तिनापुरबाट उपप्लव्य फर्कनु।
214उनले पाण्डवहरूलाई सबै वृत्तान्त सुनाए। तब महाबली शत्रुदमन पाण्डवहरूले परस्पर राम्ररी परामर्श गरी युद्धका सम्पूर्ण तयारी गरे।
215त्यसपछि हस्तिनापुरबाट पदाति, अश्व, गज र रथीहरूको प्रस्थान; दुवै पक्षद्वारा सेनाहरूको निरीक्षण; राजा (दुर्योधन) द्वारा उलूकलाई पाण्डवहरूकहाँ
216महायुद्धभन्दा एक दिन अघि दूत बनाई पठाउनु; त्यसपछि विविध श्रेणीका रथीहरूको गणनाको कथन। त्यसपछि अम्बाको कथा भनिएको छ।
217यी ती विषय हुन् जसको विस्तारपूर्वक वर्णन भएको छ; भारतको यो पाँचौँ पर्व सन्धि र युद्ध — दुवैसँग सम्बद्ध घटनाहरूले पूर्ण छ।
218हे महर्षिहरू, महात्मा व्यासले यस पर्वको रचना एक सय छयासी अध्यायमा गरेका छन्। महर्षिद्वारा यसमा रचिएका श्लोकहरूको संख्या छ हजार छ सय अन्ठान्नब्बे छ।
219त्यसपछि अद्भुत भीष्म पर्व भनिएको छ। सञ्जयले यसमा जम्बूद्वीपको सृष्टिको वर्णन गरे।
220त्यसपछि युधिष्ठिरको सेनाको महान् विषण्णता र दस दिनसम्म निरन्तर चलेको घोर युद्धको वर्णन छ।
221यस पर्वमा उदारहृदय कृष्णले मोक्ष-दर्शनमा आधारित युक्तिहरू दिएर अर्जुनको मनमा आफ्ना आफन्तप्रति उत्पन्न महान् ग्लानि हटाए।
222यसमा यो पनि वर्णित छ कि महात्मा कृष्णले पाण्डव-सेनाको हानि देखेर रथबाट हामफाली, निर्भीक हृदयले र हातमा कोर्रा लिएर, भीष्मलाई मार्न वेगले दौडे। यसै पर्वमा कृष्णले अर्जुनलाई हप्काए —
223गाण्डीवधारी अर्जुनलाई, जो सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा सर्वश्रेष्ठ योद्धा थिए। यसैमा यो पनि वर्णित छ कि धनुर्धर अर्जुनले शिखण्डीलाई अगाडि राखेर
224आफ्ना तीक्ष्णतम बाणहरूले भीष्मलाई घाइते बनाए र उनलाई रथबाट खसाले, तथा भीष्म शरशय्यामा कसरी पल्टिए।
225यो विस्तृत पर्व भारतको छैटौँ पर्व हो। यो एक सय सत्र अध्यायमा रचिएको छ। वेदज्ञ व्यासद्वारा रचित यसका श्लोकहरूको संख्या पाँच हजार आठ सय चौरासी छ। त्यसपछि अद्भुत घटनाहरूले पूर्ण द्रोण पर्व आउँछ।
226यसमा महाबली आचार्य द्रोणको सेनापति-पदमा अभिषेकको वर्णन छ; दुर्योधनलाई प्रसन्न पार्न त्यस महारथीद्वारा युधिष्ठिरलाई बन्दी बनाउने प्रतिज्ञा; संशप्तकहरूद्वारा अर्जुनलाई रणभूमिबाट टाढा लैजानु।
227अर्जुनद्वारा महाराज भगदत्तको — जो स्वयं इन्द्रजस्तै योद्धा थिए — आफ्नो गज सुप्रतीकसहित पराजय।
228किशोर वीर अभिमन्युको, एक्लै र असहाय, जयद्रथसहित अनेक महारथीहरूको हातबाट वध।
229अभिमन्युको वधमा अर्जुनद्वारा महासंग्राममा जयद्रथसहित सात अक्षौहिणी सेनाको संहार।
230त्यसपछि राजा युधिष्ठिरको आज्ञाले अर्जुनलाई खोज्न महाबली भीम र महारथी सात्यकिले
231कौरव-सेनामा प्रवेश गरे, जो देवताहरूका लागि पनि अभेद्य थियो; त्यसपछि बाँकी संशप्तकहरूको संहार।
232यस द्रोण पर्वमा अलम्बुष, श्रुतायु, पराक्रमी जलसन्ध, सोमदत्ति, विराट, महारथी द्रुपद, घटोत्कच आदिको वधको वर्णन छ। युद्धमा द्रोणको मृत्युले अत्यन्त क्रुद्ध भई अश्वत्थामाले पनि
233आफ्नो भयङ्कर नारायण अस्त्र छाडे। त्यसपछि त्रिपुर-दाहको प्रसंगमा रुद्रको कथा भनिएको छ। व्यासको आगमन र उनीद्वारा अर्जुन तथा कृष्णको महिमाको कथन।
234यी ती विषय हुन् जसको भारतको सातौँ पर्वमा विस्तारपूर्वक वर्णन छ, जसमा उल्लिखित सम्पूर्ण प्रमुख वीर र अधिपतिहरू मारिए।
235यस पर्वमा अध्यायहरूको संख्या एक सय सत्तरी छ। महाज्ञानी पराशर-पुत्र महर्षिद्वारा द्रोण पर्वमा रचिएका श्लोकहरूको संख्या आठ हजार नौ सय नौ छ।
236त्यसपछि कर्ण नामक अत्यन्त अद्भुत पर्व आउँछ। यसमा मद्रराज (कर्णको) सारथि नियुक्त भएको वर्णन छ।
237त्यसपछि त्रिपुर-वधको प्राचीन कथा; युद्धका लागि प्रस्थान गर्दा कर्ण र शल्यबीच कटु वचनहरूको आदान-प्रदान।
238त्यसपछि कर्णमाथि व्यङ्ग्यका रूपमा हंस र काकको कथा। त्यसपछि उदारहृदय अश्वत्थामाको हातबाट पाण्ड्य-नरेशको वध।
239त्यसपछि दण्डसेन र त्यसपछि दण्डको वध; त्यसपछि सम्पूर्ण योद्धाहरूको अगाडि कर्णसँग द्वन्द्व-युद्धमा युधिष्ठिरको प्राणसंकट; युधिष्ठिर र अर्जुनको परस्पर क्रोध;
240कृष्णद्वारा अर्जुनको शमन; दुःशासनको छाती चिरेर उसको हृदय-रगत पिएर भीमद्वारा आफ्नो प्रतिज्ञाको पालन; द्वन्द्व-युद्धमा अर्जुनद्वारा कर्णको वध।
241भारतका ज्ञाताहरूले यसलाई आठौँ पर्व भन्छन्। यसका अध्यायहरूको संख्या उनान्सत्तरी छ र श्लोकहरूको संख्या चार हजार नौ सय चौंसठ्ठी।
242त्यसपछि शल्य नामक अद्भुत पर्व भनिएको छ। सम्पूर्ण महारथीहरूको मृत्युपछि मद्रराज सेनापति बने।
243त्यसपछि विविध रथीहरूका भिडन्तको क्रमशः वर्णन; त्यसपछि कौरव-सेनाका प्रमुख वीरहरूको मृत्यु।
244त्यसपछि युधिष्ठिरको हातबाट शल्यको वध, सहदेवको हातबाट शकुनिको वध।
245जब उसको सेनाको थोरै मात्र अंश जीवित बाँच्यो, तब सुयोधन एउटा तलाउमा गई त्यहाँ आफ्ना लागि ठाउँ बनाई लुक्यो।
246केही व्याधहरूबाट भीमलाई यो समाचार मिल्नु। त्यसपछि वर्णन छ कि अपमान कहिल्यै सहन नसक्ने दुर्योधन युधिष्ठिरका तिरस्कारपूर्ण वचनले क्रुद्ध भई पानीबाट बाहिर आयो। त्यसपछि भीम र दुर्योधनको गदा-युद्धको वर्णन छ।
247त्यसपछि त्यस युद्धको समयमा बलरामको आगमनको वर्णन छ। त्यसपछि सरस्वतीको पवित्रताको कथन।
248गदा-युद्धको क्रम; भीमद्वारा गदाको भयङ्कर प्रहारले दुर्योधनका तिघ्रा भाँचिनु। यो सबै यस अद्भुत नवौँ पर्वमा वर्णित छ।
249यस पर्वमा अध्यायहरूको संख्या उनान्साठी छ र कुरुवंशको कीर्ति फैलाउने महर्षि व्यासद्वारा रचिएका श्लोकहरूको संख्या तीन हजार दुई सय बीस छ।
250अब म सौप्तिक नामक भयङ्कर दसौँ पर्वको विषय-वस्तु भन्नेछु। पाण्डवहरू गएपछि महारथी कृतवर्मा, कृपाचार्य र द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) साँझको समयमा त्यस स्थानमा आए जहाँ भाँचिएका तिघ्रासहित दुर्योधन परेको थियो।
251उनीहरूले राजा दुर्योधनलाई भुइँमा परेको देखे — तिघ्रा भाँचिएका र शरीर रगतले लतपत। अत्यन्त क्रुद्ध महारथी द्रोणपुत्रले प्रतिज्ञा गरे —
252"म धृष्टद्युम्नसहित सम्पूर्ण पाञ्चालहरू तथा आफ्ना सहायकसहित पाण्डवहरूको वध नगरी कवच उतार्नेछैनँ।"
253यी वचन भनेर ती तीनै वीर दुर्योधनलाई छाडेर, सूर्यास्तकै समयमा, महावनमा प्रवेश गरे।
254जब उनीहरू एउटा विशाल वटवृक्षमुनि विश्राम गरिरहेका थिए, तब उनीहरूले रातमा एउटा लाटोकोसेरोले असंख्य काकहरूको वध गरेको देखे।
255यो देखेर अश्वत्थामाको हृदय क्रोधले भरियो र आफ्ना पिताको मृत्यु सम्झेर उसले सुतिरहेका पाञ्चालहरूको वध गर्ने निश्चय गर्यो।
256शिविरको ढोकामा गएर उसले एउटा भयङ्कर राक्षस देख्यो, जसको टाउको आकाशसम्म पुग्थ्यो र जसले ढोकाको रक्षा गरिरहेको थियो।
257त्यो राक्षसले उसको अस्त्र-प्रयोगमा बाधा दिइरहेको देखेर उसले त्रिनेत्र देवको उपासना आरम्भ गर्यो र यसबाट त्यो शान्त भयो।
258त्यसपछि कृपाचार्य र कृतवर्मासहित उसले शिविरमा प्रवेश गर्यो र द्रौपदीका सम्पूर्ण पुत्रहरू तथा धृष्टद्युम्नसहित सम्पूर्ण पाञ्चाल-कुलको वध गर्यो, जब तिनीहरू सबै निश्चिन्त भई आफ्ना ओछ्यानमा सुतिरहेका थिए। केवल सात्यकि र पाँचै पाण्डव कृष्णको परामर्शले बाँचे।
259धृष्टद्युम्नको सारथिले पाण्डवहरूलाई द्रोणपुत्रद्वारा सुतिरहेका पाञ्चालहरूको संहारको समाचार दियो। आफ्ना पिता, दाजु र छोराहरूको मृत्युले शोकाकुल द्रौपदी
260आफ्ना पतिहरूको अगाडि बसिन् र अनशनले प्राण त्याग्ने निश्चय गरिन्। तब भयङ्कर कर्मा भीम द्रौपदीका वचनले प्रेरित भई
261उनलाई प्रसन्न पार्न तत्पर भए र तुरुन्तै आफ्नो गदा उठाई आफ्ना गुरुपुत्रको पछि दौडे।
262भीमको भयले र दैववश द्रोणपुत्रले यसो भन्दै दिव्य अस्त्र छाडे — "यसले जगत्लाई सम्पूर्ण पाण्डवबाट रहित पारोस्।"
263कृष्णले "यस्तो हुनेछैन" भनेर ती वचन निष्फल पारे र अर्जुनले आफ्नो एउटा अस्त्रले त्यस अस्त्रको प्रतिकार गरे।
264अश्वत्थामाको दुष्ट अभिप्राय देखेर द्वैपायनले उसलाई शाप दिए र उसले पनि द्वैपायनलाई शाप दियो।
265पाण्डवहरूले अश्वत्थामाको शिरको मणि लिए र अत्यन्त प्रसन्नताका साथ त्यो शोकाकुल द्रौपदीलाई अर्पण गरे।
266यी विषय यस दसौँ सौप्तिक पर्वमा वर्णित छन्। महर्षि व्यासले यसलाई अठार अध्यायमा रचे। पवित्र सत्यहरूका महान् वक्ताद्वारा यसमा रचिएका श्लोकहरूको संख्या आठ सय सत्तरी छ।
267महर्षिले यस पर्वमा दुई पर्व — सौप्तिक र ऐषीक — सँगै राखेका छन्। त्यसपछि स्त्री नामक अत्यन्त करुण पर्व भनिएको छ।
268तब पुत्रहरूको मृत्युले अत्यन्त पीडित महाबुद्धिमान् धृतराष्ट्रले प्रतिशोधले भरिएर त्यो फलामको प्रतिमा चूर-चूर पारे, जसलाई कृष्णले भीमको सट्टामा उनको अगाडि राखेका थिए। त्यसपछि विदुरले मोक्षपरक युक्तिहरूले उनको सांसारिक मोह हटाई महाराजलाई सान्त्वना दिए।
269त्यसपछि आफ्नो अन्तःपुरका स्त्रीहरूसहित धृतराष्ट्रको रणभूमि-यात्राको वर्णन छ।
270त्यसपछि वीरहरूका पत्नीहरूको करुण र हृदयविदारक विलाप। गान्धारी र धृतराष्ट्रको क्रोध र उनीहरूको मूर्च्छित हुनु।
271तब ती स्त्रीहरूले ती वीरहरूलाई — आफ्ना मारिएका छोरा, दाजुभाइ र पिताहरूलाई — रणभूमिमा परेको देखे।
272छोरा र नातिहरूको मृत्युले अत्यन्त पीडित गान्धारीको क्रोधको कृष्णद्वारा शमन।
273महाबुद्धिमान् र सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा अग्रगण्य राजा युधिष्ठिरद्वारा विधिपूर्वक प्रमुख वीर र अधिपतिहरूको दाह-संस्कार।
274जब मृत राजकुमारहरूलाई जलाञ्जलि दिने कर्म आरम्भ भयो, तब कुन्तीले कर्णलाई आफ्नो गुप्त रूपमा जन्मेको छोरा स्वीकार गरिन्।
275महर्षि व्यासले यो सबै अत्यन्त करुण एघारौँ पर्वमा वर्णन गरेका छन्।
276यसको पाठले प्रत्येक हृदयलाई द्रवित पार्छ र प्रत्येक आँखाबाट आँसु बगाउँछ। यसमा सत्ताइस अध्याय छन् र श्लोकहरूको संख्या सात सय पचहत्तर छ।
277त्यसपछि बुद्धिवर्धक शान्ति पर्व आउँछ, जो क्रममा बाह्रौँ हो। यसमा युधिष्ठिरको विषादको वर्णन छ,
278जसले आफ्ना पितृतुल्य जन, दाजुभाइ, छोरा, मामा र आफन्तहरूको वध गरिसकेका थिए। यसमा वर्णन छ कि भीष्मले ती धर्म र कर्तव्य कसरी सिकाए, जो ज्ञानका अभिलाषी राजाहरूको अध्ययनयोग्य छन्।
279यदि कसैले तिनलाई बुझ्यो भने, उसले पूर्ण ज्ञान प्राप्त गर्छ। मोक्षका रहस्यहरूको पनि विस्तारपूर्वक विवेचन छ।
280विद्वान्हरूलाई प्रिय यो बाह्रौँ पर्व तीन सय उनान्चालीस अध्यायमा छ।
281हे ऋषिहरू, बुद्धिमान् पराशर-पुत्रले यस पर्वको वर्णन चौध हजार सात सय बत्तीस श्लोकमा गरेका छन्। त्यसपछि उत्तम अनुशासन पर्व आउँछ।
282कुरुराज युधिष्ठिरलाई भागीरथी-पुत्र भीष्मको धर्मोपदेश सुनेर सान्त्वना मिल्यो।
283त्यसपछि यसमा धर्म र अर्थका नियमहरूको विस्तारपूर्वक विवेचन छ; त्यसपछि दानका विविध नियम र तिनका भिन्न-भिन्न फल।
284पात्रअनुसार दानका भिन्न फल; आचारका नियम, व्यक्तिगत धर्मका कर्म, र सत्यको अनुपम महिमा।
285यसमा ब्राह्मण र गाईहरूको महान् महिमाको वर्णन छ र देश-कालअनुसार कर्तव्यहरूको निरूपण छ।
286यी सम्पूर्ण उत्तम विषय विविध घटनाहरूले पूर्ण यस अनुशासन पर्वमा वर्णित छन्। यसमा भीष्मको स्वर्गारोहणको पनि वर्णन छ।
287यो तेह्रौँ पर्व हो, जसले धर्मको निश्चितताको निरूपण गर्छ। यसमा एक सय छयालीस अध्याय छन्।
288यसमा श्लोकहरूको संख्या आठ हजार छ। त्यसपछि चौधौँ पर्व आउँछ, जसको नाम आश्वमेधिक हो।
289यसमा संवर्त र मरुत्तको सुन्दर कथा छ; (पाण्डवहरूद्वारा) निधिको प्राप्ति। त्यसपछि परीक्षित्को जन्मको वर्णन छ,
290जो अश्वत्थामाको अस्त्रले दग्ध भई प्रायः मृत भइसकेका थिए, तर कृष्णले उनलाई जीवित पारे; छाडिएको यज्ञीय अश्वसँग अर्जुनको यात्रा,
291र क्रोधले त्यस अश्वलाई समात्ने विविध अधिपति तथा नरेशहरूसँग उनको युद्ध; चित्रांगदा-पुत्रसँग अर्जुनको संग्राम,
292र बभ्रुवाहनसँगको युद्धमा उनको महासंकट। त्यसपछि अश्वमेधमा नकुलको कथा आउँछ।
293यसरी आश्वमेधिक नामक अद्भुत पर्व वर्णित छ। यसका अध्यायहरूको संख्या एक सय तीन छ।
294महाबुद्धिमान् महर्षिद्वारा रचिएका श्लोकहरूको संख्या तीन हजार तीन सय बीस छ।
295त्यसपछि पन्ध्रौँ पर्व आउँछ, जसको नाम आश्रमवासिक हो, जसमा राजा धृतराष्ट्रले राज्य त्यागी गान्धारी र विदुरसहित वन गए। यो देखेर सधैँ गुरुजनहरूको सेवामा लागिरहने सती पृथा (कुन्ती) आफ्ना छोराहरूको राज्य छाडी ती वृद्ध दम्पतीको पछि लागिन्।
296व्यासको कृपाले मारिएका वीरहरूका आत्माहरूको उनको अद्भुत दर्शन।
297यसबाट वृद्ध राजाले आफ्नो शोक त्यागे र आफ्नी पत्नीसहित आफ्ना पुण्यकर्महरूको परम फल प्राप्त गरे। जीवनभर धर्मको अध्ययन गर्ने विदुरले पनि परम गति प्राप्त गरे।
298गवल्गणका विद्वान् पुत्र, बुद्धिमान् र विद्वान् सञ्जयले पनि परम गति प्राप्त गरे। त्यसपछि यसमा धर्मराज युधिष्ठिरको नारदसँग भेटको वर्णन छ।
299युधिष्ठिरले नारदबाट वृष्णिवंशको विनाशको समाचार सुने। यसरी आश्रमवासिक नामक यो अद्भुत पर्व वर्णित छ।
300यसमा अध्यायहरूको संख्या बयालीस छ र सत्यज्ञ महर्षिद्वारा रचिएका श्लोकहरूको संख्या एक हजार पाँच सय छ छ। त्यसपछि भयङ्कर मौसल पर्व भनिएको छ।
301यसमा वर्णन छ कि एक ब्राह्मणको शापका कारण, मदिराले विवेकशून्य भई, युद्धका अनेक चिह्न शरीरमा धारण गर्ने ती नरश्रेष्ठ (वृष्णिवंशी) लवण-समुद्रको किनारमा एरका-तृणले — जो उनीहरूका हातमा घातक वज्र बने — एक-अर्काको वध गरे।
302त्यसपछि यसमा वर्णन छ कि राम र कृष्ण पनि, आफ्नो वंशको नाश गरेर, सर्वसंहारक कालको गतिभन्दा माथि उठ्न सकेनन्।
303त्यसपछि नरश्रेष्ठ अर्जुनको द्वारका-आगमन र वृष्णिविहीन त्यस नगरी देखेर उनको शोक र सन्तापको वर्णन छ।
304यदुवंशका अग्रगण्य आफ्ना मामा वसुदेवको अन्त्येष्टि-कर्म गरी उनले यदु-वीरहरूलाई त्यहीँ मृत परेको देखे जहाँ तिनीहरू मदिरा-पान गरिरहेका थिए।
305त्यसपछि उनले तेजस्वी कृष्ण र बलराम तथा यदुवंशका अन्य प्रमुख जनहरूको दाह-संस्कार गरे।
306त्यसपछि स्त्री, बालक, वृद्ध र अशक्तहरूसहित अर्जुनको द्वारकाबाट यात्रा र बाटोमा उनीमाथि आइपरेको महाविपत्तिको वर्णन छ। उनले आफ्नो गाण्डीवको पराजय पनि देखे।
307उनले आफ्ना दिव्यास्त्रहरूको निष्फलता पनि देखे। यो देखेर कि यदु-स्त्रीहरूको रक्षा गर्न असम्भव छ,
308र यो सबै देखेर उनी व्यासको परामर्शले युधिष्ठिरकहाँ गए र संन्यास-जीवन अपनाउने अनुमति मागे।
309यसरी सोह्रौँ पर्व, जसको नाम मौसल पर्व हो, वर्णित छ। यसका अध्यायहरूको संख्या आठ छ र सत्यज्ञ व्यासद्वारा रचिएका श्लोकहरूको संख्या तीन सय बीस छ। त्यसपछि सत्रौँ महाप्रस्थानिक पर्व छ।
310यसमा वर्णन छ कि नरश्रेष्ठ पाण्डवहरू राज्य त्यागी द्रौपदीसहित आफ्नो महायात्रा (महाप्रस्थान) मा निस्के।
311लोहित-जलको समुद्रमा पुगेपछि उनीहरूको अग्निसँग भेट भयो। अग्निको भनाइमा उदारहृदय अर्जुनले
312उनको विधिवत् पूजा गरी महान् दिव्य धनुष गाण्डीव उनलाई फर्काइदिए। युधिष्ठिर आफ्नो यात्रामा अगाडि बढ्दै गए र जब द्रौपदीसहित उनका भाइहरू एकपछि अर्को गरी ढलेर प्राण त्याग्दै गए, तब पनि उनले पछाडि फर्केर हेरेनन्। यसरी सत्रौँ महाप्रस्थानिक पर्व भनिएको छ।
313यसमा तीन अध्याय छन् र सर्वज्ञ व्यासद्वारा रचिएका श्लोकहरूको संख्या तीन सय बीस छ।
314जान्नुहोस्, त्यसपछि आउने पर्व स्वर्ग कहलिन्छ, जो स्वर्गीय विषयहरूले पूर्ण छ; यसमा वर्णन छ कि युधिष्ठिरलाई लिन दिव्य रथ कसरी आयो।
315तर उनले आफूसँग आएको कुकुरबिना त्यसमा चढ्न इन्कार गरे। तेजस्वी युधिष्ठिरको धर्ममाथिको अटल निष्ठा देखेर धर्मले कुकुरको रूप त्यागी राजालाई आफ्नो स्वरूप देखाए। त्यसपछि स्वर्गलोक पुगेर युधिष्ठिरले ठूलो कष्ट अनुभव गरे।
316देवदूतले छलले उनलाई नरक देखायो, जहाँ ती धर्मात्मा राजाले आफ्ना भाइहरूको हृदयविदारक विलाप सुने,
317जो यमको विधानले त्यस लोकमा कष्ट भोगिरहेका थिए। यो इन्द्र र धर्मले युधिष्ठिरलाई देखाए।
318त्यसपछि आकाशगंगामा स्नान गरी युधिष्ठिरले आफ्नो मानव-शरीर त्यागे र आफ्ना कर्मअनुसारको गति प्राप्त गरे।
319उनी इन्द्र र देवताहरूद्वारा सम्मानित भई सुखपूर्वक रहे। यो अठारौँ पर्व हो, जसलाई तेजस्वी व्यासले भनेका छन्।
320यसमा अध्यायहरूको संख्या पाँच छ र, हे ऋषिहरू, महर्षि व्यासद्वारा रचिएका श्लोकहरूको संख्या दुई सय नौ छ। यी अठार पर्वका विषय-वस्तु हुन्।
321यसको परिशिष्टमा हरिवंश र भविष्य छन्। महर्षिद्वारा हरिवंशमा रचिएका श्लोकहरूको संख्या बाह्र हजार छ। यी भारतको पर्वसंग्रह नामक अध्यायका विषय-वस्तु हुन्।
322अठार अक्षौहिणी सेनाहरू युद्धका लागि जम्मा भए र युद्ध अठार दिन चल्यो।
323जो सम्पूर्ण अङ्ग र उपनिषद्सहित चारै वेदको ज्ञाता छ, तर यस इतिहासलाई जान्दैन, ऊ विद्वान् मानिन सक्दैन।
324महाबुद्धिमान् व्यासले यसलाई धर्म, अर्थ र कामको शास्त्र भनेका छन्।
325जसले यसलाई सुनिसके, तिनले अन्य इतिहास कहिल्यै सुन्न सक्दैनन् — जसरी जसले कोइलीको मधुर स्वर सुनिसके, तिनले काकहरूको कर्कश काँ-काँ कहिल्यै सुन्न सक्दैनन्।
326जसरी तीनै लोक पञ्चभूतबाट रचिएका छन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण कविहरूको प्रेरणा यस उत्तम ग्रन्थबाट निस्कन्छ।
327हे ब्राह्मणहरू, जसरी चारै प्रकारका प्राणी आफ्नो अस्तित्वका लागि आकाशमा आश्रित छन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण पुराणहरू यस इतिहासमा आश्रित छन्।
328जसरी सम्पूर्ण इन्द्रियहरू मनको अद्भुत व्यापारमा आश्रित छन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण कर्म र सद्गुणहरू यस ग्रन्थमा आश्रित छन्।
329जसरी शरीर आफूले ग्रहण गरेको अन्नमा आश्रित छ, त्यसै गरी संसारमा प्रचलित सम्पूर्ण कथाहरू यस ग्रन्थमा आश्रित छन्।
330जसरी उन्नतिका इच्छुक सेवकहरू सधैँ आफ्ना उदार स्वामीहरूमा आश्रित रहन्छन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण कविहरू यस भारतमा आश्रित छन्।
331जसरी मङ्गलमय गृहस्थाश्रमलाई अन्य आश्रमहरूले उछिन्न सक्दैनन्, त्यसै गरी कुनै कविले यस काव्यलाई उछिन्न सक्दैन।
332हे ऋषिहरू, उठ्नुहोस् र कर्म गर्नुहोस्। तपाईंको हृदय धर्ममा स्थिर होस्, किनभने परलोकमा धर्म नै एकमात्र मित्र हो। अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषले पनि धन र स्त्रीलाई सावधानीपूर्वक सम्हालेर पनि आफ्नो बनाउन सक्दैनन्। ती स्थायी छैनन्।
333द्वैपायनको मुखबाट निस्केको भारत अनुपम छ, पवित्र छ, स्वयं धर्म हो। यसले पापहरूको नाश गर्छ र कल्याण उत्पन्न गर्छ। जसले यसको पाठ सुन्छ, उसलाई पवित्र पुष्करमा स्नानको के आवश्यकता!
334ब्राह्मणले दिनमा आफ्ना इन्द्रियहरूबाट जुनसुकै पाप गरोस्, ती सबै नष्ट हुन्छन् यदि उसले साँझको समयमा भारतको पाठ गर्यो भने।
335रातमा कर्म, वचन वा मनले गरिएका जुनसुकै पाप होऊन्, ती सबै नष्ट हुन्छन् यदि उसले बिहानको पहिलो सन्ध्यामा भारतको पाठ गर्यो भने।
336जसले वेद र अन्य विद्याका ज्ञाता ब्राह्मणलाई स्वर्णमण्डित सिङ भएका सय गाई दान गर्छ र जसले प्रतिदिन भारतका पवित्र कथाहरू सुन्छ — दुवैले समान पुण्य प्राप्त गर्छन्।
337जसरी डुङ्गा हुनेहरूका लागि विशाल समुद्र सहजै पार हुन्छ, त्यसै गरी महान् उत्कर्ष र गूढ अर्थ भएको यो विस्तृत इतिहास यस पर्वसंग्रह नामक अध्यायको सहायताले बुझ्न सकिन्छ।