अंग्रेज़ी
1The Blessed Lord said: He who performs his bounden duty without depending on the fruits of his actions—he is a sannyasi and a yogi, not he who is without fire and without action.
2Do you, O Arjuna, know that Yoga is what they call renunciation; no one indeed becomes a Yogi who has not renounced their thoughts.
3For a sage who wishes to attain to Yoga, action is said to be the means; for the same sage who has attained Yoga, inaction is said to be the means.
4When a person is not attached to the sense-objects or to actions, having renounced all thoughts, then they are said to have attained Yoga.
5One should raise oneself by one's own self alone; let not one lower oneself; for the self alone is one's own friend, and the self alone is one's own enemy.
6The Self is the friend of the self of him by whom the Self has been conquered; but to the unconquered self, this Self stands in the position of an enemy, like an external foe.
7The Supreme Self of him who is self-controlled and peaceful remains balanced in cold and heat, pleasure and pain, as well as in honor and dishonor.
8The Yogi who is satisfied with the knowledge and wisdom of the Self, who has conquered the senses, and to whom a clod of earth, a piece of stone, and gold are all the same, is said to have attained Nirvikalpa Samadhi.
9He who is of the same mind towards the good-hearted, friends, enemies, the indifferent, the neutral, the hateful, the relatives, the righteous, and the unrighteous, excels.
10Let the yogi constantly strive to keep the mind steady, remaining in solitude, alone, with the body and mind controlled, and free from hope and greed.
11In a clean spot, having established a firm seat of his own, neither too high nor too low, made of cloth, skin, and kusha grass layered one over the other.
12There, having made the mind one-pointed, with the actions of the mind and senses controlled, let him, seated on the seat, practice Yoga for the purification of the self.
13Let him firmly hold his body, head, and neck erect and still, gazing at the tip of his nose without looking around.
14Serene-minded, fearless, firm in the vow of a Brahmachari, having controlled their mind, thinking of Me and balanced in mind, let them sit, having Me as their supreme goal.
15Thus, always keeping the mind balanced, the yogi, with the mind controlled, attains the peace abiding in Me, culminating in liberation.
16Verily, Yoga is not possible for him who eats too much, nor for him who does not eat at all, nor for him who sleeps too much, nor for him who is always awake, O Arjuna.
17Yoga becomes the destroyer of pain for him who is moderate in eating and recreation (such as walking, etc.), who exercises moderation in action, and who is moderate in sleep and wakefulness.
18When the perfectly controlled mind rests in the Self alone, free from longing for any of the objects of desire, then it is said, 'He is united'.
19As a lamp placed in a windless spot does not flicker, so is the Yogi of a controlled mind, who practices Yoga in the Self, compared.
20When the mind, restrained by the practice of yoga, attains quietude, and when one sees the Self by the Self, they are satisfied in their own Self.
21When he (the Yogi) feels that infinite bliss which can be grasped by the pure intellect and which transcends the senses, and is established therein, never moving away from the reality.
22Having obtained it, he thinks there is no other gain superior to it; established in it, he is not moved even by heavy sorrow.
23Let this be known by the name of Yoga, the severance from union with pain. This Yoga should be practiced with determination and with an undespairing mind.
24Abandoning unreservedly all desires born of Sankalpa (thought and imagination) and completely restraining the whole group of senses by the mind from all sides.
25Little by little, let him attain steadiness of the intellect by holding it firmly; having made the mind establish itself in the Self, let him not think of anything else.
26From whatever cause the restless and unsteady mind wanders away, let him restrain it from that and bring it under the control of the Self alone.
27Supreme Bliss indeed comes to this Yogi whose mind is made peaceful, whose passion is quelled, who has become Brahman, and who is free from sin.
28The yogi, always engaging the mind thus (in the practice of yoga), is freed from sins and easily enjoys the infinite bliss of contact with Brahman (the Eternal).
29With the mind harmonized by Yoga, he sees the Self abiding in all beings and all beings in the Self; he sees the same everywhere.
30He who sees Me everywhere and sees everything in Me, never becomes separated from Me, nor do I from him.
31He who, being established in unity, worships Me, who dwells in all beings, that yogi abides in Me, whatever their mode of living may be.
32He who, through the likeness of the Self, O Arjuna, sees reality everywhere, be it pleasure or pain, is regarded as the highest Yogi.
33Arjuna said, "O Krishna, I do not see how this Yoga of equanimity, which you have taught me, can be maintained steadily, due to the restlessness of the mind."
34The mind is indeed restless, turbulent, strong, and unyielding, O Krishna; I consider it as difficult to control as controlling the wind.
35The Blessed Lord said, "Undoubtedly, O mighty-armed Arjuna, the mind is difficult to control and restless; but with practice and dispassion, it can be restrained."
36I think Yoga is hard to be attained by one with an uncontrolled self, but the self-controlled and striving one can attain it by the appropriate means.
37Arjuna said, "He who is unable to control himself, even though he has faith, and whose mind wanders away from Yoga, what end does he meet, having failed to attain perfection in Yoga, O Krishna?"
38Fallen from both, does he not perish like a rent cloud, supportless, O mighty-armed one, deluded on the path of Brahman?
39O Krishna, please completely dispel this doubt of mine, for it is not possible for anyone but You to do so.
40The Blessed Lord said, "O Arjuna, neither in this world nor in the next will there be destruction for him; none, indeed, who does good, O my son, ever comes to grief."
41Having attained to the worlds of the righteous and having dwelt there for everlasting years, he who fell from Yoga is born in a house of the pure and wealthy.
42Or he is born in a family of even the wisest of yogis; verily, such a birth is very difficult to obtain in this world.
43Then he comes into contact with the knowledge acquired in his former body and strives even more for perfection, O Arjuna.
44By that same former practice, he is borne on in spite of himself. Even he who merely wishes to know Yoga goes beyond the Brahmanic word.
45But the Yogi who strives assiduously, purified of sins and perfected gradually over many births, reaches the highest goal.
46The yogi is thought to be superior to the ascetics, even superior to those who have knowledge obtained through the study of scriptures; he is also superior to men of action; therefore, be thou a yogi, O Arjuna.
47And among all the Yogis, he who, full of faith and with his inner self merged in Me, worships Me is deemed by Me to be the most devoted.
हिन्दी
1श्रीभगवान् ने कहा -- जो पुरुष कर्मफल पर आश्रित न होकर कर्तव्य कर्म करता है, वह संन्यासी और योगी है, न कि वह जिसने केवल अग्नि का और क्रियायों का त्याग किया है।।
2हे पाण्डव ! जिसको (शास्त्रवित्) संन्यास कहते हैं, उसी को तुम योग समझो; क्योंकि संकल्पों को न त्यागने वाला कोई भी पुरुष योगी नहीं होता।।
3योग में आरूढ़ होने की इच्छा वाले मुनि के लिए कर्म करना ही हेतु (साधन) कहा है और योगारूढ़ हो जाने पर उसी पुरुष के लिए शम को (शांति, संकल्पसंन्यास) साधन कहा गया है।।
4जब (साधक) न इन्द्रियों के विषयों में और न कर्मों में आसक्त होता है तब सर्व संकल्पों के संन्यासी को योगारूढ़ कहा जाता है।।
5मनुष्य को अपने द्वारा अपना उद्धार करना चाहिये और अपना अध: पतन नहीं करना चाहिये; क्योंकि आत्मा ही आत्मा का मित्र है और आत्मा (मनुष्य स्वयं) ही आत्मा का (अपना) शत्रु है।।
6जिसने आत्मा (इंद्रियों,आदि) को आत्मा के द्वारा जीत लिया है, उस पुरुष का आत्मा उसका मित्र होता है, परन्तु अजितेन्द्रिय के लिए आत्मा शत्रु के समान स्थित होता है।।
7शीत-उष्ण, सुख-दु:ख तथा मान-अपमान में जो प्रशान्त रहता है, ऐसे जितात्मा पुरुष के लिये परमात्मा सम्यक् प्रकार से स्थित है, अर्थात्, आत्मरूप से विद्यमान है।।
8जो योगी ज्ञान और विज्ञान से तृप्त है, जो विकार रहित (कूटस्थ) और जितेन्द्रिय है, जिसको मिट्टी, पाषाण और कंचन समान है, वह (परमात्मा से) युक्त कहलाता है।।
9जो पुरुष सुहृद्, मित्र, शत्रु, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेषी और बान्धवों में तथा धर्मात्माओं में और पापियों में भी समान भाव वाला है, वह श्रेष्ठ है।।
10शरीर और मन को संयमित किया हुआ योगी एकान्त स्थान पर अकेला रहता हुआ आशा और परिग्रह से मुक्त होकर निरन्तर मन को आत्मा में स्थिर करे।।
11शुद्ध (स्वच्छ) भूमि में कुश, मृगशाला और उस पर वस्त्र रखा हो ऐसे अपने आसन को न अति ऊँचा और न अति नीचा स्थिर स्थापित करके....৷৷.।।
12वहाँ (आसन में बैठकर) मन को एकाग्र करके, चित्त और इन्द्रियों की क्रियाओं को वश में किये हुये आत्मशुद्धि के लिए योग का अभ्यास करे।।
13काया, सिर और ग्रीवा को समान और अचल धारण किये हुए स्थिर होकर अपनी नासिका के अग्र भाग को देखकर अन्य दिशाओं को न देखता हुआ।।
14(साधक को) प्रशान्त अन्त:करण, निर्भय और ब्रह्मचर्य ब्रत में स्थित होकर, मन को संयमित करके चित्त को मुझमें लगाकर मुझे ही परम लक्ष्य समझकर बैठना चाहिए।।
15इस प्रकार सदा मन को स्थिर करने का प्रयास करता हुआ संयमित मन का योगी मुझमें स्थित परम निर्वाण (मोक्ष) स्वरूप शांति को प्राप्त होता है।।
16परन्तु, हे अर्जुन ! यह योग उस पुरुष के लिए सम्भव नहीं होता, जो अधिक खाने वाला है या बिल्कुल न खाने वाला है तथा जो अधिक सोने वाला है या सदा जागने वाला है।।
17उस पुरुष के लिए योग दु:खनाशक होता है, जो युक्त आहार और विहार करने वाला है, यथायोग्य चेष्टा करने वाला है और परिमित शयन और जागरण करने वाला है।।
18वश में किया हुआ चित्त जिस कालमें अपने स्वरुपमें ही स्थित हो जाता है और स्वयं सम्पूर्ण पदार्थों नि: स्पृह हो जाता है, उस कालमें वह योगी कहा जाता है।
19जैसे स्पन्दनरहित वायुके स्थानमें स्थित दीपककी लौ चेष्टारहित हो जाती है, योगका अभ्यास करते हुए यतचित्तवाले योगीके चित्तकी वैसी ही उपमा कही गयी है।।
20योगका सेवन करनेसे जिस अवस्थामें निरुध्द चित्त उपराम हो जाता है तथा जिस अवस्थामें स्वयं अपने-आपमें अपने-आपको देखता हुआ अपने-आपमें सन्तुष्ट हो जाता है।।
21जो सुख आत्यन्तिक, अतीन्द्रिय और बुध्दिग्राह्म है, उस सुखका जिस अवस्थामें अनुभव करता है और जिस सुखमें स्थित हुआ यह ध्यानयोगी फिर कभी तत्वसे विचलित नहीं होता है।।
22जिस लाभकी प्राप्ति होनेपर उससे अधिक कोई दूसरा लाभ उसके माननेमें भी नहीं आता और जिसमें स्थित होनेपर वह बड़े भारी दु:ख से भी विचलित नहीं होता है।।
23दु:ख के संयोग से वियोग है, उसीको 'योग' नामसे जानना चाहिये । (वह योग जिस ध्यानयोग लक्ष्य है,) उस ध्यानयोका अभ्यास न उकताये हुए चित्तसे निश्चयपूर्वक करना चाहिये।।
24संकल्प से उत्पन्न समस्त कामनाओं को नि:शेष रूप से परित्याग कर मन के द्वारा इन्द्रिय समुदाय को सब ओर से सम्यक् प्रकार वश में करके।।
25शनै: शनै: धैर्ययुक्त बुद्धि के द्वारा (योगी) उपरामता (शांति) को प्राप्त होवे; मन को आत्मा में स्थित करके फिर अन्य कुछ भी चिन्तन न करे।।
26यह चंचल और अस्थिर मन जिन कारणों से (विषयों में) विचरण करता है, उनसे संयमित करके उसे आत्मा के ही वश में लावे अर्थात् आत्मा में स्थिर करे।।
27जिसका मन प्रशान्त है, जो पापरहित (अकल्मषम्) है और जिसका रजोगुण (विक्षेप) शांत हुआ है, ऐसे ब्रह्मरूप हुए इस योगी को उत्तम सुख प्राप्त होता है।।
28इस प्रकार मन को सदा आत्मा में स्थिर करने का योग करने वाला पापरहित योगी सुखपूर्वक ब्रह्मसंस्पर्श का परम सुख प्राप्त करता है।।
29योगयुक्त अन्त:करण वाला और सर्वत्र समदर्शी योगी आत्मा को सब भूतों में और भूतमात्र को आत्मा में देखता है।।
30जो पुरुष मुझे सर्वत्र देखता है और सबको मुझमें देखता है, उसके लिए मैं नष्ट नहीं होता (अर्थात् उसके लिए मैं दूर नहीं होता) और वह मुझसे वियुक्त नहीं होता।।
31जो पुरुष एकत्वभाव मंे स्थित हुआ सम्पूर्ण भूतों में स्थित मुझे भजता है, वह योगी सब प्रकार से वर्तता हुआ (रहता हुआ) मुझमें स्थित रहता है।।
32हे अर्जुन ! जो पुरुष अपने समान सर्वत्र सम देखता है, चाहे वह सुख हो या दु:ख, वह परम योगी माना गया है।।
33अर्जुन ने कहा -- हे मधुसूदन ! जो यह साम्य योग आपने कहा, मैं मन के चंचल होने से इसकी चिरस्थायी स्थिति को नहीं देखता हूं।।
34क्योंकि हे कृष्ण ! यह मन चंचल और प्रमथन स्वभाव का तथा बलवान् और दृढ़ है; उसका निग्रह करना मैं वायु के समान अति दुष्कर मानता हूँ ।।
35श्रीभगवान् कहते हैं -- हे महबाहो ! नि:सन्देह मन चंचल और कठिनता से वश में होने वाला है; परन्तु, हे कुन्तीपुत्र ! उसे अभ्यास और वैराग्य के द्वारा वश में किया जा सकता है।।
36असंयत मन के पुरुष द्वारा योग प्राप्त होना कठिन है, परन्तु स्वाधीन मन वाले प्रयत्नशील पुरुष द्वारा उपाय से योग प्राप्त होना संभव है, यह मेरा मत है।।
37अर्जुन ने कहा -- हे कृष्ण ! जिसका मन योग से चलायमान हो गया है, ऐसा अपूर्ण प्रयत्न वाला (अयति) श्रद्धायुक्त पुरुष योग की सिद्धि को न प्राप्त होकर किस गति को प्राप्त होता है?
38हे महबाहो ! क्या वह ब्रह्म के मार्ग में मोहित तथा आश्रयरहित पुरुष छिन्न-भिन्न मेघ के समान दोनों ओर से भ्रष्ट हुआ नष्ट तो नहीं हो जाता है?
39हे कृष्ण ! मेरे इस संशय को नि:शेष रूप से छेदन (निराकरण) करने के लिए आप ही योग्य है; क्योंकि आपके अतिरिक्त अन्य कोई इस संशय का छेदन करन वाला (छेत्ता) मिलना संभव नहीं है।।
40श्रीभगवान् ने कहा -- हे पार्थ ! उस पुरुष का, न तो इस लोक में और न ही परलोक में ही नाश होता है; हे तात ! कोई भी शुभ कर्म करने वाला दुर्गति को नहीं प्राप्त होता है।।
41योगभ्रष्ट पुरुष पुण्यवानों के लोकों को प्राप्त होकर वहाँ दीर्घकाल तक वास करके शुद्ध आचरण वाले श्रीमन्त (धनवान) पुरुषों के घर में जन्म लेता है।।
42अथवा, (साधक) ज्ञानवान् योगियों के ही कुल में जन्म लेता है, परन्तु इस प्रकार का जन्म इस लोक में नि:संदेह अति दुर्लभ है।।
43हे कुरुनन्दन ! वह पुरुष वहाँ पूर्व देह में प्राप्त किये गये ज्ञान से सम्पन्न होकर योगसंसिद्धि के लिए उससे भी अधिक प्रयत्न करता है।।
44उसी पूर्वाभ्यास के कारण वह अवश हुआ योग की ओर आकर्षित होता है। योग का जो केवल जिज्ञासु है वह शब्दब्रह्म का अतिक्रमण करता है।।
45परन्तु प्रयत्नपूर्वक अभ्यास करने वाला योगी सम्पूर्ण पापों से शुद्ध होकर अनेक जन्मों से (शनै: शनै:) सिद्ध होता हुआ, तब परम गति को प्राप्त होता है।।
46क्योंकि योगी तपस्वियों से श्रेष्ठ है और (केवल शास्त्र के) ज्ञान वालों से भी श्रेष्ठ माना गया है तथा कर्म करने वालों से भी योगी श्रेष्ठ है, इसलिए हे अर्जुन तुम योगी बनो।।
47समस्त योगियों में जो भी श्रद्धावान् योगी मुझ में युक्त हुये अन्तरात्मा से (अर्थात् एकत्व भाव से मुझे भजता है, वह मुझे युक्ततम (सर्वश्रेष्ठ) मान्य है।।
नेपाली
1श्रीभगवान्ले भने — कर्मफलमा निर्भर नभई कर्तव्य-कर्म गर्ने पुरुष नै सन्न्यासी हो र योगी हो; अग्नि र क्रिया त्याग गर्ने मात्र होइन।
2हे पाण्डव! जसलाई सन्न्यास भनिन्छ, त्यसैलाई योग पनि भनिन्छ; सङ्कल्प नत्यागी कोही पनि योगी हुँदैन।
3योगारुढ हुन चाहने मुनिका लागि कर्म साधन भनिएको छ; योगारुढ भइसकेका लागि शम (निष्क्रियता) साधन भनिएको छ।
4जब मानिस इन्द्रिय-विषयमा र कर्ममा आसक्त हुँदैन र सम्पूर्ण सङ्कल्प त्याग्छ, त्यतिबेला उसलाई योगारुढ भनिन्छ।
5आफूले आफूलाई उद्धार गर्नुपर्छ, आफूले आफूलाई अधोगति नदिनू; किनकि आफै आफ्नो मित्र हो र आफै आफ्नो शत्रु पनि।
6जसले आत्मालाई आफै जितेको छ, उसको आत्मा उसको मित्र हो; तर जसले आत्मालाई जितेको छैन, उसको आत्मा शत्रुझैँ व्यवहार गर्छ।
7जितात्मा र प्रशान्त पुरुषमा शीत-उष्ण, सुख-दुःख, मान-अपमानमा परमात्मा समान रूपले प्रतिष्ठित रहन्छ।
8ज्ञान-विज्ञानले सन्तुष्ट, कूटस्थ, जितेन्द्रिय योगीलाई ढुङ्गा, माटोको ढिक्का र सुन समान देखिन्छ — त्यसैलाई युक्त भनिन्छ।
9सुहृद्, मित्र, शत्रु, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष्य, बन्धु, साधु र दुष्ट — सबैमा समबुद्धि राख्ने पुरुष श्रेष्ठ हो।
10योगीले सदा एकान्तमा एक्लै बस्दै शरीर-चित्तलाई संयममा राख्दै, आशा-परिग्रहरहित भएर निरन्तर आत्मामा चित्त लगाउनुपर्छ।
11पवित्र भूमिमा कुश, मृगचर्म र वस्त्र क्रमशः ओछ्याएर न अति अग्लो न अति होचो आफ्नो स्थिर आसन बनाउनुपर्छ।
12त्यहीँ बसेर मनलाई एकाग्र पारी, चित्त र इन्द्रियका क्रियाहरूलाई नियन्त्रण गर्दै आत्म-शुद्धिको लागि योग अभ्यास गर्नुपर्छ।
13शरीर, टाउको र घाँटी सिधा र स्थिर राखेर, चारैतिर नहेरी आफ्नो नाकको टुप्पोमा दृष्टि स्थिर गर्नुपर्छ।
14प्रसन्न-चित्त, निर्भय, ब्रह्मचर्य-व्रतमा दृढ, मनलाई संयममा राखेर मलाई परम लक्ष्य ठानेर ममा चित्त लगाएर बस्नुपर्छ।
15यसरी सदा आत्मा-नियन्त्रित योगीले संयतचित्त भएर ममा रहेको परम शान्ति र निर्वाणको पद प्राप्त गर्छ।
16हे अर्जुन! योग न त धेरै खानेलाई सम्भव छ, न बिल्कुलै नखानेलाई, न त धेरै सुत्नेलाई, न त सधैँ जागिरहनेलाई।
17जसले आहार-विहार, कर्म, निद्रा र जागरणलाई संयमित गर्छ, उसकै लागि योग दुःखनाशक बन्छ।
18जब पूर्णतः नियन्त्रित चित्त सबै कामनाहरूबाट मुक्त भएर आत्मामा नै स्थिर हुन्छ, तब त्यो पुरुष 'योगयुक्त' कहलिन्छ।
19वायुरहित ठाउँमा राखिएको दीप जसरी हल्लिँदैन, त्यसरी नै आत्म-योग अभ्यास गर्ने योगीको संयतचित्तको उपमा दिइन्छ।
20योगाभ्यासले नियन्त्रित चित्त शान्त हुन्छ; जब आत्माद्वारा आत्मा देख्छ, त्यतिबेला आफूमा नै सन्तुष्ट हुन्छ।
21बुद्धिले ग्रहण गर्न सकिने, इन्द्रियातीत, अनन्त सुख जब उसले अनुभव गर्छ र त्यसमा स्थिर भएर तत्त्वबाट विचलित हुँदैन,
22त्यो प्राप्तपछि उसले अरू कुनै पनि लाभलाई त्योभन्दा श्रेष्ठ ठान्दैन; त्यसमा स्थित भएपछि ठूलो दुःखले पनि उसलाई विचलित गर्न सक्दैन।
23दुःखको संयोगबाट छुटाउने नै योग हो भनी जान; यो योग दृढ निश्चय र अनुद्विग्न चित्तले अभ्यास गर्नुपर्छ।
24सङ्कल्पबाट उत्पन्न सबै कामनालाई बिना अवशेष त्यागेर मनद्वारा सम्पूर्ण इन्द्रियलाई सबैतिरबाट संयममा राख्नुपर्छ।
25धैर्ययुक्त बुद्धिले बिस्तारै बिस्तारै शान्त हुनुपर्छ; मनलाई आत्मामा स्थिर गरेर अरू केही पनि चिन्तन गर्नु हुँदैन।
26चञ्चल र अस्थिर मन जहाँ-जहाँ बाहिर जान्छ, त्यहाँ-त्यहाँबाट उसलाई फर्काएर आत्मामा वशमा ल्याउनुपर्छ।
27रजोगुण शान्त भएको, ब्रह्मरूप बनेको, निष्पाप, प्रशान्त-मनको योगीलाई परम सुख प्राप्त हुन्छ।
28मललाई सदा यसरी आफूलाई योगमा लगाउने पापरहित योगी सहजै ब्रह्म-स्पर्शजन्य अनन्त सुख भोग्छ।
29योगयुक्त, समदर्शी पुरुष सबै प्राणीमा आत्मा र आत्मामा सबै प्राणी देख्छ; उसले सबैतिर समान देख्छ।
30जसले मलाई सर्वत्र देख्छ र सबै कुरालाई ममा देख्छ, त्यसका लागि म लोप हुन्नँ, र म पनि उसका लागि लोप हुन्नँ।
31एकत्वमा स्थित भएर सबै प्राणीमा रहेको मलाई जुन योगी भज्छ, त्यो योगी जुनसुकै अवस्थामा बाँचे पनि ममा नै बस्छ।
32हे अर्जुन! जसले आत्मौपम्यले सबै ठाउँमा समानता देख्छ — सुखमा होस् वा दुःखमा — त्यसैलाई परम योगी मानिन्छ।
33अर्जुनले भने — हे मधुसूदन! तपाईंले बताउनुभएको यो समत्वरूपी योग मनको चञ्चलताका कारण मलाई स्थिर रहने जस्तो लाग्दैन।
34हे कृष्ण! मन त चञ्चल, क्षोभकारी, बलवान् र दृढ छ; यसलाई वशमा राख्नु हावा वशमा राख्न जत्तिकै कठिन देखिन्छ।
35श्रीभगवान्ले भने — हे महाबाहु! निःसन्देह मन चञ्चल र अनुग्रहणीय छ; तर अभ्यास र वैराग्यले यसलाई वशमा राख्न सकिन्छ।
36असंयतात्माका लागि योग दुर्लभ छ; तर जसले आत्म-संयम साधनासाथ प्रयत्न गर्छ, त्यसले उपायपूर्वक योग प्राप्त गर्न सक्छ।
37अर्जुनले भने — हे कृष्ण! श्रद्धावान् भए पनि असंयतचित्त भएर योगबाट विचलित भएको पुरुष — योगसिद्धि नपाई कुन गति प्राप्त गर्छ?
38हे महाबाहु! दुवैतर्फबाट चुकेको, अनाश्रित, ब्रह्म-मार्गमा मोहित त्यो पुरुष फाटेको बादलजस्तै नष्ट हुने त होइन?
39हे कृष्ण! मेरो यो संशय पूर्ण रूपमा हटाइदिनुहोस्; तपाईंबाहेक यो संशय हटाउन सक्ने अरू कोही छैन।
40श्रीभगवान्ले भने — हे पार्थ! त्यो पुरुषको न यो लोकमा न परलोकमा विनाश हुन्छ; हे तात! कल्याण गर्ने मानिस कहिल्यै दुर्गति पाउँदैन।
41योगभ्रष्ट पुरुष पुण्यवान्हरूको लोक प्राप्त गरी त्यहाँ दीर्घकालसम्म रहेर पवित्र र समृद्ध घरमा जन्मिन्छ।
42अथवा त्यो ज्ञानी योगीहरूकै कुलमा जन्मिन्छ; तर त्यस्तो जन्म यस संसारमा प्राप्त गर्न अति दुर्लभ हुन्छ।
43हे कुरुनन्दन! त्यहाँ पूर्वजन्मको त्यो बुद्धि-संयोगलाई पुनः प्राप्त गरेर सिद्धिका लागि झन् बढी प्रयत्न गर्छ।
44पूर्वाभ्यासकै बलले उसलाई इच्छाविरुद्ध पनि योगमा खिच्छ; योगको जिज्ञासा गर्ने मात्रले पनि शब्द-ब्रह्मलाई पार गर्छ।
45तर जुन योगीले प्रयत्नशील भएर साधना गरिरहन्छ, ऊ अनेक जन्ममा शुद्ध भएर सिद्ध भएर परम गति प्राप्त गर्छ।
46तपस्वीहरूभन्दा योगी श्रेष्ठ हो, ज्ञानीहरूभन्दा पनि श्रेष्ठ हो, सकाम कर्मकाण्डीहरूभन्दा पनि श्रेष्ठ हो; त्यसैले हे अर्जुन! तिमी योगी होऊ।
47सबै योगीहरूमा जसले श्रद्धापूर्वक भित्री आत्मा ममा लीन गरेर मलाई भज्छ, त्यो नै मेरो दृष्टिमा सर्वश्रेष्ठ योगी हो।