Sarga 74
Yuddha Kanda · Chapter 74
Sanskrit
1तयोस्तदासादितयोरणाग्रेमुमोहसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् । सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापिकिञ्चित्प्रतिपेदिरेते ।।6.74.1।।
2ततोविषण्णंसमवेक्ष्यसैन्यंविभीषणोबुद्धिमतांवरिष्ठः । उवाचशाखमृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ।।6.74.2।।
3माभैष्टनास्त्यत्रविषादकालोयदार्यपुत्त्रौविवशौविषण्णौ । स्वयम्भुवोवाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ।।6.74.3।।
4तस्मैतुदत्तंपरमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवाब्राह्मममोघवेगम् । तन्मानयन्तौयुधिराजपुत्रौनिपातितौकोऽत्रविषादकालः ।।6.74.4।।
5ब्राह्ममस्त्रंततोधीमान्मानयित्वातुमारुतिः । विभीषणवचश्श्रुत्वाहनूमांस्तमथाब्रवीत् ।।6.74.5।।
6एतस्मिन्निहतेसैन्येवानराणांतरस्विनाम् । योयोधारयतेप्राणांस्तंतमाश्वासयाव ।।6.74.6।।
7तावुभौयुगपवदीरौहनूमद्राक्षसोत्तमौ । उल्काहस्तौतदारात्रौरणशीर्षेविचेरतुः ।।6.74.7।।
8भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः । स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।। पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् । शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।
9भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः । स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।। पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् । शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।
10सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् । गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।। मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा । विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।
11सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् । गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।। मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा । विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।
12सप्तषष्टिर्हताःकोट्योवानराणांतरस्विनाम् । अह्नःपञ्चमशेषेणवल्लभेनस्वयम्भुवः ।।6.74.12।।
13सागरौघनिभंभीमंदृष्टवाबाणार्दितंबलम् । मार्गतेजाम्बवन्तंस्मिहनूमान् सविभीषणः ।।6.74.13।।
14स्वभावजरयायुक्तंवृद्धंशरशतैश्चितम् । प्रजापतिसुतंवीरंशाम्यन्तमिवपावकम् ।।6.74.14।। दृष्टवातमुपसङ्ग्रम्यपौलस्त्योवाक्यमब्रवीत् ।
15च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।। विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः । कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।
16च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।। विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः । कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।
17नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेणत्वाऽभिलक्ष्ये । पीड्यमानशशितैर्बाणैर्नत्वापश्यामिचक्षुषा ।।6.74.17।।
18अञ्जनासुप्रजायेनमातरिश्वा च नैरृत । हनुमान् वानरश्रेष्ठःप्राणान् धारयतेक्वचित् ।।6.74.18।।
19श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यमुवाचेदंविभीषणः । आर्यपुत्रावतिक्रम्यकस्मात्पृच्छसिमारुतिम् ।।6.74.19।।
20नैवराजनिसुग्रीवेनाङ्गदेनापिराघवे । आर्यसन्दर्शितस्स्नेहोयथावायुसुतेपरः ।।6.74.20।।
21विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् । शृणुनैरृतशार्दूलयस्मात् पृच्छामिमारुतिम् ।।6.74.21।।
22तस्मिन्जीवतिवीरेतुहतमप्यहतंबलम् । हनूमत्युज्झितप्राणेजीवन्तोऽपिवयम् हृता ।।6.74.22।।
23धरतेमारुतिस्तातमारुतप्रतिमोयदि । वैश्वानरसमोवीर्वेजीविताशाततोभवेत् ।।6.74.23।।
24ततोवृद्धमुपागम्यनियमेनाभ्यवादयत् । गृह्यजाम्बवतःपादौहनूमान्मारुतात्मजः ।।6.74.24।।
25श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंतदाऽपिव्यथितेन्द्रियः । पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेप्लवगोत्तमः ।।6.74.25।।
26ततोऽब्रवीन्महातेजाहनूमन्तं स जाम्बवान् । आगच्छहरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ।।6.74.26।।
27नान्योवक्रमपर्याप्तस्त्वमेषांपरमस्सखा । त्वत्पराक्रमकालोऽयंनान्यंपश्यामिकथञ्चन ।।6.74.27।।
28ऋक्ष्वानरवीराणामनीकानिप्रहर्षय । शल्यौकुरुचाप्येतासादितौरामलक्ष्मणौ ।।6.74.28।।
29गत्वापरममध्वानमुपर्युपरिसागरम् । हिमवन्तंनगश्रेष्ठंहनुमन्गन्तुमर्हसि ।।6.74.29।।
30ततःकाञ्चनमत्युच्चमृषभंपर्वतोत्तमम् । कैलासशिखरंचापिद्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ।।6.74.30।।
31तयोशशिखरयोर्मध्येप्रदीप्तमतुलप्रभम् । सर्यौषधियुतंवीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्यतम् ।।6.74.31।।
32तस्यवानरशार्दूल चतस्रो मूधि सम्भवाः । द्रक्ष्यस्योषधयोदीप्तादीपय्नत्योदिशोदश ।।6.74.32।।
33मृतसञ्जीवनींचैवविशल्यकरणीमपि । सुवर्णकरणींचैवसन्धानकरणींतथा ।।6.74.33।।
34तास्सर्वाहनुमन्गृह्वक्षिप्रमागन्तुमर्हसि । आश्वासयहरीन् प्राणैर्योज्यगन्धवहात्मज ।।6.74.34।।
35श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यंहनूमान् हरिपुङ्गवः । आपूर्यतबलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ।।6.74.35।।
36पर्वततटाग्रस्थःपीडयन् पर्वतोत्तमम् । हनूमान्दृश्यतेवीरोद्वितीयइवपर्वतः ।।6.74.36।।
37हरिपादविनिर्भग्नोनिषसाद स पर्वतः । न शशाकतदात्मानंसोढुंभृशनिपीडितः ।।6.74.37।।
38तस्यपेतुर्नगाभूमौहरिवेगाच्चजज्वलुः । शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्तपीडितस्यहनूमता ।।6.74.38।।
39तस्मिन् सम्पीड्यमानेतुभग्नद्रुमशिलातले । न शेकुर्वानरास्स्थातुंघूर्णमानेनगोत्तमे ।।6.74.39।।
40साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा । लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ।।6.74.40।।
41पृथिवीधरसङ्काशोनिपीड्यधरणीधरम् । पृथिवींक्षोभयामाससार्णवांमारुतात्मजः ।।6.74.41।।
42आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् । सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।। विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् । नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।। सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् । हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।
43आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् । सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।। विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् । नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।। सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् । हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।
44आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् । सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।। विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् । नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।। सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् । हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।
45आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् । सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।। विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् । नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।। सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् । हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।
46पद्भ्यांतुशैलमापीड्यबडबामुखवन्मुखम् । विवृत्योग्रंननादोच्चैस्त्रासयन्निवराक्षसान् ।।6.74.46।।
47तस्यनानद्यमानस्यश्रुत्वानिनदमद्भुतम् । लङ्कास्थाराक्षसास्सर्वे न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।6.74.47।।
48नमस्कृत्वाऽथरामायमारुतिर्भीमविक्रमः । राघवार्थेपरंकर्मसमीहतपरन्तपः ।।6.74.48।।
49स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य । विवृत्यवक्त्रंबडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ।।6.74.49।।
50सवृक्षषण्डांस्तरसाजहारशैलान् शिलाःप्राकृतवानरांश्च । बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्तेक्षीणवेगास्सलिलेनिपेतुः ।।6.74.50।।
51तौप्रसार्योरगभोगकल्पौभुजौभुजङ्गारिनिकाशवीर्यः । जगाममेरुंनगराजमग्य्रंदिशःप्रकर्षन्निववायुसूनुः ।।6.74.51।।
52स सागरंघूर्णितवीचिमालंतथाभृशंभ्रामितसर्वसत्त्वम् । समीक्षमाणस्सहसाजगामचक्रंयथाविष्णुकराग्रमुक्तम् ।।6.74.52।।
53स पर्वतान्वृक्षगवान् सरांसिनदीस्तटाकानिपुरोत्तमानि । स्फीतान् जनान्तानपिसम्प्रवीक्ष्यजगामवेगापतितृतुल्यवेगः ।।6.74.53।।
54आदित्यपथमाश्रित्यजगाम स गतक्लमः । हनूमांस्त्वरितोवीरःपितृतुल्यपराक्रमः ।।6.74.54।।
55जवेनमहतायुक्तोमारुतिर्मारुतोयथा । जगामहरिशार्दूलोदिशश्शब्देनपूरयन् ।।6.74.55।।
56स्म्मरन्जाम्बवतोवाक्यंमारुतिर्वातरंहसा । ददर्शसहसागत्वाहिमवन्तंमहाकपिः ।।6.74.56।।
57नानाप्रस्रवणोपेतंनानाकन्दरनिर्घरम् । श्वेताभ्रचयसङ्काशैशशिखरैश्चारुदर्शनैः ।।6.74.57।। शोभितंविविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम् ।
58स तंसमासाद्यमहानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् । ददर्शपुण्यानिमहाश्रमाणिसुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ।।6.74.58।।
59स ब्रह्मकोशंरजतालयं च शक्रालयंरुद्रशरप्रमोक्षम् । हयाननंब्रह्मशिरश्चदीप्तंददर्शवैवस्वतकिङ्करांश्च ।।6.74.59।।
60वज्रालयंवैश्रवणालयं च सूर्यप्रभंसूर्यनिबन्धनंच । a. ब्रह्मासनंशङ्करकार्मुकं च ददर्शनाभिं च वसुन्धरायाः ।।6.74.60।।
61कैलासमग्य्रंहिमवच्छिलां च तथर्षभंकाञ्चनशैलमग्य्रम् । सन्दीप्तसर्वौषधिसन्प्रदीप्तंददर्शसर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ।।6.74.61।।
62स तंसमीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मियेवासवदूतसूनुः । आवृत्यतंचौषधिपर्वतेन्द्रंतत्रौषधीनांविचयंचकार ।।6.74.62।।
63सयोजनसहस्राणिसमतीत्यमहाकपिः । दिव्यौषधिधरंशैलंव्यचरन्मारुतात्मजः ।।6.74.63।।
64महौषध्यस्ततस्सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे । विज्ञायार्थिनमायान्तंततोजग्मुरदर्शनम् ।।6.74.64।।
65स तामहात्माहनुमानपश्यंश्चुकोपकोपाच्चभृशंननाद । अमृष्यमाणोऽनगिनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रंतमुवाचवाक्यम् ।।6.74.65।।
66कीमेतदेवंसुविनिश्चितंतेयद्राघवेनासिकृतानुकम्प । पश्याद्यमद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथोनगेन्द्र ।।6.74.66।।
67स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनंधातुसहस्रजुष्टम् । विकीर्णकूटंज्वलिताग्रसानुंप्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ।।6.74.67।।
68सतसमुत्पाट्यखमुत्पपातवित्रास्यलोकान् ससुरासुरेन्द्रान् । संस्तूयमानःखचरैरनेकैर्जगामवेगाद्गरुडोग्रवेगः ।।6.74.68।।
69स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तंभास्कराभंशिखरंप्रगृह्य । बभौतदाभास्करसन्निकाशोरवेस्समीपेप्रतिभास्कराभः ।।6.74.69।।
70स तेनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोगन्धवहात्मजस्तु । सहस्रधारेणसपावकेनचक्रेणखेविष्णुरिवार्पितेन ।।6.74.70।।
71तंवानराःप्रेक्ष्यविनेदुरुच्चैस्सतानपिप्रेक्ष्यमुदाननाद । तेषांसमुध्घुष्टरवंनिशम्यलङ्कालयाभीमतरंविनेदुः ।।6.74.71।।
72ततोमहात्मानिपपाततस्मिन् शैलोत्तमेवानरसैन्यमथ्ये । हर्युत्तमेभ्यशशिरसाऽभिवाद्यविभीषणंतत्र स सस्वजे च ।।6.74.72।।
73तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतंगन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् । बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ।।6.74.73।।
74सर्वेविशल्याविरुजाःक्षणेनहरिप्रवीराश्चहताश्चयेस्युः । गन्धेनतासांप्रवरौषधीनांसुप्तानिशान्तेष्विवसम्प्रबुद्धाः ।।6.74.74।।
75दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः । तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।। येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः । हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।
76दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः । तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।। येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः । हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।
English
1The two brothers (Rama and Lakshmana) become unconscious in the forefront of the battle the monkey leaders lose senses. Sugriva, Neela, Angada and Jambavantha did not know What to do.
2Thereafter, foremost among the wise, Vibheeshana observing the despondency of the monkey leaders spoke to them reassuring in incomparable words.
3"O Noble men! Do not fear. Rama and Lakshmana are afflicted by Indrajith's volley of arrows and have lost senses. They are despondent to honour the statement of the creator not otherwise."
4To him (Indrajith), the creator has conferred this weapon of Brahma endowed with terrific speed. To respect the missile both the princes have fallen. Why do you grieve?
5Thereafter, hearing Vibheeshana's words, wise Hanuman spoke this with respect to the missile of Brahma.
6"Whoever is strong among Vanaras, have been struck and are alive breathing among the Vanaras. Let us restore their confidence."
7The two heroes, Hanuman and Vibheeshana, and the foremost of Rakshasas with torch in hand searched for the left over Vanaras in the battlefield.
8Two of them saw the ground covered with Vanaras of mountainlike forms, who had fallen with tails cut off, some with broken thighs, broken legs and fingers, necks severed, letting off blood, discharging urine and glowing weapons lying on the ground.
9Two of them saw the ground covered with Vanaras of mountainlike forms, who had fallen with tails cut off, some with broken thighs, broken legs and fingers, necks severed, letting off blood, discharging urine and glowing weapons lying on the ground.
10Vibheeshana and Hanuman saw in the battlefield Sugriva, Angada, Neela, Sarabha, Gandhamadana, Gavaksha, Sushena, Vegadarsi, Ahuka, Mainda, Nala, Jyothimukha, Dwivida and Panasa struck down.
11Vibheeshana and Hanuman saw in the battlefield Sugriva, Angada, Neela, Sarabha, Gandhamadana, Gavaksha, Sushena, Vegadarsi, Ahuka, Mainda, Nala, Jyothimukha, Dwivida and Panasa struck down.
12By the creator's missile Indrajith struck down sixtyseven crores of strong Vanaras between the fifth and last part of the day.
13Vibheeshana and Hanuman seeing the ocean of Vanara army and the glowing arrows on them, looked for Jambavantha.
14Paulastya (Vibheeshana of Paulastya clan), seeing the son of Prajapathi (Jambavan), who by nature was wise and aged, afflicted by hundreds of arrows, like a cooling fire sacrifice, went close by and spoke these words.
15"O Noble Jambavan! Indeed, your life has not been afflicted with these sharp arrows." Hearing this, Jambavan uttered these words with difficulty."
16"O Noble Jambavan! Indeed, your life has not been afflicted with these sharp arrows." Hearing this, Jambavan uttered these words with difficulty."
17"Great hero, Vibheeshana! I recognise you by your voice. Pierced with sharp arrows I am not able to see you."
18Vibheeshana (Rakshasa)! Indeed, Hanuman, the foremost of Vanaras, by whose birth, Anjana and Supraja are blessed as parents, are they alive?
19After hearing Jambavantha, Vibheeshana said "Noble son, why are you enquiring about Hanuman?"
20"Noble one! You are showing affection to Hanuman but not to King Sugriva, or Angada or even Raghava?"
21On hearing Vibheeshana, the tiger among Rakshasas, Jambavan replied, "Listen why I enquired about Maruthi."
22If this hero Hanuman is alive, even if the army is destroyed and if we are alive, it is like dead only.
23"Dear! If Hanuman who is equal to wind god, resembles Vyshvanara (God of fire) is breathing, then we can hope to live (for life)."
24Thereafter, Hanuman the son of the wind god coming close to the aged Jambavan clasped his feet in accordance with tradition and greeted him.
25Then again, Jambavan whose senses were affected, on hearing the statement of Hanuman, the foremost of Vanaras, felt as though he was born again.
26Then brilliant Jambavan spoke to Hanuman, the tiger among Vanaras, on reaching him. "You ought to protect the Vanaras."
27"You are fully endowed with prowess and great friend of monkeys in that way. It is time for you to show your talent. Indeed, I do not see anyone else."
28For the Bears and Vanaras, create excessive happiness. For Rama and Lakshmana who are unconscious, make them comfortable.
29"Hanuman, you ought to go very far over the sea to the Himalayas, the highest mountain."
30"O Destroyer of enemies! there on top you will see the foremost of the mountain Rshaba and on the peak of Kailasa."
31"Heroic Hanuman! In the middle of those two mountains, you will see a highly splendid mountain covered with all kinds of medicinal herbs."
32"O Tiger among monkeys! You will see on the summit four medicinal herbs growing there illuminating the ten directions."
33"Mrtasanjivani, Visalyakarani, Suvarnakarani, Sandhani, all these herbs are grown there."
34"Hanuman, taking the four herbs you, the son of wind god ought to return immediately with the speed of wind, to unite the life of the monkeys and reassure."
35"Hearing the instruction of Jambavantha, the son of the wind god, infused with wind speed as the ocean, heaves with the force of wind increasing his strength fully."
36Standing on the summit of the foremost of the mountains, hero Hanuman pressing his feet seemed like a second mountain
37Trodden by the feet of Hanuman that mountain pressed forcibly by himself could not bear his strength.
38Oppressed by the speed of Hanuman, the mountain fell to the ground and by the impetuosity of his speed the mountain got shattered.
39As the foremost of the mountain got oppressed it crushed the trees and rocks on it and Vanaras were unable to stand on it.
40Then the mighty gates of Lanka shaking, homes shattered, stricken with fear that night it seemed Lanka was dancing.
41Son of the wind god, who was like a mountain supported by earth, pressing hard caused the earth with its ocean to shake.
42From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. It was set with various springs, covered with various trees and creepers, abounded with lotuses, frequented by Devas, Gandharvas. It was sixty yojanas high and visited by Vidhyadharas, celestial nymphs, and sages, filled with various species of deer and numerous caves. Yakshas, Gandharvas, and Kinnaras were living there. There the son of the wind god grew in size like a cloud.
43From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. It was set with various springs, covered with various trees and creepers, abounded with lotuses, frequented by Devas, Gandharvas. It was sixty yojanas high and visited by Vidhyadharas, celestial nymphs, and sages, filled with various species of deer and numerous caves. Yakshas, Gandharvas, and Kinnaras were living there. There the son of the wind god grew in size like a cloud.
44From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. It was set with various springs, covered with various trees and creepers, abounded with lotuses, frequented by Devas, Gandharvas. It was sixty yojanas high and visited by Vidhyadharas, celestial nymphs, and sages, filled with various species of deer and numerous caves. Yakshas, Gandharvas, and Kinnaras were living there. There the son of the wind god grew in size like a cloud.
45From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. It was set with various springs, covered with various trees and creepers, abounded with lotuses, frequented by Devas, Gandharvas. It was sixty yojanas high and visited by Vidhyadharas, celestial nymphs, and sages, filled with various species of deer and numerous caves. Yakshas, Gandharvas, and Kinnaras were living there. There the son of the wind god grew in size like a cloud.
46Pressing the mountain hard by his feet, opening his largemouth wide, he roared like Rakshasas to make Rakshasas fearful.
47All the Rakshasas in Lanka hearing the loud roar of Hanuman were afraid and could not stir from there.
48Maruti, scorcher of enemies, endowed with terrific valour offered prayers to Sri Rama and made up his mind to embark on the stupendous task for Raghava.
49Raising his tail which resembled a serpent, bending his back, and ears, opening his mouth wide expounded Hanuman sprang up at terrific speed.
50By the speed of his arms and thighs clusters of branches of trees, mountains, rocks, and common monkeys were attracted, and with reduction of speed along the way the rocks fell.
51Stretching his arms which resembled coils of serpents, whose valour equalled Garuda, enemy of serpents, as if attracting all the directions went to the summit of the foremost mountain which equalled Meru mountain.
52Observing the ocean whose waves were made to revolve round (by his speed), exceedingly, whose creatures were made to whirl round violently (by the wind force generated by his speed), he went forth like the wheel loosened from Vishnu's hand.
53Watching the mountains, trees, birds, rivers, tanks, the best of cities, all of them and prosperous people, he went at his father's speed.
54Hanuman who was equal to his father in prowess, went unwearied, hurriedly in the path of the Sun.
55Maruthi, the tiger among monkeys went like the wind possessing great speed filling sound in all directions.
56Going at wind speed, the great monkey Maruthi, remembering Jambavantha's words, reached and sighted the Himalayas.
57He reached the foremost of mountains, which was adorned with different kinds of springs, many caves and cascades and graced with trees. The peaks were like masses of white autumn clouds graced with splendour and beautiful to look at.
58Reaching there he saw the tall and terrifying peaks of the Lord of mountains frequented by Devatas and sages, meritorious hermitages.
59He saw the seat of Brahma, the abode of Rajathanabha, the abode of Indra, the location from which Rudra discharged an arrow (at Tripura), the abode of Lord Hayagriva, and glowing abode of the deity presiding over Brahmastra and Vyvasvatah's attendants.
60He saw Vajralayam (where Brahma gave Indra the thunderbolt), the abode of Kubera shining like the Sun, the spot where the Sun was bound, Brahma's abode and the abode of the bow of Lord Siva, and the earth navel.
61He saw Kailas, the rocks of Himalayas, that way on the Rshaba the foremost Lord Siva, the golden mountain, and the great mountain on which grew, glowing medicinal herbs.
62Observing the herbs blazing like fire, he was astonished at the herbs on the mountain and went round thinking of the names of herbs (asked by Jambavan).
63The great monkey, son of the wind god, having traversed a thousand yojanas began to range the wonderful herbs and went about searching.
64Perceiving a seeker coming for them, the herbs all over the wonderful mountain disappeared.
65The great soul Hanuman was not able to see, those herbs, became angry and his eyes were burning like fire in anger. He jumped up and roared and said to the lordly mountain.
66"O King of mountains! You are not showing compassion to Raghava. Is it your determination to be like this? Overcome by my shoulder strength I shall crush you now. You may see."
67Seizing hold of the peaks vehemently, its trees, elephants, gold mines withthousands of minerals he crushed the projections and set fire and burnt and uprooted swiftly.
68Striking terror among Devatas and demons and leaders inhabiting the world, uprooting the mountain he hurried at Garuda's speed into the sky praised by aerial creatures.
69Resembling the Sun closely, radiant like the Sun he was taking the top of the mountain, betaking himself in the vicinity of the Sun he was like another Sun.
70He, the son of the wind god sitting upon the crag, was delightful like Vishnu with a flaming wheel shining.
71Observing him high the Vanaras became joyful, and he also saw them. Hearing their loud noise becoming aware of the Rakshasas of Lanka also roared in terrible fear.
72The great Hanuman along with the mountain descended in the midst of the Vanara army, and greeted the army head bent down and embraced Vibheeshana standing there.
73The two sons of the ruler of men inhaling the fragrance of the herbs became free from wounds. Other Vanara heroes also got restored.
74All those Vanara warriors killed were restored with life instantly by the fragrance. Those who were asleep also got up when they became fully awake.
75From the beginning of the war in Lanka till the end without exception, all the Rakshasas were killed in war by the Vanara leaders then and there were thrown into the ocean by Ravana's instruction, not to have means of proof.
76From the beginning of the war in Lanka till the end without exception, all the Rakshasas were killed in war by the Vanara leaders then and there were thrown into the ocean by Ravana's instruction, not to have means of proof.
Hindi
1युद्ध के अग्रभाग में दोनों भाइयों (राम और लक्ष्मण) के मूर्च्छित होने पर वानरनायक भी संज्ञा खो बैठे। सुग्रीव, नील, अङ्गद और जाम्बवान् नहीं जान सके कि क्या करें।
2तत्पश्चात् बुद्धिमानों में श्रेष्ठ विभीषण ने वानरनायकों का विषाद देखकर अनुपम वचनों से आश्वस्त करते हुए उनसे कहा।
3'हे सत्पुरुषो! भय न करो। राम और लक्ष्मण इन्द्रजित् की बाणवृष्टि से पीड़ित होकर संज्ञा खो बैठे हैं। वे सृष्टिकर्ता के वचन का सम्मान करने के लिए ही विषण्ण हैं, अन्य किसी कारण से नहीं।'
4'उसे (इन्द्रजित् को) सृष्टिकर्ता ने भयङ्कर वेग से सम्पन्न यह ब्रह्मास्त्र प्रदान किया है। उस अस्त्र का सम्मान करने के लिए ही दोनों राजकुमार गिरे हैं। तुम शोक क्यों करते हो?'
5तत्पश्चात् विभीषण के वचन सुनकर बुद्धिमान् हनुमान् ने ब्रह्मास्त्र के विषय में यह कहा।
6'वानरों में जो भी बलशाली हैं और आहत होकर भी वानरों में जीवित हैं और श्वास ले रहे हैं, आइए उनका आत्मविश्वास लौटाएँ।'
7वे दोनों वीर — हनुमान् और राक्षसों में श्रेष्ठ विभीषण — हाथ में मशाल लेकर रणभूमि में शेष बचे वानरों को खोजने लगे।
8उन दोनों ने भूमि को पर्वतों के समान रूप वाले वानरों से आच्छादित देखा, जो गिरे पड़े थे — किसी की पूँछ कटी थी, किसी की जाँघें टूटी थीं, किसी के पैर और अङ्गुलियाँ टूटी थीं, किसी की ग्रीवा कटी थी; वे रक्त बहा रहे थे, मूत्र त्याग रहे थे और उनके देदीप्यमान अस्त्र भूमि पर पड़े थे।
9उन दोनों ने भूमि को पर्वतों के समान रूप वाले वानरों से आच्छादित देखा, जो गिरे पड़े थे — किसी की पूँछ कटी थी, किसी की जाँघें टूटी थीं, किसी के पैर और अङ्गुलियाँ टूटी थीं, किसी की ग्रीवा कटी थी; वे रक्त बहा रहे थे, मूत्र त्याग रहे थे और उनके देदीप्यमान अस्त्र भूमि पर पड़े थे।
10विभीषण और हनुमान् ने रणभूमि में सुग्रीव, अङ्गद, नील, शरभ, गन्धमादन, गवाक्ष, सुषेण, वेगदर्शी, आहुक, मैन्द, नल, ज्योतिर्मुख, द्विविद और पनस को गिरा हुआ देखा।
11विभीषण और हनुमान् ने रणभूमि में सुग्रीव, अङ्गद, नील, शरभ, गन्धमादन, गवाक्ष, सुषेण, वेगदर्शी, आहुक, मैन्द, नल, ज्योतिर्मुख, द्विविद और पनस को गिरा हुआ देखा।
12सृष्टिकर्ता के अस्त्र से इन्द्रजित् ने दिन के पाँचवें और अन्तिम भाग के मध्य सड़सठ करोड़ बलशाली वानरों को गिरा दिया।
13विभीषण और हनुमान् वानरसेना के उस समुद्र और उन पर पड़े देदीप्यमान बाणों को देखकर जाम्बवान् को खोजने लगे।
14पौलस्त्य (पुलस्त्यवंशी विभीषण) ने प्रजापति के पुत्र (जाम्बवान्) को, जो स्वभाव से बुद्धिमान् और वृद्ध थे तथा सैकड़ों बाणों से पीड़ित होकर शान्त होते यज्ञाग्नि के समान लग रहे थे, देखकर समीप जाकर ये वचन कहे।
15'हे आर्य जाम्बवान्! आशा है इन तीक्ष्ण बाणों से आपके प्राण पीड़ित नहीं हुए।' यह सुनकर जाम्बवान् ने कठिनाई से ये वचन कहे।
16'हे आर्य जाम्बवान्! आशा है इन तीक्ष्ण बाणों से आपके प्राण पीड़ित नहीं हुए।' यह सुनकर जाम्बवान् ने कठिनाई से ये वचन कहे।
17'हे महान् वीर विभीषण! मैं आपको आपके स्वर से पहचानता हूँ। तीक्ष्ण बाणों से बिंधा होने के कारण मैं आपको देख नहीं पा रहा।'
18'हे राक्षस विभीषण! क्या वानरों में श्रेष्ठ हनुमान्, जिनके जन्म से अञ्जना और सुप्रजा (केसरी) माता-पिता के रूप में धन्य हुए, जीवित हैं?'
19जाम्बवान् की बात सुनकर विभीषण ने कहा — 'हे आर्य! आप हनुमान् के विषय में क्यों पूछ रहे हैं?'
20'हे आर्य! आप हनुमान् के प्रति स्नेह दिखा रहे हैं, किन्तु राजा सुग्रीव के प्रति नहीं, न अङ्गद के प्रति और न राघव के प्रति ही?'
21राक्षसों में व्याघ्र विभीषण की बात सुनकर जाम्बवान् ने उत्तर दिया — 'सुनिए, मैंने मारुति के विषय में क्यों पूछा।'
22'यदि यह वीर हनुमान् जीवित है, तो सेना नष्ट होने पर भी सब कुछ शेष है; और यदि वह न हो तो हम जीवित रहकर भी मृत के समान ही हैं।'
23'हे प्रिय! यदि वायुदेव के तुल्य और वैश्वानर (अग्निदेव) के समान हनुमान् श्वास ले रहे हैं, तो हम जीवित रहने की आशा कर सकते हैं।'
24तत्पश्चात् वायुदेव के पुत्र हनुमान् ने वृद्ध जाम्बवान् के समीप जाकर परम्परा के अनुसार उनके चरण पकड़े और अभिवादन किया।
25तब वानरों में श्रेष्ठ हनुमान् का वचन सुनकर संज्ञाहीन जाम्बवान् ने पुनः ऐसा अनुभव किया मानो उनका पुनर्जन्म हुआ हो।
26तब देदीप्यमान जाम्बवान् ने वानरों में व्याघ्र हनुमान् के समीप पहुँचने पर उनसे कहा — 'तुम्हें वानरों की रक्षा करनी चाहिए।'
27'तुम पूर्णतया पराक्रम से सम्पन्न हो और उसी प्रकार वानरों के महान् सुहृद् हो। तुम्हारे लिए अपनी सामर्थ्य दिखाने का यही समय है। सचमुच मुझे कोई अन्य दिखाई नहीं देता।'
28'रीछों और वानरों के लिए महान् हर्ष उत्पन्न करो। मूर्च्छित राम और लक्ष्मण को स्वस्थ करो।'
29'हे हनुमान्! तुम्हें समुद्र के बहुत दूर पार पर्वतों में सर्वोच्च हिमालय तक जाना चाहिए।'
30'हे शत्रुसंहारक! वहाँ शिखर पर तुम पर्वतों में श्रेष्ठ ऋषभ को तथा कैलास के शिखर को देखोगे।'
31'हे वीर हनुमान्! उन दोनों पर्वतों के मध्य तुम एक अत्यन्त देदीप्यमान पर्वत देखोगे, जो सब प्रकार की औषधियों से आच्छादित है।'
32'हे वानरों में व्याघ्र! उसके शिखर पर तुम चार औषधियाँ उगी देखोगे, जो वहाँ दसों दिशाओं को प्रकाशित करती हैं।'
33'मृतसञ्जीवनी, विशल्यकरणी, सुवर्णकरणी और सन्धानी — ये सब औषधियाँ वहाँ उगी हैं।'
34'हे हनुमान्! हे वायुपुत्र! उन चारों औषधियों को लेकर तुम्हें वायु के वेग से तत्काल लौट आना चाहिए, जिससे वानरों के प्राण लौटें और उन्हें आश्वासन मिले।'
35जाम्बवान् का निर्देश सुनकर वायुपुत्र वायु के वेग से भर उठे, जैसे समुद्र वायु के वेग से उमड़ता है; और उन्होंने अपना बल पूर्णतया बढ़ाया।
36पर्वतों में श्रेष्ठ के शिखर पर खड़े होकर अपने चरण दबाते वीर हनुमान् दूसरे पर्वत के समान लगे।
37हनुमान् के चरणों से रौंदा गया वह पर्वत उनके द्वारा बलपूर्वक दबाए जाने पर उनका बल सहन न कर सका।
38हनुमान् के वेग से पीड़ित वह पर्वत भूमि पर धँस गया और उनके वेग के प्रचण्ड आघात से वह पर्वत चूर हो गया।
39पर्वतों में श्रेष्ठ के पीड़ित होने पर उसने अपने ऊपर के वृक्षों और शिलाओं को कुचल दिया और वानर उस पर खड़े न रह सके।
40तब लङ्का के विशाल द्वार हिल उठे, घर टूट गए और उस रात्रि भय से ग्रस्त लङ्का मानो नृत्य कर रही थी।
41पृथ्वी द्वारा धारण किए पर्वत के समान वायुपुत्र ने बलपूर्वक दबाकर समुद्रों सहित पृथ्वी को कँपा दिया।
42उस पर्वत से वह वानर मलय पर्वत पर कूदे, जो मेरु और मन्दर पर्वतों के समान था। वह अनेक झरनों से युक्त था, अनेक वृक्षों और लताओं से आच्छादित था, कमलों से भरा था, देवों और गन्धर्वों द्वारा सेवित था। वह साठ योजन ऊँचा था, विद्याधरों, अप्सराओं और ऋषियों द्वारा सेवित था, अनेक प्रकार के मृगों और असंख्य गुफाओं से भरा था। वहाँ यक्ष, गन्धर्व और किन्नर निवास करते थे। वहाँ वायुपुत्र मेघ के समान आकार में बढ़ गए।
43उस पर्वत से वह वानर मलय पर्वत पर कूदे, जो मेरु और मन्दर पर्वतों के समान था। वह अनेक झरनों से युक्त था, अनेक वृक्षों और लताओं से आच्छादित था, कमलों से भरा था, देवों और गन्धर्वों द्वारा सेवित था। वह साठ योजन ऊँचा था, विद्याधरों, अप्सराओं और ऋषियों द्वारा सेवित था, अनेक प्रकार के मृगों और असंख्य गुफाओं से भरा था। वहाँ यक्ष, गन्धर्व और किन्नर निवास करते थे। वहाँ वायुपुत्र मेघ के समान आकार में बढ़ गए।
44उस पर्वत से वह वानर मलय पर्वत पर कूदे, जो मेरु और मन्दर पर्वतों के समान था। वह अनेक झरनों से युक्त था, अनेक वृक्षों और लताओं से आच्छादित था, कमलों से भरा था, देवों और गन्धर्वों द्वारा सेवित था। वह साठ योजन ऊँचा था, विद्याधरों, अप्सराओं और ऋषियों द्वारा सेवित था, अनेक प्रकार के मृगों और असंख्य गुफाओं से भरा था। वहाँ यक्ष, गन्धर्व और किन्नर निवास करते थे। वहाँ वायुपुत्र मेघ के समान आकार में बढ़ गए।
45उस पर्वत से वह वानर मलय पर्वत पर कूदे, जो मेरु और मन्दर पर्वतों के समान था। वह अनेक झरनों से युक्त था, अनेक वृक्षों और लताओं से आच्छादित था, कमलों से भरा था, देवों और गन्धर्वों द्वारा सेवित था। वह साठ योजन ऊँचा था, विद्याधरों, अप्सराओं और ऋषियों द्वारा सेवित था, अनेक प्रकार के मृगों और असंख्य गुफाओं से भरा था। वहाँ यक्ष, गन्धर्व और किन्नर निवास करते थे। वहाँ वायुपुत्र मेघ के समान आकार में बढ़ गए।
46अपने चरणों से उस पर्वत को बलपूर्वक दबाकर, अपना विशाल मुख विस्तार से खोलकर उन्होंने राक्षसों को भयभीत करने के लिए राक्षसों के समान गर्जना की।
47हनुमान् की उस उच्च गर्जना को सुनकर लङ्का के सब राक्षस भयभीत हो गए और वहाँ से हिल तक न सके।
48भयङ्कर पराक्रम से सम्पन्न शत्रुतापन मारुति ने श्रीराम की प्रार्थना की और राघव के लिए उस अद्भुत कार्य को करने का निश्चय किया।
49सर्प के समान अपनी पूँछ उठाकर, पीठ और कान झुकाकर, मुख विस्तार से खोलकर हनुमान् भयङ्कर वेग से उछल पड़े।
50उनकी भुजाओं और जङ्घाओं के वेग से वृक्षों की शाखाओं के समूह, पर्वत, शिलाएँ और साधारण वानर खिंच आए, और मार्ग में वेग घटने पर वे शिलाएँ गिर गईं।
51सर्पों के कुण्डलों के समान अपनी भुजाएँ फैलाकर, जिनका पराक्रम सर्पों के शत्रु गरुड के तुल्य था, मानो सब दिशाओं को खींचते हुए वे मेरु के तुल्य पर्वतों में श्रेष्ठ के शिखर की ओर गए।
52समुद्र को देखते हुए, जिसकी तरङ्गें (उनके वेग से) अत्यधिक घूमने लगीं और जिसके प्राणी (उनके वेग से उत्पन्न वायु के बल से) प्रचण्ड रूप से चक्कर खाने लगे, वे विष्णु के हाथ से छूटे चक्र के समान आगे बढ़े।
53पर्वतों, वृक्षों, पक्षियों, नदियों, सरोवरों, श्रेष्ठ नगरों तथा समृद्ध जनों — इन सबको देखते हुए वे अपने पिता के वेग से चले।
54पराक्रम में अपने पिता के तुल्य हनुमान् बिना थके शीघ्रता से सूर्य के मार्ग पर चलते गए।
55वानरों में व्याघ्र मारुति महान् वेग से युक्त वायु के समान चले और सब दिशाओं को शब्द से भर दिया।
56वायु के वेग से चलते हुए महान् वानर मारुति जाम्बवान् के वचनों का स्मरण करते हुए पहुँचे और हिमालय को देखा।
57वे पर्वतों में श्रेष्ठ के समीप पहुँचे, जो भाँति-भाँति के झरनों, अनेक गुफाओं और जलप्रपातों से सुसज्जित तथा वृक्षों से सुशोभित था। उसके शिखर शरत्कालीन श्वेत मेघों के समूह के समान थे, कान्ति से सुशोभित और देखने में सुन्दर थे।
58वहाँ पहुँचकर उन्होंने पर्वतराज के ऊँचे और भयङ्कर शिखर देखे, जो देवताओं और ऋषियों द्वारा सेवित थे तथा पुण्यमय आश्रमों से युक्त थे।
59उन्होंने ब्रह्मा का आसन, राजतनाभ का धाम, इन्द्र का धाम, वह स्थान जहाँ से रुद्र ने (त्रिपुर पर) बाण छोड़ा था, भगवान् हयग्रीव का धाम तथा ब्रह्मास्त्र के अधिष्ठाता देवता का देदीप्यमान धाम और वैवस्वत के अनुचरों का स्थान देखा।
60उन्होंने वज्रालय (जहाँ ब्रह्मा ने इन्द्र को वज्र दिया था), सूर्य के समान देदीप्यमान कुबेर का धाम, वह स्थान जहाँ सूर्य बाँधे गए थे, ब्रह्मा का धाम, भगवान् शिव के धनुष का स्थान तथा पृथ्वी की नाभि देखी।
61उन्होंने कैलास, हिमालय की शिलाएँ, इसी प्रकार ऋषभ पर भगवान् शिव, स्वर्णमय पर्वत तथा वह महान् पर्वत देखा जिस पर देदीप्यमान औषधियाँ उगी थीं।
62अग्नि के समान प्रज्वलित औषधियों को देखकर वे उस पर्वत की औषधियों पर विस्मित हुए और (जाम्बवान् द्वारा बताए गए) औषधियों के नामों का स्मरण करते हुए घूमने लगे।
63सहस्र योजन पार करके वायुपुत्र उस महान् वानर ने उन अद्भुत औषधियों में विचरण आरम्भ किया और खोजते हुए घूमने लगे।
64अपने को खोजने वाले को आते देखकर उस अद्भुत पर्वत की सब औषधियाँ अन्तर्धान हो गईं।
65महात्मा हनुमान् उन औषधियों को न देख पाकर क्रुद्ध हुए और क्रोध में उनके नेत्र अग्नि के समान जलने लगे। वे उछले, गर्जे और पर्वतराज से बोले।
66'हे पर्वतराज! तुम राघव पर करुणा नहीं दिखा रहे। क्या यही तुम्हारा निश्चय है? अपने भुजबल से अभिभूत होकर मैं अब तुम्हें चूर कर दूँगा। तुम देखोगे।'
67उन्होंने प्रचण्ड वेग से उसके शिखरों को, उसके वृक्षों, हाथियों और सहस्रों खनिजों सहित स्वर्ण की खानों को पकड़ा, उभारों को चूर किया, आग लगाकर जलाया और शीघ्रता से उखाड़ लिया।
68देवताओं, दानवों और लोक में निवास करने वाले नायकों में भय उत्पन्न करते हुए वे उस पर्वत को उखाड़कर गरुड के वेग से आकाश में उड़े, जहाँ आकाशचारी प्राणियों ने उनकी प्रशंसा की।
69सूर्य के समान दिखते, सूर्य के समान देदीप्यमान वे पर्वत का शिखर लिए सूर्य के समीप जाकर मानो दूसरे सूर्य के समान लगे।
70उस शिखर पर बैठे वायुपुत्र प्रज्वलित चक्र सहित देदीप्यमान विष्णु के समान मनोहर लगे।
71उन्हें ऊपर देखकर वानर हर्षित हुए और उन्होंने भी उन्हें देखा। उनका उच्च शब्द सुनकर सचेत होकर लङ्का के राक्षस भी भयङ्कर भय से चीख उठे।
72महान् हनुमान् उस पर्वत सहित वानरसेना के मध्य उतरे, शिर झुकाकर सेना का अभिवादन किया और वहाँ खड़े विभीषण का आलिङ्गन किया।
73नरेश के दोनों पुत्र उन औषधियों की सुगन्ध सूँघकर घावों से मुक्त हो गए। अन्य वानरवीर भी स्वस्थ हो गए।
74मारे गए वे सब वानर योद्धा उस सुगन्ध से तत्काल जीवित हो उठे। जो सो रहे थे वे भी पूर्णतया जागकर उठ खड़े हुए।
75लङ्का में युद्ध के आरम्भ से अन्त तक बिना किसी अपवाद के जो भी राक्षस युद्ध में वानरनायकों द्वारा मारे गए थे, वे रावण की आज्ञा से तत्काल समुद्र में फेंक दिए जाते थे, जिससे कोई प्रमाण शेष न रहे।
76लङ्का में युद्ध के आरम्भ से अन्त तक बिना किसी अपवाद के जो भी राक्षस युद्ध में वानरनायकों द्वारा मारे गए थे, वे रावण की आज्ञा से तत्काल समुद्र में फेंक दिए जाते थे, जिससे कोई प्रमाण शेष न रहे।
Nepali
1युद्धको अग्रभागमा दुवै भाइ (राम र लक्ष्मण) मूर्च्छित हुँदा वानरनायकहरूले पनि सुध गुमाए। सुग्रीव, नील, अङ्गद र जाम्बवान्ले के गर्ने भन्ने जान्न सकेनन्।
2त्यसपछि बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ विभीषणले वानरनायकहरूको विषाद देखेर अनुपम वचनले आश्वस्त पार्दै तिनीहरूलाई भने।
3'हे सत्पुरुषहरू! भय नगर्नुहोस्। राम र लक्ष्मण इन्द्रजित्को बाणवृष्टिले पीडित भई सुध गुमाएका छन्। उहाँहरू सृष्टिकर्ताको वचनको सम्मान गर्नकै लागि विषण्ण हुनुहुन्छ, अन्य कुनै कारणले होइन।'
4'उसलाई (इन्द्रजित्लाई) सृष्टिकर्ताले भयङ्कर वेगले सम्पन्न यो ब्रह्मास्त्र प्रदान गरेका छन्। त्यस अस्त्रको सम्मान गर्नकै लागि दुवै राजकुमार ढलेका हुन्। तपाईंहरू किन शोक गर्नुहुन्छ?'
5त्यसपछि विभीषणका वचन सुनेर बुद्धिमान् हनुमान्ले ब्रह्मास्त्रका विषयमा यो भने।
6'वानरहरूमा जो पनि बलशाली छन् र आहत भएर पनि वानरहरूमा जीवित छन् र सास फेरिरहेका छन्, आउनुहोस् तिनको आत्मविश्वास फर्काऔँ।'
7ती दुई वीर — हनुमान् र राक्षसहरूमा श्रेष्ठ विभीषण — हातमा राँको लिएर रणभूमिमा बाँकी रहेका वानरहरू खोज्न थाले।
8ती दुवैले भुइँलाई पर्वतझैँ रूप भएका वानरहरूले ढाकिएको देखे, जो ढलेका थिए — कसैको पुच्छर काटिएको थियो, कसैका तिघ्रा भाँचिएका थिए, कसैका खुट्टा र औँला भाँचिएका थिए, कसैको घाँटी काटिएको थियो; तिनीहरू रगत बगाइरहेका थिए, पिसाब त्यागिरहेका थिए र तिनका देदीप्यमान अस्त्र भुइँमा पल्टिएका थिए।
9ती दुवैले भुइँलाई पर्वतझैँ रूप भएका वानरहरूले ढाकिएको देखे, जो ढलेका थिए — कसैको पुच्छर काटिएको थियो, कसैका तिघ्रा भाँचिएका थिए, कसैका खुट्टा र औँला भाँचिएका थिए, कसैको घाँटी काटिएको थियो; तिनीहरू रगत बगाइरहेका थिए, पिसाब त्यागिरहेका थिए र तिनका देदीप्यमान अस्त्र भुइँमा पल्टिएका थिए।
10विभीषण र हनुमान्ले रणभूमिमा सुग्रीव, अङ्गद, नील, शरभ, गन्धमादन, गवाक्ष, सुषेण, वेगदर्शी, आहुक, मैन्द, नल, ज्योतिर्मुख, द्विविद र पनसलाई ढलेको देखे।
11विभीषण र हनुमान्ले रणभूमिमा सुग्रीव, अङ्गद, नील, शरभ, गन्धमादन, गवाक्ष, सुषेण, वेगदर्शी, आहुक, मैन्द, नल, ज्योतिर्मुख, द्विविद र पनसलाई ढलेको देखे।
12सृष्टिकर्ताको अस्त्रले इन्द्रजित्ले दिनको पाँचौँ र अन्तिम भागको बीचमा सतसट्ठी करोड बलशाली वानरलाई ढालिदियो।
13विभीषण र हनुमान् वानरसेनाको त्यो समुद्र र तिनमाथि परेका देदीप्यमान बाण देखेर जाम्बवान्लाई खोज्न थाले।
14पौलस्त्य (पुलस्त्यवंशी विभीषण) ले प्रजापतिका पुत्र (जाम्बवान्) लाई, जो स्वभावले बुद्धिमान् र वृद्ध थिए तथा सयौँ बाणले पीडित भई शान्त हुँदै गरेको यज्ञाग्निझैँ लागिरहेका थिए, देखेर नजिक गई यी वचन भने।
15'हे आर्य जाम्बवान्! आशा छ यी तीखा बाणले तपाईंको प्राण पीडित भएको छैन।' यो सुनेर जाम्बवान्ले कठिनाइले यी वचन भने।
16'हे आर्य जाम्बवान्! आशा छ यी तीखा बाणले तपाईंको प्राण पीडित भएको छैन।' यो सुनेर जाम्बवान्ले कठिनाइले यी वचन भने।
17'हे महान् वीर विभीषण! म तपाईंलाई तपाईंको स्वरले चिन्दछु। तीखा बाणले बेधिएको कारण म तपाईंलाई देख्न सकिरहेको छैन।'
18'हे राक्षस विभीषण! के वानरहरूमा श्रेष्ठ हनुमान्, जसको जन्मले अञ्जना र सुप्रजा (केसरी) माता-पिताका रूपमा धन्य भए, जीवित छन्?'
19जाम्बवान्को कुरा सुनेर विभीषणले भने — 'हे आर्य! तपाईं हनुमान्का विषयमा किन सोध्दै हुनुहुन्छ?'
20'हे आर्य! तपाईं हनुमान्प्रति स्नेह देखाउँदै हुनुहुन्छ, तर राजा सुग्रीवप्रति होइन, न अङ्गदप्रति र न राघवप्रति नै?'
21राक्षसहरूमा व्याघ्र विभीषणको कुरा सुनेर जाम्बवान्ले जवाफ दिए — 'सुन्नुहोस्, मैले मारुतिका विषयमा किन सोधेँ।'
22'यदि यी वीर हनुमान् जीवित छन् भने, सेना नष्ट भए पनि सबै कुरा बाँकी छ; र यदि उनी नभए हामी जीवित रहे पनि मृतसरह नै हौँ।'
23'हे प्रिय! यदि वायुदेवको तुल्य र वैश्वानर (अग्निदेव) झैँ हनुमान् सास फेरिरहेका छन् भने, हामी जीवित रहने आशा गर्न सक्छौँ।'
24त्यसपछि वायुदेवका पुत्र हनुमान्ले वृद्ध जाम्बवान्को नजिक गएर परम्पराअनुसार उनका चरण समाते र अभिवादन गरे।
25तब वानरहरूमा श्रेष्ठ हनुमान्को वचन सुनेर सुधहीन जाम्बवान्ले फेरि यस्तो अनुभव गरे मानौँ उनको पुनर्जन्म भएको छ।
26तब देदीप्यमान जाम्बवान्ले वानरहरूमा व्याघ्र हनुमान् नजिक पुगेपछि उनलाई भने — 'तपाईंले वानरहरूको रक्षा गर्नुपर्छ।'
27'तपाईं पूर्णतया पराक्रमले सम्पन्न हुनुहुन्छ र त्यसै गरी वानरहरूका महान् सुहृद् हुनुहुन्छ। तपाईंका लागि आफ्नो सामर्थ्य देखाउने यही समय हो। साँच्चै मलाई अरू कोही देखिँदैन।'
28'भालु र वानरहरूका लागि महान् हर्ष उत्पन्न गर्नुहोस्। मूर्च्छित राम र लक्ष्मणलाई स्वस्थ पार्नुहोस्।'
29'हे हनुमान्! तपाईंले समुद्रको धेरै टाढा पारि पर्वतहरूमा सर्वोच्च हिमालयसम्म जानुपर्छ।'
30'हे शत्रुसंहारक! त्यहाँ शिखरमा तपाईंले पर्वतहरूमा श्रेष्ठ ऋषभलाई तथा कैलासको शिखरलाई देख्नुहुनेछ।'
31'हे वीर हनुमान्! ती दुई पर्वतका बीचमा तपाईंले एउटा अत्यन्त देदीप्यमान पर्वत देख्नुहुनेछ, जुन सबै प्रकारका औषधिले ढाकिएको छ।'
32'हे वानरहरूमा व्याघ्र! त्यसको शिखरमा तपाईंले चार औषधि उम्रेका देख्नुहुनेछ, जसले त्यहाँ दसै दिशा प्रकाशित पार्छन्।'
33'मृतसञ्जीवनी, विशल्यकरणी, सुवर्णकरणी र सन्धानी — यी सबै औषधि त्यहाँ उम्रेका छन्।'
34'हे हनुमान्! हे वायुपुत्र! ती चारै औषधि लिएर तपाईंले वायुको वेगले तत्कालै फर्किनुपर्छ, जसले वानरहरूको प्राण फर्कोस् र तिनलाई आश्वासन मिलोस्।'
35जाम्बवान्को निर्देश सुनेर वायुपुत्र वायुको वेगले भरिए, जसरी समुद्र वायुको वेगले उम्लन्छ; र उनले आफ्नो बल पूर्णतया बढाए।
36पर्वतहरूमा श्रेष्ठको शिखरमा उभिएर आफ्ना खुट्टा थिच्दै वीर हनुमान् दोस्रो पर्वतझैँ लागे।
37हनुमान्का खुट्टाले कुल्चिएको त्यो पर्वतले उनद्वारा बलपूर्वक थिचिँदा उनको बल सहन सकेन।
38हनुमान्को वेगले पीडित त्यो पर्वत भुइँमा धस्यो र उनको वेगको प्रचण्ड आघातले त्यो पर्वत चूर भयो।
39पर्वतहरूमा श्रेष्ठ पीडित हुँदा त्यसले आफूमाथिका रूख र शिला कुल्चिदियो र वानरहरू त्यसमाथि उभिन सकेनन्।
40तब लङ्काका विशाल ढोका हल्लिए, घर भत्किए र त्यो रात भयले ग्रस्त लङ्का मानौँ नाचिरहेको थियो।
41पृथ्वीले धारण गरेको पर्वतझैँ वायुपुत्रले बलपूर्वक थिचेर समुद्रसहित पृथ्वी काँपाइदिए।
42त्यस पर्वतबाट त्यो वानर मलय पर्वतमा उफ्रे, जुन मेरु र मन्दर पर्वतझैँ थियो। त्यो अनेक झरनाले युक्त थियो, अनेक रूख र लहराले ढाकिएको थियो, कमलले भरिएको थियो, देव र गन्धर्वहरूद्वारा सेवित थियो। त्यो साठी योजन अग्लो थियो, विद्याधर, अप्सरा र ऋषिहरूद्वारा सेवित थियो, अनेक प्रकारका मृग र असङ्ख्य गुफाले भरिएको थियो। त्यहाँ यक्ष, गन्धर्व र किन्नर बस्थे। त्यहाँ वायुपुत्र मेघझैँ आकारमा बढे।
43त्यस पर्वतबाट त्यो वानर मलय पर्वतमा उफ्रे, जुन मेरु र मन्दर पर्वतझैँ थियो। त्यो अनेक झरनाले युक्त थियो, अनेक रूख र लहराले ढाकिएको थियो, कमलले भरिएको थियो, देव र गन्धर्वहरूद्वारा सेवित थियो। त्यो साठी योजन अग्लो थियो, विद्याधर, अप्सरा र ऋषिहरूद्वारा सेवित थियो, अनेक प्रकारका मृग र असङ्ख्य गुफाले भरिएको थियो। त्यहाँ यक्ष, गन्धर्व र किन्नर बस्थे। त्यहाँ वायुपुत्र मेघझैँ आकारमा बढे।
44त्यस पर्वतबाट त्यो वानर मलय पर्वतमा उफ्रे, जुन मेरु र मन्दर पर्वतझैँ थियो। त्यो अनेक झरनाले युक्त थियो, अनेक रूख र लहराले ढाकिएको थियो, कमलले भरिएको थियो, देव र गन्धर्वहरूद्वारा सेवित थियो। त्यो साठी योजन अग्लो थियो, विद्याधर, अप्सरा र ऋषिहरूद्वारा सेवित थियो, अनेक प्रकारका मृग र असङ्ख्य गुफाले भरिएको थियो। त्यहाँ यक्ष, गन्धर्व र किन्नर बस्थे। त्यहाँ वायुपुत्र मेघझैँ आकारमा बढे।
45त्यस पर्वतबाट त्यो वानर मलय पर्वतमा उफ्रे, जुन मेरु र मन्दर पर्वतझैँ थियो। त्यो अनेक झरनाले युक्त थियो, अनेक रूख र लहराले ढाकिएको थियो, कमलले भरिएको थियो, देव र गन्धर्वहरूद्वारा सेवित थियो। त्यो साठी योजन अग्लो थियो, विद्याधर, अप्सरा र ऋषिहरूद्वारा सेवित थियो, अनेक प्रकारका मृग र असङ्ख्य गुफाले भरिएको थियो। त्यहाँ यक्ष, गन्धर्व र किन्नर बस्थे। त्यहाँ वायुपुत्र मेघझैँ आकारमा बढे।
46आफ्ना खुट्टाले त्यो पर्वत बलपूर्वक थिचेर, आफ्नो विशाल मुख विस्तारपूर्वक खोलेर उनले राक्षसहरूलाई भयभीत पार्न राक्षसहरूझैँ गर्जना गरे।
47हनुमान्को त्यो उच्च गर्जन सुनेर लङ्काका सबै राक्षस भयभीत भए र त्यहाँबाट हल्लिन पनि सकेनन्।
48भयङ्कर पराक्रमले सम्पन्न शत्रुतापन मारुतिले श्रीरामको प्रार्थना गरे र राघवका लागि त्यो अद्भुत कार्य गर्ने निश्चय गरे।
49सर्पझैँ आफ्नो पुच्छर उठाएर, पीठ र कान निहुराएर, मुख विस्तारपूर्वक खोलेर हनुमान् भयङ्कर वेगले उफ्रे।
50उनका पाखुरा र तिघ्राको वेगले रूखका हाँगाका समूह, पर्वत, शिला र साधारण वानरहरू तानिए, र बाटोमा वेग घट्दा ती शिला खसे।
51सर्पका कुण्डलझैँ आफ्ना पाखुरा फैलाएर, जसको पराक्रम सर्पहरूका शत्रु गरुडको तुल्य थियो, मानौँ सबै दिशा तान्दै उनी मेरुको तुल्य पर्वतहरूमा श्रेष्ठको शिखरतिर गए।
52समुद्रलाई हेर्दै, जसका छाल (उनको वेगले) अत्यधिक घुम्न थाले र जसका प्राणी (उनको वेगले उत्पन्न वायुको बलले) प्रचण्ड रूपमा चक्कर खान थाले, उनी विष्णुको हातबाट छुटेको चक्रझैँ अगाडि बढे।
53पर्वत, रूख, पक्षी, नदी, तलाउ, श्रेष्ठ नगर तथा समृद्ध जनहरू — यी सबैलाई हेर्दै उनी आफ्ना पिताको वेगले हिँडे।
54पराक्रममा आफ्ना पिताको तुल्य हनुमान् नथाकी शीघ्रतापूर्वक सूर्यको मार्गमा हिँडिरहे।
55वानरहरूमा व्याघ्र मारुति महान् वेगले युक्त वायुझैँ हिँडे र सबै दिशा शब्दले भरिदिए।
56वायुको वेगले हिँड्दै गरेका महान् वानर मारुति जाम्बवान्का वचनको स्मरण गर्दै पुगे र हिमालय देखे।
57उनी पर्वतहरूमा श्रेष्ठको नजिक पुगे, जुन भाँतिभाँतिका झरना, अनेक गुफा र जलप्रपातले सजिएको तथा रूखले सुशोभित थियो। त्यसका शिखर शरत्कालीन सेता मेघका समूहझैँ थिए, कान्तिले सुशोभित र हेर्न सुन्दर थिए।
58त्यहाँ पुगेर उनले पर्वतराजका अग्ला र भयङ्कर शिखर देखे, जुन देवता र ऋषिहरूद्वारा सेवित थिए तथा पुण्यमय आश्रमले युक्त थिए।
59उनले ब्रह्माको आसन, राजतनाभको धाम, इन्द्रको धाम, त्यो स्थान जहाँबाट रुद्रले (त्रिपुरमाथि) बाण छाडेका थिए, भगवान् हयग्रीवको धाम तथा ब्रह्मास्त्रका अधिष्ठाता देवताको देदीप्यमान धाम र वैवस्वतका अनुचरहरूको स्थान देखे।
60उनले वज्रालय (जहाँ ब्रह्माले इन्द्रलाई वज्र दिएका थिए), सूर्यझैँ देदीप्यमान कुबेरको धाम, त्यो स्थान जहाँ सूर्य बाँधिएका थिए, ब्रह्माको धाम, भगवान् शिवको धनुको स्थान तथा पृथ्वीको नाभि देखे।
61उनले कैलास, हिमालयका शिला, त्यसै गरी ऋषभमा भगवान् शिव, सुनौलो पर्वत तथा त्यो महान् पर्वत देखे जसमाथि देदीप्यमान औषधि उम्रेका थिए।
62आगोझैँ प्रज्वलित औषधि देखेर उनी त्यस पर्वतका औषधिमा विस्मित भए र (जाम्बवान्ले बताएका) औषधिका नामको स्मरण गर्दै घुम्न थाले।
63हजार योजन पार गरेर वायुपुत्र त्यस महान् वानरले ती अद्भुत औषधिमा विचरण आरम्भ गरे र खोज्दै घुमे।
64आफूलाई खोज्ने आउँदै छ भन्ने देखेर त्यस अद्भुत पर्वतका सबै औषधि अन्तर्धान भए।
65महात्मा हनुमान् ती औषधि देख्न नसकेर क्रुद्ध भए र क्रोधमा उनका आँखा आगोझैँ बल्न थाले। उनी उफ्रे, गर्जे र पर्वतराजसँग भने।
66'हे पर्वतराज! तिमी राघवमाथि करुणा देखाइरहेका छैनौ। के यही तिम्रो निश्चय हो? आफ्नो भुजबलले अभिभूत भई म अब तिमीलाई चूर पारिदिनेछु। तिमीले देख्नेछौ।'
67उनले प्रचण्ड वेगले त्यसका शिखर, त्यसका रूख, हात्ती र हजारौँ खनिजसहितका सुनका खानी समाते, उभारहरू चूर पारे, आगो लगाएर जलाए र शीघ्रतापूर्वक उखेले।
68देवता, दानव र लोकमा बस्ने नायकहरूमा भय उत्पन्न गर्दै उनी त्यो पर्वत उखेलेर गरुडको वेगले आकाशमा उडे, जहाँ आकाशचारी प्राणीहरूले उनको प्रशंसा गरे।
69सूर्यझैँ देखिने, सूर्यझैँ देदीप्यमान उनी पर्वतको शिखर लिएर सूर्यको नजिक पुगेर मानौँ अर्को सूर्यझैँ लागे।
70त्यस शिखरमा बसेका वायुपुत्र प्रज्वलित चक्रसहित देदीप्यमान विष्णुझैँ मनोहर लागे।
71उनलाई माथि देखेर वानरहरू हर्षित भए र उनले पनि तिनलाई देखे। तिनको उच्च शब्द सुनेर सचेत भई लङ्काका राक्षस पनि भयङ्कर भयले चिच्याए।
72महान् हनुमान् त्यस पर्वतसहित वानरसेनाको माझमा ओर्ले, शिर निहुराएर सेनाको अभिवादन गरे र त्यहाँ उभिएका विभीषणलाई अङ्गाले।
73नरेशका दुवै पुत्र ती औषधिको सुगन्ध सुँघेर घाउबाट मुक्त भए। अन्य वानरवीरहरू पनि स्वस्थ भए।
74मारिएका ती सबै वानर योद्धा त्यस सुगन्धले तत्कालै जीवित भए। जो सुतिरहेका थिए तिनीहरू पनि पूर्णतया जागेर उठे।
75लङ्कामा युद्धको आरम्भदेखि अन्त्यसम्म कुनै अपवादबिना जुनसुकै राक्षस युद्धमा वानरनायकहरूद्वारा मारिएका थिए, तिनीहरू रावणको आज्ञाले तत्कालै समुद्रमा फ्याँकिन्थे, जसले कुनै प्रमाण बाँकी नरहोस्।
76लङ्कामा युद्धको आरम्भदेखि अन्त्यसम्म कुनै अपवादबिना जुनसुकै राक्षस युद्धमा वानरनायकहरूद्वारा मारिएका थिए, तिनीहरू रावणको आज्ञाले तत्कालै समुद्रमा फ्याँकिन्थे, जसले कुनै प्रमाण बाँकी नरहोस्।