English
1While the fierce fight brought destruction of heroes in the ongoing combat, Angada eager to fight, assailed gallant Kampana.
2Kampana struck Angada challenging himin anticipation. He swiftly hurled a mace in anger and hurt him grievously and Angada reeled.
3Rejuvenated Angada, after gaining consciousness acquired a mountain peak and shattered Kampana with a blow. wounded Kampana fell down.
4Then seeing Kampana killed, Sonitaksha, a fearless hero, quickly reached Angada by chariot.
5He (Sonitaksha) swiftly pierced with pointed shafts resembling fire raging at the time of dissolution and struck Angada with arrows known by names, Ksura, Ksurapra, Naracha, Vatsadanta, Silimukha, Karni, Salya, vipada and many sharp arrows.
6He (Sonitaksha) swiftly pierced with pointed shafts resembling fire raging at the time of dissolution and struck Angada with arrows known by names, Ksura, Ksurapra, Naracha, Vatsadanta, Silimukha, Karni, Salya, vipada and many sharp arrows.
7Courageous son of Vali, the mighty Angada encountered with vigour and crumbled the formidable bow (of Sonitaksha), his chariot and arrows.
8Thereupon enraged Sonitaksha, quickly sprang up to the sky at high speed with sword and shield.
9Mighty Angada springing up at a higher speed grasped his (Sonitaksha) hand and irritated him with a sword making loud noise.
10Then Angada pierced his sword on the fl at surface of his shoulder diagonally and cut him with his sword.
11Vali's son, seizing that great sword again and again, roaring to finally terminate the remaining Rakshasas, went forward.
12Sonitha adorned with golden armlets taking hold of iron mace rushed behind Angada.
13Then mighty Yupaksha, and Prajaghna for his part in fury assailed mighty Angada's chariot.
14Angada, the foremost of Vanaras, coming between both Sonitaksha and Prajaghna shone like a full moon between the Visakha stars.
15Both Mainda and Dwivida (maternal uncles of Angada) took position for the protection of one another facing the enemy.
16Rakshasas wielding swords and mace, endowed with stupendous strength and of huge body agitated and assailed Vanaras.
17A momentous war took place between the three Rakshasas (Prajaghna, Yupaksha and Sonitaksha) and Vanara chiefs (Angada, Dwivida and Mainda) that caused horripilation.
18In the comb at the Vanaras seizing hold of trees hurled violently and mighty Prajaghna with his sword shattered them
19In that war the Vanaras hurled trees, rocks on chariots and horses and Yupaksha encountered them and tore them.
20Heroic and courageous Sonitaksha tore the trees hurled by Dwivida and Mainda in midway by his mace and crushed them.
21Prajaghna taking up a huge sword went forward swiftly and assailed Angada.
22Then Vanara leader Angada who was endowed with extraordinary strength, seeing Prajaghna of stupendous power coming forward, hit him with Aswakarna tree.
23Angada hit the shoulder of Prajaghna which held the sword, with his fist. By that blow the sword got broken and dropped down
24Seeing the pestle shaped sword fallen on the ground, mighty Prajaghna clenched his fist, which was as hard as the thunderbolt.
25Sonitaksha of extraordinary energy hit at the forehead of highly valiant Angada. For a while Angada was unable to move.
26Son of Vali, who was full of vigour, on regaining consciousness hit Prajaghna on the head and trunk and made him fall down.
27Instantly alighting from the chariot, Yupaksha seeing the uncle exhausted and hurt, eyes filled with tears, he wielded the sword.
28Observing Yupakasha fallen and rushing quickly, furious Dwivida struck him in the bosom with force and caught him
29Then seeing the brother caught, mighty Sonitaksha struck Dwivida in the bosom by a mace.
30Dwivida, though mighty reeled and could not move when struck by Sonitaksha. He got up and again and snatched the mace from Sonithaksha.
31In the meantime, valiant Vanara leader Mainda arrived and struck with his palm on the chest of Yupaksha.
32In that fight, courageous Sonitaksha and Yupaksha contested with the two monkeys pulling one another violently and throwing intensely.
33Valiant Dwivida, for his part, tore Sonitaksha on his face with his nails, and quickening his pace threw him on the surface of the ground and bruised him.
34Vanara leader, Mainda on his part, angrily pierced Yupaksha many times who fell on the ground dead.
35Then many heroes died, Rakshasa king's army was distressed and went towards where Kumbhakarna's son was fighting.
36Kumbha quickly restored the confidence of the troops. Then energetic Kumbha seeing the eminent heroes of Rakshasa army struck down, he found a favourable opportunity and drew up an excellent strategy and performed an extremely difficult deed in the battlefield.
37Kumbha quickly restored the confidence of the troops. Then energetic Kumbha seeing the eminent heroes of Rakshasa army struck down, he found a favourable opportunity and drew up an excellent strategy and performed an extremely difficult deed in the battlefield.
38He (Kumbha), the foremost wielder of bow, taking up the bow, remaining fully composed released arrows that resembled poisonous serpents capable of tearing the flesh.
39Those best arrows fixed to the bow were shining like the cloud with flashes of lightning, and like a second bow of Indra.
40Then he struck Dwivida with a golden shafted arrow that was loosened to kill by stretching the bow till the ear and released.
41Struck all of a sudden, the foremost Vanara (Dwivida) alarmed, fell with legs, outstretched, trembling.
42Seeing the brother shattered in the great combat, Mainda on his part seizing a huge rock rushed swiftly.
43The mighty Vanara (Mainda) for his part hurled the rock to crush the Rakshasa. Kumbha attacked him with five sharp arrows and rock got broken.
44Haughty Kumbha, fixed a charming arrow resembling a venomous serpent and struck at Dwivida's brother.
45That blow hit the Vanara leader in his private parts, and Mainda lost consciousness and fell down.
46Seeing the two maternal uncles fallen, Angada, who was endowed with great strength, attacked Kumbha, wielding a bow.
47Kumbha seeing Angada advancing towards him, with five steel arrows and three shafts pierced him just as an elephant is pierced with lances.
48Kumbha, a valiant hero pierced Angada continuously with several sharp and pointed arrows decked with gold.
49Vali's son was not shaken by the strike, showered rain of rocks and trees on his (Kumbha) forehead.
50Prosperous Kumbhakarna's son also shattered the rocks hurled on him, breaking them.
51Kumbha observing the Vanara leader coming towards him attacked him with fire sticks and pierced his eyebrows.
52Blood flowed from his injured eyes and his eyes got veiled by blood. Covering his eyes with one hand he took hold of a Sal tree nearby.
53Compressing the trunk of the tree on the chest with one hand and bending forward a little its branches with another hand, he (Angada) tore Kumbha in that way in the great fight like an elephant.
54All the Rakshasas seeing the tall tree, which was like Mandara mountain, resembling Indra's banner hurriedly was about to let loose.
55Kumbha shattered Angada with seven sharp arrows capable of tearing the body. Angada, pained by that screamed and lost his senses.
56Seeing the foremost Vanara, Angada who was difficult to encounter fell and like sinking into the ocean of despondency, the foremost Vanaras submitted to Rama.
57On hearing that Angada was tormented in the battlefield and pained he ordered Jambavan and the best of monkey leaders to help him.
58On hearing Rama's command, the enraged Vanara tigers took up bows to attack Kumbha.
59Bulls among Vanaras then took trees, and rocks in hand, with their eyes red in anger started for the protection of Angada.
60Jambavan, Sushena, Vegadarsi and other heroic Vanaras, full of anger also rushed to assail Kumbhakarna's son.
61Perceiving that great army of Vanara leaders are advancing, Kumbha obstructed them with a volley of arrows just like a mountain obstructing the path of torrent.
62The Vanara leaders could not bear the range of arrows of Kumbhaka, just as a tide can't overstep the shore of an ocean.
63Seeing the Vanara army pained by the rain of arrows, Sugriva, the Lord of Vanaras having Angada in his rear, swiftly rushed and assailed Kumbhakarna's son just like a lion roaming in the mountains attacks elephants.
64Seeing the Vanara army pained by the rain of arrows, Sugriva, the Lord of Vanaras having Angada in his rear, swiftly rushed and assailed Kumbhakarna's son just like a lion roaming in the mountains attacks elephants.
65Mighty strong he was, uprooting Aswakarna and many other several kinds of trees he hurled at them (Rakshasas).
66Frenzied Kumbhakarna's son was torn under the shower of trees that covered space with sharp arrows which was difficult to approach.
67The sharp arrows aimed at the target by Kumbha covered the trees and they shone like dreadful Sataghnis.
68Valiant hero, the prosperous and noble Sugriva, the chief of Vanaras did not get distressed when tormented with rain of trees.
69He snatched the bow of Kumbha forcibly which was like Indra's rainbow, pulled it and broke, while tolerating the pain of the arrows.
70Then Sugriva leapt into the chariot, which was a difficult deed to perform, saw Kumbha who was like an elephant and whose tusks were broken and spoke.
71"Oh, elder brother of Nikumbha! Your valour, speed of your arrows, compliance, and glory is wonderful like that of Ravana's."
72"You are equal to Prahlada, Bali, Indra, Kubera and Varuna in might. You alone have taken over like your father."
73"Oh! mightyarmed, Kumbha! wielding pike in hand, you are a tamer of enemies, you alone are the one that gods are not able to overcome, a pre eminent one who has gained over senses, highly intelligent, exhibiting your prowess and deeds before me."
74"Oh! mightyarmed, Kumbha! wielding pike in hand, you are a tamer of enemies, you alone are the one that gods are not able to overcome, a pre eminent one who has gained over senses, highly intelligent, exhibiting your prowess and deeds before me."
75"Your uncle Ravana is able to withstand the Devas and Danavas by virtue of the boons and Kumbhakarna was able to with stand gods and demons by virtue of his courage."
76Thereafter Kumbha held Sugriva's shoulders. They were like two intoxicated elephants holding one another's limbs and rubbing each other and breathing heavily. In exertion they let out from their face fire mixed with smoke.
77"Just as the wonderful conflict between Indra and Sambara let the beings witness the mighty comb at between me and you."
78"By an unequal deed done by you in the efficiency in the use of weapons has been exhibited. The monkey heroes of terrific valour have been made to fall."
79"O Stalwart! You have not been finished by me for the fear of reproaching. You are exhausted by your deeds and resting. Having rested, witness my strength now."
80Sugriva's words of flattering royalty captivated Kumbha's fire of energy, which doubled like fire fed with ghee.
81Sugriva's words of flattering royalty captivated Kumbha's fire of energy, which doubled like fire fed with ghee.
82Sugriva's words of flattering royalty captivated Kumbha's fire of energy, which doubled like fire fed with ghee.
83Then by the trampling of their feet the earth sank down, the abode of Varuna (ocean) was agitated with rolling waves.
84Then Sugriva lifted Kumbha and threw him into the ocean quickly, to show him the bottom.
85By Kumbha falling into the ocean, it got swollen to the form of Vindhya and Mandara mountain and water flowed all over.
86Then Kumbha hit Sugriva in anger with his fist at the speed of a thunderbolt on his chest.
87The armour of Sugriva slit open, and blood flowed at high speed and excessively. The first hit of Kumbha hit the skeletal framework of Sugriva in return.
88Then by the speed of the hit on Sugriva's chest by Kumbha's fist a flame burst forth like the flame of Meru Mountain.
89Then mighty Sugriva, the bull among Vanaras, hit by the fist, clenched his fist adamantly.
90Sugriva, the champion pressed his first which shone like the Sun encircled with rays on the chest of Kumbha.
91By the blow of Sugriva, that Kumbha was pained severely and overcome by fear he fell like fire which has lost its glow.
92Struck by the fist of Sugriva, the Rakshasa fell just as the glowing planet endowed with brightness accidentally fell from the sky.
93Struck in the chest by Sugriva's fist, Kumbha fell down and shone like the Sun god over powered by Rudra।।
Hindi
1जब उस चलते युद्ध में उस घोर संग्राम से वीरों का विनाश हो रहा था, तब युद्ध के लिए उत्सुक अङ्गद ने पराक्रमी कम्पन पर आक्रमण किया।
2कम्पन ने अङ्गद को ललकारते हुए उसकी प्रतीक्षा में प्रहार किया। उसने क्रोध में शीघ्रता से गदा फेंकी और उसे गम्भीर रूप से आहत किया, जिससे अङ्गद लड़खड़ा गया।
3चेतना प्राप्त कर पुनः स्फूर्त हुए अङ्गद ने एक पर्वतशिखर उठाया और एक ही प्रहार से कम्पन को चूर कर दिया। घायल कम्पन गिर पड़ा।
4तब कम्पन को मारा गया देखकर निर्भय वीर शोणिताक्ष शीघ्रता से रथ द्वारा अङ्गद के समीप पहुँचा।
5उसने (शोणिताक्ष ने) प्रलयकाल में भड़कती अग्नि के समान नुकीले बाणों से शीघ्रता से बेधा और क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदन्त, शिलीमुख, कर्णी, शल्य, विपाठ नामक बाणों तथा अनेक तीक्ष्ण बाणों से अङ्गद पर प्रहार किया।
6उसने (शोणिताक्ष ने) प्रलयकाल में भड़कती अग्नि के समान नुकीले बाणों से शीघ्रता से बेधा और क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदन्त, शिलीमुख, कर्णी, शल्य, विपाठ नामक बाणों तथा अनेक तीक्ष्ण बाणों से अङ्गद पर प्रहार किया।
7वालि के साहसी पुत्र महाबली अङ्गद ने वेग से सामना किया और (शोणिताक्ष के) उस भयङ्कर धनुष, उसके रथ और बाणों को चूर कर दिया।
8इस पर क्रुद्ध शोणिताक्ष खड्ग और ढाल लेकर तीव्र वेग से शीघ्रता से आकाश में उछला।
9महाबली अङ्गद ने और भी अधिक वेग से उछलकर उसका (शोणिताक्ष का) हाथ पकड़ लिया और उच्च शब्द करते हुए उसे उसी खड्ग से पीड़ित किया।
10तब अङ्गद ने उसके कन्धे की समतल सतह पर तिरछा खड्ग बेधा और अपने खड्ग से उसे काट दिया।
11वालिपुत्र ने उस महान् खड्ग को बार-बार थामकर शेष राक्षसों का अन्त करने के लिए गर्जते हुए आगे प्रस्थान किया।
12स्वर्ण के बाजूबन्दों से सुसज्जित शोणित लौहगदा लेकर अङ्गद के पीछे दौड़ा।
13तब महाबली यूपाक्ष और प्रजङ्घ ने अपनी ओर से क्रोध में महाबली अङ्गद के रथ पर आक्रमण किया।
14वानरों में श्रेष्ठ अङ्गद शोणिताक्ष और प्रजङ्घ दोनों के मध्य आकर विशाखा नक्षत्रों के बीच पूर्ण चन्द्रमा के समान शोभित हुआ।
15मैन्द और द्विविद (अङ्गद के मामा) दोनों शत्रु का सामना करते हुए एक-दूसरे की रक्षा के लिए स्थित हो गए।
16खड्ग और गदा धारण किए, अपार बल से सम्पन्न और विशाल शरीर वाले राक्षस क्षुब्ध होकर वानरों पर टूट पड़े।
17तीनों राक्षसों (प्रजङ्घ, यूपाक्ष और शोणिताक्ष) तथा वानरनायकों (अङ्गद, द्विविद और मैन्द) के बीच रोमाञ्चकारी महान् युद्ध हुआ।
18उस युद्ध में वानरों ने वृक्ष पकड़कर प्रचण्ड वेग से फेंके और महाबली प्रजङ्घ ने अपने खड्ग से उन्हें चूर कर दिया।
19उस युद्ध में वानरों ने रथों और घोड़ों पर वृक्ष और शिलाएँ फेंकीं और यूपाक्ष ने उनका सामना कर उन्हें विदीर्ण कर दिया।
20वीर और साहसी शोणिताक्ष ने द्विविद और मैन्द द्वारा फेंके गए वृक्षों को अपनी गदा से मार्ग में ही विदीर्ण कर उन्हें चूर कर दिया।
21प्रजङ्घ एक विशाल खड्ग उठाकर शीघ्रता से आगे बढ़ा और अङ्गद पर टूट पड़ा।
22तब असाधारण बल से सम्पन्न वानरनायक अङ्गद ने अपार शक्ति वाले प्रजङ्घ को आगे बढ़ते देखकर उस पर अश्वकर्ण वृक्ष से प्रहार किया।
23अङ्गद ने प्रजङ्घ के उस कन्धे पर मुष्टि से प्रहार किया जो खड्ग थामे था। उस प्रहार से खड्ग टूटकर नीचे गिर पड़ा।
24मूसल के आकार वाले उस खड्ग को भूमि पर गिरा देखकर महाबली प्रजङ्घ ने अपनी मुष्टि कसी, जो वज्र के समान कठोर थी।
25असाधारण तेज वाले शोणिताक्ष ने अत्यन्त पराक्रमी अङ्गद के ललाट पर प्रहार किया। कुछ समय तक अङ्गद हिल न सका।
26बल से भरे वालिपुत्र ने चेतना प्राप्त कर प्रजङ्घ के सिर और धड़ पर प्रहार किया और उसे गिरा दिया।
27अपने चाचा को थका और आहत देखकर यूपाक्ष तत्काल रथ से उतरा और नेत्रों में अश्रु भरकर उसने खड्ग धारण किया।
28यूपाक्ष को उतरते और शीघ्रता से दौड़ते देखकर क्रुद्ध द्विविद ने बलपूर्वक उसके वक्ष पर प्रहार किया और उसे पकड़ लिया।
29तब अपने भाई को पकड़ा गया देखकर महाबली शोणिताक्ष ने द्विविद के वक्ष पर गदा से प्रहार किया।
30यद्यपि द्विविद महाबली था, तथापि शोणिताक्ष के प्रहार से वह लड़खड़ा गया और हिल न सका। फिर वह उठा और उसने शोणिताक्ष से गदा छीन ली।
31इसी बीच पराक्रमी वानरनायक मैन्द आ पहुँचा और उसने यूपाक्ष के वक्ष पर अपनी हथेली से प्रहार किया।
32उस युद्ध में साहसी शोणिताक्ष और यूपाक्ष दोनों वानरों से भिड़े, एक-दूसरे को प्रचण्ड वेग से खींचते और तीव्रता से पटकते रहे।
33पराक्रमी द्विविद ने अपनी ओर से शोणिताक्ष का मुख नखों से चीर दिया और वेग बढ़ाकर उसे भूमि पर पटककर घायल कर दिया।
34वानरनायक मैन्द ने अपनी ओर से क्रोध में यूपाक्ष को अनेक बार बेधा, जो मरकर भूमि पर गिर पड़ा।
35तब अनेक वीरों के मारे जाने पर राक्षसराज की सेना व्यथित हुई और वहाँ चली गई जहाँ कुम्भकर्ण का पुत्र युद्ध कर रहा था।
36कुम्भ ने शीघ्रता से सेनाओं का आत्मविश्वास लौटाया। तब तेजस्वी कुम्भ ने राक्षससेना के श्रेष्ठ वीरों को गिरा देखकर अनुकूल अवसर पाया, उत्तम रणनीति बनाई और रणभूमि में अत्यन्त दुष्कर कर्म किया।
37कुम्भ ने शीघ्रता से सेनाओं का आत्मविश्वास लौटाया। तब तेजस्वी कुम्भ ने राक्षससेना के श्रेष्ठ वीरों को गिरा देखकर अनुकूल अवसर पाया, उत्तम रणनीति बनाई और रणभूमि में अत्यन्त दुष्कर कर्म किया।
38धनुर्धरों में श्रेष्ठ उस (कुम्भ) ने धनुष उठाकर पूर्णतया संयत रहकर ऐसे बाण छोड़े जो विषधर सर्पों के समान थे और माँस चीरने में समर्थ थे।
39धनुष पर चढ़े वे उत्तम बाण विद्युत् की चमक सहित मेघ के समान तथा दूसरे इन्द्रधनुष के समान देदीप्यमान थे।
40तब उसने धनुष को कान तक खींचकर छोड़े गए स्वर्णदण्ड वाले एक बाण से द्विविद पर प्रहार किया, जो वध के लिए छोड़ा गया था।
41अकस्मात् आहत होकर वानरों में श्रेष्ठ (द्विविद) चौंक उठा और पैर फैलाए, काँपता हुआ गिर पड़ा।
42उस महान् संग्राम में अपने भाई को चूर हुआ देखकर मैन्द ने अपनी ओर से एक विशाल शिला उठाकर शीघ्रता से आक्रमण किया।
43उस महाबली वानर (मैन्द) ने अपनी ओर से राक्षस को चूर करने के लिए वह शिला फेंकी। कुम्भ ने पाँच तीक्ष्ण बाणों से उस पर प्रहार किया और वह शिला टूट गई।
44गर्वित कुम्भ ने विषधर सर्प के समान एक मनोहर बाण चढ़ाकर द्विविद के भाई पर प्रहार किया।
45वह प्रहार वानरनायक के मर्मस्थलों में लगा और मैन्द संज्ञा खोकर गिर पड़ा।
46दोनों मामाओं को गिरा देखकर महान् बल से सम्पन्न अङ्गद ने धनुष धारण किए कुम्भ पर आक्रमण किया।
47कुम्भ ने अङ्गद को अपनी ओर बढ़ते देखकर पाँच लौहबाणों और तीन शरों से उसे वैसे ही बेध डाला जैसे हाथी को शूलों से बेधा जाता है।
48वीर पराक्रमी कुम्भ ने स्वर्ण से सुसज्जित अनेक तीक्ष्ण और नुकीले बाणों से निरन्तर अङ्गद को बेधा।
49वालिपुत्र उस प्रहार से विचलित न हुआ और उसने उसके (कुम्भ के) ललाट पर शिलाओं और वृक्षों की वर्षा कर दी।
50समृद्ध कुम्भकर्ण के पुत्र ने भी अपने ऊपर फेंकी शिलाओं को तोड़कर चूर कर दिया।
51कुम्भ ने वानरनायक को अपनी ओर आते देखकर अग्निशलाकाओं से उस पर प्रहार किया और उसकी भौंहें बेध दीं।
52उसके आहत नेत्रों से रक्त बहने लगा और उसके नेत्र रक्त से ढक गए। एक हाथ से अपने नेत्र ढककर उसने समीप का एक साल वृक्ष पकड़ लिया।
53एक हाथ से वृक्ष के तने को वक्ष पर दबाकर और दूसरे हाथ से उसकी शाखाओं को कुछ आगे झुकाकर उसने (अङ्गद ने) उस महान् युद्ध में कुम्भ को हाथी के समान चीर डाला।
54मन्दर पर्वत के समान और इन्द्रध्वज के समान उस ऊँचे वृक्ष को देखकर सब राक्षस शीघ्रता से भागने को उद्यत हुए।
55कुम्भ ने शरीर चीरने में समर्थ सात तीक्ष्ण बाणों से अङ्गद को चूर कर दिया। उससे पीड़ित होकर अङ्गद चीखा और संज्ञा खो बैठा।
56वानरों में श्रेष्ठ दुर्जेय अङ्गद को गिरा देखकर तथा मानो विषाद के समुद्र में डूबते देखकर वानरों में श्रेष्ठ राम के पास निवेदन करने गए।
57यह सुनकर कि अङ्गद रणभूमि में सन्तप्त और पीड़ित है, उन्होंने जाम्बवान् तथा वानरनायकों में श्रेष्ठ को उसकी सहायता करने की आज्ञा दी।
58राम की आज्ञा सुनकर क्रुद्ध वानरों में व्याघ्र कुम्भ पर आक्रमण करने के लिए उठ खड़े हुए।
59तब वानरों में वृषभों ने हाथों में वृक्ष और शिलाएँ लीं और क्रोध से लाल नेत्रों सहित अङ्गद की रक्षा के लिए प्रस्थान किया।
60जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी और अन्य वीर वानर भी क्रोध से भरकर कुम्भकर्ण के पुत्र पर आक्रमण करने दौड़े।
61वानरनायकों की उस विशाल सेना को आगे बढ़ते देखकर कुम्भ ने बाणों की बौछार से उन्हें वैसे ही रोका जैसे पर्वत जलप्रवाह का मार्ग रोकता है।
62वानरनायक कुम्भ के बाणों की सीमा को वैसे ही सहन न कर सके जैसे ज्वार समुद्र के तट को नहीं लाँघ सकता।
63बाणों की वर्षा से पीड़ित वानरसेना को देखकर वानरपति सुग्रीव ने अङ्गद को अपने पीछे कर शीघ्रता से आक्रमण किया और कुम्भकर्ण के पुत्र पर वैसे ही टूट पड़े जैसे पर्वतों में विचरता सिंह हाथियों पर आक्रमण करता है।
64बाणों की वर्षा से पीड़ित वानरसेना को देखकर वानरपति सुग्रीव ने अङ्गद को अपने पीछे कर शीघ्रता से आक्रमण किया और कुम्भकर्ण के पुत्र पर वैसे ही टूट पड़े जैसे पर्वतों में विचरता सिंह हाथियों पर आक्रमण करता है।
65वे महाबली थे; उन्होंने अश्वकर्ण तथा अन्य अनेक प्रकार के वृक्ष उखाड़कर उन (राक्षसों) पर फेंके।
66उन्मत्त कुम्भकर्ण का पुत्र वृक्षों की उस वर्षा के नीचे विदीर्ण हुआ, जिसने अन्तरिक्ष को ढक दिया था और जो तीक्ष्ण बाणों के कारण दुर्गम थी।
67कुम्भ द्वारा लक्ष्य पर छोड़े गए तीक्ष्ण बाणों ने उन वृक्षों को ढक लिया और वे भयङ्कर शतघ्नियों के समान देदीप्यमान हुए।
68वीर, यशस्वी और उदार वानरपति सुग्रीव वृक्षों की वर्षा से सन्तप्त होकर भी व्यथित न हुए।
69उन्होंने इन्द्रधनुष के समान कुम्भ का धनुष बलपूर्वक छीन लिया, उसे खींचकर तोड़ दिया, और बाणों की पीड़ा सहन करते रहे।
70तब सुग्रीव रथ में कूद पड़े, जो अत्यन्त दुष्कर कर्म था, और उन्होंने कुम्भ को देखा, जो टूटे दाँतों वाले हाथी के समान था, और बोले।
71'हे निकुम्भ के ज्येष्ठ भ्राता! तुम्हारा पराक्रम, तुम्हारे बाणों का वेग, तुम्हारी विनम्रता और तुम्हारा यश रावण के समान अद्भुत हैं।'
72'तुम बल में प्रह्लाद, बलि, इन्द्र, कुबेर और वरुण के तुल्य हो। तुम अकेले ही अपने पिता के समान उत्तराधिकार सँभाल चुके हो।'
73'हे महाबाहु कुम्भ! हाथ में शूल धारण किए तुम शत्रुदमन हो; तुम अकेले ऐसे हो जिसे देवता भी परास्त नहीं कर सकते; तुम श्रेष्ठ, जितेन्द्रिय और अत्यन्त बुद्धिमान् हो, और मेरे समक्ष अपना पराक्रम और कर्म प्रदर्शित कर रहे हो।'
74'हे महाबाहु कुम्भ! हाथ में शूल धारण किए तुम शत्रुदमन हो; तुम अकेले ऐसे हो जिसे देवता भी परास्त नहीं कर सकते; तुम श्रेष्ठ, जितेन्द्रिय और अत्यन्त बुद्धिमान् हो, और मेरे समक्ष अपना पराक्रम और कर्म प्रदर्शित कर रहे हो।'
75'तुम्हारा चाचा रावण वरदानों के बल पर देवों और दानवों का सामना करने में समर्थ है और कुम्भकर्ण अपने साहस के बल पर देवों और दानवों का सामना करने में समर्थ था।'
76तत्पश्चात् कुम्भ ने सुग्रीव के कन्धे पकड़ लिए। वे दोनों दो मदोन्मत्त हाथियों के समान थे जो एक-दूसरे के अङ्ग पकड़कर परस्पर रगड़ते और भारी श्वास लेते हैं। परिश्रम में उनके मुख से धूम सहित अग्नि निकल रही थी।
77'जैसे इन्द्र और शम्बर के बीच अद्भुत संग्राम हुआ था, वैसे ही मेरे और तुम्हारे बीच के इस महान् युद्ध को प्राणी देखें।'
78'तुमने जो असाधारण कर्म किया, उससे अस्त्रों के प्रयोग में तुम्हारी निपुणता प्रकट हुई है। भयङ्कर पराक्रम वाले वानरवीर गिरा दिए गए हैं।'
79'हे बलिष्ठ! निन्दा के भय से मैंने तुम्हारा अन्त नहीं किया। तुम अपने कर्मों से थक चुके हो और विश्राम कर रहे हो। विश्राम कर लेने पर अब मेरा बल देखो।'
80सुग्रीव के इन राजोचित प्रशंसापूर्ण वचनों ने कुम्भ के तेज की अग्नि को प्रज्वलित कर दिया, जो घृत से पोषित अग्नि के समान दुगुनी हो गई।
81सुग्रीव के इन राजोचित प्रशंसापूर्ण वचनों ने कुम्भ के तेज की अग्नि को प्रज्वलित कर दिया, जो घृत से पोषित अग्नि के समान दुगुनी हो गई।
82सुग्रीव के इन राजोचित प्रशंसापूर्ण वचनों ने कुम्भ के तेज की अग्नि को प्रज्वलित कर दिया, जो घृत से पोषित अग्नि के समान दुगुनी हो गई।
83तब उनके चरणों के आघात से पृथ्वी धँस गई और वरुण का धाम (समुद्र) उठती तरङ्गों से क्षुब्ध हो उठा।
84तब सुग्रीव ने कुम्भ को उठाकर शीघ्रता से समुद्र में फेंक दिया, जिससे वह उसका तल देख ले।
85कुम्भ के समुद्र में गिरने से वह विन्ध्य और मन्दर पर्वत के आकार में उमड़ पड़ा और चारों ओर जल बह चला।
86तब कुम्भ ने क्रोध में वज्र के वेग से सुग्रीव के वक्ष पर मुष्टि से प्रहार किया।
87सुग्रीव का कवच फट गया और तीव्र वेग से प्रचुर रक्त बह निकला। कुम्भ के उस प्रथम प्रहार ने बदले में सुग्रीव के अस्थिपञ्जर पर आघात किया।
88तब कुम्भ की मुष्टि के सुग्रीव के वक्ष पर लगे प्रहार के वेग से मेरु पर्वत की ज्वाला के समान ज्वाला फूट पड़ी।
89तब मुष्टि से आहत होकर वानरों में वृषभ महाबली सुग्रीव ने अपनी मुष्टि दृढ़ता से कसी।
90विजयी सुग्रीव ने किरणों से घिरे सूर्य के समान देदीप्यमान अपनी मुष्टि कुम्भ के वक्ष पर जड़ दी।
91सुग्रीव के उस प्रहार से वह कुम्भ अत्यन्त पीड़ित हुआ और भय से अभिभूत होकर कान्ति खो चुकी अग्नि के समान गिर पड़ा।
92सुग्रीव की मुष्टि से आहत वह राक्षस वैसे ही गिरा जैसे तेज से सम्पन्न देदीप्यमान ग्रह अकस्मात् आकाश से गिर पड़े।
93सुग्रीव की मुष्टि से वक्ष में आहत होकर कुम्भ गिर पड़ा और रुद्र द्वारा परास्त सूर्यदेव के समान शोभित हुआ।
Nepali
1जब त्यस चल्दै गरेको युद्धमा घोर सङ्ग्रामले वीरहरूको विनाश भइरहेको थियो, तब युद्धका लागि उत्सुक अङ्गदले पराक्रमी कम्पनमाथि आक्रमण गर्यो।
2कम्पनले अङ्गदलाई ललकार्दै उसको प्रतीक्षामा प्रहार गर्यो। उसले क्रोधमा शीघ्रतापूर्वक गदा हुर्यायो र उसलाई गम्भीर रूपमा आहत गर्यो, जसले अङ्गद लडखडायो।
3चेतना प्राप्त गरी फेरि स्फूर्त भएको अङ्गदले एउटा पर्वतशिखर उठायो र एउटै प्रहारले कम्पनलाई चूर पारिदियो। घाइते कम्पन ढल्यो।
4तब कम्पन मारिएको देखेर निर्भय वीर शोणिताक्ष शीघ्रतापूर्वक रथद्वारा अङ्गदको नजिक पुग्यो।
5उसले (शोणिताक्षले) प्रलयकालमा दन्किने आगोझैँ चुच्चा बाणले शीघ्रतापूर्वक बेध्यो र क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदन्त, शिलीमुख, कर्णी, शल्य, विपाठ नामका बाण तथा अनेक तीखा बाणले अङ्गदमाथि प्रहार गर्यो।
6उसले (शोणिताक्षले) प्रलयकालमा दन्किने आगोझैँ चुच्चा बाणले शीघ्रतापूर्वक बेध्यो र क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदन्त, शिलीमुख, कर्णी, शल्य, विपाठ नामका बाण तथा अनेक तीखा बाणले अङ्गदमाथि प्रहार गर्यो।
7वालिका साहसी पुत्र महाबली अङ्गदले वेगले सामना गर्यो र (शोणिताक्षको) त्यो भयङ्कर धनु, उसको रथ र बाण चूर पारिदियो।
8यसमा क्रुद्ध शोणिताक्ष खड्ग र ढाल लिएर तीव्र वेगले शीघ्रतापूर्वक आकाशमा उफ्र्यो।
9महाबली अङ्गदले अझ बढी वेगले उफ्रेर उसको (शोणिताक्षको) हात समात्यो र उच्च शब्द गर्दै उसलाई त्यसै खड्गले पीडित गर्यो।
10तब अङ्गदले उसको काँधको समतल सतहमा तेर्सो गरी खड्ग बेध्यो र आफ्नो खड्गले उसलाई काटिदियो।
11वालिपुत्रले त्यो महान् खड्ग बारम्बार समातेर बाँकी राक्षसहरूको अन्त्य गर्न गर्जँदै अगाडि प्रस्थान गर्यो।
12सुनका बाजुबन्दले सजिएको शोणित लौहगदा लिएर अङ्गदको पछि दौड्यो।
13तब महाबली यूपाक्ष र प्रजङ्घले आफ्नोतर्फबाट क्रोधमा महाबली अङ्गदको रथमाथि आक्रमण गरे।
14वानरहरूमा श्रेष्ठ अङ्गद शोणिताक्ष र प्रजङ्घ दुवैको बीचमा आएर विशाखा नक्षत्रका बीचमा पूर्ण चन्द्रमाझैँ शोभित भयो।
15मैन्द र द्विविद (अङ्गदका मामा) दुवै शत्रुको सामना गर्दै एकअर्काको रक्षाका लागि खडा भए।
16खड्ग र गदा धारण गरेका, अपार बलले सम्पन्न र विशाल शरीर भएका राक्षसहरू क्षुब्ध भई वानरहरूमाथि जाइलागे।
17तीन राक्षस (प्रजङ्घ, यूपाक्ष र शोणिताक्ष) तथा वानरनायकहरू (अङ्गद, द्विविद र मैन्द) बीच रोमाञ्चकारी महान् युद्ध भयो।
18त्यस युद्धमा वानरहरूले रूख समातेर प्रचण्ड वेगले हुर्याए र महाबली प्रजङ्घले आफ्नो खड्गले तिनलाई चूर पारिदियो।
19त्यस युद्धमा वानरहरूले रथ र घोडामाथि रूख र शिला हुर्याए र यूपाक्षले तिनको सामना गरी तिनलाई चिरिदियो।
20वीर र साहसी शोणिताक्षले द्विविद र मैन्दले हुर्याएका रूखलाई आफ्नो गदाले बाटैमा चिरेर तिनलाई चूर पारिदियो।
21प्रजङ्घ एउटा विशाल खड्ग उठाएर शीघ्रतापूर्वक अगाडि बढ्यो र अङ्गदमाथि जाइलाग्यो।
22तब असाधारण बलले सम्पन्न वानरनायक अङ्गदले अपार शक्ति भएको प्रजङ्घलाई अगाडि बढ्दै गरेको देखेर उसमाथि अश्वकर्ण रूखले प्रहार गर्यो।
23अङ्गदले प्रजङ्घको त्यो काँधमा मुड्कीले प्रहार गर्यो जसले खड्ग समातेको थियो। त्यस प्रहारले खड्ग भाँचिएर तल खस्यो।
24मुसलको आकारको त्यो खड्ग भुइँमा खसेको देखेर महाबली प्रजङ्घले आफ्नो मुड्की कस्यो, जुन वज्रझैँ कठोर थियो।
25असाधारण तेज भएको शोणिताक्षले अत्यन्त पराक्रमी अङ्गदको निधारमा प्रहार गर्यो। केही समयसम्म अङ्गद हल्लिन सकेन।
26बलले भरिएका वालिपुत्रले चेतना प्राप्त गरी प्रजङ्घको शिर र धडमा प्रहार गर्यो र उसलाई ढालिदियो।
27आफ्ना काकालाई थकित र आहत देखेर यूपाक्ष तत्कालै रथबाट ओर्ल्यो र आँखामा आँसु भरेर उसले खड्ग धारण गर्यो।
28यूपाक्षलाई ओर्लेर शीघ्रतापूर्वक दौडेको देखेर क्रुद्ध द्विविदले बलपूर्वक उसको छातीमा प्रहार गर्यो र उसलाई समात्यो।
29तब आफ्नो भाइ समातिएको देखेर महाबली शोणिताक्षले द्विविदको छातीमा गदाले प्रहार गर्यो।
30यद्यपि द्विविद महाबली थियो, तथापि शोणिताक्षको प्रहारले ऊ लडखडायो र हल्लिन सकेन। फेरि ऊ उठ्यो र उसले शोणिताक्षबाट गदा खोस्यो।
31यसैबीच पराक्रमी वानरनायक मैन्द आइपुग्यो र उसले यूपाक्षको छातीमा आफ्नो हत्केलाले प्रहार गर्यो।
32त्यस युद्धमा साहसी शोणिताक्ष र यूपाक्ष दुवै वानरसँग भिडे, एकअर्कालाई प्रचण्ड वेगले तान्दै र तीव्रताले बजार्दै रहे।
33पराक्रमी द्विविदले आफ्नोतर्फबाट शोणिताक्षको अनुहार नङले चिरिदियो र वेग बढाएर उसलाई भुइँमा बजारेर घाइते पारिदियो।
34वानरनायक मैन्दले आफ्नोतर्फबाट क्रोधमा यूपाक्षलाई अनेकपल्ट बेध्यो, जो मरेर भुइँमा ढल्यो।
35तब अनेक वीर मारिएपछि राक्षसराजको सेना व्यथित भयो र त्यहाँ गयो जहाँ कुम्भकर्णको पुत्र युद्ध गर्दै थियो।
36कुम्भले शीघ्रतापूर्वक सेनाहरूको आत्मविश्वास फर्कायो। तब तेजस्वी कुम्भले राक्षससेनाका श्रेष्ठ वीरहरू ढलेको देखेर अनुकूल अवसर पायो, उत्तम रणनीति बनायो र रणभूमिमा अत्यन्त दुष्कर कर्म गर्यो।
37कुम्भले शीघ्रतापूर्वक सेनाहरूको आत्मविश्वास फर्कायो। तब तेजस्वी कुम्भले राक्षससेनाका श्रेष्ठ वीरहरू ढलेको देखेर अनुकूल अवसर पायो, उत्तम रणनीति बनायो र रणभूमिमा अत्यन्त दुष्कर कर्म गर्यो।
38धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ त्यस (कुम्भ) ले धनु उठाएर पूर्णतया संयत रही यस्ता बाण छाड्यो जो विषालु सर्पझैँ थिए र मासु चिर्न समर्थ थिए।
39धनुमा चढेका ती उत्तम बाण विद्युत्को चमकसहित मेघझैँ तथा दोस्रो इन्द्रेणीझैँ देदीप्यमान थिए।
40तब उसले धनु कानसम्म तानेर छाडिएको सुनको डण्डी भएको एउटा बाणले द्विविदमाथि प्रहार गर्यो, जुन वधका लागि छाडिएको थियो।
41अकस्मात् आहत भई वानरहरूमा श्रेष्ठ (द्विविद) झस्क्यो र खुट्टा फैलाएर, काँप्दै ढल्यो।
42त्यस महान् सङ्ग्राममा आफ्नो भाइ चूर भएको देखेर मैन्दले आफ्नोतर्फबाट एउटा विशाल शिला उठाएर शीघ्रतापूर्वक आक्रमण गर्यो।
43त्यस महाबली वानर (मैन्द) ले आफ्नोतर्फबाट राक्षसलाई चूर पार्न त्यो शिला हुर्यायो। कुम्भले पाँच तीखा बाणले त्यसमाथि प्रहार गर्यो र त्यो शिला फुट्यो।
44घमण्डी कुम्भले विषालु सर्पझैँ एउटा मनोहर बाण चढाएर द्विविदका भाइमाथि प्रहार गर्यो।
45त्यो प्रहार वानरनायकको मर्मस्थलमा लाग्यो र मैन्द सुध गुमाएर ढल्यो।
46दुवै मामा ढलेको देखेर महान् बलले सम्पन्न अङ्गदले धनु धारण गरेको कुम्भमाथि आक्रमण गर्यो।
47कुम्भले अङ्गदलाई आफूतिर बढ्दै गरेको देखेर पाँच लौहबाण र तीन शरले उसलाई त्यसै गरी बेधिदियो जसरी हात्तीलाई शूलले बेधिन्छ।
48वीर पराक्रमी कुम्भले सुनले सजिएका अनेक तीखा र चुच्चा बाणले निरन्तर अङ्गदलाई बेध्यो।
49वालिपुत्र त्यस प्रहारले विचलित भएन र उसले उसको (कुम्भको) निधारमा शिला र रूखको वर्षा गरिदियो।
50समृद्ध कुम्भकर्णको पुत्रले पनि आफूमाथि फ्याँकिएका शिला भाँचेर चूर पारिदियो।
51कुम्भले वानरनायकलाई आफूतिर आउँदै गरेको देखेर आगोका शलाकाले उसमाथि प्रहार गर्यो र उसका आँखीभौँ बेधिदियो।
52उसका आहत आँखाबाट रगत बग्न थाल्यो र उसका आँखा रगतले ढाकिए। एउटा हातले आफ्ना आँखा ढाकेर उसले नजिकैको एउटा साल रूख समात्यो।
53एउटा हातले रूखको फेद छातीमा थिचेर र अर्को हातले त्यसका हाँगा केही अगाडि निहुराएर उसले (अङ्गदले) त्यस महान् युद्धमा कुम्भलाई हात्तीझैँ चिरिदियो।
54मन्दर पर्वतझैँ र इन्द्रध्वजझैँ त्यो अग्लो रूख देखेर सबै राक्षस शीघ्रतापूर्वक भाग्न उद्यत भए।
55कुम्भले शरीर चिर्न समर्थ सात तीखा बाणले अङ्गदलाई चूर पारिदियो। त्यसले पीडित भई अङ्गद चिच्यायो र सुध गुमायो।
56वानरहरूमा श्रेष्ठ दुर्जेय अङ्गदलाई ढलेको र मानौँ विषादको समुद्रमा डुब्दै गरेको देखेर वानरहरूमा श्रेष्ठ रामकहाँ निवेदन गर्न गए।
57अङ्गद रणभूमिमा सन्तप्त र पीडित छ भन्ने सुनेर उनले जाम्बवान् तथा वानरनायकहरूमा श्रेष्ठलाई उसको सहायता गर्ने आज्ञा दिए।
58रामको आज्ञा सुनेर क्रुद्ध वानरहरूमा व्याघ्रहरू कुम्भमाथि आक्रमण गर्न उठे।
59तब वानरहरूमा वृषभहरूले हातमा रूख र शिला लिए र क्रोधले राता आँखासहित अङ्गदको रक्षाका लागि प्रस्थान गरे।
60जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी र अन्य वीर वानर पनि क्रोधले भरिएर कुम्भकर्णको पुत्रमाथि आक्रमण गर्न दौडे।
61वानरनायकहरूको त्यो विशाल सेना अगाडि बढ्दै गरेको देखेर कुम्भले बाणको वर्षाले तिनलाई त्यसै गरी रोक्यो जसरी पर्वतले जलप्रवाहको बाटो रोक्छ।
62वानरनायकहरूले कुम्भका बाणको सीमा त्यसै गरी सहन सकेनन् जसरी ज्वारले समुद्रको किनारा नाघ्न सक्दैन।
63बाणको वर्षाले पीडित वानरसेना देखेर वानरपति सुग्रीवले अङ्गदलाई आफ्नो पछाडि राखेर शीघ्रतापूर्वक आक्रमण गरे र कुम्भकर्णको पुत्रमाथि त्यसै गरी जाइलागे जसरी पर्वतमा विचरण गर्ने सिंहले हात्तीहरूमाथि आक्रमण गर्छ।
64बाणको वर्षाले पीडित वानरसेना देखेर वानरपति सुग्रीवले अङ्गदलाई आफ्नो पछाडि राखेर शीघ्रतापूर्वक आक्रमण गरे र कुम्भकर्णको पुत्रमाथि त्यसै गरी जाइलागे जसरी पर्वतमा विचरण गर्ने सिंहले हात्तीहरूमाथि आक्रमण गर्छ।
65उनी महाबली थिए; उनले अश्वकर्ण तथा अन्य अनेक प्रकारका रूख उखेलेर ती (राक्षसहरू) माथि हुर्याए।
66उन्मत्त कुम्भकर्णको पुत्र रूखको त्यो वर्षामुनि चिरियो, जसले अन्तरिक्ष ढाकेको थियो र जुन तीखा बाणका कारण दुर्गम थियो।
67कुम्भले लक्ष्यमा छाडेका तीखा बाणले ती रूख ढाके र ती भयङ्कर शतघ्नीझैँ देदीप्यमान भए।
68वीर, यशस्वी र उदार वानरपति सुग्रीव रूखको वर्षाले सन्तप्त भएर पनि व्यथित भएनन्।
69उनले इन्द्रेणीझैँ कुम्भको धनु बलपूर्वक खोसे, त्यसलाई तानेर भाँचिदिए, र बाणको पीडा सहिरहे।
70तब सुग्रीव रथमा हामफाले, जुन अत्यन्त दुष्कर कर्म थियो, र उनले कुम्भलाई देखे, जो भाँचिएका दाह्रा भएको हात्तीझैँ थियो, र भने।
71'हे निकुम्भका दाजु! तिम्रो पराक्रम, तिम्रा बाणको वेग, तिम्रो विनम्रता र तिम्रो यश रावणझैँ अद्भुत छन्।'
72'तिमी बलमा प्रह्लाद, बलि, इन्द्र, कुबेर र वरुणको तुल्य छौ। तिमी एक्लै आफ्ना पिताझैँ उत्तराधिकार सम्हालिसकेका छौ।'
73'हे महाबाहु कुम्भ! हातमा शूल धारण गरी तिमी शत्रुदमन छौ; तिमी एक्लै यस्ता छौ जसलाई देवताले पनि परास्त गर्न सक्दैनन्; तिमी श्रेष्ठ, जितेन्द्रिय र अत्यन्त बुद्धिमान् छौ, र मेरो अगाडि आफ्नो पराक्रम र कर्म प्रदर्शित गर्दै छौ।'
74'हे महाबाहु कुम्भ! हातमा शूल धारण गरी तिमी शत्रुदमन छौ; तिमी एक्लै यस्ता छौ जसलाई देवताले पनि परास्त गर्न सक्दैनन्; तिमी श्रेष्ठ, जितेन्द्रिय र अत्यन्त बुद्धिमान् छौ, र मेरो अगाडि आफ्नो पराक्रम र कर्म प्रदर्शित गर्दै छौ।'
75'तिम्रो काका रावण वरदानको बलमा देव र दानवहरूको सामना गर्न समर्थ छ र कुम्भकर्ण आफ्नो साहसको बलमा देव र दानवहरूको सामना गर्न समर्थ थियो।'
76त्यसपछि कुम्भले सुग्रीवका काँध समात्यो। ती दुवै मात्तिएका दुई हात्तीझैँ थिए जसले एकअर्काका अङ्ग समातेर परस्पर रगड्छन् र गह्रौँ सास फेर्छन्। परिश्रममा तिनका मुखबाट धूवाँसहित आगो निस्किरहेको थियो।
77'जसरी इन्द्र र शम्बरबीच अद्भुत सङ्ग्राम भएको थियो, त्यसै गरी मेरो र तिम्रो बीचको यो महान् युद्ध प्राणीहरूले हेरून्।'
78'तिमीले जुन असाधारण कर्म गर्यौ, त्यसले अस्त्रको प्रयोगमा तिम्रो निपुणता प्रकट भएको छ। भयङ्कर पराक्रम भएका वानरवीरहरू ढालिएका छन्।'
79'हे बलिष्ठ! निन्दाको भयले मैले तिम्रो अन्त्य गरिनँ। तिमी आफ्ना कर्मले थाकिसकेका छौ र विश्राम गर्दै छौ। विश्राम गरिसकेपछि अब मेरो बल हेर।'
80सुग्रीवका ती राजोचित प्रशंसापूर्ण वचनले कुम्भको तेजको आगो प्रज्वलित पारिदियो, जुन घिउले पोषित आगोझैँ दोब्बर भयो।
81सुग्रीवका ती राजोचित प्रशंसापूर्ण वचनले कुम्भको तेजको आगो प्रज्वलित पारिदियो, जुन घिउले पोषित आगोझैँ दोब्बर भयो।
82सुग्रीवका ती राजोचित प्रशंसापूर्ण वचनले कुम्भको तेजको आगो प्रज्वलित पारिदियो, जुन घिउले पोषित आगोझैँ दोब्बर भयो।
83तब तिनका खुट्टाका आघातले पृथ्वी धस्यो र वरुणको धाम (समुद्र) उठ्दा छालले क्षुब्ध भयो।
84तब सुग्रीवले कुम्भलाई उठाएर शीघ्रतापूर्वक समुद्रमा फ्याँकिदिए, जसले उसले त्यसको पिँध देखोस्।
85कुम्भ समुद्रमा खस्दा त्यो विन्ध्य र मन्दर पर्वतको आकारमा उर्लियो र चारैतिर पानी बग्यो।
86तब कुम्भले क्रोधमा वज्रको वेगले सुग्रीवको छातीमा मुड्कीले प्रहार गर्यो।
87सुग्रीवको कवच फुट्यो र तीव्र वेगले प्रचुर रगत बग्यो। कुम्भको त्यो पहिलो प्रहारले बदलामा सुग्रीवको अस्थिपञ्जरमा आघात गर्यो।
88तब कुम्भको मुड्कीले सुग्रीवको छातीमा लागेको प्रहारको वेगले मेरु पर्वतको ज्वालाझैँ ज्वाला फुट्यो।
89तब मुड्कीले आहत भई वानरहरूमा वृषभ महाबली सुग्रीवले आफ्नो मुड्की दृढतापूर्वक कसे।
90विजयी सुग्रीवले किरणले घेरिएको सूर्यझैँ देदीप्यमान आफ्नो मुड्की कुम्भको छातीमा जडिदिए।
91सुग्रीवको त्यस प्रहारले त्यो कुम्भ अत्यन्त पीडित भयो र भयले अभिभूत भई कान्ति गुमाएको आगोझैँ ढल्यो।
92सुग्रीवको मुड्कीले आहत त्यो राक्षस त्यसै गरी ढल्यो जसरी तेजले सम्पन्न देदीप्यमान ग्रह अकस्मात् आकाशबाट खस्छ।
93सुग्रीवको मुड्कीले छातीमा आहत भई कुम्भ ढल्यो र रुद्रद्वारा परास्त सूर्यदेवझैँ शोभित भयो।