Sarga 71
Yuddha Kanda · Chapter 71
Sanskrit
1स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् । भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।। पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ । युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।। चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि । अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।
2स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् । भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।। पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ । युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।। चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि । अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।
3स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् । भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।। पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ । युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।। चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि । अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।
4स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् । रथमास्थायशक्रारिरभिदुद्राववानरान् ।।6.71.4।।
5स विस्फार्यमहाचापंकिरीटीमृष्टकुण्डलः । नामविश्रावयामासननाद च महास्वनम् ।।6.71.5।।
6तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च । ज्याशब्देन च भीमेनत्रासयामासवानरान् ।।6.71.6।।
7तेदृष्टवादेहमाहात्म्यंकुम्भकर्णोऽयमुथतितः । भयार्तावानरास्सर्वेसंश्रयन्तेपरस्परम् ।।6.71.7।।
8तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे । भयाद्वानरयूधास्तेविद्रवन्तिततस्ततः ।।6.71.8।।
9तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः । शरण्यंशरणंजग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ।।6.71.9।।
10तोऽतिकायंकाकुत्स्थोरथस्थंपर्वतोपमम् । ददर्शधवनिनंदूराद्गर्जन्तंकालमेघवत् ।।6.71.10।।
11स तंदृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये । वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ।।6.71.11।।
12कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः । युक्तेहयसहस्रेणविशालेस्यन्दनेस्थितः ।।6.71.12।।
13य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः । अर्चिष्मद्भिर्वृतोभातिभूतैरिवमहेश्वरः ।।6.71.13।।
14कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते । आवृतोरथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिवतोयदः ।।6.71.14।।
15धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः । शोभयन्तिरथश्रेष्ठंशक्रचापमिवाम्बरम् ।।6.71.15।।
16क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् । अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।6.71.16।। ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते । सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।6.71.17।।
17क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् । अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।6.71.16।। ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते । सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।6.71.17।।
18त्रिणतंमेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् । शतक्रतुधनुःप्रख्यंधनुश्चास्यविराजते ।।6.71.18।।
19स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः । चतुस्सादिसमायुक्तोमेघस्तनितानि ।।6.71.19।।
20विंशतिर्दशचाष्टौ च तूण्योऽस्यरथमास्थिताः । कार्मुकानि च भीमानिज्याश्चकाञ्चनपिङ्गळाः ।।6.71.20।।
21द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ । चतुर्हस्तत्सरुयुतौव्यक्तहस्तदशायतौ ।।6.71.21।।
22रक्तगण्ठगुणोधीरोमहापर्वतसन्निभः । कालःकालमहावक्त्रोमेघस्थइवभास्करः ।।6.71.22।।
23काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यांभूजाभ्यामेषशोभते । शृङ्गाभ्यामिवतुङ्गाभ्यांहिमवान् पर्वतोत्तमः ।।6.71.23।।
24कुण्डलाभ्यांतुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष । पुनर्वस्वन्तरगतंपूर्णंभिंबमिवैंदवम् ।।6.71.24।।
25आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् । यंदृष्टवावानरास्सर्वेभयार्ताविद्रुतादिशः ।।6.71.25।।
26स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा । आचचक्षेमहातेजारघवायविभीषणः ।।6.71.26।।
27दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः । भीमकर्मामहोत्साहोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.71.27।।
28तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे । वृद्धसेवीश्रुतिधरस्सर्वास्त्रविदुषांवरः ।।6.71.28।।
29अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे । भेदेसान्त्वे च दाने च नयेमन्त्रे च सम्मतः ।।6.71.29।।
30यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया । तनयंधान्यमालिन्याअतिकायमिमंविदुः ।।6.71.30।।
31एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना । अस्त्राणिचाप्यवाप्तानिरिपवश्चपराजिताः ।।6.71.31।।
32सुरासुरैरवध्यत्वंदत्तमस्मैस्वयम्भुवा । एतच्चकवचंदिव्यंरधश्चैषोऽरभास्वरः ।।6.71.32।।
33एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः । रक्षितानि च रक्षांसियक्षाश्चापिनिषूदिताः ।।6.71.33।।
34वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः । पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।6.71.34।। एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः । रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।6.71.35।।
35वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः । पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।6.71.34।। एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः । रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।6.71.35।।
36तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रंपुरुषपुंगव । पुरावानरसैन्यानिक्ष्यंनयतिसायकैः ।।6.71.36।।
37ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् । विष्फारयामासधनुर्ननाद च पुनःपुनः ।।6.71.37।।
38तंभीमवपुषंदृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् । अभिपेतुर्महात्मानोयेप्रधानावनौकसः ।।6.71.38।।
39कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च । पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चयुगपत्समभिद्रवन् ।।6.71.39।।
40तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः । अतिकायोमहातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदांवरः ।।6.71.40।।
41तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली । विव्याथाभिमुखस्सङ्ख्येभीमकायोनिशाचर ।।6.71.41।।
42तेऽर्दितांबाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः । न शेकुरतिकायस्यप्रतिकर्तुंमहारणे ।।6.71.42।।
43तत् त्सैन्यंहरिवीराणांत्रासयामासराक्षसः । मृगयूथमिवक्रुद्धोहरिर्यौवनदर्पितः ।।6.71.43।।
44सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानंनिजघानकञ्चित् । उपेत्यरामंसधम: कलापी स गर्वितंवाक्यमिदंबभाषे ।।6.71.44।।
45रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतंकञ्चनयोधयामि । यस्यास्तिकश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातुमेक्षिप्रमिहाद्ययुद्धम् ।।6.71.45।।
46तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता । अमृष्यमाणश्चसमुत्पपातजग्राहचापं च ततस्स्मयित्वा ।।6.71.46।।
47क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् । पुरस्तादतिकायस्यविचकर्षमहद्धनुः ।।6.71.47।।
48पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरंदिशः । ज्याशब्दोलक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ।।6.71.48।।
49सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयंतदा । विसिष्मियेमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.71.49।।
50अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् । आदायनिशितंबाणमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.71.50।।
51बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः । गच्छकिंकालसदृशंमांयोधयतुमिच्छसि ।।6.71.51।।
52न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि । सोढुमुत्सहतेवेगमन्तरिक्षमथोमही ।।6.71.52।।
53सुखप्रसुप्तंकालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि । न्यस्यचापंनिवर्तस्वमाप्राणान् जहिमद्गतः ।।6.71.53।।
54अथवात्वंप्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि । तिष्ठप्राणान् परित्यज्यगमिष्यसियमक्ष्यम् ।।6.71.54।।
55पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् । ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ।।6.71.55।।
56एषतेसर्पसंकाशोबाणःपास्यतिशोणितम् । मृगराजइवक्रुद्धोनागराजस्यशोणितम् ।।6.71.56।। इत्येवमुक्त्वासंक्रुद्धश्शरंधनुषिसंदधे ।
57श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः । स सञ्चुकोपातिबलोमनस्वीरुवाचवाक्यं च ततोमहार्थम् ।।6.71.57।।
58न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति । मयिस्थितेधन्विनिबाणपाणौनिदर्शयस्वात्मबलंदुरात्मन् ।।6.71.58।।
59कर्मणासूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि । पौरुषेणतुयोयुक्तस्सतुशूरइतिस्मृतः ।।6.71.59।।
60सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः । शरैर्वायदिवाप्यस्त्रैर्दर्शयस्वपराक्रमम् ।।6.71.60।।
61ततश्शिरस्तेनिशितैःपातयिष्याम्यहंशरैः । मारुतःकालसम्पक्वंवृन्तात्ताळफलंयथा ।।6.71.61।।
62अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः । पास्यन्तिरुधिरंगात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।।6.71.62।।
63बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि । बालोवायदिवावृद्धोमृत्युंजानीहिसंयुगे ।।6.71.63।। बालेनविष्णुनालोकास्त्रयःक्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।
64लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।।6.71.64।। अतिकायःप्रचुक्रोधबाणंचोत्तममाददे ।
65ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ।।6.71.65।। गुह्यकाश्चमहात्मानस्तद्युद्धंद्रष्टुमागमन् ।
66तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ।।6.71.66।। लक्ष्मणायप्रचिक्षेपसङ्क्षिपन्निवचाम्बरम् ।
67तमापतन्तंनिशितंशरमाशीविषोपमम् ।।6.71.67।। अर्धचन्द्रेणचिच्छेदलक्ष्मणःपरवीरहा ।
68तंनिकृत्तंशरंदृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ।।6.71.68।। अतिकायोभृशंक्रुद्धःपञ्चबाणान् समाददे ।
69तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।।6.71.69।। तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदभरतानुजः ।
70सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ।।6.71.70।। आददेनिशितंबाणंज्वलन्तमिवतेजसा ।
71तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ।।6.71.71।। विचकर्ष च वेगेनविससर्ज च वीर्यवान् ।
72पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ।।6.71.72।। ललाटेराक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।
73सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ।।6.71.73।। ददृशेशोणितेनाक्तःपन्नगेन्द्रइवाचले ।
74राक्षसःप्रचकम्पे च लक्ष्मणेषुप्रपीडितः ।।6.71.74।। रुद्रबाणहतंघोरंयथात्रिपुरगोपुरम् ।
75चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ।।6.71.75।। साधुबाणनिपातेनश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।
76विधायैवंविनम्यास्यंनियम्य च भुजावुभौ ।।6.71.76।। स रथोपस्थमास्थायरथेनप्रचचार ह ।
77कंत्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ।।6.71.77।। आददेसन्दधेचापिविचकर्षोत्ससर्ज च ।
78तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ।।6.71.78।। हेमपुङ्खारविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ।
79तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ।।6.71.79।। असम्ब्रान्तःप्रचिच्छेदनिशितैर्बहुभिश्शरैः ।
80तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ।।6.71.80।। चुकोपत्रिदशेन्द्रारिर्जग्राहनिशितंशरम् ।
81ससन्धायमहातेजास्तंबाणंसहसोत्सृजत् ।।6.71.81।। तेनस्सौमित्रिमायान्तमाजघानस्तनान्तरे ।
82अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ।।6.71.82।। सुस्रावरुधिरंतीव्रंमदंमत्तइवद्विपः ।
83सचकारतदात्मानंविशल्यंसहसाविभुः ।।6.71.83।। जग्राह च शरंतीक्ष्णमस्त्रेणापिचसन्दधे ।
84आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ।।6.71.84।। स जज्वालतदाबाणोधनुष्यस्यमहात्मनः ।
85अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ।।6.71.85।। तेनबाणंभुजङ्गाभंहेमपुङ्खमयोजयत् ।
86तदस्त्रंज्वलितंघोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ।।6.71.86।। अतिकायायचिक्षेपकालदण्डमिवान्तकः ।
87आग्नेयेनाभिसंयुक्तंदृष्टवाबाणंनिशाचरः ।।6.71.87।। उत्ससर्जतदाबाणंदीप्तंसूर्यास्त्रयोजितम् ।
88तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।।6.71.88।। तेजसासंप्रदीप्ताग्रौक्रुद्धाविवभुजंगमौ ।
89तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।6.71.89।। निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ । तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।6.71.90।।
90तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।6.71.89।। निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ । तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।6.71.90।।
91ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् । तत्प्रचिच्छेदसौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेणवीर्यवान् ।।6.71.91।।
92ऐषीकंनिहतंदृष्टवारुषितोरावणात्मजः । याम्येनार्स्तेणसङ्कृद्धोयोजयामाससायकम् ।।6.71.92।।
93ततस्तदस्त्रंचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः । वायव्येनतदस्त्रेणनिजघान स लक्ष्मणः ।।6.71.93।।
94अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः । अभ्यवर्षत्सुसङ्कृद्धोलक्ष्मणोरावणात्मजम् ।।6.71.94।।
95तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते । भग्नाग्रशल्यास्सहसापेतुर्बाणामहीतले ।।6.71.95।।
96तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा । अभ्यवर्षन्महेषूणांसहस्रेणमहायशाः ।।6.71.96।।
97स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः । अवध्यकवचस्सङ्ख्येराक्षसोनैवविव्यथे ।।6.71.97।।
98शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् । स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ।।6.71.98।। मुहूर्तमात्रंनिस्संज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।
99ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।6.71.99।। निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः । ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।6.71.100।।
100ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।6.71.99।। निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः । ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।6.71.100।।
101असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् । मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थंतस्यरक्षसः ।।6.71.101।।
102न शशाकरुजंकर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः । अथैनमभ्युपागम्यवायुर्वाक्यमुवाच ह ।।6.71.102।।
103ब्रह्मदत्तवरोह्येषअवध्यकवचावृतः । ब्राह्मेणास्त्रेणभ्निथ्येनमेषवध्योहिनान्यथा ।।6.71.103।। अवध्यएषह्यन्येषामस्त्राणांकवचीबली ।
104ततस्तुवायोर्वचनंनिशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः । समाददेबाणममोघवेगंतद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ।।6.71.104।।
105नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे । दिशश्चचन्द्रर्कमहाग्रहाश्चनभश्चतत्रासचचालचोर्वी ।।6.71.105।।
106तंब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् । सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्यतस्यससर्जबाणंयुधिवज्रकल्पम् ।।6.71.106।।
107तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तंज्यलनप्रकाशम् । सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खंतदाऽतिकायस्समरेददर्श ।।6.71.107।।
108तंप्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः । स सायकस्तस्यसुपर्णवेगस्तदातिकायस्यजगामपार्श्वम् ।।6.71.108।।
109तमागतंप्रेक्ष्यतदातिकायोबाणंप्रदीप्तान्तककालकल्पम् । जघानक्त्यृष्टिगदाकुठारैशूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ।।6.71.109।।
110तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः । प्रगृह्यतस्यैवकिरीटजुष्टम् ततोऽतिकायस्यशिरोजहार ।।6.71.110।।
111तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् । पपातसहसाभूमौशृङ्गंहिमवतोयथा ।।6.71.111।।
112तंभूमौनिपतितंदृष्टवाविक्षिप्तभूषणम् बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ।।6.71.112।।
113तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः । विनेदुरुच्चैर्बहवस्सहसाविस्वरैस्स्वरैः ।।6.71.113।।
114ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः । पुरीमभिमुखाभीताद्रवन्तोनायकेहते ।।6.71.114।।
115प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा । अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ।।6.71.115।।
English
1Highly energetic Atikaya, who was like a mountain in form, had huge body, obtained boons from Brahma, subdued the pride of Devas and Danavas, was equal to Indra in valour. Seeing his own army of Rakshasas that caused horripilation, uncles who were bulls among Rakshasas struck down in the battlefield and his own brothers Yuddhotama (Mahodara) and Matta (Mahaparsva) struck down, he flew in rage.
2Highly energetic Atikaya, who was like a mountain in form, had huge body, obtained boons from Brahma, subdued the pride of Devas and Danavas, was equal to Indra in valour. Seeing his own army of Rakshasas that caused horripilation, uncles who were bulls among Rakshasas struck down in the battlefield and his own brothers Yuddhotama (Mahodara) and Matta (Mahaparsva) struck down, he flew in rage.
3Highly energetic Atikaya, who was like a mountain in form, had huge body, obtained boons from Brahma, subdued the pride of Devas and Danavas, was equal to Indra in valour. Seeing his own army of Rakshasas that caused horripilation, uncles who were bulls among Rakshasas struck down in the battlefield and his own brothers Yuddhotama (Mahodara) and Matta (Mahaparsva) struck down, he flew in rage.
4Adorned with a crown, Ravana glowing like a thousand suns collected together mounted the chariot and darted towards Vanaras.
5Adorned with crown, and polished earrings, twanging his bow, proclaimed his name and roared sounding aloud.
6By that lionroar, and proclamation of his name (by the sound of the twang) frightening the Vanaras he struck terror.
7Those Vanaras seeing the huge body thought, "This is Kumbhakarna, who has got up and come'. Out of fear, they sought the help of one another.
8The Vanara troops, observing his form resembling the Trivikram form assumed by Vishnu, the monkey troops fled here and there in panic.
9The Vanaras were deluded on reaching the huge body and went to Sri Rama to seek refuge.
10Then Kakutstha saw from a distance form of huge body looking like a mountain, wielding bow, rumbling like a cloud at universal destruction.
11Raghava the great, seeing the form of a huge body, was amazed, reassured by the Vanaras, and spoke to Vibheeshana.
12"Who is he, the yelloweyed, resembling a mountain, seated in the broad chariot drawn by a thousand horses?"
13"Who is he in the midst, with sharp tridents and shining spears, like Maheswara surrounded by beings?"
14"Who is he, gleaming like the tongues of time spirit (Kala spirit), with flashes of javelins, encircled with lightning and looking like a cloud shining very bright?"
15"His bows decorated with gold on the back, are like a rainbow in the sky on all sides and makes the chariot excellent."
16"The tiger among the Rakshasas seated in the chariot is the foremost car warrior. He is illuminating the battlefield like the brightness of the Sun, resplendent like Sun 's rays. By his arrows he is illuminating the ten directions. The Rahu emblem on top of the pole of the chariot is very splendid."
17"The tiger among the Rakshasas seated in the chariot is the foremost car warrior. He is illuminating the battlefield like the brightness of the Sun, resplendent like Sun 's rays. By his arrows he is illuminating the ten directions. The Rahu emblem on top of the pole of the chariot is very splendid."
18"His bow with three curves, covered with gold, decorated, is close to a thundering cloud, casting its splendour."
19"His chariot with standard, flag and axletree is a great one driven by four charioteers emitting sound like the rumblings of clouds."
20"This chariot has twenty quivers, ten frightening bows, and eight bow strings of golden colour lay arranged in the chariot."
21"It has two swords off our cubits and ten cubits long swords provided with hilts hanging on its sides as decoration."
22"Wearing red garland s round the neck, brave, like a mountain in form, dark with large mouth, like death, like sun veiled by clouds he seems."
23"By adorning armlets, his both arms are like high peaks of Himalaya mountain shining away."
24"He who shines like the full moon between two Punarvasu stars, his auspicious eyes and countenance shines with both earrings."
25"Oh! Vibheeshana, a mighty armed one! Show me that foremost of Rakshasas, whom all Vanaras feared and fled in all directions."
26Interrogated by the highly brilliant prince Raghava, energetic Vibheeshana revealed.
27"The tenheaded and highly brilliant king Ravana, who is the brother of Vysravana, is of terrible deeds and highly exploitative."
28"To him was born a blessed son, valiant one, compeer of Ravana, who served elders, learned and well versed in sastras."
29"He is best in riding on horseback, on elephant back and in the use of sword and bow. He is capable of sowing dissension, making peace, giving charity and statecraft."
30"He is known as Atikaya, son of Dhanyamalini. Lanka remains fearless on his shoulders, you may know."
31"By penance on supreme self he propitiated Brahma, who blessed him with mystic missiles by way of boons by which his enemies were subdued."
32"Exemption from death from gods and demons was given to him and all this wonderful shield and chariot as bright as the sun."
33"By this (boon) hundreds of Devatas and demons were defeated by him, Yakshas were killed, nay Rakshasas were protected."
34"Here is strong Atikaya, a wise son of Ravana, bull among Rakshasas, who is a subduer of the pride of Devas and Danavas, by whom thunderbolt of Indra was obstructed firmly in battle and likewise the noose of Varuna was repelled in war."
35"Here is strong Atikaya, a wise son of Ravana, bull among Rakshasas, who is a subduer of the pride of Devas and Danavas, by whom thunderbolt of Indra was obstructed firmly in battle and likewise the noose of Varuna was repelled in war."
36"Oh, best of men! Quickly make efforts to put an end to him before he puts down Vanara army."
37Thereafter, mighty Atikaya entered the monkey army, twanged his bow again and again and made a loud noise.
38Observing the dreadful enemy seated on the chariot, the foremost of the great Vanaras rushed towards him.
39Kumuda, Dwivida, Mainda, Neela, even Sarabha, all at once assailed him with trees and mountain peaks.
40Atikaya, endowed with extraordinary energy, efficient in the use of weapons, shattered the trees and rocks hurled by the Vanaras with his arrows adorned with gold.
41The powerful night ranger of terrible form, pierced all monkeys who were facing him in the battlefield with iron arrows.
42The monkeys were hard pressed by Atikaya's hail of arrows. Their limbs broke and were unable to resist.
43Just as a young lion with youthful pride would strike a group of deer, the enraged Rakshasa struck the army of monkey heroes.
44The Rakshasa lord, wielding a weapon in the midst of the monkey army, indeed did not strike any, but armed with bow and quiver went with pride towards Rama and spoke.
45"I am with a bow and arrow seated in the chariot. Indeed, I am not strong in fighting with common warriors. Whoever is interested to fight now can come speedily to fight with me."
46On hearing Atikaya, Saumithri the destroyer of enemies, became angry, not enduring and not able to tolerate went towards him taking a sword.
47Furious Saumithri, springing up, took up his arrow from the quiver, stretching to full length before he discharged the arrow.
48The twang of Lakshmana filled the mountains, earth, ocean, and all directions striking terrible fear in the night ranger.
49Then the extraordinarily energetic and powerful son of Rakshasa king was in turn frightened at the sound of Saumithri's bow and was astonished.
50Seeing Atikaya, furious Lakshmana sprang up and took a sharp shaft and spoke as follows.
51"O Saumithri! You are valiant but young, not able to discriminate. I am equal to the Lord of death. Why do you desire to comb at with me?"
52The shafts discharged from my arm can't be borne, by the Himalayas, even the atmosphere between the sky and earth can't bear the force.
53"Why do you want to arouse the fire of dissolution sleeping comfortably? Return, casting away your bow, without confronting. Go away."
54"Or else if you want to oppose and not return, give up your life and proceed to Yama's abode."
55"See my sharp shafts capable of reducing enemy's pride like Ishwara's trident, ornamented with polished gold."
56"These arrows are like serpents and can drink your blood just as an angry lion drinks the blood of elephants. Therefore, I tell you", said Atikaya to Lakshmana."
57Prince Atikaya, having spoken as said before, fitted his bow in wrath. Hearing the proud statement of Atikaya, the highminded Lakshmana, endowed with strength, enraged, and spoke these words of great meaning.
58"You are evil minded. By mere statement you people can't become good chiefs. I stand armed with a bow and arrow. Prove your strength."
59"Reveal yourself by action not by indication. You do not deserve it. He who is with prowess is a right hero."
60"You are seated in the chariot with all kinds of weapons collected. By that alone you do not become capable. Show your capacity."
61"Then I will strike down his head with sharp arrows and throw him just as ripened palm fruit drops in the process of time."
62"Now, you will drink the blood ejected from your neck by the holes made with my pointed arrows decked with polished gold."
63"You should not underestimate me thinking I am young or old to win. You do not know that I am spirit of death in battle. Did not Vishnu as young Trivikrama win the three worlds going by three strides?"
64On hearing the words of Lakshmana, which was reasonable and full of truth, Atikaya became furious and took up the best of arrows.
65Then vidhyadharas, demons, devatas, daityas, sages and great guhyakas arrived at the battlefield to witness.
66Then enraged Atikaya, fixing his arrow to the bow as if discharging it in the sky directed at Lakshmana.
67Lakshmana, the heroic destroyer of enemies, shattered the venomous serpent like arrow with his sharp half moon shaped arrow.
68Seeing the arrow torn asunder like a serpent, Atikaya was offended and became very angry and fitted five arrows to his bow.
69The night ranger set loose those arrows at Lakshmana, Bharata's brother. Lakshmana shattered them even before it reached him.
70Lakshmana, the heroic destroyer of foes, having split those arrows, seized a shaft which was a bright and sharp flaming arrow.
71Valiant Lakshmana, foremost of the wielders of bow stretching his bow till the ear, quickly discharged the arrow.
72The heroic Lakshmana fully stretching the arrow bending to curvature struck Atikaya, the foremost of Rakshasas on his forehead.
73That arrow stuck on the forehead of the terrific Rakshasa looked like a serpent on a mountain.
74Now tormented by Lakshmana's arrow the Rakshasa was shaken dreadfully like the gate of Tripura (the city built of gold, silver, and iron in heaven, in space and earth by Maya and burnt by Rudra).
75Recovering from the hurt and reflecting, the Rakshasa contemplated the course of action, and said 'By releasing the arrow on me you are an enemy worthy of praise."
76Having spoken that way bending his face setting both shoulders right, he settled at the rear end of the chariot started to move from the chariot.
77The bull among the Rakshasas taking, one, three, five and seven arrows, fixing them to the bow stretching released.
78The gold feathered arrows released from the rakshasas's bow, were like death arrows which shone in the sky as if the sky was glowing.
79Raghava's brother remained unconfounded and then he shattered the volley of many sharp arrows released by the Rakshasa.
80Ravana's son, an enemy of Indra, observing that all arrows have been ineffective, took up another sharp arrow.
81Highly energetic Atikaya, fixing another arrow released it between the breasts of Saumithri and pierced.
82In the battle, Saumithri was hurt in the chest by Atikaya's arrow and blood flowed like the ichor from elephant in rut.
83He (Lakshmana) being glorious and noble himself seized hold of the pointed arrow stuck in his body and removed it with a mystic spell.
84Then Lakshmana by concentration of his mind fixed on fire god which presided over the arrow, that great selffixed in his bow glowed.
85Highly energetic Atikaya took a serpentlike arrow with gold feathers and charged it by the concentration of his mind on the power of Sun god.
86Lakshmana placed that fierce, glowing missile looking like the staff of God of death on Atikaya.
87The night ranger, seeing the missile charged with fire god coming towards him, released the glowing arrow charged with the power of Sun god.
88Both the arrows effulgent, flaming with fire, were like angry serpents in the sky striking one another violently.
89Those two burning one another and themselves burning had fallen on the earth surface with no fire. Those two best of arrows though glowing, having fallen on earth did not shine as they ceased to emit flames and had been reduced to ashes.
90Those two burning one another and themselves burning had fallen on the earth surface with no fire. Those two best of arrows though glowing, having fallen on earth did not shine as they ceased to emit flames and had been reduced to ashes.
91Then Atikaya seized with anger discharged Ishikam presided over by Twashta (the architect of gods). Saumithri then split the arrow with one presided by Indra and split Ishikam.
92Annoyed by his arrow Ishikam being struck, Atikaya, son of Ravana charged Lakshmana's arrow with an arrow presided over by Yama.
93Then the night ranger shattered the arrow of Lakshmana and in turn released an arrow presided by Vayu.
94And then enraged Lakshmana covered with water like a rainy cloud would shower with torrents.
95On those arrows touching Atikaya's diamond like body, the pointed arrows shattered the coat covering the body and the broken coat of nails had fallen down.
96Lakshmana of great fame, subduer of enemy looking at the arrows becoming useless mighty hero released thousand arrows.
97Though covered with arrows showered on him, mighty Rakshasa Atikaya had an impenetrable shield in the battlefield and could not feel the torment.
98Atikaya released an arrow resembling a poisonous serpent at Lakshmana. Pierced in vital part Saumithri, the tormentor of the enemy lost consciousness for a while.
99Then mighty subduer of enemies, regaining senses, getting up destroyed the chariot pole with rain of arrows. Taking up four best arrows he struck down the chariot, charioteer, and the horses.
100Then mighty subduer of enemies, regaining senses, getting up destroyed the chariot pole with rain of arrows. Taking up four best arrows he struck down the chariot, charioteer, and the horses.
101Saumithri, son of Sumithra, was not able to inflict injury on that Rakshasa with those arrows, though desiring to kill him.
102Wind god (Vayu) having come to the best of men, Lakshmana, spoke to him that in battle it is not possible to injure him or kill him.
103By the boon given by Brahma his body is covered with armour which can't be broken. By Brahma's weapon only you can strike to kill him because of his armour and might. By any other weapon it is not possible to kill him.
104Then Saumithri who is equal to Indra hearing wind god's words invoked Brahma's weapon into service. While he was charging into his arrows and fixing the arrow went at terrific speed.
105As Saumithri charged the sharp pointed foremost arrow, the directions, moon, Sun and other planets and the sky, earth, and all space shook.
106Golden feathered arrow, which resembled thunderbolt, was released on Atikaya, enemy of Indra for whom it was like a messenger of death. It was charged with Brahma's mystic by Saumithri and released on fixing it.
107Atikaya saw the arrow of Lakshmana coming at a speed, which possessed the velocity of the wind, fixed with feathers resembling the wings of Garuda in the battle.
108As Atikaya was looking at the arrow, Lakshmana struck many arrows forcibly with sharp arrows possessing the speed of Garuda. The arrows reached towards Atikaya.
109Perceiving the glowing arrow coming, like the spirit of death, Atikaya struck it with unceasing effort with javelins, spears, maces, axes, tridents and even arrows.
110This great arrow of Lakshmana glowing like fire rendered the weapons in wonderful shapes released by Atikaya unsuccessful and severed the head of Atikaya decked with a crown.
111Struck by Lakshmana's arrow, the crowned head of Atikaya fell on the ground like Himalaya peak.
112All the Rakshasas who escaped from killing, felt distressed seeing the king and his ornaments scattered on the ground.
113All the Rakshasas with desperate looks, their pride hurt, became very sad and burst into discordant tones roared aloud.
114With Leader killed, the night rangers were afraid. Listless they ran quickly towards Lanka.
115Enemy who was difficult to approach and of terrible might being killed, the Vanaras were extremely delighted. Their faces looked like lotuses in bloom. Filled with joy they worshipped Lakshmana.
Hindi
1अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय, जो रूप में पर्वत के समान था, विशाल शरीर वाला था, जिसने ब्रह्मा से वरदान प्राप्त किए थे, जिसने देवों और दानवों का गर्व चूर किया था और जो वीरता में इन्द्र के तुल्य था — उसने अपनी रोमाञ्चकारी राक्षससेना को, राक्षसों में वृषभ अपने चाचाओं को रणभूमि में मारा गया और अपने भाइयों युद्धोन्मत्त (महोदर) तथा मत्त (महापार्श्व) को मारा गया देखकर क्रोध से भर उठा।
2अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय, जो रूप में पर्वत के समान था, विशाल शरीर वाला था, जिसने ब्रह्मा से वरदान प्राप्त किए थे, जिसने देवों और दानवों का गर्व चूर किया था और जो वीरता में इन्द्र के तुल्य था — उसने अपनी रोमाञ्चकारी राक्षससेना को, राक्षसों में वृषभ अपने चाचाओं को रणभूमि में मारा गया और अपने भाइयों युद्धोन्मत्त (महोदर) तथा मत्त (महापार्श्व) को मारा गया देखकर क्रोध से भर उठा।
3अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय, जो रूप में पर्वत के समान था, विशाल शरीर वाला था, जिसने ब्रह्मा से वरदान प्राप्त किए थे, जिसने देवों और दानवों का गर्व चूर किया था और जो वीरता में इन्द्र के तुल्य था — उसने अपनी रोमाञ्चकारी राक्षससेना को, राक्षसों में वृषभ अपने चाचाओं को रणभूमि में मारा गया और अपने भाइयों युद्धोन्मत्त (महोदर) तथा मत्त (महापार्श्व) को मारा गया देखकर क्रोध से भर उठा।
4मुकुट से सुसज्जित, एक सहस्र सूर्यों के एकत्र तेज के समान देदीप्यमान रावणपुत्र रथ पर आरूढ़ होकर वानरों की ओर बढ़ा।
5मुकुट और चमकते कुण्डलों से सुसज्जित उसने अपने धनुष की टङ्कार की, अपना नाम घोषित किया और उच्च स्वर से गर्जना की।
6उस सिंहगर्जना और (टङ्कार के शब्द सहित) अपने नाम की घोषणा से वानरों को भयभीत करते हुए उसने त्रास उत्पन्न किया।
7उस विशाल शरीर को देखकर वानरों ने सोचा — 'यह कुम्भकर्ण है, जो उठकर आ गया है।' भय से उन्होंने एक-दूसरे की सहायता माँगी।
8विष्णु द्वारा धारण किए त्रिविक्रम रूप के समान उसका रूप देखकर वानरसेनाएँ घबराहट में इधर-उधर भाग गईं।
9उस विशाल शरीर के पास पहुँचकर वानर मोहित हो गए और शरण लेने के लिए श्रीराम के पास गए।
10तब ककुत्स्थ ने दूर से उस विशाल शरीर वाले रूप को देखा, जो पर्वत के समान लगता था, धनुष धारण किए था और प्रलयकाल के मेघ के समान गरज रहा था।
11महान् राघव उस विशाल शरीर वाले रूप को देखकर विस्मित हुए, वानरों को आश्वस्त किया और विभीषण से बोले।
12'वह कौन है, पिङ्गल नेत्रों वाला, पर्वत के समान, जो एक सहस्र अश्वों से खींचे विशाल रथ में बैठा है?'
13'वह कौन है, जो तीक्ष्ण त्रिशूलों और देदीप्यमान शूलों के मध्य प्राणियों से घिरे महेश्वर के समान लगता है?'
14'वह कौन है, जो कालस्वरूप की जिह्वाओं के समान चमकता, शक्तियों की चमक से युक्त, विद्युत् से घिरा और अत्यन्त देदीप्यमान मेघ के समान दिखता है?'
15'उसके पृष्ठ भाग पर स्वर्ण से सुसज्जित धनुष चारों ओर आकाश में इन्द्रधनुष के समान लगते हैं और रथ को उत्कृष्ट बनाते हैं।'
16'रथ में बैठा राक्षसों में व्याघ्र श्रेष्ठ रथयोद्धा है। वह सूर्य की प्रभा के समान रणभूमि को प्रकाशित कर रहा है और सूर्यकिरणों के समान देदीप्यमान है। अपने बाणों से वह दसों दिशाओं को प्रकाशित कर रहा है। रथ के ध्वजदण्ड के शिखर पर राहु का चिह्न अत्यन्त शोभायमान है।'
17'रथ में बैठा राक्षसों में व्याघ्र श्रेष्ठ रथयोद्धा है। वह सूर्य की प्रभा के समान रणभूमि को प्रकाशित कर रहा है और सूर्यकिरणों के समान देदीप्यमान है। अपने बाणों से वह दसों दिशाओं को प्रकाशित कर रहा है। रथ के ध्वजदण्ड के शिखर पर राहु का चिह्न अत्यन्त शोभायमान है।'
18'उसका तीन मोड़ों वाला, स्वर्ण से मढ़ा और अलङ्कृत धनुष गरजते मेघ के समीप के समान अपनी कान्ति बिखेर रहा है।'
19'ध्वजा, पताका और धुरी सहित उसका रथ महान् है, जिसे चार सारथि चला रहे हैं और जो मेघों की गड़गड़ाहट के समान शब्द कर रहा है।'
20'इस रथ में बीस तूणीर, दस भयङ्कर धनुष तथा स्वर्ण के वर्ण की आठ प्रत्यञ्चाएँ रथ में सजाकर रखी हैं।'
21'इसके पार्श्वों में सजावट के रूप में मूठ सहित दो चार हाथ लम्बे और दस हाथ लम्बे खड्ग लटक रहे हैं।'
22'कण्ठ में लाल मालाएँ धारण किए, वीर, रूप में पर्वत के समान, श्यामवर्ण, विशाल मुख वाला वह मृत्यु के समान तथा मेघों से ढके सूर्य के समान लगता है।'
23'बाजूबन्दों से सुसज्जित उसकी दोनों भुजाएँ हिमालय पर्वत के ऊँचे शिखरों के समान देदीप्यमान हैं।'
24'वह दो पुनर्वसु नक्षत्रों के मध्य पूर्ण चन्द्रमा के समान शोभित है; उसके शुभ नेत्र और मुख दोनों कुण्डलों सहित देदीप्यमान हैं।'
25'हे महाबाहु विभीषण! मुझे उस राक्षसश्रेष्ठ का परिचय दीजिए, जिससे भयभीत होकर सब वानर सब दिशाओं में भाग गए।'
26अत्यन्त देदीप्यमान राजकुमार राघव द्वारा पूछे जाने पर तेजस्वी विभीषण ने बताया।
27'वैश्रवण के भाई दशमुख और अत्यन्त देदीप्यमान राजा रावण भयङ्कर कर्म करने वाला और अत्यन्त उत्पीड़क है।'
28'उसके एक भाग्यशाली पुत्र उत्पन्न हुआ, जो पराक्रमी है, रावण के तुल्य है, बड़ों की सेवा करता है, विद्वान् है और शास्त्रों में निष्णात है।'
29'वह अश्वारोहण, गजारोहण तथा खड्ग और धनुष के प्रयोग में श्रेष्ठ है। वह भेद, साम, दान और राजनीति में समर्थ है।'
30'वह अतिकाय के नाम से विख्यात है, धान्यमालिनी का पुत्र है। आप जान लीजिए कि उसी के कन्धों पर लङ्का निर्भय बनी रहती है।'
31'परमात्मा की तपस्या से उसने ब्रह्मा को प्रसन्न किया, जिन्होंने वरदान के रूप में उसे दिव्यास्त्र प्रदान किए, जिनसे उसके शत्रु परास्त हुए।'
32'उसे देवों और दानवों से मृत्यु की अभयता दी गई तथा यह सब अद्भुत कवच और सूर्य के समान देदीप्यमान रथ भी।'
33'इस (वरदान) से उसने सैकड़ों देवताओं और दानवों को परास्त किया, यक्षों का वध किया और राक्षसों की रक्षा की।'
34'यह बलशाली अतिकाय है, रावण का बुद्धिमान् पुत्र, राक्षसों में वृषभ, जो देवों और दानवों के गर्व का चूर करने वाला है, जिसने युद्ध में इन्द्र के वज्र को दृढ़ता से रोका और इसी प्रकार युद्ध में वरुण के पाश को भी विफल किया।'
35'यह बलशाली अतिकाय है, रावण का बुद्धिमान् पुत्र, राक्षसों में वृषभ, जो देवों और दानवों के गर्व का चूर करने वाला है, जिसने युद्ध में इन्द्र के वज्र को दृढ़ता से रोका और इसी प्रकार युद्ध में वरुण के पाश को भी विफल किया।'
36'हे पुरुषों में श्रेष्ठ! इससे पूर्व कि यह वानरसेना का संहार कर दे, शीघ्र इसका अन्त करने का प्रयत्न कीजिए।'
37तत्पश्चात् महाबली अतिकाय वानरसेना में घुसा, बार-बार अपने धनुष की टङ्कार की और उच्च शब्द किया।
38रथ पर बैठे उस भयङ्कर शत्रु को देखकर महान् वानरों में श्रेष्ठ उसकी ओर दौड़े।
39कुमुद, द्विविद, मैन्द, नील तथा शरभ — सबने एक साथ वृक्षों और पर्वतशिखरों से उस पर आक्रमण किया।
40असाधारण तेज से सम्पन्न और अस्त्रविद्या में निपुण अतिकाय ने वानरों द्वारा फेंके गए वृक्षों और शिलाओं को स्वर्ण से सुसज्जित अपने बाणों से चूर कर दिया।
41भयङ्कर रूप वाले उस बलशाली निशाचर ने रणभूमि में अपने सामने आने वाले सब वानरों को लौहबाणों से बेध दिया।
42अतिकाय की बाणवृष्टि से वानर अत्यन्त पीड़ित हुए। उनके अङ्ग टूट गए और वे प्रतिरोध करने में असमर्थ हो गए।
43जैसे यौवन के गर्व से युक्त युवा सिंह मृगों के झुण्ड पर प्रहार करता है, वैसे ही क्रुद्ध राक्षस ने वानरवीरों की सेना पर प्रहार किया।
44वानरसेना के मध्य अस्त्र धारण किए उस राक्षसनायक ने सचमुच किसी पर प्रहार नहीं किया, अपितु धनुष और तूणीर से सुसज्जित होकर गर्व से राम की ओर बढ़ा और बोला।
45'मैं धनुष-बाण लिए रथ पर बैठा हूँ। सचमुच मैं साधारण योद्धाओं से युद्ध करने में समर्थ नहीं। जो कोई अब युद्ध करने का इच्छुक हो, वह शीघ्र मुझसे युद्ध करने आए।'
46अतिकाय की बात सुनकर शत्रुओं के संहारक सौमित्रि क्रुद्ध हुए, सहन न कर पाने के कारण असहिष्णु होकर धनुष लेकर उसकी ओर बढ़े।
47क्रुद्ध सौमित्रि उछले, तूणीर से अपना बाण निकाला और बाण छोड़ने से पूर्व उसे पूरी लम्बाई तक खींचा।
48लक्ष्मण की टङ्कार ने पर्वतों, पृथ्वी, समुद्र और सब दिशाओं को भर दिया तथा उस निशाचर में भयङ्कर भय उत्पन्न किया।
49तब असाधारण तेज और बल वाला राक्षसराज का वह पुत्र भी सौमित्रि के धनुष के शब्द से भयभीत हुआ और विस्मित रह गया।
50अतिकाय को देखकर क्रुद्ध लक्ष्मण उछले, एक तीक्ष्ण बाण लिया, और वह इस प्रकार बोला।
51'हे सौमित्रि! तुम पराक्रमी हो, किन्तु युवा हो, विवेक करने में असमर्थ हो। मैं मृत्युदेव के तुल्य हूँ। तुम मुझसे युद्ध करने की इच्छा क्यों करते हो?'
52'मेरी भुजा से छोड़े गए बाण हिमालय भी सहन नहीं कर सकता; आकाश और पृथ्वी के मध्य का अन्तरिक्ष भी उनका वेग सहन नहीं कर सकता।'
53'सुखपूर्वक सोती प्रलय की अग्नि को क्यों जगाना चाहते हो? अपना धनुष फेंककर, सामना किए बिना लौट जाओ। चले जाओ।'
54'अथवा यदि तुम विरोध करना चाहते हो और लौटना नहीं चाहते, तो अपने प्राण त्यागकर यम के धाम को प्रस्थान करो।'
55'मेरे तीक्ष्ण बाण देखो, जो शत्रु का गर्व चूर करने में समर्थ हैं, ईश्वर के त्रिशूल के समान हैं और टँके हुए स्वर्ण से अलङ्कृत हैं।'
56'ये बाण सर्पों के समान हैं और तुम्हारा रक्त वैसे ही पी सकते हैं जैसे क्रुद्ध सिंह हाथियों का रक्त पीता है। इसलिए मैं तुमसे कहता हूँ' — अतिकाय ने लक्ष्मण से कहा।
57पूर्वोक्त वचन कहकर राजकुमार अतिकाय ने क्रोध में अपना धनुष चढ़ाया। अतिकाय का गर्वपूर्ण कथन सुनकर बल से सम्पन्न उदारचेता लक्ष्मण क्रुद्ध हुए और महान् अर्थ वाले ये वचन बोले।
58'तुम दुर्बुद्धि हो। केवल कथन से तुम लोग श्रेष्ठ नायक नहीं बन सकते। मैं धनुष-बाण से सुसज्जित खड़ा हूँ। अपना बल सिद्ध करो।'
59'कर्म से अपने को प्रकट करो, संकेत से नहीं। तुम इसके योग्य नहीं। जो पराक्रम से युक्त है वही सच्चा वीर है।'
60'तुम सब प्रकार के अस्त्र एकत्र कर रथ में बैठे हो। केवल इससे तुम समर्थ नहीं हो जाते। अपनी सामर्थ्य दिखाओ।'
61'तब मैं तीक्ष्ण बाणों से तुम्हारा सिर गिरा दूँगा और उसे वैसे ही फेंक दूँगा जैसे समय के साथ पका ताड़फल गिर जाता है।'
62'अब टँके हुए स्वर्ण से सुसज्जित मेरे नुकीले बाणों से बने छिद्रों से तुम अपने कण्ठ से निकलता रक्त पीओगे।'
63'तुम यह सोचकर मुझे कम न आँको कि मैं जीतने के लिए युवा हूँ अथवा वृद्ध। तुम नहीं जानते कि मैं युद्ध में कालस्वरूप हूँ। क्या विष्णु ने युवा त्रिविक्रम के रूप में तीन डग भरकर तीनों लोक नहीं जीत लिए थे?'
64तर्कसङ्गत और सत्य से भरे लक्ष्मण के वचन सुनकर अतिकाय क्रुद्ध हुआ और उसने उत्तम बाण उठाया।
65तब विद्याधर, दानव, देवता, दैत्य, ऋषि और महान् गुह्यक रणभूमि में देखने के लिए आ पहुँचे।
66तब क्रुद्ध अतिकाय ने अपने धनुष पर बाण चढ़ाया और मानो आकाश में छोड़ते हुए उसे लक्ष्मण की ओर लक्षित किया।
67शत्रुओं के वीर संहारक लक्ष्मण ने विषधर सर्प के समान उस बाण को अपने तीक्ष्ण अर्धचन्द्राकार बाण से चूर कर दिया।
68सर्प के समान उस बाण को छिन्न-भिन्न देखकर अतिकाय अपमानित अनुभव करते हुए अत्यन्त क्रुद्ध हुआ और उसने अपने धनुष पर पाँच बाण चढ़ाए।
69उस निशाचर ने वे बाण भरत के भ्राता लक्ष्मण पर छोड़े। लक्ष्मण ने उनके पहुँचने से पूर्व ही उन्हें चूर कर दिया।
70शत्रुओं के वीर संहारक लक्ष्मण ने उन बाणों को विदीर्ण कर एक ऐसा बाण उठाया जो देदीप्यमान, तीक्ष्ण और ज्वालामय था।
71धनुर्धरों में श्रेष्ठ पराक्रमी लक्ष्मण ने अपना धनुष कान तक खींचकर शीघ्रता से वह बाण छोड़ा।
72वीर लक्ष्मण ने बाण को पूर्णतया खींचकर धनुष को वक्राकार झुकाते हुए राक्षसों में श्रेष्ठ अतिकाय के ललाट पर प्रहार किया।
73उस भयङ्कर राक्षस के ललाट में धँसा वह बाण पर्वत पर सर्प के समान लगा।
74तब लक्ष्मण के बाण से सन्तप्त वह राक्षस त्रिपुर के द्वार के समान भयङ्कर रूप से हिल उठा (त्रिपुर — स्वर्ग, अन्तरिक्ष और पृथ्वी में मय द्वारा स्वर्ण, रजत और लोहे से निर्मित तथा रुद्र द्वारा जलाए गए तीन नगर)।
75आघात से उबरकर विचार करते हुए उस राक्षस ने कर्तव्य का चिन्तन किया और कहा — 'मुझ पर बाण छोड़कर तुम प्रशंसा के योग्य शत्रु सिद्ध हुए।'
76ऐसा कहकर मुख झुकाकर, दोनों कन्धे सीधे कर वह रथ के पिछले भाग में स्थित हुआ और रथ से बढ़ने लगा।
77राक्षसों में वृषभ ने एक, तीन, पाँच और सात बाण लेकर उन्हें धनुष पर चढ़ाया, खींचा और छोड़ा।
78राक्षस के धनुष से छूटे वे स्वर्णपंख वाले बाण मृत्युबाणों के समान थे, जो आकाश में ऐसे चमके मानो आकाश ही देदीप्यमान हो उठा हो।
79राघव के भ्राता विचलित न हुए और उन्होंने राक्षस द्वारा छोड़ी गई अनेक तीक्ष्ण बाणों की वर्षा को चूर कर दिया।
80इन्द्र का शत्रु रावणपुत्र यह देखकर कि सब बाण निष्फल हो गए, एक और तीक्ष्ण बाण उठाया।
81अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय ने एक और बाण चढ़ाकर उसे छोड़ा और सौमित्रि के वक्षस्थल के मध्य बेध दिया।
82युद्ध में अतिकाय के बाण से सौमित्रि का वक्ष आहत हुआ और मदोन्मत्त हाथी के मद के समान रक्त बहने लगा।
83यशस्वी और उदार लक्ष्मण ने स्वयं अपने शरीर में धँसे उस नुकीले बाण को पकड़कर मन्त्र से निकाल दिया।
84तब लक्ष्मण ने मन की एकाग्रता से बाण के अधिष्ठाता अग्निदेव का स्मरण किया और उस महान् बाण को अपने धनुष पर चढ़ाया, जो देदीप्यमान हो उठा।
85अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय ने स्वर्णपंख वाला सर्प के समान बाण लिया और मन की एकाग्रता से उसे सूर्यदेव की शक्ति से अभिमन्त्रित किया।
86लक्ष्मण ने मृत्युदेव के दण्ड के समान दिखने वाला वह उग्र, देदीप्यमान अस्त्र अतिकाय पर छोड़ा।
87अपनी ओर आते अग्निदेव से अभिमन्त्रित उस अस्त्र को देखकर निशाचर ने सूर्यदेव की शक्ति से अभिमन्त्रित वह देदीप्यमान बाण छोड़ा।
88अग्नि से ज्वालामय वे दोनों देदीप्यमान बाण आकाश में क्रुद्ध सर्पों के समान थे और परस्पर प्रचण्ड रूप से टकराए।
89वे दोनों एक-दूसरे को जलाते और स्वयं जलते हुए अग्निरहित होकर भूतल पर गिर पड़े। वे दोनों श्रेष्ठ बाण देदीप्यमान होते हुए भी पृथ्वी पर गिरकर शोभित न हुए, क्योंकि उनकी ज्वाला समाप्त हो गई थी और वे भस्म हो चुके थे।
90वे दोनों एक-दूसरे को जलाते और स्वयं जलते हुए अग्निरहित होकर भूतल पर गिर पड़े। वे दोनों श्रेष्ठ बाण देदीप्यमान होते हुए भी पृथ्वी पर गिरकर शोभित न हुए, क्योंकि उनकी ज्वाला समाप्त हो गई थी और वे भस्म हो चुके थे।
91तब क्रोध से अभिभूत अतिकाय ने त्वष्टा (देवशिल्पी) से अधिष्ठित ऐषीक अस्त्र छोड़ा। सौमित्रि ने तब इन्द्र से अधिष्ठित बाण से उस बाण को विदीर्ण किया और ऐषीक को चूर कर दिया।
92अपने ऐषीक बाण के आहत होने से खिन्न होकर रावणपुत्र अतिकाय ने लक्ष्मण के बाण पर यम से अधिष्ठित बाण चलाया।
93तब निशाचर ने लक्ष्मण के बाण को चूर कर दिया और बदले में वायु से अधिष्ठित बाण छोड़ा।
94और तब क्रुद्ध लक्ष्मण ने उसे वैसे ही आच्छादित कर दिया जैसे वर्षामेघ जलधाराओं से बरसते हैं।
95जब वे बाण अतिकाय के वज्र के समान शरीर को छूते, तब वे नुकीले बाण शरीर को ढकने वाले कवच को चूर करते और टूटा हुआ कवच नीचे गिर जाता।
96महान् यशस्वी शत्रुदमन लक्ष्मण ने बाणों को निष्फल होते देखकर उस महाबली वीर पर सहस्र बाण छोड़े।
97यद्यपि उस पर बरसाए बाणों से वह आच्छादित था, तथापि महाबली राक्षस अतिकाय के पास रणभूमि में अभेद्य कवच था और वह सन्ताप अनुभव न कर सका।
98अतिकाय ने विषधर सर्प के समान एक बाण लक्ष्मण पर छोड़ा। मर्मस्थल में बिंधकर शत्रुतापन सौमित्रि कुछ समय के लिए संज्ञा खो बैठे।
99तब शत्रुओं के महाबली दमनकर्ता ने संज्ञा प्राप्त कर उठकर बाणों की वर्षा से रथ का ध्वजदण्ड नष्ट कर दिया। चार श्रेष्ठ बाण लेकर उन्होंने रथ, सारथि और अश्वों को गिरा दिया।
100तब शत्रुओं के महाबली दमनकर्ता ने संज्ञा प्राप्त कर उठकर बाणों की वर्षा से रथ का ध्वजदण्ड नष्ट कर दिया। चार श्रेष्ठ बाण लेकर उन्होंने रथ, सारथि और अश्वों को गिरा दिया।
101सुमित्रापुत्र सौमित्रि उसका वध करने की इच्छा रखते हुए भी उन बाणों से उस राक्षस को क्षति न पहुँचा सके।
102तब वायुदेव पुरुषों में श्रेष्ठ लक्ष्मण के पास आकर बोले कि युद्ध में उसे क्षति पहुँचाना अथवा मारना सम्भव नहीं है।
103'ब्रह्मा के वरदान से उसका शरीर ऐसे कवच से ढका है जो टूट नहीं सकता। उसके कवच और बल के कारण केवल ब्रह्मास्त्र से ही तुम उसका वध करने के लिए प्रहार कर सकते हो। किसी अन्य अस्त्र से उसका वध सम्भव नहीं।'
104तब इन्द्र के तुल्य सौमित्रि ने वायुदेव के वचन सुनकर ब्रह्मास्त्र का आह्वान किया। जब वे उसे अपने बाण में अभिमन्त्रित कर बाण चढ़ा रहे थे, तब वह भयङ्कर वेग से चला।
105जब सौमित्रि ने उस तीक्ष्ण नुकीले श्रेष्ठ बाण को अभिमन्त्रित किया, तब दिशाएँ, चन्द्रमा, सूर्य और अन्य ग्रह तथा आकाश, पृथ्वी और समूचा अन्तरिक्ष काँप उठे।
106वज्र के समान स्वर्णपंख वाला वह बाण इन्द्र के शत्रु अतिकाय पर छोड़ा गया, जिसके लिए वह मृत्यु का दूत था। सौमित्रि ने उसे ब्रह्मास्त्र से अभिमन्त्रित किया और धनुष पर चढ़ाकर छोड़ा।
107अतिकाय ने युद्ध में वेग से आते लक्ष्मण के उस बाण को देखा, जो वायु के वेग से युक्त था और जिसके पंख गरुड के पंखों के समान थे।
108जब अतिकाय उस बाण को देख रहा था, तब लक्ष्मण ने गरुड के वेग वाले तीक्ष्ण बाणों से बलपूर्वक अनेक प्रहार किए। वे बाण अतिकाय की ओर पहुँचे।
109मृत्युस्वरूप के समान आते उस देदीप्यमान बाण को देखकर अतिकाय ने अथक प्रयत्न से शक्तियों, शूलों, गदाओं, परशुओं, त्रिशूलों और बाणों से भी उस पर प्रहार किया।
110अग्नि के समान देदीप्यमान लक्ष्मण के उस महान् बाण ने अतिकाय द्वारा छोड़े गए अद्भुत आकृतियों वाले उन अस्त्रों को निष्फल कर दिया और मुकुट से सुसज्जित अतिकाय का सिर काट दिया।
111लक्ष्मण के बाण से आहत होकर अतिकाय का मुकुटयुक्त सिर हिमालय के शिखर के समान भूमि पर गिर पड़ा।
112वध से बचे सब राक्षस अपने स्वामी और उसके आभूषणों को भूमि पर बिखरा देखकर व्यथित हुए।
113निराश दृष्टि वाले सब राक्षस, जिनका गर्व आहत हुआ, अत्यन्त दुःखी हुए और बेसुरे स्वर में फूट पड़कर उच्च स्वर से क्रन्दन करने लगे।
114नायक के मारे जाने पर निशाचर भयभीत हो गए। उदासीन होकर वे शीघ्रता से लङ्का की ओर भागे।
115दुर्जेय और भयङ्कर बल वाले शत्रु के मारे जाने पर वानर अत्यन्त हर्षित हुए। उनके मुख विकसित कमलों के समान लगे। हर्ष से भरकर उन्होंने लक्ष्मण की पूजा की।
Nepali
1अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय, जो रूपमा पर्वतझैँ थियो, विशाल शरीर भएको थियो, जसले ब्रह्माबाट वरदान प्राप्त गरेको थियो, जसले देव र दानवहरूको घमण्ड चूर पारेको थियो र जो वीरतामा इन्द्रको तुल्य थियो — उसले आफ्नो रोमाञ्चकारी राक्षससेनालाई, राक्षसहरूमा वृषभ आफ्ना काकाहरूलाई रणभूमिमा मारिएको र आफ्ना भाइ युद्धोन्मत्त (महोदर) तथा मत्त (महापार्श्व) लाई मारिएको देखेर क्रोधले भरियो।
2अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय, जो रूपमा पर्वतझैँ थियो, विशाल शरीर भएको थियो, जसले ब्रह्माबाट वरदान प्राप्त गरेको थियो, जसले देव र दानवहरूको घमण्ड चूर पारेको थियो र जो वीरतामा इन्द्रको तुल्य थियो — उसले आफ्नो रोमाञ्चकारी राक्षससेनालाई, राक्षसहरूमा वृषभ आफ्ना काकाहरूलाई रणभूमिमा मारिएको र आफ्ना भाइ युद्धोन्मत्त (महोदर) तथा मत्त (महापार्श्व) लाई मारिएको देखेर क्रोधले भरियो।
3अत्यन्त तेजस्वी अतिकाय, जो रूपमा पर्वतझैँ थियो, विशाल शरीर भएको थियो, जसले ब्रह्माबाट वरदान प्राप्त गरेको थियो, जसले देव र दानवहरूको घमण्ड चूर पारेको थियो र जो वीरतामा इन्द्रको तुल्य थियो — उसले आफ्नो रोमाञ्चकारी राक्षससेनालाई, राक्षसहरूमा वृषभ आफ्ना काकाहरूलाई रणभूमिमा मारिएको र आफ्ना भाइ युद्धोन्मत्त (महोदर) तथा मत्त (महापार्श्व) लाई मारिएको देखेर क्रोधले भरियो।
4मुकुटले सजिएको, एक हजार सूर्यको सम्मिलित तेजझैँ देदीप्यमान रावणपुत्र रथमा आरूढ भई वानरहरूतिर बढ्यो।
5मुकुट र टल्कने कुण्डलले सजिएको उसले आफ्नो धनुको टङ्कार गर्यो, आफ्नो नाम घोषणा गर्यो र उच्च स्वरले गर्जना गर्यो।
6त्यो सिंहगर्जन र (टङ्कारको शब्दसहित) आफ्नो नामको घोषणाले वानरहरूलाई भयभीत पार्दै उसले त्रास उत्पन्न गर्यो।
7त्यो विशाल शरीर देखेर वानरहरूले सोचे — 'यो कुम्भकर्ण हो, जो उठेर आएको छ।' भयले तिनीहरूले एकअर्काको सहायता मागे।
8विष्णुले धारण गरेको त्रिविक्रम रूपझैँ उसको रूप देखेर वानरसेनाहरू आत्तिएर यताउता भागे।
9त्यो विशाल शरीरको नजिक पुगेर वानरहरू मोहित भए र शरण लिन श्रीरामकहाँ गए।
10तब ककुत्स्थले टाढैबाट त्यो विशाल शरीर भएको रूप देखे, जुन पर्वतझैँ लाग्थ्यो, धनु धारण गरेको थियो र प्रलयकालको मेघझैँ गर्जिरहेको थियो।
11महान् राघव त्यो विशाल शरीर भएको रूप देखेर विस्मित भए, वानरहरूलाई आश्वस्त पारे र विभीषणसँग भने।
12'ऊ को हो, पिङ्गल आँखा भएको, पर्वतझैँ, जो एक हजार अश्वले तानिएको विशाल रथमा बसेको छ?'
13'ऊ को हो, जो तीखा त्रिशूल र देदीप्यमान शूलका बीचमा प्राणीहरूले घेरिएका महेश्वरझैँ लाग्छ?'
14'ऊ को हो, जो कालस्वरूपका जिब्रोझैँ चम्किँदै, शक्तिका चमकले युक्त, विद्युत्ले घेरिएको र अत्यन्त देदीप्यमान मेघझैँ देखिन्छ?'
15'उसको पछाडिको भागमा सुनले सजिएका धनु चारैतिर आकाशमा इन्द्रेणीझैँ लाग्छन् र रथलाई उत्कृष्ट बनाउँछन्।'
16'रथमा बसेको राक्षसहरूमा व्याघ्र श्रेष्ठ रथयोद्धा हो। ऊ सूर्यको प्रभाझैँ रणभूमि प्रकाशित पार्दै छ र सूर्यकिरणझैँ देदीप्यमान छ। आफ्ना बाणले ऊ दसै दिशा प्रकाशित पार्दै छ। रथको ध्वजदण्डको टुप्पोमा राहुको चिह्न अत्यन्त शोभायमान छ।'
17'रथमा बसेको राक्षसहरूमा व्याघ्र श्रेष्ठ रथयोद्धा हो। ऊ सूर्यको प्रभाझैँ रणभूमि प्रकाशित पार्दै छ र सूर्यकिरणझैँ देदीप्यमान छ। आफ्ना बाणले ऊ दसै दिशा प्रकाशित पार्दै छ। रथको ध्वजदण्डको टुप्पोमा राहुको चिह्न अत्यन्त शोभायमान छ।'
18'उसको तीन मोड भएको, सुनले मोहरिएको र अलङ्कृत धनु गर्जँदो मेघको नजिकझैँ आफ्नो कान्ति छर्दै छ।'
19'ध्वजा, पताका र धुरीसहित उसको रथ महान् छ, जसलाई चार सारथिले चलाइरहेका छन् र जुन मेघको गडगडाहटझैँ शब्द गरिरहेको छ।'
20'यो रथमा बीस तरकस, दस भयङ्कर धनु तथा सुनको वर्णका आठ ताँदो रथमा मिलाएर राखिएका छन्।'
21'यसका छेउमा सजावटका रूपमा मुठसहित दुई चार हात लामा र दस हात लामा खड्ग झुण्डिएका छन्।'
22'घाँटीमा राता माला धारण गरेको, वीर, रूपमा पर्वतझैँ, श्यामवर्ण, विशाल मुख भएको ऊ मृत्युझैँ तथा मेघले ढाकिएको सूर्यझैँ लाग्छ।'
23'बाजुबन्दले सजिएका उसका दुवै पाखुरा हिमालय पर्वतका अग्ला शिखरझैँ देदीप्यमान छन्।'
24'ऊ दुई पुनर्वसु नक्षत्रका बीचमा पूर्ण चन्द्रमाझैँ शोभित छ; उसका शुभ आँखा र मुख दुवै कुण्डलसहित देदीप्यमान छन्।'
25'हे महाबाहु विभीषण! मलाई त्यस राक्षसश्रेष्ठको परिचय दिनुहोस्, जससँग भयभीत भई सबै वानर सबै दिशामा भागे।'
26अत्यन्त देदीप्यमान राजकुमार राघवले सोध्दा तेजस्वी विभीषणले बताए।
27'वैश्रवणका भाइ दशमुख र अत्यन्त देदीप्यमान राजा रावण भयङ्कर कर्म गर्ने र अत्यन्त उत्पीडक छ।'
28'उसको एउटा भाग्यशाली पुत्र जन्म्यो, जो पराक्रमी छ, रावणको तुल्य छ, ठूलाबडाको सेवा गर्छ, विद्वान् छ र शास्त्रमा निष्णात छ।'
29'ऊ अश्वारोहण, गजारोहण तथा खड्ग र धनुको प्रयोगमा श्रेष्ठ छ। ऊ भेद, साम, दान र राजनीतिमा समर्थ छ।'
30'ऊ अतिकायको नामले विख्यात छ, धान्यमालिनीको पुत्र हो। तपाईं जान्नुहोस् कि उसैका काँधमा लङ्का निर्भय रहन्छ।'
31'परमात्माको तपस्याले उसले ब्रह्मालाई प्रसन्न पार्यो, जसले वरदानका रूपमा उसलाई दिव्यास्त्र प्रदान गरे, जसले उसका शत्रु परास्त भए।'
32'उसलाई देव र दानवबाट मृत्युको अभयता दिइयो तथा यो सबै अद्भुत कवच र सूर्यझैँ देदीप्यमान रथ पनि।'
33'यस (वरदान) ले उसले सयौँ देवता र दानवलाई परास्त गर्यो, यक्षहरूको वध गर्यो र राक्षसहरूको रक्षा गर्यो।'
34'यो बलशाली अतिकाय हो, रावणको बुद्धिमान् पुत्र, राक्षसहरूमा वृषभ, जो देव र दानवहरूको घमण्ड चूर पार्ने हो, जसले युद्धमा इन्द्रको वज्रलाई दृढतापूर्वक रोक्यो र त्यसै गरी युद्धमा वरुणको पाश पनि विफल पार्यो।'
35'यो बलशाली अतिकाय हो, रावणको बुद्धिमान् पुत्र, राक्षसहरूमा वृषभ, जो देव र दानवहरूको घमण्ड चूर पार्ने हो, जसले युद्धमा इन्द्रको वज्रलाई दृढतापूर्वक रोक्यो र त्यसै गरी युद्धमा वरुणको पाश पनि विफल पार्यो।'
36'हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ! यसले वानरसेनाको संहार गर्नुअघि नै चाँडो यसको अन्त्य गर्ने प्रयत्न गर्नुहोस्।'
37त्यसपछि महाबली अतिकाय वानरसेनामा पस्यो, बारम्बार आफ्नो धनुको टङ्कार गर्यो र उच्च शब्द गर्यो।
38रथमा बसेको त्यो भयङ्कर शत्रु देखेर महान् वानरहरूमा श्रेष्ठ उसैतिर दौडे।
39कुमुद, द्विविद, मैन्द, नील तथा शरभ — सबैले एकैचोटि रूख र पर्वतशिखरले उसमाथि आक्रमण गरे।
40असाधारण तेजले सम्पन्न र अस्त्रविद्यामा निपुण अतिकायले वानरहरूले फ्याँकेका रूख र शिलालाई सुनले सजिएका आफ्ना बाणले चूर पारिदियो।
41भयङ्कर रूप भएको त्यो बलशाली निशाचरले रणभूमिमा आफ्नो अगाडि आउने सबै वानरलाई लौहबाणले बेधिदियो।
42अतिकायको बाणवृष्टिले वानरहरू अत्यन्त पीडित भए। तिनका अङ्ग भाँचिए र तिनीहरू प्रतिरोध गर्न असमर्थ भए।
43जसरी यौवनको घमण्डले युक्त युवा सिंहले मृगका बथानमाथि प्रहार गर्छ, त्यसै गरी क्रुद्ध राक्षसले वानरवीरहरूको सेनामाथि प्रहार गर्यो।
44वानरसेनाको माझमा अस्त्र धारण गरेको त्यो राक्षसनायकले साँच्चै कसैमाथि प्रहार गरेन, बरु धनु र तरकसले सजिएर घमण्डका साथ रामतिर बढ्यो र बोल्यो।
45'म धनुबाण लिएर रथमा बसेको छु। साँच्चै म साधारण योद्धासँग युद्ध गर्न समर्थ छैन। जो कोही अब युद्ध गर्न इच्छुक छ, ऊ चाँडै मसँग युद्ध गर्न आओस्।'
46अतिकायको कुरा सुनेर शत्रुहरूका संहारक सौमित्रि क्रुद्ध भए, सहन नसकेर असहिष्णु भई धनु लिएर उसैतिर बढे।
47क्रुद्ध सौमित्रि उफ्रे, तरकसबाट आफ्नो बाण निकाले र बाण छाड्नुअघि त्यसलाई पूरै लम्बाइसम्म ताने।
48लक्ष्मणको टङ्कारले पर्वत, पृथ्वी, समुद्र र सबै दिशा भरिए तथा त्यस निशाचरमा भयङ्कर भय उत्पन्न भयो।
49तब असाधारण तेज र बल भएको राक्षसराजको त्यो पुत्र पनि सौमित्रिको धनुको शब्दले भयभीत भयो र विस्मित रह्यो।
50अतिकायलाई देखेर क्रुद्ध लक्ष्मण उफ्रे, एउटा तीखो बाण लिए, र ऊ यसरी बोल्यो।
51'हे सौमित्रि! तिमी पराक्रमी छौ, तर युवा छौ, विवेक गर्न असमर्थ छौ। म मृत्युदेवको तुल्य छु। तिमी मसँग युद्ध गर्ने इच्छा किन गर्छौ?'
52'मेरो पाखुराबाट छाडिएका बाण हिमालयले पनि सहन सक्दैन; आकाश र पृथ्वीबीचको अन्तरिक्षले पनि तिनको वेग सहन सक्दैन।'
53'सुखपूर्वक सुतिरहेको प्रलयको आगोलाई किन ब्युँझाउन चाहन्छौ? आफ्नो धनु फ्याँकेर, सामना नगरी फर्क। गइहाल।'
54'अथवा यदि तिमी विरोध गर्न चाहन्छौ र फर्कन चाहँदैनौ भने, आफ्नो प्राण त्यागेर यमको धाममा प्रस्थान गर।'
55'मेरा तीखा बाण हेर, जो शत्रुको घमण्ड चूर पार्न समर्थ छन्, ईश्वरको त्रिशूलझैँ छन् र टल्काइएको सुनले अलङ्कृत छन्।'
56'यी बाण सर्पझैँ छन् र तिम्रो रगत त्यसै गरी पिउन सक्छन् जसरी क्रुद्ध सिंहले हात्तीको रगत पिउँछ। त्यसैले म तिमीलाई भन्दै छु' — अतिकायले लक्ष्मणसँग भन्यो।
57पूर्वोक्त वचन भनेर राजकुमार अतिकायले क्रोधमा आफ्नो धनु चढायो। अतिकायको घमण्डपूर्ण कथन सुनेर बलले सम्पन्न उदारचेता लक्ष्मण क्रुद्ध भए र महान् अर्थ भएका यी वचन बोले।
58'तिमी दुर्बुद्धि छौ। केवल कथनले तिमीहरू श्रेष्ठ नायक बन्न सक्दैनौ। म धनुबाणले सजिएर उभिएको छु। आफ्नो बल सिद्ध गर।'
59'कर्मले आफूलाई प्रकट गर, सङ्केतले होइन। तिमी यसको योग्य छैनौ। जो पराक्रमले युक्त छ उही साँचो वीर हो।'
60'तिमी सबै प्रकारका अस्त्र जम्मा गरेर रथमा बसेका छौ। केवल त्यसैले तिमी समर्थ हुँदैनौ। आफ्नो सामर्थ्य देखाऊ।'
61'तब म तीखा बाणले तिम्रो शिर ढालिदिनेछु र त्यसलाई त्यसै गरी फ्याँकिदिनेछु जसरी समयसँगै पाकेको ताडको फल खस्छ।'
62'अब टल्काइएको सुनले सजिएका मेरा चुच्चा बाणले बनेका प्वालबाट तिमीले आफ्नो घाँटीबाट निस्कने रगत पिउनेछौ।'
63'तिमीले म जित्नका लागि युवा छु अथवा वृद्ध भनेर मलाई कम नआँक। तिमीलाई थाहा छैन कि म युद्धमा कालस्वरूप हुँ। के विष्णुले युवा त्रिविक्रमका रूपमा तीन पाइला चालेर तीनै लोक जितेनन्?'
64तर्कसङ्गत र सत्यले भरिएका लक्ष्मणका वचन सुनेर अतिकाय क्रुद्ध भयो र उसले उत्तम बाण उठायो।
65तब विद्याधर, दानव, देवता, दैत्य, ऋषि र महान् गुह्यकहरू रणभूमिमा हेर्न आइपुगे।
66तब क्रुद्ध अतिकायले आफ्नो धनुमा बाण चढायो र मानौँ आकाशमा छाड्दै त्यसलाई लक्ष्मणतिर लक्षित गर्यो।
67शत्रुहरूका वीर संहारक लक्ष्मणले विषालु सर्पझैँ त्यो बाणलाई आफ्नो तीखो अर्धचन्द्राकार बाणले चूर पारिदिए।
68सर्पझैँ त्यो बाण छिन्नभिन्न भएको देखेर अतिकाय अपमानित महसुस गर्दै अत्यन्त क्रुद्ध भयो र उसले आफ्नो धनुमा पाँच बाण चढायो।
69त्यस निशाचरले ती बाण भरतका भाइ लक्ष्मणमाथि छाड्यो। लक्ष्मणले तिनी पुग्नुअघि नै तिनलाई चूर पारिदिए।
70शत्रुहरूका वीर संहारक लक्ष्मणले ती बाण चिरेर एउटा यस्तो बाण उठाए जुन देदीप्यमान, तीखो र ज्वालामय थियो।
71धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ पराक्रमी लक्ष्मणले आफ्नो धनु कानसम्म तानेर शीघ्रतापूर्वक त्यो बाण छाडे।
72वीर लक्ष्मणले बाणलाई पूर्णतया तानेर धनुलाई वक्राकार निहुराउँदै राक्षसहरूमा श्रेष्ठ अतिकायको निधारमा प्रहार गरे।
73त्यस भयङ्कर राक्षसको निधारमा धसिएको त्यो बाण पर्वतमाथिको सर्पझैँ लाग्यो।
74तब लक्ष्मणको बाणले सन्तप्त त्यो राक्षस त्रिपुरको ढोकाझैँ भयङ्कर रूपमा हल्लियो (त्रिपुर — स्वर्ग, अन्तरिक्ष र पृथ्वीमा मयद्वारा सुन, चाँदी र फलामले निर्मित तथा रुद्रद्वारा जलाइएका तीन नगर)।
75आघातबाट उम्केर विचार गर्दै त्यस राक्षसले कर्तव्यको चिन्तन गर्यो र भन्यो — 'ममाथि बाण छाडेर तिमी प्रशंसायोग्य शत्रु सिद्ध भयौ।'
76यसो भनेर मुख निहुराएर, दुवै काँध सीधा पारेर ऊ रथको पछाडिको भागमा रह्यो र रथबाट बढ्न थाल्यो।
77राक्षसहरूमा वृषभले एक, तीन, पाँच र सात बाण लिएर तिनलाई धनुमा चढायो, तान्यो र छाड्यो।
78राक्षसको धनुबाट छुटेका ती सुनका पङ्ख भएका बाण मृत्युबाणझैँ थिए, जुन आकाशमा यसरी चम्के मानौँ आकाश नै देदीप्यमान भएको छ।
79राघवका भाइ विचलित भएनन् र उनले राक्षसले छाडेका अनेक तीखा बाणको वर्षा चूर पारिदिए।
80इन्द्रको शत्रु रावणपुत्रले सबै बाण निष्फल भएको देखेर अर्को तीखो बाण उठायो।
81अत्यन्त तेजस्वी अतिकायले अर्को बाण चढाएर त्यो छाड्यो र सौमित्रिको छातीको बीचमा बेधिदियो।
82युद्धमा अतिकायको बाणले सौमित्रिको छाती आहत भयो र मात्तिएको हात्तीको मदझैँ रगत बग्न थाल्यो।
83यशस्वी र उदार लक्ष्मणले आफैँ आफ्नो शरीरमा धसिएको त्यो चुच्चो बाण समातेर मन्त्रले निकालिदिए।
84तब लक्ष्मणले मनको एकाग्रताले बाणका अधिष्ठाता अग्निदेवको स्मरण गरे र त्यो महान् बाण आफ्नो धनुमा चढाए, जुन देदीप्यमान भयो।
85अत्यन्त तेजस्वी अतिकायले सुनका पङ्ख भएको सर्पझैँ बाण लियो र मनको एकाग्रताले त्यसलाई सूर्यदेवको शक्तिले अभिमन्त्रित गर्यो।
86लक्ष्मणले मृत्युदेवको दण्डझैँ देखिने त्यो उग्र, देदीप्यमान अस्त्र अतिकायमाथि छाडे।
87आफूतिर आउँदै गरेको अग्निदेवबाट अभिमन्त्रित त्यो अस्त्र देखेर निशाचरले सूर्यदेवको शक्तिले अभिमन्त्रित त्यो देदीप्यमान बाण छाड्यो।
88आगोले ज्वालामय ती दुवै देदीप्यमान बाण आकाशमा क्रुद्ध सर्पझैँ थिए र परस्पर प्रचण्ड रूपमा ठोक्किए।
89ती दुवै एकअर्कालाई जलाउँदै र आफैँ जल्दै आगोरहित भई भूतलमा खसे। ती दुवै श्रेष्ठ बाण देदीप्यमान हुँदाहुँदै पनि पृथ्वीमा खसेर शोभित भएनन्, किनकि तिनको ज्वाला समाप्त भइसकेको थियो र तिनी भस्म भइसकेका थिए।
90ती दुवै एकअर्कालाई जलाउँदै र आफैँ जल्दै आगोरहित भई भूतलमा खसे। ती दुवै श्रेष्ठ बाण देदीप्यमान हुँदाहुँदै पनि पृथ्वीमा खसेर शोभित भएनन्, किनकि तिनको ज्वाला समाप्त भइसकेको थियो र तिनी भस्म भइसकेका थिए।
91तब क्रोधले अभिभूत अतिकायले त्वष्टा (देवशिल्पी) बाट अधिष्ठित ऐषीक अस्त्र छाड्यो। सौमित्रिले तब इन्द्रबाट अधिष्ठित बाणले त्यो बाण चिरे र ऐषीकलाई चूर पारिदिए।
92आफ्नो ऐषीक बाण आहत भएकोमा खिन्न भई रावणपुत्र अतिकायले लक्ष्मणको बाणमाथि यमबाट अधिष्ठित बाण चलायो।
93तब निशाचरले लक्ष्मणको बाण चूर पारिदियो र बदलामा वायुबाट अधिष्ठित बाण छाड्यो।
94अनि तब क्रुद्ध लक्ष्मणले उसलाई त्यसै गरी ढाकिदिए जसरी वर्षामेघले जलधाराले बर्साउँछ।
95जब ती बाण अतिकायको वज्रझैँ शरीरलाई छुन्थे, तब ती चुच्चा बाणले शरीर ढाक्ने कवच चूर पार्थे र भाँचिएको कवच तल खस्थ्यो।
96महान् यशस्वी शत्रुदमन लक्ष्मणले बाणहरू निष्फल भइरहेको देखेर त्यस महाबली वीरमाथि हजार बाण छाडे।
97यद्यपि उसमाथि बर्साइएका बाणले ऊ ढाकिएको थियो, तथापि महाबली राक्षस अतिकायसँग रणभूमिमा अभेद्य कवच थियो र उसले सन्ताप अनुभव गर्न सकेन।
98अतिकायले विषालु सर्पझैँ एउटा बाण लक्ष्मणमाथि छाड्यो। मर्मस्थलमा बेधिएर शत्रुतापन सौमित्रिले केही समयका लागि सुध गुमाए।
99तब शत्रुहरूका महाबली दमनकर्ताले सुध प्राप्त गरी उठेर बाणको वर्षाले रथको ध्वजदण्ड नष्ट पारिदिए। चार श्रेष्ठ बाण लिएर उनले रथ, सारथि र अश्वहरूलाई ढालिदिए।
100तब शत्रुहरूका महाबली दमनकर्ताले सुध प्राप्त गरी उठेर बाणको वर्षाले रथको ध्वजदण्ड नष्ट पारिदिए। चार श्रेष्ठ बाण लिएर उनले रथ, सारथि र अश्वहरूलाई ढालिदिए।
101सुमित्रापुत्र सौमित्रिले उसको वध गर्ने इच्छा राख्दाराख्दै पनि ती बाणले त्यस राक्षसलाई क्षति पुर्याउन सकेनन्।
102तब वायुदेव पुरुषहरूमा श्रेष्ठ लक्ष्मणकहाँ आएर भने कि युद्धमा उसलाई क्षति पुर्याउनु अथवा मार्नु सम्भव छैन।
103'ब्रह्माको वरदानले उसको शरीर यस्तो कवचले ढाकिएको छ जुन भाँचिन सक्दैन। उसको कवच र बलका कारण केवल ब्रह्मास्त्रले मात्र तिमीले उसको वध गर्न प्रहार गर्न सक्छौ। अन्य कुनै अस्त्रले उसको वध सम्भव छैन।'
104तब इन्द्रको तुल्य सौमित्रिले वायुदेवका वचन सुनेर ब्रह्मास्त्रको आह्वान गरे। जब उनी त्यसलाई आफ्नो बाणमा अभिमन्त्रित गरी बाण चढाउँदै थिए, तब त्यो भयङ्कर वेगले चल्यो।
105जब सौमित्रिले त्यो तीखो चुच्चो श्रेष्ठ बाण अभिमन्त्रित गरे, तब दिशाहरू, चन्द्रमा, सूर्य र अन्य ग्रह तथा आकाश, पृथ्वी र समूचो अन्तरिक्ष काँपे।
106वज्रझैँ सुनका पङ्ख भएको त्यो बाण इन्द्रको शत्रु अतिकायमाथि छाडियो, जसका लागि त्यो मृत्युको दूत थियो। सौमित्रिले त्यसलाई ब्रह्मास्त्रले अभिमन्त्रित गरे र धनुमा चढाएर छाडे।
107अतिकायले युद्धमा वेगले आउँदै गरेको लक्ष्मणको त्यो बाण देख्यो, जुन वायुको वेगले युक्त थियो र जसका पङ्ख गरुडका पखेटाझैँ थिए।
108जब अतिकाय त्यो बाण हेर्दै थियो, तब लक्ष्मणले गरुडको वेग भएका तीखा बाणले बलपूर्वक अनेक प्रहार गरे। ती बाण अतिकायतिर पुगे।
109मृत्युस्वरूपझैँ आउँदै गरेको त्यो देदीप्यमान बाण देखेर अतिकायले अथक प्रयत्नले शक्ति, शूल, गदा, बन्चरो, त्रिशूल र बाणले पनि त्यसमाथि प्रहार गर्यो।
110आगोझैँ देदीप्यमान लक्ष्मणको त्यो महान् बाणले अतिकायले छाडेका अद्भुत आकृति भएका ती अस्त्रलाई निष्फल पारिदियो र मुकुटले सजिएको अतिकायको शिर काटिदियो।
111लक्ष्मणको बाणले आहत भई अतिकायको मुकुटयुक्त शिर हिमालयको शिखरझैँ भुइँमा खस्यो।
112वधबाट बाँचेका सबै राक्षस आफ्ना स्वामी र उनका आभूषण भुइँमा छरिएको देखेर व्यथित भए।
113निराश दृष्टि भएका सबै राक्षस, जसको घमण्ड आहत भयो, अत्यन्त दुःखी भए र बेसुरो स्वरमा फुटेर उच्च स्वरले क्रन्दन गर्न थाले।
114नायक मारिएपछि निशाचरहरू भयभीत भए। उदासीन भई तिनीहरू शीघ्रतापूर्वक लङ्कातिर भागे।
115दुर्जेय र भयङ्कर बल भएको शत्रु मारिएपछि वानरहरू अत्यन्त हर्षित भए। तिनका अनुहार विकसित कमलझैँ लागे। हर्षले भरिएर तिनले लक्ष्मणको पूजा गरे।