Sarga 65
Yuddha Kanda · Chapter 65
Sanskrit
1स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् । अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठंभ्रातरंरावणंततः ।।6.65.1।।
2सोऽहंतवभयंघोरंवधात्तस्यदुरात्मनः । रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ।।6.65.2।।
3गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः । पश्यसम्पद्यमानंतुगर्जितंयुधिकर्मणा ।।6.65.3।।
4न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना । अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ।।6.65.4।।
5विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् । श्रृण्वतासदितमिदंत्वाद्विधानांमहोदर ।।6.65.5।।
6युद्धेकापुरुषैर्नित्यंभवद्भिःप्रियवादिभि: । राजानमनुगच्छद्भिःसर्वंकृत्यमोद्धिसादितम् ।।6.65.6।।
7राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् । राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ।।6.65.7।।
8एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये । दुर्नयंभवतामद्यसमीकर्तुंमिहाहवे ।।6.65.8।।
9एवमुक्तवतोवाक्यंकुम्भकर्णस्यधीमतः । प्रत्युवाचततोवाक्यंप्रहसन्राक्षसाधिपः ।।6.65.9।।
10महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः । न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ।।6.65.10।।
11कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च । गच्छशत्रुवधायत्वंकुम्भकर्णजयाय च ।।6.65.11।।
12तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया । अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ।।6.65.12।।
13तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः । वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा ।।6.65.13।।
14समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः । रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ।।6.65.14।।
15एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् । पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः ।।6.65.15।।
16कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् । बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः ।।6.65.16।।
17इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः । राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:।। 6.65.17।।
18आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् । सर्वकालायसंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।।6.65.18।।
19इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् । देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।। रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् । आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।। कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
20इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् । देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।। रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् । आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।। कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
21गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलंमम ।।6.65.21।। अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
22कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.65.22।। सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
23वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ।।6.65.23।। एकाकिनंप्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
24तस्मात्परमदुर्धर्षै: सैन्यैःपरिवृतोव्रज ।।6.65.24।। रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षंनिषूदय ।
25अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ।।6.65.25।। आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
26अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।।6.65.26।। हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
27दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ।।6.65.27।। श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
28काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ।।6.65.28।। कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
29श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ।।6.65.29।। अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
30स काञ्चनंभारसहंनिवातंविद्युत्प्रभंदीप्तमिवात्मभासा । आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ।।6.65.30।।
31सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः । त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।। भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् । प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।
32सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः । त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।। भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् । प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।
33निष्पतन्तंमहाकायंमहानादंमहाबलम् । तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ।।6.65.33।।
34शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः । तंगजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।।6.65.34।। अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
35सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः । अनुजग्मुश्चतंघोरंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।6.65.35।।
36स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः । मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ।।6.65.36।।
37पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः । अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ।।6.65.37।।
38रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः । शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।। बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च । तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।
39रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः । शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।। बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च । तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।
40अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् । निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।। धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः । रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।
41अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् । निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।। धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः । रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।
42सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् । कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ।।6.65.42।।
43अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागश । निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ।।6.65.43।।
44नापराध्यन्तिमेकामंवानरा: वनचारिणः । जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ।।6.65.44।।
45पुररोधस्यमूलंतुराघवस्सहलक्ष्मणः । हतेतस्मिन् हतंसर्वंतंवधिष्यामिसंयुगे ।।6.65.45।।
46एवंतस्यब्रुवाणस्यकुम्भकर्णस्यराक्षसाः । नादंचक्रुर्महाघोरंकम्पयन्तइवार्णवम् ।।6.65.46।।
47तस्यनिष्पततस्तूर्णंकुम्भकर्णस्यधीमतः । बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ।।6.65.47।।
48उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः । ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ।।6.65.48।।
49घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः । मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ।।6.65.49।।
50निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः । प्रास्फुरन्नयनंचास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ।।6.65.50।।
51निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना । आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ।।6.65.51।।
52अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् । निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ।।6.65.52।।
53न लङ्घयित्वाप्राकारंपद्भ्यांपर्वतसन्निभः । ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ।।6.65.53।।
54तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् । वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ।।6.65.54।।
55तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् । स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।6.65.55।।
56तेतस्यघोरंनिनदंनिशम्ययथानिनादंदिविवारिदस्य । पेतुर्धरण्यांबहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ।।6.65.56।।
57विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा । कपिषणभयमाददत्सुभीमंप्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ।।6.65.57।।
English
1Kumbhakarna having heard Mahodara, warned him not to speak that way and spoke to Ravana, the foremost of Rakshasas.
2"You know me. I will get rid of your enmity killing the cruel minded Rama. Be fearless and happy now."
3"Warriors will not roar wastefully like waterless clouds. You will see me roaring after having completed the action."
4"Warriors do not tolerate even when glorified. They never praise themselves. They accomplish difficult deeds without displaying them."
5"O Mahodara! Your words of appeal will be accepted as cowardly, devoid of intellect and to those who do not know anything, it looks as if you know."
6"You, who always fear in combat, are talking pleasingly to the king , going after him happily brought the matter to this state."
7"The king is left alone in Lanka, which is divested of its wealth, and treasury reduced, and the army destroyed by unfriendly people pretending as good friends around him."
8"I am setting out in this manner to the battlefield, to overpower the enemies in the battle in order to redeem the mistakes done by all of you."
9Wise Kumbhakarna having spoken in that way, the Rakshasa king, Ravana laughed and replied in this way.
10"O dear! You are an expert in war! This Mahodara is terrified at Rama. He is not desiring war. There is no doubt."
11"O Kumbhakarna! There is none who is equal to you in might and friendliness at heart towards me. You go and be victorious by killing the enemies."
12"You are difficult to encounter. You have awakened for the sake of putting an end to the enemy. It is a momentous period for the Rakshasas, O tamer of enemies."
13"Therefore, taking up trident holding the noose in hand like the God of Death proceed to devour the monkeys as well as the two princes shining like the Sun."
14"Seeing your form, the Vanaras will run away, Rama and Lakshmana's heart will break."
15The highly energetic king of Rakshasas having spoken like that to mighty Kumbhakarna, felt as if he had taken birth again.
16The king who knew the valour and mighty strength of Kumbhakarna remained happy like the moon.
17The king having spoken these words, mighty Kumbhakarna, pleased with the king's words set forth to fight.
18The destroyer of enemies, hurriedly seized a whetted flaming iron dart, embellished with polished gold.
19The dart was like Indra's thunderbolt in form and was equal to thunderbolt, capable of destroying Devas, Danavas, Gandharvas, Yakshas and Pannagas, was like rising fire shining like the face of an enemy. It was sharp, wreathed in garlands of red colour and emitting flame. Kumbhakarna wielding the dart said.
20The dart was like Indra's thunderbolt in form and was equal to thunderbolt, capable of destroying Devas, Danavas, Gandharvas, Yakshas and Pannagas, was like rising fire shining like the face of an enemy. It was sharp, wreathed in garlands of red colour and emitting flame. Kumbhakarna wielding the dart said.
21Enraged and angry Kumbhakarna said, "I will proceed now. Let my army remain here. I will consume them on keys today."
22Hearing Kumbhakarna's words Ravana said," Go with trident, sword and iron bar in hand surrounded by the army."
23"The Vanaras are gigantic, endowed with speed and determination. They will destroy with their teeth when you are not alert and alone."
24"Therefore, go surrounded by the army. They are extremely difficult to encounter. They are like thunderbolts. Destroy them who are on the enemy side and not favourable to Rakshasas."
25And then the brilliant Ravana got up from his seat, garlanded Kumbhakarna with garland s of flowers encrusted with gems.
26Then Ravana placed armlets, rings, exquisite ornaments, garland s of pearls like moonlight on Kumbhakarna's neck.
27Ravana then placed his crown, wonderful fragrant garlands and rich suspended earrings on Kumbhakarna.
28Adorned with armlets studded with gems and golden ornaments on his distinguished large ears, Kumbhakarna shone like fire.
29Adorned with a huge dark girdle, Kumbhakarna seemed like a bright jewel like Mount Mandara used for churning nectar of immortality fastened by Vasuki.
30Kumbhakarna decked in heavy golden shield (impenetrable by any weapon) and difficult to break, seemed like the lightning with self effulgence, glowing like fire, shone like the evening twilight around the mountain peak.
31Decked with ornaments on all his limbs, with pike in hand, the Rakshasa was like Narayana ready to take three strides to cover the universe. Endowed with great strength, embraced his brother, went round in reverence bowing down his head and sallied forth.
32Decked with ornaments on all his limbs, with pike in hand, the Rakshasa was like Narayana ready to take three strides to cover the universe. Endowed with great strength, embraced his brother, went round in reverence bowing down his head and sallied forth.
33Kumbhakarna, of huge body, of loud voice and highly capable having been dismissed by Ravana, went with the great army after benediction and started observing.
34Many great warriors seated on the best of chariots, with best of weapons amidst noise of conchs and drums, elephants, horses also and thunder like chariot warriors, started to proceed.
35On dreadful and mighty serpents, camels, donkeys, horses, lions, antelopes, and birds also the Rakshasas accompanied Kumbhakarna.
36Kumbhakarna, the enemy of Devas and Danavas determined and eager showered with a rain of flowers, head covered with parasol, excited with drink, wielding sharpened tridents in hand and smeared with blood red fragrant sandal paste, sallied forth in that state.
37Rakshasas of loud voice, great prowess, and fearful with frightening eyes, lifted the many weapons in hand and followed on foot.
38Rakshasas with blood red eyes, of huge body size, dark blue in colour, holding tridents, sharpened whetted axes and weapons of many kinds, iron bars and maces, clubs, mallets and palmyra trees, the evil minded vast army set out.
39Rakshasas with blood red eyes, of huge body size, dark blue in colour, holding tridents, sharpened whetted axes and weapons of many kinds, iron bars and maces, clubs, mallets and palmyra trees, the evil minded vast army set out.
40Assuming another fearful form, Kumbhakarna who was highly energetic, endowed with mighty strength and frightful in form, which was a hundred bows in breadth and six hundred bows in height, with eyes like wheels of chariot, enraged, seemed like a huge mountain.
41Assuming another fearful form, Kumbhakarna who was highly energetic, endowed with mighty strength and frightful in form, which was a hundred bows in breadth and six hundred bows in height, with eyes like wheels of chariot, enraged, seemed like a huge mountain.
42Thus spoke, Kumbhakarna who resembled a charred mountain, with wide mouth, reaching near the Rakshasas, laughing.
43Thereafter, furious Kumbhakarna said "Now I will consume all the battalions of Vanaras just as moths are consumed by fire."
44"These forest rangers have never desired to do any harm to me. This clan serve as ornaments of our gardens."
45"The root cause of besieging Lanka is Rama and Lakshmana. I will kill them in combat."
46When Kumbhakarna had spoken that way the Rakshasas made noise that was like the sound of an agitated ocean.
47As wise Kumbhakarna was proceeding swiftly , dreadful portents appeared.
48The clouds appeared in the colour of donkey and there was thunder and lightning. The oceans, forests and earth seemed as though shaken.
49She jackals were seen with flaming morsels throwing from their mouths. Birds wheeled in a circular way and settled.
50On the way as he was going an eagle alighted on his pike. His eyes twitched and left shoulder throbbed.
51Then a burning meteor fell from the sky making a terrible sound. The sun lost his glow and the wind lost its delight।।
52Kumbhakarna went unmindful of the portents which made hair stand on end propelled by the force of destiny.
53He who resembled a mountain in form, leapt the boundary wall on foot like a cloud and witnessed the amazing Vanara troops.
54On seeing the mountain like form of the foremost of the Rakshasas. the vanaras dispersed in all directions like clouds swept by the wind.
55Heavy cloud like Kumbhakarna, a notorious one, perceiving the Vanara troops scattered like clouds in all directions emitted roar, laughing aloud.
56Hearing the dreadful roar of Kumbhakarna, that resembled the rumbling of clouds, many Vanaras fell on the ground like severed Sala trees.
57Armed with a huge iron bar, Kumbhakarna stood for destroying the enemies like the great time spirit, deadly God of Death waits at the end of the universe along with Kinkaras, like a king. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेपञ्चाषष्टितमस्सर्गः ।। This is the end of the sixty fifth sarga of Yuddha Kanda of the first epic, the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
Hindi
1महोदर के वचन सुनकर कुम्भकर्ण ने उसे इस प्रकार बोलने से मना किया और राक्षसों में श्रेष्ठ रावण से बोला।
2'आप मुझे जानते हैं। मैं क्रूरबुद्धि राम का वध कर आपकी शत्रुता का अन्त कर दूँगा। अब निर्भय और प्रसन्न रहिए।'
3'वीर जलहीन मेघों के समान व्यर्थ गर्जना नहीं करते। आप मुझे कार्य पूर्ण करने के पश्चात् गर्जते देखेंगे।'
4'वीर प्रशंसा किए जाने पर भी उसे सहन नहीं करते। वे कभी अपनी प्रशंसा नहीं करते। वे दुष्कर कर्म बिना प्रदर्शन के सिद्ध करते हैं।'
5'हे महोदर! तुम्हारे निवेदन के वचन कायरतापूर्ण और बुद्धिहीन माने जाएँगे; जो कुछ नहीं जानते, उन्हें ही ऐसा लगेगा मानो तुम जानते हो।'
6'तुम, जो सदा युद्ध में भयभीत रहते हो, राजा से मधुर वचन बोलते हो और प्रसन्नतापूर्वक उनके पीछे-पीछे चलकर बात को इस स्थिति तक ले आए हो।'
7'राजा लङ्का में अकेले छोड़ दिए गए हैं, जो अपने वैभव से रहित है, कोष क्षीण है और सेना उन अमित्रों द्वारा नष्ट कर दी गई है जो उनके चारों ओर सुहृद् होने का ढोंग करते हैं।'
8'तुम सबके द्वारा की गई भूलों का प्रायश्चित्त करने के लिए मैं इस प्रकार रणभूमि को प्रस्थान कर रहा हूँ, जिससे युद्ध में शत्रुओं को परास्त करूँ।'
9बुद्धिमान् कुम्भकर्ण के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज रावण हँसा और इस प्रकार उत्तर दिया।
10'हे प्रिय! तुम युद्ध में निपुण हो! यह महोदर राम से भयभीत है। यह युद्ध नहीं चाहता। इसमें सन्देह नहीं।'
11'हे कुम्भकर्ण! बल में और मेरे प्रति हार्दिक सौहार्द में तुम्हारे समान कोई नहीं। तुम जाओ और शत्रुओं का वध कर विजयी बनो।'
12'तुम दुर्जेय हो। तुम शत्रु का अन्त करने के लिए ही जागे हो। हे शत्रुदमन! यह राक्षसों के लिए निर्णायक काल है।'
13'इसलिए त्रिशूल लेकर, मृत्युदेव के समान हाथ में पाश धारण कर वानरों को तथा सूर्य के समान देदीप्यमान दोनों राजकुमारों को खाने के लिए प्रस्थान करो।'
14'तुम्हारा रूप देखकर वानर भाग जाएँगे और राम तथा लक्ष्मण का हृदय विदीर्ण हो जाएगा।'
15अत्यन्त तेजस्वी राक्षसराज ने महाबली कुम्भकर्ण से इस प्रकार कहकर ऐसा अनुभव किया मानो उसने पुनर्जन्म पा लिया हो।
16कुम्भकर्ण के पराक्रम और महान् बल को जानने वाला वह राजा चन्द्रमा के समान प्रसन्न रहा।
17राजा के ये वचन कहने पर महाबली कुम्भकर्ण राजा के वचनों से प्रसन्न होकर युद्ध के लिए निकल पड़ा।
18शत्रुओं के संहारक ने शीघ्रता से एक तीक्ष्ण, प्रज्वलित लौहशूल उठाया, जो टँके हुए स्वर्ण से अलङ्कृत था।
19वह शूल रूप में इन्द्र के वज्र के समान था और वज्र के ही तुल्य था, देव, दानव, गन्धर्व, यक्ष और पन्नगों का विनाश करने में समर्थ था, उदित होती अग्नि के समान और शत्रु के मुख के समान देदीप्यमान था। वह तीक्ष्ण था, रक्तवर्ण मालाओं से वेष्टित था और ज्वाला छोड़ रहा था। उस शूल को धारण किए कुम्भकर्ण बोला।
20वह शूल रूप में इन्द्र के वज्र के समान था और वज्र के ही तुल्य था, देव, दानव, गन्धर्व, यक्ष और पन्नगों का विनाश करने में समर्थ था, उदित होती अग्नि के समान और शत्रु के मुख के समान देदीप्यमान था। वह तीक्ष्ण था, रक्तवर्ण मालाओं से वेष्टित था और ज्वाला छोड़ रहा था। उस शूल को धारण किए कुम्भकर्ण बोला।
21क्रुद्ध और कुपित कुम्भकर्ण ने कहा — 'अब मैं प्रस्थान करूँगा। मेरी सेना यहीं रहे। आज मैं उन्हें खा जाऊँगा।'
22कुम्भकर्ण के वचन सुनकर रावण ने कहा — 'हाथ में त्रिशूल, खड्ग और लौहदण्ड लेकर सेना से घिरकर जाओ।'
23'वानर विशालकाय हैं, वेग और दृढ़ संकल्प से सम्पन्न हैं। जब तुम असावधान और अकेले होगे, तब वे अपने दाँतों से तुम्हें नष्ट कर देंगे।'
24'इसलिए सेना से घिरकर जाओ। वे अत्यन्त दुर्जेय हैं। वे वज्र के समान हैं। उनका विनाश करो जो शत्रुपक्ष में हैं और राक्षसों के अनुकूल नहीं।'
25और तब देदीप्यमान रावण अपने आसन से उठा और उसने कुम्भकर्ण को रत्नजटित पुष्पमालाओं से अलङ्कृत किया।
26तत्पश्चात् रावण ने कुम्भकर्ण के कण्ठ में बाजूबन्द, अङ्गूठियाँ, उत्तम आभूषण और चन्द्रिका के समान मोतियों की मालाएँ पहनाईं।
27तत्पश्चात् रावण ने कुम्भकर्ण को अपना मुकुट, अद्भुत सुगन्धित मालाएँ और लटकते बहुमूल्य कुण्डल पहनाए।
28रत्नजटित बाजूबन्दों और अपने विशिष्ट विशाल कानों में स्वर्ण के आभूषणों से सुसज्जित कुम्भकर्ण अग्नि के समान देदीप्यमान हुआ।
29विशाल श्यामवर्ण मेखला से सुसज्जित कुम्भकर्ण देदीप्यमान रत्न के समान लगता था, जैसे अमृतमन्थन के लिए वासुकि से बँधा मन्दराचल पर्वत।
30भारी स्वर्णकवच (जो किसी अस्त्र से भेद्य नहीं) से सुसज्जित और अभेद्य कुम्भकर्ण स्वयंप्रकाश से युक्त विद्युत् के समान, अग्नि के समान दमकता, पर्वतशिखर के चारों ओर सन्ध्याकालीन लालिमा के समान शोभित हुआ।
31अपने सब अङ्गों में आभूषण धारण किए, हाथ में शूल लिए वह राक्षस विश्व को नापने के लिए तीन डग भरने को उद्यत नारायण के समान था। महान् बल से सम्पन्न उसने अपने भाई का आलिङ्गन किया, शिर झुकाकर आदरपूर्वक प्रदक्षिणा की और प्रस्थान किया।
32अपने सब अङ्गों में आभूषण धारण किए, हाथ में शूल लिए वह राक्षस विश्व को नापने के लिए तीन डग भरने को उद्यत नारायण के समान था। महान् बल से सम्पन्न उसने अपने भाई का आलिङ्गन किया, शिर झुकाकर आदरपूर्वक प्रदक्षिणा की और प्रस्थान किया।
33विशाल शरीर, उच्च स्वर और महान् सामर्थ्य वाला कुम्भकर्ण रावण से विदा पाकर आशीर्वाद के पश्चात् विशाल सेना के साथ चला और निरीक्षण करने लगा।
34उत्तम रथों पर आरूढ़ अनेक महारथी उत्तम अस्त्र लिए, शङ्ख और नगाड़ों के शब्द के मध्य, हाथी, घोड़े तथा मेघगर्जन के समान रथयोद्धाओं के साथ प्रस्थान करने लगे।
35भयङ्कर और बलशाली सर्पों, ऊँटों, गधों, घोड़ों, सिंहों, मृगों और पक्षियों पर आरूढ़ होकर राक्षस कुम्भकर्ण के साथ चले।
36देवों और दानवों का शत्रु कुम्भकर्ण दृढ़ संकल्प और उत्सुकता से युक्त, पुष्पवृष्टि से आच्छादित, शिर पर छत्र धारण किए, मदिरा से उत्तेजित, हाथ में तीक्ष्ण त्रिशूल लिए और रक्त के समान लाल सुगन्धित चन्दन से लिप्त उस अवस्था में प्रस्थान कर गया।
37उच्च स्वर, महान् पराक्रम और भयङ्कर नेत्रों वाले भयावह राक्षस हाथों में अनेक अस्त्र उठाए पैदल पीछे-पीछे चले।
38रक्त के समान लाल नेत्रों वाले, विशाल शरीर वाले, नीलवर्ण राक्षस त्रिशूल, तीक्ष्ण धारदार परशु तथा अनेक प्रकार के अस्त्र, लौहदण्ड, गदा, मुद्गर, मुसल और ताड़वृक्ष लिए — वह दुर्बुद्धि विशाल सेना निकल पड़ी।
39रक्त के समान लाल नेत्रों वाले, विशाल शरीर वाले, नीलवर्ण राक्षस त्रिशूल, तीक्ष्ण धारदार परशु तथा अनेक प्रकार के अस्त्र, लौहदण्ड, गदा, मुद्गर, मुसल और ताड़वृक्ष लिए — वह दुर्बुद्धि विशाल सेना निकल पड़ी।
40एक और भयङ्कर रूप धारण कर अत्यन्त तेजस्वी, महान् बल से सम्पन्न और रूप में भयावह कुम्भकर्ण, जो सौ धनुष चौड़ा और छह सौ धनुष ऊँचा था, रथचक्र के समान नेत्रों वाला, क्रुद्ध होकर विशाल पर्वत के समान लगा।
41एक और भयङ्कर रूप धारण कर अत्यन्त तेजस्वी, महान् बल से सम्पन्न और रूप में भयावह कुम्भकर्ण, जो सौ धनुष चौड़ा और छह सौ धनुष ऊँचा था, रथचक्र के समान नेत्रों वाला, क्रुद्ध होकर विशाल पर्वत के समान लगा।
42इस प्रकार जले हुए पर्वत के समान, विस्तृत मुख वाला कुम्भकर्ण राक्षसों के समीप पहुँचकर हँसते हुए बोला।
43तत्पश्चात् क्रुद्ध कुम्भकर्ण ने कहा — 'अब मैं वानरों की सब सेनाओं को वैसे ही खा जाऊँगा जैसे अग्नि पतङ्गों को भस्म कर देती है।'
44'इन वनचरों ने मेरा कभी कोई अहित करने की इच्छा नहीं की। यह जाति हमारे उद्यानों की शोभा है।'
45'लङ्का की घेराबन्दी का मूल कारण राम और लक्ष्मण हैं। मैं युद्ध में उनका वध करूँगा।'
46कुम्भकर्ण के इस प्रकार कहने पर राक्षसों ने ऐसा कोलाहल किया जो क्षुब्ध समुद्र के शब्द के समान था।
47जब बुद्धिमान् कुम्भकर्ण तीव्र गति से प्रस्थान कर रहा था, तब भयङ्कर अपशकुन प्रकट हुए।
48मेघ गर्दभ के वर्ण में प्रकट हुए और गर्जन तथा विद्युत् हुई। समुद्र, वन और पृथ्वी मानो काँप उठे।
49शृगालियाँ मुख से जलते ग्रास फेंकते देखी गईं। पक्षी चक्राकार घूमकर बैठ गए।
50मार्ग में जाते समय एक गृध्र उसके शूल पर आ बैठा। उसका नेत्र फड़का और बायाँ स्कन्ध कँपा।
51तब आकाश से एक जलती उल्का भयङ्कर शब्द करती गिरी। सूर्य ने अपना तेज खो दिया और वायु ने अपनी सुखदता।
52नियति के बल से प्रेरित कुम्भकर्ण उन रोमाञ्चकारी अपशकुनों की परवाह किए बिना चला गया।
53रूप में पर्वत के समान वह मेघ के समान पैदल ही परकोटा लाँघ गया और उसने आश्चर्यजनक वानरसेनाएँ देखीं।
54राक्षसों में श्रेष्ठ का पर्वत के समान रूप देखकर वानर सब दिशाओं में वैसे ही बिखर गए जैसे वायु से उड़ाए गए मेघ।
55विशाल मेघ के समान कुख्यात कुम्भकर्ण ने वानरसेनाओं को मेघों के समान सब दिशाओं में बिखरते देखकर उच्च स्वर से हँसते हुए गर्जना की।
56मेघगर्जन के समान कुम्भकर्ण की भयङ्कर गर्जना सुनकर अनेक वानर कटे हुए साल वृक्षों के समान भूमि पर गिर पड़े।
57विशाल लौहदण्ड धारण किए कुम्भकर्ण शत्रुओं के विनाश के लिए वैसे ही खड़ा रहा जैसे विश्व के अन्त में महाकाल — प्रलयकारी मृत्युदेव — अपने किङ्करों सहित राजा के समान प्रतीक्षा करते हैं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का पञ्चषष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1महोदरका वचन सुनेर कुम्भकर्णले उसलाई त्यसरी नबोल्न भन्यो र राक्षसहरूमा श्रेष्ठ रावणसँग बोल्यो।
2'तपाईं मलाई चिन्नुहुन्छ। म क्रूरबुद्धि रामको वध गरी तपाईंको शत्रुताको अन्त्य गरिदिनेछु। अब निर्भय र प्रसन्न रहनुहोस्।'
3'वीरहरू जलरहित मेघझैँ व्यर्थ गर्जँदैनन्। तपाईंले मलाई कार्य पूरा गरेपछि गर्जेको देख्नुहुनेछ।'
4'वीरहरू प्रशंसा गरिँदा पनि त्यो सहँदैनन्। तिनीहरू कहिल्यै आफ्नो प्रशंसा गर्दैनन्। तिनीहरू दुष्कर कर्म प्रदर्शनविनै सिद्ध गर्छन्।'
5'हे महोदर! तिम्रा निवेदनका वचन कायरतापूर्ण र बुद्धिहीन मानिनेछन्; जसले केही जान्दैनन्, तिनलाई मात्र यस्तो लाग्नेछ मानौँ तिमीलाई थाहा छ।'
6'तिमी, जो सधैँ युद्धमा भयभीत रहन्छौ, राजासँग मीठा वचन बोल्छौ र प्रसन्नतापूर्वक उनको पछिपछि हिँडेर कुरालाई यो अवस्थासम्म ल्याएका छौ।'
7'राजा लङ्कामा एक्लै छाडिएका छन्, जुन आफ्नो वैभवबाट रहित छ, कोष क्षीण छ र सेना ती अमित्रहरूद्वारा नष्ट पारिएको छ जो उनको वरिपरि सुहृद् भएको बहाना गर्छन्।'
8'तिमीहरू सबैले गरेका गल्तीको प्रायश्चित्त गर्न म यसरी रणभूमितिर प्रस्थान गर्दै छु, जसले युद्धमा शत्रुहरूलाई परास्त गरूँ।'
9बुद्धिमान् कुम्भकर्णले यसरी भनेपछि राक्षसराज रावण हाँस्यो र यसरी जवाफ दियो।
10'हे प्रिय! तिमी युद्धमा निपुण छौ! यो महोदर रामसँग त्रसित छ। यसले युद्ध चाहँदैन। यसमा सन्देह छैन।'
11'हे कुम्भकर्ण! बलमा र मप्रति हार्दिक सौहार्दमा तिम्रो समान कोही छैन। तिमी जाऊ र शत्रुहरूको वध गरी विजयी बन।'
12'तिमी दुर्जेय छौ। तिमी शत्रुको अन्त्य गर्नकै लागि ब्युँझेका छौ। हे शत्रुदमन! यो राक्षसहरूका लागि निर्णायक काल हो।'
13'त्यसैले त्रिशूल लिएर, मृत्युदेवझैँ हातमा पाश धारण गरी वानरहरूलाई तथा सूर्यझैँ देदीप्यमान दुवै राजकुमारलाई खान प्रस्थान गर।'
14'तिम्रो रूप देखेर वानरहरू भाग्नेछन् र राम तथा लक्ष्मणको हृदय चिरिनेछ।'
15अत्यन्त तेजस्वी राक्षसराजले महाबली कुम्भकर्णसँग यसरी भनेपछि यस्तो अनुभव गर्यो मानौँ उसले पुनर्जन्म पाएको छ।
16कुम्भकर्णको पराक्रम र महान् बल जान्ने त्यो राजा चन्द्रमाझैँ प्रसन्न रह्यो।
17राजाले यी वचन भनेपछि महाबली कुम्भकर्ण राजाका वचनले प्रसन्न भई युद्धका लागि निस्क्यो।
18शत्रुहरूका संहारकले शीघ्रतापूर्वक एउटा तीखो, प्रज्वलित लौहशूल उठायो, जुन टल्काइएको सुनले अलङ्कृत थियो।
19त्यो शूल रूपमा इन्द्रको वज्रझैँ थियो र वज्रकै तुल्य थियो, देव, दानव, गन्धर्व, यक्ष र पन्नगहरूको विनाश गर्न समर्थ थियो, उदाउँदो आगोझैँ र शत्रुको मुखझैँ देदीप्यमान थियो। त्यो तीखो थियो, रक्तवर्ण मालाले वेष्टित थियो र ज्वाला छाडिरहेको थियो। त्यो शूल धारण गरी कुम्भकर्णले भन्यो।
20त्यो शूल रूपमा इन्द्रको वज्रझैँ थियो र वज्रकै तुल्य थियो, देव, दानव, गन्धर्व, यक्ष र पन्नगहरूको विनाश गर्न समर्थ थियो, उदाउँदो आगोझैँ र शत्रुको मुखझैँ देदीप्यमान थियो। त्यो तीखो थियो, रक्तवर्ण मालाले वेष्टित थियो र ज्वाला छाडिरहेको थियो। त्यो शूल धारण गरी कुम्भकर्णले भन्यो।
21क्रुद्ध र कुपित कुम्भकर्णले भन्यो — 'अब म प्रस्थान गर्नेछु। मेरो सेना यहीँ रहोस्। आज म तिनलाई खाइदिनेछु।'
22कुम्भकर्णका वचन सुनेर रावणले भन्यो — 'हातमा त्रिशूल, खड्ग र लौहदण्ड लिएर सेनाले घेरिएर जाऊ।'
23'वानरहरू विशालकाय छन्, वेग र दृढ सङ्कल्पले सम्पन्न छन्। जब तिमी असावधान र एक्लै हुनेछौ, तब तिनले आफ्ना दाँतले तिमीलाई नष्ट गरिदिनेछन्।'
24'त्यसैले सेनाले घेरिएर जाऊ। तिनीहरू अत्यन्त दुर्जेय छन्। तिनीहरू वज्रझैँ छन्। तिनको विनाश गर जो शत्रुपक्षमा छन् र राक्षसहरूका अनुकूल छैनन्।'
25अनि तब देदीप्यमान रावण आफ्नो आसनबाट उठ्यो र उसले कुम्भकर्णलाई रत्नजडित पुष्पमालाले अलङ्कृत गर्यो।
26त्यसपछि रावणले कुम्भकर्णको घाँटीमा बाजुबन्द, औँठी, उत्तम आभूषण र चन्द्रिकाझैँ मोतीका माला लगाइदियो।
27त्यसपछि रावणले कुम्भकर्णलाई आफ्नो मुकुट, अद्भुत सुगन्धित माला र झुण्डिएका बहुमूल्य कुण्डल लगाइदियो।
28रत्नजडित बाजुबन्द र आफ्ना विशिष्ट विशाल कानमा सुनका आभूषणले सजिएको कुम्भकर्ण आगोझैँ देदीप्यमान भयो।
29विशाल श्यामवर्ण करधनीले सजिएको कुम्भकर्ण देदीप्यमान रत्नझैँ लाग्थ्यो, जस्तै अमृतमन्थनका लागि वासुकिले बाँधिएको मन्दराचल पर्वत।
30गह्रौँ सुनको कवच (जुन कुनै अस्त्रले भेदिँदैन) ले सजिएको र अभेद्य कुम्भकर्ण स्वयंप्रकाशयुक्त विद्युत्झैँ, आगोझैँ दन्किँदै, पर्वतशिखरको वरिपरि साँझको रातो आभाझैँ शोभित भयो।
31आफ्ना सबै अङ्गमा आभूषण धारण गरी, हातमा शूल लिई त्यो राक्षस विश्व नाप्न तीन पाइला चाल्न उद्यत नारायणझैँ थियो। महान् बलले सम्पन्न उसले आफ्नो दाजुको आलिङ्गन गर्यो, शिर निहुराएर आदरपूर्वक परिक्रमा गर्यो र प्रस्थान गर्यो।
32आफ्ना सबै अङ्गमा आभूषण धारण गरी, हातमा शूल लिई त्यो राक्षस विश्व नाप्न तीन पाइला चाल्न उद्यत नारायणझैँ थियो। महान् बलले सम्पन्न उसले आफ्नो दाजुको आलिङ्गन गर्यो, शिर निहुराएर आदरपूर्वक परिक्रमा गर्यो र प्रस्थान गर्यो।
33विशाल शरीर, उच्च स्वर र महान् सामर्थ्य भएको कुम्भकर्ण रावणबाट बिदा पाएर आशीर्वादपछि विशाल सेनासँग हिँड्यो र निरीक्षण गर्न थाल्यो।
34उत्तम रथमा आरूढ अनेक महारथी उत्तम अस्त्र लिएर, शङ्ख र नगराका शब्दका बीच, हात्ती, घोडा तथा मेघगर्जनझैँ रथयोद्धासहित प्रस्थान गर्न थाले।
35भयङ्कर र बलशाली सर्प, ऊँट, गधा, घोडा, सिंह, मृग र पक्षीमा आरूढ भई राक्षसहरू कुम्भकर्णसँगै हिँडे।
36देव र दानवहरूको शत्रु कुम्भकर्ण दृढ सङ्कल्प र उत्सुकताले युक्त, पुष्पवृष्टिले ढाकिएको, शिरमा छाता धारण गरी, मदिराले उत्तेजित, हातमा तीखो त्रिशूल लिई र रगतझैँ रातो सुगन्धित चन्दनले लिपिएको त्यही अवस्थामा प्रस्थान गर्यो।
37उच्च स्वर, महान् पराक्रम र भयङ्कर आँखा भएका भयावह राक्षसहरू हातमा अनेक अस्त्र उठाएर पैदल पछिपछि हिँडे।
38रगतझैँ राता आँखा भएका, विशाल शरीर भएका, नीलवर्ण राक्षसहरू त्रिशूल, तीखा धारिला बन्चरो तथा अनेक प्रकारका अस्त्र, लौहदण्ड, गदा, मुँग्रो, मुसल र ताडका रूख लिएर — त्यो दुर्बुद्धि विशाल सेना निस्क्यो।
39रगतझैँ राता आँखा भएका, विशाल शरीर भएका, नीलवर्ण राक्षसहरू त्रिशूल, तीखा धारिला बन्चरो तथा अनेक प्रकारका अस्त्र, लौहदण्ड, गदा, मुँग्रो, मुसल र ताडका रूख लिएर — त्यो दुर्बुद्धि विशाल सेना निस्क्यो।
40अर्को भयङ्कर रूप धारण गरी अत्यन्त तेजस्वी, महान् बलले सम्पन्न र रूपमा भयावह कुम्भकर्ण, जो सय धनु चौडा र छ सय धनु अग्लो थियो, रथचक्रझैँ आँखा भएको, क्रुद्ध भई विशाल पर्वतझैँ लाग्यो।
41अर्को भयङ्कर रूप धारण गरी अत्यन्त तेजस्वी, महान् बलले सम्पन्न र रूपमा भयावह कुम्भकर्ण, जो सय धनु चौडा र छ सय धनु अग्लो थियो, रथचक्रझैँ आँखा भएको, क्रुद्ध भई विशाल पर्वतझैँ लाग्यो।
42यसरी जलेको पर्वतझैँ, विस्तृत मुख भएको कुम्भकर्ण राक्षसहरूको नजिक पुगेर हाँस्दै बोल्यो।
43त्यसपछि क्रुद्ध कुम्भकर्णले भन्यो — 'अब म वानरहरूका सबै सेनालाई त्यसै गरी खाइदिनेछु जसरी आगोले पुतलीलाई भस्म पारिदिन्छ।'
44'यी वनचरले मेरो कहिल्यै कुनै अहित गर्ने इच्छा गरेनन्। यो जाति हाम्रा उद्यानको शोभा हो।'
45'लङ्काको घेराबन्दीको मूल कारण राम र लक्ष्मण हुन्। म युद्धमा तिनको वध गर्नेछु।'
46कुम्भकर्णले यसरी भनेपछि राक्षसहरूले यस्तो कोलाहल गरे जुन क्षुब्ध समुद्रको शब्दझैँ थियो।
47जब बुद्धिमान् कुम्भकर्ण तीव्र गतिले प्रस्थान गर्दै थियो, तब भयङ्कर अपशकुन प्रकट भए।
48मेघहरू गधाको वर्णमा देखा परे र गर्जन तथा विद्युत् भयो। समुद्र, वन र पृथ्वी मानौँ काँपे।
49स्यालनीहरू मुखबाट बल्दा गाँस फ्याँकिरहेका देखिए। पक्षीहरू चक्राकार घुमेर बसे।
50बाटोमा जाँदै गर्दा एउटा गिद्ध उसको शूलमा आएर बस्यो। उसको आँखा फर्फरायो र देब्रे काँध कामे।
51तब आकाशबाट एउटा बल्दो उल्का भयङ्कर शब्द गर्दै खस्यो। सूर्यले आफ्नो तेज गुमायो र वायुले आफ्नो सुखदता।
52नियतिको बलले प्रेरित कुम्भकर्ण ती रोमाञ्चकारी अपशकुनको वास्ता नगरी गयो।
53रूपमा पर्वतझैँ ऊ मेघझैँ पैदलै पर्खाल नाघ्यो र उसले आश्चर्यजनक वानरसेना देख्यो।
54राक्षसहरूमा श्रेष्ठको पर्वतझैँ रूप देखेर वानरहरू सबै दिशामा त्यसै गरी छरिए जसरी वायुले उडाएका मेघ।
55विशाल मेघझैँ कुख्यात कुम्भकर्णले वानरसेनालाई मेघझैँ सबै दिशामा छरिएको देखेर उच्च स्वरले हाँस्दै गर्जना गर्यो।
56मेघगर्जनझैँ कुम्भकर्णको भयङ्कर गर्जन सुनेर अनेक वानर काटिएका साल रूखझैँ भुइँमा खसे।
57विशाल लौहदण्ड धारण गरी कुम्भकर्ण शत्रुहरूको विनाशका लागि त्यसै गरी उभियो जसरी विश्वको अन्त्यमा महाकाल — प्रलयकारी मृत्युदेव — आफ्ना किङ्करसहित राजाझैँ प्रतीक्षा गर्छन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको पैँसट्ठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।